Aṃśa 4 — Royal Genealogies

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: भगवन् यन् नरैः कार्यं साधुकर्मण्य् अवस्थितैः । तन् मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम्

______________________________________________________ §maitreya uvāca: bhagavan yan naraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇy avasthitaiḥ / tan mahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam

वर्णधर्मास् तथाख्याता धर्मा ये चाश्रमेषु वै । श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं वंशांस् तांस् त्वं प्रब्रूहि मे गुरो

varṇadharmās tathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu vai / śrotum icchāmy ahaṃ vaṃśāṃs tāṃs tvaṃ prabrūhi me guro

§पराशर उवाच: मैत्रेय श्रूयताम् अयम् अनेकयज्विवीरशूरभूपालालंकृतो ब्रह्मादिर् मानवो वंशः

§parāśara uvāca: maitreya śrūyatām ayam anekayajvivīraśūrabhūpālālaṃkṛto brahmādir mānavo vaṃśaḥ

तथा चोक्तम् । ब्रह्माद्यं यो मनोर् वंशम् अहन्य् अहनि संस्मरेत् । तस्य वंशसमुच्छेदो न कदाचिद् भविष्यति

tathā coktam | brahmādyaṃ yo manor vaṃśam ahany ahani saṃsmaret / tasya vaṃśasamucchedo na kadācid bhaviṣyati

तद् अस्य वंशस्यानुपूर्वीम् अशेषपापप्रक्षालनाय मैत्रेय तां शृणु

tad asya vaṃśasyānupūrvīm aśeṣapāpaprakṣālanāya maitreya tāṃ śṛṇu

तद् यथा सकलजगताम् अनादिर् आदिभूत-ऋग्यजुःसामादिमयो भगवद्विष्णुमयस्य ब्रह्मणो मूर्तं रूपं हिरण्यगर्भो ब्रह्माण्डतो भगवान् ब्रह्मा प्राग् बभूव

tad yathā sakalajagatām anādir ādibhūta-ṛgyajuḥsāmādimayo bhagavadviṣṇumayasya brahmaṇo mūrtaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍato bhagavān brahmā prāg babhūva

ब्रह्मणश् च दक्षिणाङ्गुष्ठजन्मा दक्षः प्रजापतिर् दक्षस्यादितिर् अदितेर् विवस्वान् विवस्वतो मनुः

brahmaṇaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhajanmā dakṣaḥ prajāpatir dakṣasyāditir aditer vivasvān vivasvato manuḥ

मनोर् इक्ष्वाकुनृगधृष्टशर्यातिनरिष्यन्तप्रांशुनाभागनेदिष्टकरूषपृषध्राख्या दश पुत्रा बभूवुः

manor ikṣvākunṛgadhṛṣṭaśaryātinariṣyantaprāṃśunābhāganediṣṭakarūṣapṛṣadhrākhyā daśa putrā babhūvuḥ

इष्टिं च मित्रावरुणयोर् मनुः पुत्रकामश् चकार

iṣṭiṃ ca mitrāvaruṇayor manuḥ putrakāmaś cakāra

तत्रापहुते होतुर् अपचाराद् इला नाम कन्या बभूव

tatrāpahute hotur apacārād ilā nāma kanyā babhūva

सैव च मित्रावरुणयोः प्रसादात् सुद्युम्नो नाम मनोः पुत्रो मैत्रेयासीत्

saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādāt sudyumno nāma manoḥ putro maitreyāsīt

पुनश् चेश्वरकोपात् स्त्री सती सोमसूनोर् बुधस्याश्रमसमीपे बभ्राम

punaś ceśvarakopāt strī satī somasūnor budhasyāśramasamīpe babhrāma

सानुरागश् च तस्यां बुधः पुरूरवसम् आत्मजम् उत्पादयाम् आस

sānurāgaś ca tasyāṃ budhaḥ purūravasam ātmajam utpādayām āsa

जाते च तस्मिन्न् अमिततेजोभिः परमर्षिभिर् ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो ऽथर्वमयः सर्वमयो मनोमयो ज्ञानमयो न किंचिन्मयो भगवान् यज्ञपुरुषस्वरूपी सुद्युम्नस्य पुंस्त्वम् अभिलषद्भिर् यथावद् इष्टस् तत्प्रसादाच् चासाव् इला पुनर् अपि सुद्युम्नो ऽभवत्

jāte ca tasminn amitatejobhiḥ paramarṣibhir ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo 'tharvamayaḥ sarvamayo manomayo jñānamayo na kiṃcinmayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvam abhilaṣadbhir yathāvad iṣṭas tatprasādāc cāsāv ilā punar api sudyumno 'bhavat

तस्याप्य् उत्कलगयविनतसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasyāpy utkalagayavinatasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ

सुद्युम्नस् तु स्त्रीपूर्वकत्वाद् राज्यभागं न लेभे

sudyumnas tu strīpūrvakatvād rājyabhāgaṃ na lebhe

तत्पित्रा तु वसिष्ठवचनात् प्रतिष्ठानं नाम नगरं सुद्युम्नाय दत्तं तच् चासौ पुरूरवसे प्रादात्

tatpitrā tu vasiṣṭhavacanāt pratiṣṭhānaṃ nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ tac cāsau purūravase prādāt

पृषध्रस् तु मनोः पुत्रो गुरुगोवधाच् छूद्रत्वम् अगमत्

pṛṣadhras tu manoḥ putro gurugovadhāc chūdratvam agamat

करूषात् कारूषाः क्षत्रिया महाबलपराक्रमा बभूवुः

karūṣāt kārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramā babhūvuḥ

नाभागो नेदिष्टपुत्रस् तु वैश्यताम् अगमत् । तस्माद् भलन्दनः पुत्रो ऽभवत्

nābhāgo nediṣṭaputras tu vaiśyatām agamat | tasmād bhalandanaḥ putro 'bhavat

भलन्दनाद् वत्सप्रिर् उदारकीर्तिः

bhalandanād vatsaprir udārakīrtiḥ

वत्सप्रेः प्रांशुर् अभवत्

vatsapreḥ prāṃśur abhavat

प्रजानिश् च प्रांशोर् एको ऽभवत्

prajāniś ca prāṃśor eko 'bhavat

ततश् च खनित्रस् तस्माच् चक्षुपः चक्षुपाच् चातिबलपराक्रमो विंशो ऽभवत्

tataś ca khanitras tasmāc cakṣupaḥ cakṣupāc cātibalaparākramo viṃśo 'bhavat

ततो विविंशस् तस्माच् च खनिनेत्रस् ततश् चातिविभूतिः

tato viviṃśas tasmāc ca khaninetras tataś cātivibhūtiḥ

अतिविभूतेर् भूरिबलपराक्रमः करंधमः पुत्रो ऽभवत् तस्माद् अप्य् अविक्षिर् अविक्षेर् अप्य् अतिबलः पुत्रो मरुत्तो ऽभवद् यस्येमाव् अद्यापि श्लोकौ गीयेते

ativibhūter bhūribalaparākramaḥ karaṃdhamaḥ putro 'bhavat tasmād apy avikṣir avikṣer apy atibalaḥ putro marutto 'bhavad yasyemāv adyāpi ślokau gīyete

मरुत्तस्य यथा यज्ञस् तथा कस्याभवद् भुवि । सर्वं हिरण्मयं यस्य यज्ञवस्त्व् अतिशोभनम्

maruttasya yathā yajñas tathā kasyābhavad bhuvi / sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastv atiśobhanam

अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः । मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश् च दिवौकसः

amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ / marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ

मरुत्तश् चक्रवर्ती नरिष्यन्तनामानं पुत्रम् अवाप

maruttaś cakravartī nariṣyantanāmānaṃ putram avāpa

तस्माच् च दमो दमस्य पुत्रो राज्यवर्धनो जज्ञे

tasmāc ca damo damasya putro rājyavardhano jajñe

राज्यवर्धनात् सुधृतिर् अभूत् ततश् च नरस् तस्माच् च केवलः केवलाद् बन्धुमान् बन्धुमतो वेगवान् वेगवतो बुधश् ततश् च तृणबिन्दुः

rājyavardhanāt sudhṛtir abhūt tataś ca naras tasmāc ca kevalaḥ kevalād bandhumān bandhumato vegavān vegavato budhaś tataś ca tṛṇabinduḥ

तस्याप्य् एका कन्या इलविला नाम

tasyāpy ekā kanyā ilavilā nāma

तं चालम्बुषा नाम वराप्सरास् तृणबिन्दुं भेजे

taṃ cālambuṣā nāma varāpsarās tṛṇabinduṃ bheje

तस्याम् अस्य विशालो जज्ञे यः पुरीं वैशालीं नाम निर्ममे

tasyām asya viśālo jajñe yaḥ purīṃ vaiśālīṃ nāma nirmame

हेमचन्द्रो विशालस्य पुत्रो ऽभवत्

hemacandro viśālasya putro 'bhavat

तस्माच् च सुचन्द्रस् तत्तनयो धूम्राश्वस् तस्यापि सृञ्जयो ऽभूत्

tasmāc ca sucandras tattanayo dhūmrāśvas tasyāpi sṛñjayo 'bhūt

सृञ्जयात् सहदेवः । ततः कृशाश्वो नाम पुत्रो ऽभवत्

sṛñjayāt sahadevaḥ | tataḥ kṛśāśvo nāma putro 'bhavat

सोमदत्तः कृशाश्वाज् जज्ञे यो दशाश्वमेधान् आजहार

somadattaḥ kṛśāśvāj jajñe yo daśāśvamedhān ājahāra

तत्पुत्रश् च जनमेजयः । जनमेजयात् सुमतिः । एते वैशालिका भूभृतः

tatputraś ca janamejayaḥ | janamejayāt sumatiḥ | ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ

श्लोको ऽप्य् अत्र गीयते । तृणबिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तो ऽतिधार्मिकाः

śloko 'py atra gīyate | tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ / dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavanto 'tidhārmikāḥ

शर्यातेः कन्या सुकन्या नामाभवद् याम् उपयेमे च्यवनः

śaryāteḥ kanyā sukanyā nāmābhavad yām upayeme cyavanaḥ

आनर्तश् च नाम धार्मिकः शर्यातिपुत्रो ऽभूत्

ānartaś ca nāma dhārmikaḥ śaryātiputro 'bhūt

आनर्तस्यापि रेवतो नाम पुत्रो जज्ञे यो ऽसाव् आनर्तविषयं बुभुजे पुरीं च कुशस्थलीम् अध्युवास

ānartasyāpi revato nāma putro jajñe yo 'sāv ānartaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīm adhyuvāsa

रेवतस्यापि रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धर्मात्मा भ्रातृशतस्य ज्येष्ठो ऽभवत्

revatasyāpi raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dharmātmā bhrātṛśatasya jyeṣṭho 'bhavat

तस्य च रेवती नाम कन्या । ताम् आदाय कस्येयम् अर्हतीति भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रष्टुं ब्रह्मलोकं जगाम

tasya ca revatī nāma kanyā | tām ādāya kasyeyam arhatīti bhagavantam abjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagāma

तावच् च ब्रह्मणो ऽन्तिके हाहाहूहूसंज्ञाभ्यां गन्धर्वाभ्याम् अतितानं नाम दिव्यं गान्धर्वम् अगीयत

tāvac ca brahmaṇo 'ntike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyām atitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvam agīyata

तावच् च त्रिमार्गपरिवर्तैर् अनेकयुगपरिवृत्तितिष्ठन्न् अपि रैवतः शृण्वन् मुहूर्तम् इव मेने

tāvac ca trimārgaparivartair anekayugaparivṛttitiṣṭhann api raivataḥ śṛṇvan muhūrtam iva mene

गीतावसाने च भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रणम्य रैवतः कन्यायोग्यं वरम् अपृच्छत्

gītāvasāne ca bhagavantam abjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varam apṛcchat

तं चाह भगवान् कथय यो ऽभिमतस् ते वर इति

taṃ cāha bhagavān kathaya yo 'bhimatas te vara iti

पुनश् च प्रणम्य भगवते तस्मै यथाभिमतान् आत्मनः स वरान् कथयाम् आस । क एषां भगवतो ऽभिमतो यस्मै कन्याम् इमां प्रयच्छामीति

punaś ca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatān ātmanaḥ sa varān kathayām āsa | ka eṣāṃ bhagavato 'bhimato yasmai kanyām imāṃ prayacchāmīti

ततः किंचिदवनतशिराः सस्मितं भगवान् अब्जयोनिर् आह

tataḥ kiṃcidavanataśirāḥ sasmitaṃ bhagavān abjayonir āha

य एते भवतो ऽभिमता नैतेषां साम्प्रतम् अपत्यापत्यसंततिर् अप्य् अवनीतले ऽस्ति

ya ete bhavato 'bhimatā naiteṣāṃ sāmpratam apatyāpatyasaṃtatir apy avanītale 'sti

बहूनि हि तवात्रैव गान्धर्वं शृण्वतश् चतुर्युगान्य् अतीतानि

bahūni hi tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataś caturyugāny atītāni

साम्प्रतं हि भूतले ऽष्टाविंशतितमस्य मनोश् चतुर्युगम् अतीतप्रायम् आसन्नो हि तत्र कलिः

sāmprataṃ hi bhūtale 'ṣṭāviṃśatitamasya manoś caturyugam atītaprāyam āsanno hi tatra kaliḥ

अन्यस्मै कन्यारत्नम् इदं भवतैकाकिना देयम्

anyasmai kanyāratnam idaṃ bhavataikākinā deyam

भवतो ऽपि मित्रमन्त्रिभृत्यकलत्रबन्धुबलकोशादयः समस्ताः कालेनैतेनात्यन्तम् अतीताः

bhavato 'pi mitramantribhṛtyakalatrabandhubalakośādayaḥ samastāḥ kālenaitenātyantam atītāḥ

ततः पुनर् उत्पन्नसाध्वसः स राजा भगवन्तं प्रणम्य पप्रच्छ

tataḥ punar utpannasādhvasaḥ sa rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha

भगवन्न् एवम् अवस्थिते मयेयं कस्मै देयेति

bhagavann evam avasthite mayeyaṃ kasmai deyeti

ततः स भगवान् किंचिदवनम्रकन्धरं कृताञ्जलिभूतं सर्वलोकगुरुर् अब्जयोनिर् आह

tataḥ sa bhagavān kiṃcidavanamrakandharaṃ kṛtāñjalibhūtaṃ sarvalokagurur abjayonir āha

§ब्रह्मोवाच: न ह्य् आदिमध्यान्तम् अजस्य यस्य विद्मो वयं सर्वमयस्य धातुः । न च स्वरूपं न परं स्वभावं न चैव सारं परमेश्वरस्य

§brahmovāca: na hy ādimadhyāntam ajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ / na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya

कलामुहूर्तादिमयश् च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः । अजन्मनाशस्य समस्तमूर्तेर् अनामरूपस्य सनातनस्य

kalāmuhūrtādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ / ajanmanāśasya samastamūrter anāmarūpasya sanātanasya

यस्य प्रसादाद् अहम् अच्युतस्य भूतः प्रजासृष्टिकरो ऽन्तकारी । क्रोधाच् च रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माच् च मध्ये पुरुषः परस्मात्

yasya prasādād aham acyutasya bhūtaḥ prajāsṛṣṭikaro 'ntakārī / krodhāc ca rudraḥ sthitihetubhūto yasmāc ca madhye puruṣaḥ parasmāt

मद्रूपम् आस्थाय सृजत्य् अजो यः स्थितौ च यो ऽसौ पुरुषस्वरूपी । रुद्रस्वरूपेण च यो ऽत्ति विश्वं धत्ते तथानन्तवपुः समस्तम्

madrūpam āsthāya sṛjaty ajo yaḥ sthitau ca yo 'sau puruṣasvarūpī / rudrasvarūpeṇa ca yo 'tti viśvaṃ dhatte tathānantavapuḥ samastam

शक्रादिरूपी परिपाति विश्वम् अर्केन्दुरूपश् च तमो हिनस्ति । पाकाय यो ऽग्नित्वम् उपेत्य लोकान् बिभर्ति पृथ्वीवपुर् अव्ययात्मा

śakrādirūpī paripāti viśvam arkendurūpaś ca tamo hinasti / pākāya yo 'gnitvam upetya lokān bibharti pṛthvīvapur avyayātmā

चेष्टां करोति श्वसनस्वरूपी लोकस्य तृप्तिं च जलान्नरूपी । ददाति विश्वस्थितिसंस्थितस् तु सर्वावकाशं च नभःस्वरूपी

ceṣṭāṃ karoti śvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī / dadāti viśvasthitisaṃsthitas tu sarvāvakāśaṃ ca nabhaḥsvarūpī

यः सृज्यते सर्गकृद् आत्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः । विश्वात्मना संह्रियते ऽन्तकारी पृथक् त्रयस्यास्य च यो ऽव्ययात्मा

yaḥ sṛjyate sargakṛd ātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ / viśvātmanā saṃhriyate 'ntakārī pṛthak trayasyāsya ca yo 'vyayātmā

यस्मिञ् जगद् यो जगद् एतद् आद्यो यश् चाश्रितो ऽस्मिञ् जगति स्वयंभूः । स सर्वभूतप्रभवो धरित्र्यां स्वांशेन विष्णुर् नृपते ऽवतीर्णः

yasmiñ jagad yo jagad etad ādyo yaś cāśrito 'smiñ jagati svayaṃbhūḥ / sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena viṣṇur nṛpate 'vatīrṇaḥ

कुशस्थली या तव भूप रम्या पुरी पुराभूद् अमरावतीव । सा द्वारका संप्रति तत्र चास्ते स केशवांशो बलदेवनामा

kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūd amarāvatīva / sā dvārakā saṃprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā

तस्मै त्वम् एनां तनयां नरेन्द्र प्रयच्छ मायामनुजाय जायाम् । श्लाघ्यो वरो ऽसौ तनया तवेयं स्त्रीरत्नभूता सदृशो हि योगः

tasmai tvam enāṃ tanayāṃ narendra prayaccha māyāmanujāya jāyām / ślāghyo varo 'sau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ

§पराशर उवाच: इतीरितो ऽसौ कमलोद्भवेन भुवं समासाद्य पतिः प्रजानाम् । ददर्श ह्रस्वान् पुरुषान् अशेषान् अल्पौजसः स्वल्पविवेकवीर्यान्

§parāśara uvāca: itīrito 'sau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām / dadarśa hrasvān puruṣān aśeṣān alpaujasaḥ svalpavivekavīryān

कुशस्थलीं तां च पुरीम् उपेत्य दृष्ट्वान्यरूपां प्रददौ स्वकन्याम् । सीरध्वजाय स्फटिकाचलाभ वक्षःस्थलायातुलधीर् नरेन्द्रः

kuśasthalīṃ tāṃ ca purīm upetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau svakanyām / sīradhvajāya sphaṭikācalābha vakṣaḥsthalāyātuladhīr narendraḥ

उच्चप्रमाणाम् इति ताम् अवेक्ष्य स्वलाङ्गलाग्रेण स तालकेतुः । विनामयाम् आस ततश् च सापि बभूव सद्यो वनिता यथान्या

uccapramāṇām iti tām avekṣya svalāṅgalāgreṇa sa tālaketuḥ / vināmayām āsa tataś ca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā

तां रेवतीं रैवतभूपकन्यां सीरायुधो ऽसौ विधिनोपयेमे । दत्त्वा च कन्यां स नृपो जगाम हिमालयं वै तपसे धृतात्मा

tāṃ revatīṃ raivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho 'sau vidhinopayeme / dattvā ca kanyāṃ sa nṛpo jagāma himālayaṃ vai tapase dhṛtātmā

______________________________________________________ §पराशर उवाच: यावच् च ब्रह्मलोकात् ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसास् ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं जघ्नुः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yāvac ca brahmalokāt kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasās tām asya purīṃ kuśasthalīṃ jaghnuḥ

तच् चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासाद् दिशो भेजे

tac cāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsād diśo bheje

तदन्वयाश् च क्षत्रियाः सर्वदिक्ष्व् अभवन्

tadanvayāś ca kṣatriyāḥ sarvadikṣv abhavan

धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रम् अभवत्

dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatram abhavat

नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत् । तस्य अम्बरीषः । अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत्

nabhagasyātmajo nābhāgasaṃjño 'bhavat | tasya ambarīṣaḥ | ambarīṣasyāpi virūpo 'bhavat

विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे ततश् च रथीतरः

virūpāt pṛṣadaśvo jajñe tataś ca rathītaraḥ

तत्रायं श्लोकः । एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश् चाङ्गिरसाः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः

tatrāyaṃ ślokaḥ | ete kṣatraprasūtā vai punaś cāṅgirasāḥ smṛtāḥ | rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

क्षुवतश् च मनोर् इक्ष्वाकुर् घ्राणतः पुत्रो जज्ञे

kṣuvataś ca manor ikṣvākur ghrāṇataḥ putro jajñe

तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास् त्रयः पुत्रा । शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः । चत्वारिंशद् अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः

tasya putraśatapravarā vikukṣinimidaṇḍākhyās trayaḥ putrā | śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ | catvāriṃśad aṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ

स चेक्ष्वाकुर् अष्टकायाम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम् आनयेति विकुक्षिम् आज्ञापयाम् आस । स तथेति गृहीताज्ञो वनम् अभ्येत्यानेकान् मृगान् हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर् एकं शशम् अभक्षयत् । शेषं च मांसम् आनीय पित्रे निवेदयाम् आस

sa cekṣvākur aṣṭakāyām utpādya śrāddhārhaṃ māṃsam ānayeti vikukṣim ājñāpayām āsa | sa tatheti gṛhītājño vanam abhyetyānekān mṛgān hatvātiśrānto 'tikṣutparīto vikukṣir ekaṃ śaśam abhakṣayat | śeṣaṃ ca māṃsam ānīya pitre nivedayām āsa

इक्ष्वाकुकुलाचार्यस् तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश् चोदितः प्राह । अलम् अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन् मांसम् उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः

ikṣvākukulācāryas tatprokṣaṇāya vasiṣṭhaś coditaḥ prāha | alam anenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanānena te putreṇaitan māṃsam upahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ

ततश् चासौ विकुक्षिर् गुरुणैवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप पित्रा च परित्यक्तः

tataś cāsau vikukṣir guruṇaivam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa pitrā ca parityaktaḥ

पितर्य् उपरते चाखिलाम् एतां पृथ्वीं धर्मतः शशास

pitary uparate cākhilām etāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa

शशादस्य पुरंजयो नाम पुत्रो ऽभवत्

śaśādasya puraṃjayo nāma putro 'bhavat

इदं चान्यत् पुरा हि त्रेतायां देवासुरम् अतीव भीषणं युद्धम् आसीत् । तत्र चातिबलिभिर् असुरैर् अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम् आराधयां चक्रुः

idaṃ cānyat purā hi tretāyāṃ devāsuram atīva bhīṣaṇaṃ yuddham āsīt | tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitā bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāṃ cakruḥ

प्रसन्नश् च देवानाम् अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह । ज्ञातम् एव मया युष्माभिर् यद् अभिलषितं तदर्थम् इदं श्रूयताम् । पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस् तनयः क्षत्रियवर्यस् तच्छरीरे ऽहम् अंशेन स्वयम् एवावतीर्य तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि तद् भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच् च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम् अमराः पुरंजयसकाशम् आजग्मुः

prasannaś ca devānām anādinidhanaḥ sakalajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha | jñātam eva mayā yuṣmābhir yad abhilaṣitaṃ tadartham idaṃ śrūyatām | puraṃjayo nāma śaśādasya ca rājarṣes tanayaḥ kṣatriyavaryas taccharīre 'ham aṃśena svayam evāvatīrya tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi tad bhavadbhiḥ puraṃjayo 'suravadhārthāya kāryodyogaḥ kārya iti etac ca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇum amarāḥ puraṃjayasakāśam ājagmuḥ

ऊचुश् चैनं । भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर् अभ्यर्थितेन भवतास्माकम् अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम् इच्छामः । तद् भवतास्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः । इत्य् उक्तः पुरंजयः प्राह । सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम् इन्द्रः शतक्रतुर् अस्य यद्य् अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः । इत्य् आकर्ण्य समस्तदेवैर् इन्द्रेण च बाढम् इत्य् एवं समन्विच्छितम्

ūcuś cainaṃ | bho bhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākam arātivadhodyatānāṃ sāhāyyaṃ kṛtam icchāmaḥ | tad bhavatāsmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kāryaḥ | ity uktaḥ puraṃjayaḥ prāha | sakalatrailokyanātho yo 'yaṃ yuṣmākam indraḥ śatakratur asya yady ahaṃ skandhārūḍho yuṣmadarātibhiḥ saha yotsye tadāhaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ | ity ākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍham ity evaṃ samanvicchitam

ततश् च शतक्रतोर् वृषभरूपधारिणः ककुत्स्थो ऽतिहर्षसमन्वितो भगवतश् चराचरगुरोर् अच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे समस्तान् एवासुरान् निजघान

tataś ca śatakrator vṛṣabharūpadhāriṇaḥ kakutstho 'tiharṣasamanvito bhagavataś carācaraguror acyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastān evāsurān nijaghāna

यतश् च वृषभककुत्स्थेन राज्ञा निषूदितम् असुरबलम् अतश् चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप

yataś ca vṛṣabhakakutsthena rājñā niṣūditam asurabalam ataś cāsau kakutsthasaṃjñām avāpa

ककुत्स्थस्याप्य् अनेनाः पुत्रो ऽभूत् पृथुर् अनेनसः पृथोर् विश्वगश्वस् तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वश् चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य श्रावस्तो यः पुरीं श्रावस्तीं निवेशयाम् आस

kakutsthasyāpy anenāḥ putro 'bhūt pṛthur anenasaḥ pṛthor viśvagaśvas tasyāpi cāndro yuvanāśvaś cāndrasya tasya yuvanāśvasya śrāvasto yaḥ purīṃ śrāvastīṃ niveśayām āsa

श्रावस्तस्य बृहदश्वस् तस्यापि कुवलयाश्वो यो ऽसाव् उत्तङ्कस्य महर्षेर् अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसाप्यायितः पुत्रसहस्रैर् एकविंशतिभिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञां चावाप

śrāvastasya bṛhadaśvas tasyāpi kuvalayāśvo yo 'sāv uttaṅkasya maharṣer apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśatibhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñāṃ cāvāpa

तस्य च समस्ता एव पुत्रा धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः

tasya ca samastā eva putrā dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ

दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वास् त्रयः केवलं अवशेषिताः

dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvās trayaḥ kevalaṃ avaśeṣitāḥ

दृढाश्वाद् धर्यश्वस् तस्मान् निकुम्भो निकुम्भात् संहिताश्वः । ततश् च कृशाश्वस् । तस्माच् च प्रसेनजित् ततो युवनाश्वो ऽभवत्

dṛḍhāśvād dharyaśvas tasmān nikumbho nikumbhāt saṃhitāśvaḥ | tataś ca kṛśāśvas | tasmāc ca prasenajit tato yuvanāśvo 'bhavat

तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस् तैर् मुनिभिर् अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता । तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः

tasya cāputrasyātinirvedān munīnām āśramamaṇḍale nivasataḥ kṛpālubhis tair munibhir apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā | tasyāṃ ca madhyarātrinivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ

तेषु च सुप्तेष्व् अतितृट्परीतः स भूपालस् तम् आश्रमं विवेश

teṣu ca supteṣv atitṛṭparītaḥ sa bhūpālas tam āśramaṃ viveśa

सुप्तांश् च तान् ऋषीन् नैवोत्थापयाम् आस । तच् च कलशजलम् अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ

suptāṃś ca tān ṛṣīn naivotthāpayām āsa | tac ca kalaśajalam aparimeyamāhātmyaṃ mantrapūtaṃ papau

प्रबुद्धाश् च ऋषयः पप्रच्छुः केनैतन् मन्त्रपूतं वारि पीतम्

prabuddhāś ca ṛṣayaḥ papracchuḥ kenaitan mantrapūtaṃ vāri pītam

अत्र हि पीते राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यतीत्य् आकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतम् इत्य् आह

atra hi pīte rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyatīty ākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītam ity āha

गर्भश् च युवनाश्वस्योदरे ऽभवत् क्रमेण च ववृधे

garbhaś ca yuvanāśvasyodare 'bhavat krameṇa ca vavṛdhe

प्राप्तसमयश् च दक्षिणकुक्षिम् अवनीपतेर् निर्भिद्य निश्चक्राम न चासौ राजा ममार

prāptasamayaś ca dakṣiṇakukṣim avanīpater nirbhidya niścakrāma na cāsau rājā mamāra

जातो नामैष कं धास्यतीति मुनयः प्रोचुः

jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti munayaḥ procuḥ

अथागम्य देवराड् अब्रवीत् माम् अयं धास्यतीति

athāgamya devarāḍ abravīt mām ayaṃ dhāsyatīti

ततो मांधाता नामतो ऽभवत् । वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ । तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत

tato māṃdhātā nāmato 'bhavat | vaktre cāsya pradeśinī devarājena nyastā tāṃ papau | tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādyāhnaiva sa vyavardhata

स तु मांधाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे

sa tu māṃdhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje

भवति चात्र श्लोकः । यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति । सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम् उच्यते

bhavati cātra ślokaḥ | yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati | sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate

मांधाता शशबिन्दोर् दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे । पुरुकुत्सम् अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयाम् आस

māṃdhātā śaśabindor duhitaraṃ bindumatīm upayeme | purukutsam ambarīṣaṃ ca mucakundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayām āsa

पञ्चाशच् च दुहितरस् तस्य नृपतेर् बभूवुः

pañcāśac ca duhitaras tasya nṛpater babhūvuḥ

बह्वृचश् च सौभरिर् नाम ऋषिर् अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालम् उवास

bahvṛcaś ca saubharir nāma ṛṣir antarjale dvādaśābdaṃ kālam uvāsa

तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर् आसीत् । तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस् तेनैव सहाहर्निशम् अतिनिर्वृता रेमिरे

tatra cāntarjale saṃmado nāmātibahuprajo 'tipramāṇo mīnādhipatir āsīt | tasya ca putrapautradauhitrāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grato vakṣaḥpucchaśirasāṃ copari bhramantas tenaiva sahāharniśam atinirvṛtā remire

स चापि तत्स्पर्शोपचीयमानहर्षप्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतस् तैर् आत्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहानुदिनं बहुप्रकारं रेमे

sa cāpi tatsparśopacīyamānaharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatas tair ātmajapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ bahuprakāraṃ reme

अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर् एकाग्रतासमाधानम् अपहायानुदिनं तत् तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम् अवेक्ष्याचिन्तयत् । अहो धन्यो ऽयम् ईदृशम् अप्य् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्यैभिर् आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम् उत्पादयति । वयम् अप्य् एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः । इत्य् एवम् अभिसमीक्ष्य स तस्माद् अन्तर्जलान् निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम् अगच्छत्

athāntarjalāvasthitaḥ sa saubharir ekāgratāsamādhānam apahāyānudinaṃ tat tasya matsyasyātmajapautradauhitrādibhiḥ sahātiramaṇīyaṃ lalitam avekṣyācintayat | aho dhanyo 'yam īdṛśam apy anabhimataṃ yonyantaram avāpyaibhir ātmajapautrādibhiḥ saha ramamāṇo 'tīvāsmākaṃ spṛhām utpādayati | vayam apy evaṃ putrādibhiḥ saha ramiṣyāmaḥ | ity evam abhisamīkṣya sa tasmād antarjalān niṣkramya nirveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māṃdhātāraṃ rājānam agacchat

आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यग् अर्घादिना पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिर् उवाच

āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyag arghādinā pūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubharir uvāca

§सौभरिर् उवाच: निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः । न ह्य् अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति

§saubharir uvāca: nirveṣṭukāmo 'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ / na hy arthinaḥ kāryavaśābhyupetāḥ kakutsthagotre vimukhāḥ prayānti

अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः । किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते

anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ / kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te

शतार्धसंख्यास् तव सन्ति कन्यास् तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ । यत् प्रार्थनाभङ्गभयाद् बिभेमि तस्माद् अहं राजवरातिदुःखात्

śatārdhasaṃkhyās tava santi kanyās tāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha / yat prārthanābhaṅgabhayād bibhemi tasmād ahaṃ rājavarātiduḥkhāt

§पराशर उवाच: इति ऋषिवचनम् आकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहं तम् ऋषिम् आलोक्य प्रत्याख्यानकातरस् तस्माच् च भगवतः शापतो बिभ्यत्किंचिदधोमुखश् चिरं दध्यौ

§parāśara uvāca: iti ṛṣivacanam ākarṇya sa rājā jarājarjaritadehaṃ tam ṛṣim ālokya pratyākhyānakātaras tasmāc ca bhagavataḥ śāpato bibhyatkiṃcidadhomukhaś ciraṃ dadhyau

§सौभरिर् उवाच: नरेन्द्र कस्मात् समुपैषि चिन्ताम् अशक्यम् उक्तं न मयात्र किंचित् । यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम्

§saubharir uvāca: narendra kasmāt samupaiṣi cintām aśakyam uktaṃ na mayātra kiṃcit / yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdham

§पराशर उवाच: अथ तस्य शापभीतः सप्रश्रयम् उवाचासौ राजा

§parāśara uvāca: atha tasya śāpabhītaḥ sapraśrayam uvācāsau rājā

§राजोवाच: भगवन्न् अस्मत्कुलस्थितिर् इयं य एव कन्याया अभिरुचितो ऽभिजनवान् वरस् तस्मै कन्या प्रदीयते । भगवदाज्ञास्मन्मनोरथानाम् अप्य् अगोचरवर्तिनी । कथम् अप्य् एषा संजाता तद् एवम् उपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्य् एतन् मया चिन्त्यते । इत्य् अभिहिते च तेन भूभुजा मुनिर् अचिन्तयत् । अहो ऽयम् अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किम् उत कन्यानाम् इत्य् अमुना संचिन्त्यैवम् अभिहितम् । एवम् अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम् उवाच

§rājovāca: bhagavann asmatkulasthitir iyaṃ ya eva kanyāyā abhirucito 'bhijanavān varas tasmai kanyā pradīyate | bhagavadājñāsmanmanorathānām apy agocaravartinī | katham apy eṣā saṃjātā tad evam upasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ity etan mayā cintyate | ity abhihite ca tena bhūbhujā munir acintayat | aho 'yam anyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddho 'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kim uta kanyānām ity amunā saṃcintyaivam abhihitam | evam astu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māṃdhātāram uvāca

यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम

yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ | yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma

§पराशर उवाच: ततश् च मांधात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षवरः समाज्ञप्तः

§parāśara uvāca: tataś ca māṃdhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ samājñaptaḥ

कन्यान्तःपुरं प्रविशन्न् एव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वमनुष्येभ्यो ऽतिशयेन कमनीयं रूपम् अकरोत्

kanyāntaḥpuraṃ praviśann eva bhagavān akhilasiddhagandharvamanuṣyebhyo 'tiśayena kamanīyaṃ rūpam akarot

प्रवेश्य च तम् ऋषिम् अन्तःपुरवर्षवरस् ताः कन्यकाः प्राह

praveśya ca tam ṛṣim antaḥpuravarṣavaras tāḥ kanyakāḥ prāha

भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति । अयम् अस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थी समभ्यागतो मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्य् अस्मत्कन्यका काचिद् भगवन्तं वरयति तत् कन्यायाश् छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामीत्य् आकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः समन्मथाः करेणव इवेभयूथपतिं तम् ऋषिम् अहमहमिकया वरयां बभूवुः

bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati | ayam asmān brahmarṣiḥ kanyārthī samabhyāgato mayā cāsya pratijñātaṃ yady asmatkanyakā kācid bhagavantaṃ varayati tat kanyāyāś chande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmīty ākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ samanmathāḥ kareṇava ivebhayūthapatiṃ tam ṛṣim ahamahamikayā varayāṃ babhūvuḥ

§ऊचुश् च: अलं भगिन्यो ऽहम् इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः । ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम् अस्योपशमं प्रयाहि

§ūcuś ca: alaṃ bhaginyo 'ham imaṃ vṛṇomi vṛto mayā naiṣa tavānurūpaḥ / mamaiva bhartā vidhinaiṣa sṛṣṭaḥ sṛṣṭāham asyopaśamaṃ prayāhi

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न् एव विहन्यसे किम् । मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम् अत्यर्थकलिर् बभूव

vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśann eva vihanyase kim / mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadartham atyarthakalir babhūva

यदा तु सर्वाभिर् अतीव हार्दाद् वृतः स कन्याभिर् अनिन्द्यकीर्तिः । तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद् आचष्ट विनम्रमूर्तिः

yadā tu sarvābhir atīva hārdād vṛtaḥ sa kanyābhir anindyakīrtiḥ / tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvad ācaṣṭa vinamramūrtiḥ

§पराशर उवाच: तदवगमात् किं किम् एतत् कथय किं करोमीति किं मयाभिहितम् इत्य् आकुलमतिर् अनिच्छन्न् अपि कथमपि राजानुमेने

§parāśara uvāca: tadavagamāt kiṃ kim etat kathaya kiṃ karomīti kiṃ mayābhihitam ity ākulamatir anicchann api kathamapi rājānumene

कृतानुरूपविवाहश् च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वम् आश्रमम् अनयत्

kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svam āśramam anayat

तत्र चाशेषशिल्पिशिल्पप्रणेतारं धातारम् इवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्कलहंसकारण्डवादि विहंगमाभिरामजलाशयाः सोपवनाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्य् आदिदेश

tatra cāśeṣaśilpiśilpapraṇetāraṃ dhātāram ivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādi vihaṃgamābhirāmajalāśayāḥ sopavanāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ity ādideśa

तच् च तथैवानुष्ठितम् अशेषशिल्पविशेषाचार्यस् त्वष्टा दर्शितवान्

tac ca tathaivānuṣṭhitam aśeṣaśilpaviśeṣācāryas tvaṣṭā darśitavān

ततश् च परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस् तेषु गृहेष्व् अनपायी नन्दनामा महानिधिर् आसां चक्रे

tataś ca paramarṣiṇā saubhariṇājñaptas teṣu gṛheṣv anapāyī nandanāmā mahānidhir āsāṃ cakre

ततो ऽनवरतभक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैर् आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयाम् आसुः

tato 'navaratabhakṣyabhojyalehyādyupabhogair āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayām āsuḥ

एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिर् अतिदुःखितास् ताः सुखिता वेति विचिन्त्य तस्य महर्षेर् आश्रमम् उपेत्य स्फुरदंशुमालां स्फटिकमयीं प्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श

ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatir atiduḥkhitās tāḥ sukhitā veti vicintya tasya maharṣer āśramam upetya sphuradaṃśumālāṃ sphaṭikamayīṃ prāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa

प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनो ऽब्रवीत्

praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayano 'bravīt

अप्य् अत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किंचिद् असुखम् अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत संस्मर्यते ऽस्मद्गृहवासस्येत्य् उक्ता तत्तनया पितरम् आह

apy atra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiṃcid asukham api te maharṣiḥ snehavān uta saṃsmaryate 'smadgṛhavāsasyety uktā tattanayā pitaram āha

तातातिरमणीयः प्रासादो ऽत्रातिमनोज्ञम् उपवनम् अतिकलवाक्यविहंगाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरा जलाशयाः । मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्र भूषणादिभोगोपभोगा मृदूनि शयनानि सर्वसंपत्समवेतम् एतद् गार्हस्थ्यम् तथापि केन वा जन्मभूमिर् न स्मर्यते

tātātiramaṇīyaḥ prāsādo 'trātimanojñam upavanam atikalavākyavihaṃgābhirutāḥ protphullapadmākarā jalāśayāḥ | manonukūlabhakṣyabhojyānulepanavastra bhūṣaṇādibhogopabhogā mṛdūni śayanāni sarvasaṃpatsamavetam etad gārhasthyam tathāpi kena vā janmabhūmir na smaryate

त्वत्प्रसादाद् इदम् अशेषम् अतिशोभनम्

tvatprasādād idam aśeṣam atiśobhanam

किंत्व् एकं ममैतद् दुःखकारणं यद् अस्मद्गृहान् महर्षिर् अयं मद्भर्ता न निष्क्रामति ममैव केवलम् अतिप्रीत्या समीपवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम्

kiṃtv ekaṃ mamaitad duḥkhakāraṇaṃ yad asmadgṛhān maharṣir ayaṃ madbhartā na niṣkrāmati mamaiva kevalam atiprītyā samīpavartī nānyāsām asmadbhaginīnām

एवं च मम सहोदर्या दुःखिता इत्य् एवम् अतिदुःखकारणम् इत्य् उक्तस् तया द्वितीयं प्रासादम् उपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस् तथैव पृष्टवान्

evaṃ ca mama sahodaryā duḥkhitā ity evam atiduḥkhakāraṇam ity uktas tayā dvitīyaṃ prāsādam upetya svatanayāṃ pariṣvajyopaviṣṭas tathaiva pṛṣṭavān

तयापि तथैव सर्वम् एतत् प्रासादाद्युपभोगसुखम् आख्यातं ममैव केवलम् अतिप्रीत्या पार्श्ववर्ती नास्मद्भगिनीनाम् इत्य् एवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयास् तथैवापृच्छत्

tayāpi tathaiva sarvam etat prāsādādyupabhogasukham ākhyātaṃ mamaiva kevalam atiprītyā pārśvavartī nāsmadbhaginīnām ity evamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayās tathaivāpṛcchat

सर्वाभिश् च ताभिस् तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजो ऽब्रवीत्

sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbharavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjo 'bravīt

दृष्टस् ते भगवन् सुमहान् एष सिद्धिप्रभावो नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचिद् अस्माभिर् विभूतिविलसितम् उपलक्षितं । कियद् एतद् भगवंस् तपसः फलम् इत्य् अभिपूज्य तम् ऋषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित् कालम् अभिमतोपभोगं बुभुजे स्वपुरं च जगाम

dṛṣṭas te bhagavan sumahān eṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidham anyasya kasyacid asmābhir vibhūtivilasitam upalakṣitaṃ | kiyad etad bhagavaṃs tapasaḥ phalam ity abhipūjya tam ṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiṃcit kālam abhimatopabhogaṃ bubhuje svapuraṃ ca jagāma

कालेन गच्छता तस्य राजतनयासु पुत्रशतं सार्धम् अभवत्

kālena gacchatā tasya rājatanayāsu putraśataṃ sārdham abhavat

अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश् च स तत्रातीव ममताकृष्टहृदयो ऽभवत्

anudinānurūḍhasnehaprasaraś ca sa tatrātīva mamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat

अप्य् एते ऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः । अप्य् एते यौवनिनो भवेयुः । अपि कृतदारान् एतान् पश्येयम् । अप्य् एषां पुत्रा भवेयुः । अप्य् एतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्येयम् एवमादिमनोरथान् अनुदिनकालसंपत्तिवृत्तिम् अवेत्यैतत् संचिन्तयाम् आस । अहो मे मोहस्यातिविस्तारः

apy ete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ | apy ete yauvanino bhaveyuḥ | api kṛtadārān etān paśyeyam | apy eṣāṃ putrā bhaveyuḥ | apy etatputrān putrasamanvitān paśyeyam evamādimanorathān anudinakālasaṃpattivṛttim avetyaitat saṃcintayām āsa | aho me mohasyātivistāraḥ

मनोरथानां न समाप्तिर् अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः । पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर् नवानाम् उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम्

manorathānāṃ na samāptir asti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ / pūrṇeṣu pūrṇeṣu punar navānām utpattayaḥ santi manorathānām

पद्भ्यां गता यौवनिनश् च जाता दारैश् च संयोगम् इताः प्रसूताः । दृष्टाः सुतास् तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर् वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा

padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogam itāḥ prasūtāḥ / dṛṣṭāḥ sutās tattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punar vāñchati me 'ntarātmā

द्रक्ष्यामि तेषाम् अपि चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः । पूर्णे ऽपि तत्राप्य् अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य

drakṣyāmi teṣām api cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato 'nyaḥ / pūrṇe 'pi tatrāpy aparasya janma nivāryate kena manorathasya

आमृत्युतो नैव मनोरथानाम् अन्तो ऽस्ति विज्ञातम् इदं मयाद्य । मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि

āmṛtyuto naiva manorathānām anto 'sti vijñātam idaṃ mayādya / manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi

स मे समाधिर् जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः । परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा

sa me samādhir jalavāsamitra matsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ / parigrahaḥ saṅgakṛto mamāyaṃ parigrahotthā ca mahāvidhitsā

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद् इदं प्रसूतम् । परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर् अनेकैर् बहुलीकृतं तत्

duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyaṃ yad idaṃ prasūtam / parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tat

सुतात्मजैस् तत्तनयैश् च भूयो भूयश् च तेषां स्वपरिग्रहेण । विस्तारम् एष्यत्य् अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम्

sutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ svaparigraheṇa / vistāram eṣyaty atiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatānidhānam

चीर्णं तपो यत् तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर् एषा तपसो ऽन्तरायः । मत्स्यस्य सङ्गाद् अभवच् च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन

cīrṇaṃ tapo yat tu jalāśrayeṇa tasyarddhir eṣā tapaso 'ntarāyaḥ / matsyasya saṅgād abhavac ca yo me sutādirāgo muṣito 'smi tena

निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद् अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः । आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम् उताल्पसिद्धिः

niḥsaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgād aśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ / ārūḍhayogo 'pi nipātyate 'dhaḥ saṅgena yogī kim utālpasiddhiḥ

अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः । यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर् भविता न दुःखी

ahaṃ cariṣyāmi tathātmano 'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ / yathā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī

सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् अणोर् अणीयांसम् अतिप्रमाणम् । सितासितं चेश्वरम् ईश्वराणाम् आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्

sarvasya dhātāram acintyarūpam aṇor aṇīyāṃsam atipramāṇam / sitāsitaṃ ceśvaram īśvarāṇām ārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum

तस्मिन्न् अशेषौजसि सर्वरूपिण्य् अव्यक्तविस्पष्टतनाव् अनन्ते । ममाचलं चित्तम् अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव् अभवाय भूयः

tasminn aśeṣaujasi sarvarūpiṇy avyaktavispaṣṭatanāv anante / mamācalaṃ cittam apetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāv abhavāya bhūyaḥ

समस्तभूताद् अमलाद् अनन्तात् सर्वेश्वराद् अन्यद् अनादिमध्यात् । यस्मान् न किंचित् तम् अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम् एमि विष्णुम्

samastabhūtād amalād anantāt sarveśvarād anyad anādimadhyāt / yasmān na kiṃcit tam ahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayam emi viṣṇum

§पराशर उवाच: इत्य् आत्मानम् आत्मनैवाभिधायासौ सौभरिर् अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषम् अर्थजातं सकलभार्यासमवेतो वनं प्रविवेश

§parāśara uvāca: ity ātmānam ātmanaivābhidhāyāsau saubharir apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣam arthajātaṃ sakalabhāryāsamaveto vanaṃ praviveśa

तत्राप्य् अनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषं क्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिर् आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य भिक्षुर् अभवत्

tatrāpy anudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣaṃ kriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttir ātmany agnīn samāropya bhikṣur abhavat

भगवत्य् आसज्याखिलकर्मकलापं अजम् अविकारम् अमरणादिधर्मम् अवाप परं परवताम् अच्युतपदम्

bhagavaty āsajyākhilakarmakalāpaṃ ajam avikāram amaraṇādidharmam avāpa paraṃ paravatām acyutapadam

इत्य् एतन् मांधातुर् दुहितृसंबन्धाद् आख्यातम्

ity etan māṃdhātur duhitṛsaṃbandhād ākhyātam

यश् चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति शृणोति अवधारयति लेखयति तस्याष्टौ जन्मन्य् असन्मतिर् असद्धर्मो वा मनसो ऽसन्मार्गाचरणम् अशेषहेयेषु वा ममत्वं न भवति

yaś caitat saubharicaritam anusmarati paṭhati śṛṇoti avadhārayati lekhayati tasyāṣṭau janmany asanmatir asaddharmo vā manaso 'sanmārgācaraṇam aśeṣaheyeṣu vā mamatvaṃ na bhavati

______________________________________________________ §पराशर उवाच: अतो मांधातुः पुत्रसंततिर् अभिधीयते

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ato māṃdhātuḥ putrasaṃtatir abhidhīyate

अम्बरीषस्य मांधातुस् तनयस्य युवनाश्वः पुत्रो ऽभूत्

ambarīṣasya māṃdhātus tanayasya yuvanāśvaḥ putro 'bhūt

तस्माद् धरीतो यतो ऽङ्गिरसो हारीताः

tasmād dharīto yato 'ṅgiraso hārītāḥ

रसातले च मौनेया नाम गन्धर्वाः षट्कोटिसंख्यास् तैर् अशेषाणि नागकुलान्य् अपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्य् अक्रियन्त

rasātale ca mauneyā nāma gandharvāḥ ṣaṭkoṭisaṃkhyās tair aśeṣāṇi nāgakulāny apahṛtapradhānaratnādhipatyāny akriyanta

तैश् च गन्धर्ववीर्यावधूतैर् उरगेश्वरैर् भगवान् अशेषदेवेशस्तवश्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुण्डरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानाद् विबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्न् अप्य् अस्माकम् एतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयम् उपशमम् एष्यतीति आह भगवान् अनादिपुरुषः पुरुषोत्तमो यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस् तम् अहम् अनुप्रविश्य तान् अशेषदुष्टगन्धर्वान् उपशमं नयिष्यामि

taiś ca gandharvavīryāvadhūtair urageśvarair bhagavān aśeṣadeveśastavaśravaṇonmīlitonnidrapuṇḍarīkanayano jalaśayano nidrāvasānād vibuddhaḥ praṇipatyābhihitaḥ | bhagavann apy asmākam etebhyo gandharvebhyo bhayam upaśamam eṣyatīti āha bhagavān anādipuruṣaḥ puruṣottamo yauvanāśvasya māṃdhātuḥ purukutsanāmā putras tam aham anupraviśya tān aśeṣaduṣṭagandharvān upaśamaṃ nayiṣyāmi

इत्य् आकर्ण्य भगवते कृतप्रणामाः पुनर् नागलोकम् आगताः पन्नगपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयाम् आसुः

ity ākarṇya bhagavate kṛtapraṇāmāḥ punar nāgalokam āgatāḥ pannagapatayo narmadāṃ ca purukutsānayanāya codayām āsuḥ

सा चैनं रसातलं नीतवती

sā cainaṃ rasātalaṃ nītavatī

रसातलगतश् चासौ भगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्यः सकलगन्धर्वाञ् जघान । पुनश् च स्वभवनम् आजगाम

rasātalagataś cāsau bhagavattejasāpyāyitātmavīryaḥ sakalagandharvāñ jaghāna | punaś ca svabhavanam ājagāma

सकलपन्नगपतयश् च नर्मदायै वरं ददुः । यस् ते ऽनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति

sakalapannagapatayaś ca narmadāyai varaṃ daduḥ | yas te 'nusmaraṇasamavetaṃ nāmagrahaṇaṃ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṃ bhaviṣyatīti

अत्र च श्लोकः । नर्मदायै नमः प्रातर् नर्मदायै नमो निशि । नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः

atra ca ślokaḥ | narmadāyai namaḥ prātar narmadāyai namo niśi / namo 'stu narmade tubhyaṃ trāhi māṃ viṣasarpataḥ

इत्य् उच्चार्याहर्निशम् अन्धकारप्रवेशे वा न सर्पैर् दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषम् अपि भुक्तम् उपघाताय भविष्यति

ity uccāryāharniśam andhakārapraveśe vā na sarpair daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣam api bhuktam upaghātāya bhaviṣyati

पुरुकुत्साय च संततिविच्छेदो न भवतो भविष्यतीत्य् उरगपतयो वरं ददुः

purukutsāya ca saṃtativicchedo na bhavato bhaviṣyatīty uragapatayo varaṃ daduḥ

पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसदस्युम् अजीजनत्

purukutso narmadāyāṃ trasadasyum ajījanat

तस्मात् सत्यव्रतो यो ऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञाम् अवाप । चण्डालताम् उपगतश् च

tasmāt satyavrato yo 'sau triśaṅkusaṃjñām avāpa | caṇḍālatām upagataś ca

द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चाण्डालप्रतिग्रहपरिहरणाय जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसम् अनुदिनं बबन्ध

dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṃ cāṇḍālapratigrahapariharaṇāya jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṃsam anudinaṃ babandha

परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरः स्वर्गम् आरोपितः

parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīraḥ svargam āropitaḥ

त्रिशङ्कोर् हरिश्चन्द्रस् तस्माद् रोहिताश्वस् ततश् च हरितो हरिताच् चञ्चुश् चञ्चोर् विजयसुदेवौ रुरुको विजयाद् रुरुकस्य वृकः

triśaṅkor hariścandras tasmād rohitāśvas tataś ca harito haritāc cañcuś cañcor vijayasudevau ruruko vijayād rurukasya vṛkaḥ

ततो बाहुर् यो ऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिर् अवजितो ऽन्तर्वत्न्या महिष्या सह वनं विवेश

tato bāhur yo 'sau haihayatālajaṅghādibhir avajito 'ntarvatnyā mahiṣyā saha vanaṃ viveśa

तस्याश् च सपत्न्या गर्भस्तम्भनाय गरो दत्तः

tasyāś ca sapatnyā garbhastambhanāya garo dattaḥ

तेनास्या गर्भः सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ । स च बाहुर् वृद्धभावाद् और्वाश्रमसमीपे ममार

tenāsyā garbhaḥ saptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau | sa ca bāhur vṛddhabhāvād aurvāśramasamīpe mamāra

सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तम् आरोप्यानुमरणकृतनिश्चयाभूत्

sā tasya bhāryā citāṃ kṛtvā tam āropyānumaraṇakṛtaniścayābhūt

अथैताम् अतीतानागतवर्तमानकालवेदी भगवान् और्वः स्वाश्रमान् निर्गत्याब्रवीत् । अलम् अनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमण्डलपतिर् अतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृद् अरातिपक्षक्षयकर्ता तवोदरे चक्रवर्ती तिष्ठति

athaitām atītānāgatavartamānakālavedī bhagavān aurvaḥ svāśramān nirgatyābravīt | alam anenāsadgrāheṇākhilabhūmaṇḍalapatir ativīryaparākramo naikayajñakṛd arātipakṣakṣayakartā tavodare cakravartī tiṣṭhati

मैवं मैवं साहसाध्यवसायिनी भवेत्युक्ते च सा तस्माद् अनुमरणनिर्बन्धाद् विरराम

maivaṃ maivaṃ sāhasādhyavasāyinī bhavetyukte ca sā tasmād anumaraṇanirbandhād virarāma

तेनैव भगवता स्वाश्रमम् आनीयत । कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे । तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रियां निष्पाद्य सगर इति नाम चकार

tenaiva bhagavatā svāśramam ānīyata | katipayadinābhyantare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe | tasyaurvo jātakarmādikriyāṃ niṣpādya sagara iti nāma cakāra

कृतोपनयनं चैनम् और्वो वेदशास्त्राण्य् अस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यम् अध्यापयाम् आस

kṛtopanayanaṃ cainam aurvo vedaśāstrāṇy astraṃ cāgneyaṃ bhārgavākhyam adhyāpayām āsa

उत्पन्नबुद्धिश् च मातरम् अपृच्छत् । अम्ब कथम् अत्र वयं क्व तातो ऽस्माकम् इत्य् एवमादि पृच्छतस् तन्माता सर्वम् अवोचत्

utpannabuddhiś ca mātaram apṛcchat | amba katham atra vayaṃ kva tāto 'smākam ity evamādi pṛcchatas tanmātā sarvam avocat

ततः पितृराज्यहरणामर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञाम् अकरोत् । प्रायशश् च हैहयाञ् जघान

tataḥ pitṛrājyaharaṇāmarṣito haihayatālajaṅghādivadhāya pratijñām akarot | prāyaśaś ca haihayāñ jaghāna

शकयवनकाम्बोजपारदपह्लवा हन्यमानास् तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं ययुः

śakayavanakāmbojapāradapahlavā hanyamānās tatkulaguruṃ vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

अथैतान् वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरम् आह । वत्सालम् एभिर् जीवन्मृतकैर् अनुमृतैः

athaitān vasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaram āha | vatsālam ebhir jīvanmṛtakair anumṛtaiḥ

एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसङ्गपरित्यागं कारिताः

ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṅgaparityāgaṃ kāritāḥ

स तथेति तद् गुरुवचनम् अभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वम् अकारयत् यवनान् मुण्डितशिरसो ऽर्धमुण्डाञ् छकान् प्रलम्बकेशान् पारदान् पह्लवांश् च श्मश्रुधरान् निःस्वाध्यायवषट्कारान् एतान् अन्यांश् च क्षत्रियांश् चकार

sa tatheti tad guruvacanam abhinandya teṣāṃ veṣānyatvam akārayat yavanān muṇḍitaśiraso 'rdhamuṇḍāñ chakān pralambakeśān pāradān pahlavāṃś ca śmaśrudharān niḥsvādhyāyavaṣaṭkārān etān anyāṃś ca kṣatriyāṃś cakāra

ते च निजधर्मपरित्यागाद् ब्राह्मणैश् च परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः

te ca nijadharmaparityāgād brāhmaṇaiś ca parityaktā mlecchatāṃ yayuḥ

सगरो ऽपि स्वम् अधिष्ठानम् आगम्य अस्खलितचक्रः सप्तद्वीपवतीम् इमाम् उर्वीं प्रशशास

sagaro 'pi svam adhiṣṭhānam āgamya askhalitacakraḥ saptadvīpavatīm imām urvīṃ praśaśāsa

______________________________________________________ §पराशर उवाच: काश्यपदुहिता सुमतिर् विदर्भराजतनया केशिनी च द्वे भार्ये सगरस्यास्ताम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kāśyapaduhitā sumatir vidarbharājatanayā keśinī ca dve bhārye sagarasyāstām

ताभ्यां चापत्यार्थम् आराधित और्वः परमेण समाधिना वरम् अदात्

tābhyāṃ cāpatyārtham ārādhita aurvaḥ parameṇa samādhinā varam adāt

एका वंशधरम् एकं पुत्रम् अपरा षष्टिं पुत्रसहस्राणि जनयिष्यति ॥ यस्या यद् अभिमतं तद् इच्छया गृह्यताम् इत्य् उक्ते केशिनी पुत्रम् एकं सुमतिः पुत्रसहस्राणि षष्टिं वव्रे

ekā vaṃśadharam ekaṃ putram aparā ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi janayiṣyati || yasyā yad abhimataṃ tad icchayā gṛhyatām ity ukte keśinī putram ekaṃ sumatiḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ vavre

तथेति च ऋषिणाभिहिते ऽल्पैर् एवाहोभिः केशिनी पुत्रम् एकम् असमञ्जसं नाम वंशधरम् असूत । विनतातनयायास् तु सुमत्याः षष्टिः पुत्रसहस्राण्य् अभवन्

tatheti ca ṛṣiṇābhihite 'lpair evāhobhiḥ keśinī putram ekam asamañjasaṃ nāma vaṃśadharam asūta | vinatātanayāyās tu sumatyāḥ ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇy abhavan

तस्माद् असमञ्जसो ऽंशुमान् नाम कुमारो जज्ञे

tasmād asamañjaso 'ṃśumān nāma kumāro jajñe

स त्व् असमञ्जा बाल्याद् एवापवृत्तः पिता चास्याचिन्तयद् अयम् अतीतबाल्यो बुद्धिमान् भविष्यतीति

sa tv asamañjā bālyād evāpavṛttaḥ pitā cāsyācintayad ayam atītabālyo buddhimān bhaviṣyatīti

अथ तत्रापि वयस्य् अतीते तच् चरितम् एवैनं पिता तत्याज

atha tatrāpi vayasy atīte tac caritam evainaṃ pitā tatyāja

तान्य् अपि षष्टिः कुमारसहस्राण्य् असमञ्जसश् चरितम् अनुचक्रुः

tāny api ṣaṣṭiḥ kumārasahasrāṇy asamañjasaś caritam anucakruḥ

ततश् चासमञ्जसश् चरितानुकारिभिः सागरैर् अपध्वस्तयज्ञादिसन्मार्गे जगति देवाः सकलविद्यामयम् असंस्पृष्टम् अशेषदोषैर् भगवतः पुरुषोत्तमस्यांशभूतं कपिलं प्रणम्य तद् अर्थम् ऊचुः

tataś cāsamañjasaś caritānukāribhiḥ sāgarair apadhvastayajñādisanmārge jagati devāḥ sakalavidyāmayam asaṃspṛṣṭam aśeṣadoṣair bhagavataḥ puruṣottamasyāṃśabhūtaṃ kapilaṃ praṇamya tad artham ūcuḥ

भगवन्न् एभिः सगरतनयैर् असमञ्जसश् चरितम् अनुगम्यते । कथम् एवम् एभिर् अनुसरद्भिर् जगद् भविष्यतीत्य् आर्तजगत्परित्राणाय च भगवतो ऽत्र शरीरग्रहणम् इत्य् आकर्ण्य भगवान् अल्पैर् एव दिनैर् एते विनङ्क्ष्यन्तीत्य् उक्तवान्

bhagavann ebhiḥ sagaratanayair asamañjasaś caritam anugamyate | katham evam ebhir anusaradbhir jagad bhaviṣyatīty ārtajagatparitrāṇāya ca bhagavato 'tra śarīragrahaṇam ity ākarṇya bhagavān alpair eva dinair ete vinaṅkṣyantīty uktavān

तत्रान्तरे च सगरो हयमेधम् आरेभे तत्र च पुत्रैर् अधिष्ठितम् अस्याश्वं को ऽप्य् अपहृत्य भुवो बिलं प्रविवेश

tatrāntare ca sagaro hayamedham ārebhe tatra ca putrair adhiṣṭhitam asyāśvaṃ ko 'py apahṛtya bhuvo bilaṃ praviveśa

ततश् चाश्वान्वेषणाय तनयान् युयोज ततस् तत्तनयाश् चाश्वखुरपदवीम् अनुसरन्तो अतिनिर्बन्धेन वसुधातलम् एकैको योजनं योजनम् अवनेश् चखान

tataś cāśvānveṣaṇāya tanayān yuyoja tatas tattanayāś cāśvakhurapadavīm anusaranto atinirbandhena vasudhātalam ekaiko yojanaṃ yojanam avaneś cakhāna

पाताले चाश्वं परिभ्रमन्तं तम् अवनीपतितनयास् ते ददृशुः

pātāle cāśvaṃ paribhramantaṃ tam avanīpatitanayās te dadṛśuḥ

नातिदूरावस्थितं च भगवन्तम् अपघने शरत्काले ऽर्कम् इव तेजोभिर् अनवरतम् ऊर्ध्वम् अधश् चाशेषदिशश् चोद्भासयमानं कपिलर्षिम् अपश्यन्

nātidūrāvasthitaṃ ca bhagavantam apaghane śaratkāle 'rkam iva tejobhir anavaratam ūrdhvam adhaś cāśeṣadiśaś codbhāsayamānaṃ kapilarṣim apaśyan

ततश् चोद्यतायुधा दुरात्मायम् अस्मदपकारी यज्ञविघातकर्ता हयहर्ता हन्यतां हन्यताम् इत्य् अवोचन् । ततस् तेनापि भगवता किंचिदीषत्परिवर्तितलोचनेनावलोकिताः स्वशरीरसमुत्थेनाग्निना दह्यमाना विनेशुः

tataś codyatāyudhā durātmāyam asmadapakārī yajñavighātakartā hayahartā hanyatāṃ hanyatām ity avocan | tatas tenāpi bhagavatā kiṃcidīṣatparivartitalocanenāvalokitāḥ svaśarīrasamutthenāgninā dahyamānā vineśuḥ

सगरो ऽप्य् अवगम्याश्वानुसारि तत् पुत्रबलम् अशेषं परमर्षिकपिलतेजसा दग्धम् अंशुमन्तम् असमञ्जसः पुत्रम् अश्वानयनाय चोदयाम् आस

sagaro 'py avagamyāśvānusāri tat putrabalam aśeṣaṃ paramarṣikapilatejasā dagdham aṃśumantam asamañjasaḥ putram aśvānayanāya codayām āsa

स तु सगरतनयखातमार्गेण कपिलम् उपगम्य भक्तिनम्रस् तथा तुष्टाव यथैनं भगवान् आह गच्छैनं पितामहायाश्वं प्रापय वरं वृणीष्व च पुत्रपौत्रश् च ते स्वर्गाद् गङ्गां आनयिष्यतीति

sa tu sagaratanayakhātamārgeṇa kapilam upagamya bhaktinamras tathā tuṣṭāva yathainaṃ bhagavān āha gacchainaṃ pitāmahāyāśvaṃ prāpaya varaṃ vṛṇīṣva ca putrapautraś ca te svargād gaṅgāṃ ānayiṣyatīti

अथांशुमान् अपि ब्रह्मदण्डहतानाम् अस्मत्पितॄणाम् अस्वर्गयोग्यानां स्वर्गप्राप्तिकरं वरम् अस्माकं भगवान् प्रयच्छत्व् इति प्रत्याह

athāṃśumān api brahmadaṇḍahatānām asmatpitṝṇām asvargayogyānāṃ svargaprāptikaraṃ varam asmākaṃ bhagavān prayacchatv iti pratyāha

तं चाह भगवान् उक्तम् एवैतन् मया पौत्रस् ते त्रिदिवाद् गङ्गां भुवम् आनयिष्यतीति । तदम्भसा संस्पृष्टेष्व् अस्थिभस्मस्व् एते स्वर्गम् आरोक्ष्यन्ति । भगवद्विष्णुपादाङ्गुष्ठविनिर्गतस्य जलस्य हि तन्माहात्म्यम्

taṃ cāha bhagavān uktam evaitan mayā pautras te tridivād gaṅgāṃ bhuvam ānayiṣyatīti | tadambhasā saṃspṛṣṭeṣv asthibhasmasv ete svargam ārokṣyanti | bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhavinirgatasya jalasya hi tanmāhātmyam

यन् न केवलम् अभिसंधिपूर्वकं स्नानाद्युपभोगेषूपकारकम् अनभिसंहितम् अप्य् अपेतप्राणस्यास्थिचर्मस्नायुकेशाद्युत्सृष्टं शरीरजम् यद् भूपतितम् शरीरिणं सद्यः स्वर्गं नयतीत्य् उक्तः प्रणम्य च भगवते ऽश्वम् आदाय पितामहयज्ञम् आजगाम

yan na kevalam abhisaṃdhipūrvakaṃ snānādyupabhogeṣūpakārakam anabhisaṃhitam apy apetaprāṇasyāsthicarmasnāyukeśādyutsṛṣṭaṃ śarīrajam yad bhūpatitam śarīriṇaṃ sadyaḥ svargaṃ nayatīty uktaḥ praṇamya ca bhagavate 'śvam ādāya pitāmahayajñam ājagāma

सगरो ऽप्य् अश्वम् आसाद्य तं यज्ञं समापयाम् आस

sagaro 'py aśvam āsādya taṃ yajñaṃ samāpayām āsa

सागरं चात्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पयाम् आस

sāgaraṃ cātmajaprītyā putratve kalpayām āsa

तस्यांशुमतो दिलीपः पुत्रो ऽभवत्

tasyāṃśumato dilīpaḥ putro 'bhavat

दिलीपस्य भगीरथो यो ऽसौ गङ्गां स्वर्गाद् इहानीय भागीरथीसंज्ञां चकार

dilīpasya bhagīratho yo 'sau gaṅgāṃ svargād ihānīya bhāgīrathīsaṃjñāṃ cakāra

भगीरथाच् छ्रुतस् तस्यापि नाभागस् ततो ऽम्बरीषस् तस्मात् सिन्धुद्वीपः । सिन्धुद्वीपाद् अयुतायुस् तत्पुत्रश् च ऋतुपर्णो नलसहायो ऽक्षहृदयज्ञो ऽभूत्

bhagīrathāc chrutas tasyāpi nābhāgas tato 'mbarīṣas tasmāt sindhudvīpaḥ | sindhudvīpād ayutāyus tatputraś ca ṛtuparṇo nalasahāyo 'kṣahṛdayajño 'bhūt

ऋतुपर्णपुत्रः सर्वकामस् तत्तनयः सुदासः सुदासात् सौदासो मित्रसहनामा

ṛtuparṇaputraḥ sarvakāmas tattanayaḥ sudāsaḥ sudāsāt saudāso mitrasahanāmā

स चाटव्यां मृगयां गतो व्याघ्रद्वयम् अपश्यत्

sa cāṭavyāṃ mṛgayāṃ gato vyāghradvayam apaśyat

ताभ्यां च तद् वनम् अपमृगं कृतं स चैकं तयोर् बाणेन जघान

tābhyāṃ ca tad vanam apamṛgaṃ kṛtaṃ sa caikaṃ tayor bāṇena jaghāna

म्रियमाणश् चासाव् अतिभीषणाकृतिर् अतिकरालवदनो राक्षसो ऽभवत्

mriyamāṇaś cāsāv atibhīṣaṇākṛtir atikarālavadano rākṣaso 'bhavat

द्वितीयो ऽपि प्रतिक्रियां ते करिष्यामीत्य् उक्त्वान्तर्धानं जगाम

dvitīyo 'pi pratikriyāṃ te kariṣyāmīty uktvāntardhānaṃ jagāma

कालेन गच्छता स सौदासो यज्ञम् अयजत् । परिनिष्ठितयज्ञे चाचार्ये वसिष्ठे निष्क्रान्ते तद् रक्षो वसिष्ठरूपम् आस्थाय यज्ञावसाने मम समांसं भोजनं देयं तत् संस्क्रियतां क्षणाद् इहागमिष्यामीत्य् उक्त्वा निष्क्रान्तः

kālena gacchatā sa saudāso yajñam ayajat | pariniṣṭhitayajñe cācārye vasiṣṭhe niṣkrānte tad rakṣo vasiṣṭharūpam āsthāya yajñāvasāne mama samāṃsaṃ bhojanaṃ deyaṃ tat saṃskriyatāṃ kṣaṇād ihāgamiṣyāmīty uktvā niṣkrāntaḥ

भूयश् च सूदवेषं कृत्वा राजाज्ञया मानुषमांसं संस्कृत्य राज्ञे न्यवेदयत्

bhūyaś ca sūdaveṣaṃ kṛtvā rājājñayā mānuṣamāṃsaṃ saṃskṛtya rājñe nyavedayat

असाव् अपि हिरण्यपात्रस्थितं मांसम् आदाय वसिष्ठागमनप्रतीक्षो ऽभवत् । आगताय च वसिष्ठाय निवेदितवान्

asāv api hiraṇyapātrasthitaṃ māṃsam ādāya vasiṣṭhāgamanapratīkṣo 'bhavat | āgatāya ca vasiṣṭhāya niveditavān

स चाप्य् अचिन्तयद् अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यं येनैतन् मांसम् अस्माकं प्रयच्छति किम् एतद् द्रव्यजातम् इति ध्यानपरो ऽभूत् । अपश्यच् च तन् मानुषमांसम् । ततश् च क्रोधकलुषीकृतचेता राजानं प्रति शापम् उत्ससर्ज । यस्माद् अभोज्यम् एतद् अस्मद्विधानां तपस्विनाम् अवगच्छन्न् अपि भवान् मह्यं ददाति तस्मात् तवैवात्र लोलुपा बुद्धिर् भविष्यतीति

sa cāpy acintayad aho 'sya rājño dauḥśīlyaṃ yenaitan māṃsam asmākaṃ prayacchati kim etad dravyajātam iti dhyānaparo 'bhūt | apaśyac ca tan mānuṣamāṃsam | tataś ca krodhakaluṣīkṛtacetā rājānaṃ prati śāpam utsasarja | yasmād abhojyam etad asmadvidhānāṃ tapasvinām avagacchann api bhavān mahyaṃ dadāti tasmāt tavaivātra lolupā buddhir bhaviṣyatīti

अनन्तरं च तेनापि भगवतैवाभिहितो ऽस्मीत्य् उक्ते किं किं मयैवाभिहितम् इति संचिन्त्य मुनिर् अपि समाधौ तस्थौ

anantaraṃ ca tenāpi bhagavataivābhihito 'smīty ukte kiṃ kiṃ mayaivābhihitam iti saṃcintya munir api samādhau tasthau

समाधिविज्ञानावगतार्थश् चानुग्रहं तस्मै चकार । नात्यन्तिकम् एतद् द्वादशाब्दं तव भोजनं भविष्यतीति

samādhivijñānāvagatārthaś cānugrahaṃ tasmai cakāra | nātyantikam etad dvādaśābdaṃ tava bhojanaṃ bhaviṣyatīti

असाव् अपि तु प्रगृह्योदकाञ्जलिं मुनिशापप्रदानायोद्यतो भगवान् अस्मद्गुरुर् नार्हस्य् एनं कुलदेवताभूतम् आचार्यं शप्तुम् इति मदयन्त्या स्वपत्न्या प्रसादितः । सस्याम्बुदरक्षणार्थं तच् छापाम्बु नोर्व्यां न चाकाशे चिक्षेप तेनैव स्वपदौ सिषेच

asāv api tu pragṛhyodakāñjaliṃ muniśāpapradānāyodyato bhagavān asmadgurur nārhasy enaṃ kuladevatābhūtam ācāryaṃ śaptum iti madayantyā svapatnyā prasāditaḥ | sasyāmbudarakṣaṇārthaṃ tac chāpāmbu norvyāṃ na cākāśe cikṣepa tenaiva svapadau siṣeca

तेन क्रोधाश्रितेनाम्भसा दग्धच्छायौ तत्पादौ कल्माषताम् उपगतौ । ततः स कल्माषपादसंज्ञाम् अवाप

tena krodhāśritenāmbhasā dagdhacchāyau tatpādau kalmāṣatām upagatau | tataḥ sa kalmāṣapādasaṃjñām avāpa

वसिष्ठशापाच् च षष्ठे काले राक्षसभावम् उपेत्याटव्यां पर्यटन्न् अनेकशो मानुषान् अभक्षयत्

vasiṣṭhaśāpāc ca ṣaṣṭhe kāle rākṣasabhāvam upetyāṭavyāṃ paryaṭann anekaśo mānuṣān abhakṣayat

एकदा तु कंचिन् मुनिम् ऋतुकाले भार्यया सह संगतं ददर्श । तयोश् च तम् अतिभीषणं राक्षसम् अवलोक्य त्रासात् प्रधावितयोर् दम्पत्योर् ब्राह्मणं जग्राह

ekadā tu kaṃcin munim ṛtukāle bhāryayā saha saṃgataṃ dadarśa | tayoś ca tam atibhīṣaṇaṃ rākṣasam avalokya trāsāt pradhāvitayor dampatyor brāhmaṇaṃ jagrāha

ततः सा ब्राह्मणी बहुशस् तं याचितवती । प्रसीदेक्ष्वाकुकुलतिलकभूतस् त्वं महाराज मित्रसहो न राक्षसो नार्हसि स्त्रीधर्मसुखाभिज्ञो मय्य् अकृतार्थायाम् इमं मद्भर्तारम् अत्तुम् इत्य् एवं बहुप्रकारं तस्यां विलपन्त्यां व्याघ्रः पशुम् इव तं ब्राह्मणम् अभक्षयत्

tataḥ sā brāhmaṇī bahuśas taṃ yācitavatī | prasīdekṣvākukulatilakabhūtas tvaṃ mahārāja mitrasaho na rākṣaso nārhasi strīdharmasukhābhijño mayy akṛtārthāyām imaṃ madbhartāram attum ity evaṃ bahuprakāraṃ tasyāṃ vilapantyāṃ vyāghraḥ paśum iva taṃ brāhmaṇam abhakṣayat

ततश् चातिकोपसमन्विता ब्राह्मणी तं राजानं यस्माद् एवं मय्य् अतृप्तायां त्वयायं मत्पतिर् भक्षितः । तस्मात् त्वम् अप्य् अन्तं कामोपभोगप्रवृत्तः प्राप्स्यसीति शशाप । अग्निं प्रविवेश च

tataś cātikopasamanvitā brāhmaṇī taṃ rājānaṃ yasmād evaṃ mayy atṛptāyāṃ tvayāyaṃ matpatir bhakṣitaḥ | tasmāt tvam apy antaṃ kāmopabhogapravṛttaḥ prāpsyasīti śaśāpa | agniṃ praviveśa ca

ततस् तस्य द्वादशाब्दविपर्यये विमुक्तशापस्य स्त्रीविषयाभिलाषिणो मदयन्ती स्मारयाम् आस

tatas tasya dvādaśābdaviparyaye vimuktaśāpasya strīviṣayābhilāṣiṇo madayantī smārayām āsa

ततः परम् असौ स्त्रीभोगं तत्याज । वसिष्ठश् चापुत्रेण राज्ञा पुत्रार्थम् अभ्यर्थितो मदयन्त्यां गर्भाधानं चकार । यदा च सप्तवर्षाण्य् असौ गर्भो न जज्ञे ततस् तं गर्भम् अश्मना सा देवी जघान । पुत्रश् चाजायत तस्य चाश्मक एव नामाभवत्

tataḥ param asau strībhogaṃ tatyāja | vasiṣṭhaś cāputreṇa rājñā putrārtham abhyarthito madayantyāṃ garbhādhānaṃ cakāra | yadā ca saptavarṣāṇy asau garbho na jajñe tatas taṃ garbham aśmanā sā devī jaghāna | putraś cājāyata tasya cāśmaka eva nāmābhavat

अश्मकस्य मूलको नाम पुत्रो ऽभवत् । यो ऽसौ निःक्षत्रे क्ष्मातले ऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिर् विवस्त्राभिः परिवार्य रक्षितः ततस् तं नारीकवचम् उदाहरन्ति

aśmakasya mūlako nāma putro 'bhavat | yo 'sau niḥkṣatre kṣmātale 'smin kriyamāṇe strībhir vivastrābhiḥ parivārya rakṣitaḥ tatas taṃ nārīkavacam udāharanti

मूलकाद् दशरथस् तस्माद् इलिविलस् ततश् च विश्वसहः । तस्माच् च खट्वाङ्गो दिलीपः यो ऽसौ देवासुराणां संग्रामे देवैर् अभ्यर्थितो ऽसुराञ् जघान । स्वर्गे च कृतप्रियैर् देवैर् वरग्रहणाय चोदितः प्राह । यद्य् अवश्यं वरो ग्राह्यस् तन् ममायुः कथ्यताम् इति । अनन्तरं च तैर् उक्तम् एकमुहूर्तप्रमाणं तवायुर् इत्य् उक्तो ऽथास्खलितगतिना विमानेन लघिमगुणो मर्त्यलोकम् आगम्येदम् आह । यथा न ब्राह्मणेभ्यः सकाशाद् आत्मापि मे प्रियतरः । न च स्वधर्मोल्लङ्घनं मया कदाचिद् अप्य् अनुष्ठितम् । न च सकलदेवमानुषपशुवृक्षादिके ऽप्य् ऽच्युतव्यतिरेकवती दृष्टिर् ममाभूत् । तथा तम् एव देवं मुनिजनानुस्मृतं भगवन्तम् अस्खलितगतिः प्रापयेयम् इत्य् अशेषदेवगुरौ भगवत्य् अनिर्देश्यवपुषि सत्तामात्रात्मन्य् आत्मानं परमात्मनि वासुदेवाख्ये युयोज । तत्रैव च लयम् अवाप

mūlakād daśarathas tasmād ilivilas tataś ca viśvasahaḥ | tasmāc ca khaṭvāṅgo dilīpaḥ yo 'sau devāsurāṇāṃ saṃgrāme devair abhyarthito 'surāñ jaghāna | svarge ca kṛtapriyair devair varagrahaṇāya coditaḥ prāha | yady avaśyaṃ varo grāhyas tan mamāyuḥ kathyatām iti | anantaraṃ ca tair uktam ekamuhūrtapramāṇaṃ tavāyur ity ukto 'thāskhalitagatinā vimānena laghimaguṇo martyalokam āgamyedam āha | yathā na brāhmaṇebhyaḥ sakāśād ātmāpi me priyataraḥ | na ca svadharmollaṅghanaṃ mayā kadācid apy anuṣṭhitam | na ca sakaladevamānuṣapaśuvṛkṣādike 'py 'cyutavyatirekavatī dṛṣṭir mamābhūt | tathā tam eva devaṃ munijanānusmṛtaṃ bhagavantam askhalitagatiḥ prāpayeyam ity aśeṣadevagurau bhagavaty anirdeśyavapuṣi sattāmātrātmany ātmānaṃ paramātmani vāsudevākhye yuyoja | tatraiva ca layam avāpa

अत्रापि श्रूयते श्लोको गीतः सप्तर्षिभिः पुरा । खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिद् उर्व्यां भविष्यति ॥ विप्_४,४।४८[१] ॥ येन स्वर्गाद् इहागम्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या दानेन चैव हि ॥ विप्_४,४।४८[२] ॥ खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुः पुत्रो ऽभवत् । ततो रघुस् तस्माद् अप्य् अजः । अजाद् दशरथो दशरथस्यापि भगवान् अब्जनाभो जगत्स्थित्यर्थम् आत्मांशेन रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नरूपिणा चतुर्धा पुत्रत्वम् आयासीत् । रामो ऽपि बाल एव विश्वामित्रयज्ञरक्षणाय गच्छंस् ताटकां जघान

atrāpi śrūyate śloko gītaḥ saptarṣibhiḥ purā / khaṭvāṅgena samo nānyaḥ kaścid urvyāṃ bhaviṣyati // ViP_4,4.48[1] // yena svargād ihāgamya muhūrtaṃ prāpya jīvitam / trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā dānena caiva hi // ViP_4,4.48[2] // khaṭvāṅgād dīrghabāhuḥ putro 'bhavat | tato raghus tasmād apy ajaḥ | ajād daśaratho daśarathasyāpi bhagavān abjanābho jagatsthityartham ātmāṃśena rāmalakṣmaṇabharataśatrughnarūpiṇā caturdhā putratvam āyāsīt | rāmo 'pi bāla eva viśvāmitrayajñarakṣaṇāya gacchaṃs tāṭakāṃ jaghāna

यज्ञे च मारीचम् इषुपाताहतं दूरं चिक्षेप सुबाहुप्रमुखांश् च क्षयम् अनयत् । दर्शनमात्रेणैवाहल्याम् अपापां चकार । जनकगृहे च माहेश्वरं चापम् अनायासेनैव बभञ्ज । सीतां च अयोनिजां जनकराजतनयां वीर्यशुल्कां लेभे

yajñe ca mārīcam iṣupātāhataṃ dūraṃ cikṣepa subāhupramukhāṃś ca kṣayam anayat | darśanamātreṇaivāhalyām apāpāṃ cakāra | janakagṛhe ca māheśvaraṃ cāpam anāyāsenaiva babhañja | sītāṃ ca ayonijāṃ janakarājatanayāṃ vīryaśulkāṃ lebhe

सकलक्षत्रक्षयकारिणम् अशेषहैहयकुलधूमकेतुभूतं च परशुरामम् अपास्तवीर्यबलावलेपं चकार

sakalakṣatrakṣayakāriṇam aśeṣahaihayakuladhūmaketubhūtaṃ ca paraśurāmam apāstavīryabalāvalepaṃ cakāra

पितृवचनाच् चागणितराज्याभिलाषो भ्रातृभार्यासमवेतो वनं विवेश

pitṛvacanāc cāgaṇitarājyābhilāṣo bhrātṛbhāryāsamaveto vanaṃ viveśa

विराधखरदूषणादीन् कबन्धवालिनौ च निजघान

virādhakharadūṣaṇādīn kabandhavālinau ca nijaghāna

बद्ध्वा चाम्भोनिधिम् अशेषराक्षसकुलक्षयं कृत्वा दशाननापहृतां तद्वधापहतकलङ्काम् अप्य् अनलप्रवेशशुद्धाम् अशेषदेवेशसंस्तूयमानां सीतां जनकराजतनयाम् अयोध्याम् आनिन्ये

baddhvā cāmbhonidhim aśeṣarākṣasakulakṣayaṃ kṛtvā daśānanāpahṛtāṃ tadvadhāpahatakalaṅkām apy analapraveśaśuddhām aśeṣadeveśasaṃstūyamānāṃ sītāṃ janakarājatanayām ayodhyām āninye

भरतो ऽपि गन्धर्वविषयसाधनायोग्रगन्धर्वकोटीस् तिस्रो जघान । शत्रुघ्नेनाप्य् अतिबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसेश्वरो निहतो मधुरा च निवेशिता

bharato 'pi gandharvaviṣayasādhanāyogragandharvakoṭīs tisro jaghāna | śatrughnenāpy atibalaparākramo madhuputro lavaṇo nāma rākṣaseśvaro nihato madhurā ca niveśitā

इत्य् एवमादिअतुलबलपराक्रमैर् अतिदुष्टनिबर्हणैर् ऽशेषस्यास्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनर् अपि दिवम् आरूढाः

ity evamādiatulabalaparākramair atiduṣṭanibarhaṇair 'śeṣasyāsya jagato niṣpāditasthitayo rāmalakṣmaṇabharataśatrughnāḥ punar api divam ārūḍhāḥ

ये ऽपि तेषु भगवदंशेष्व् अनुरागिणः कोसलनगरजनपदास् ते ऽपि तन्मनसस् तत्सलोकताम् अवापुः

ye 'pi teṣu bhagavadaṃśeṣv anurāgiṇaḥ kosalanagarajanapadās te 'pi tanmanasas tatsalokatām avāpuḥ

रामस्य तु कुशलवौ पुत्रौ लक्ष्मणस्याङ्गदचन्द्रकेतू तक्षपुष्करौ भरतस्य सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य कुशस्यातिथिर् अतिथेर् अपि निषधः पुत्रो ऽभवत् । निषधस्यापि नलस् तस्य अपि नभो नभसः पुण्डरीकः । तत्तनयः क्षेमधन्वा तस्य च देवानीकस् तस्याप्य् अहीनगुस् ततो रुरुस् तस्य च पारियात्रः पारियात्राद् दलो दलाच् छलस् तस्याप्य् उक्थ उक्थाद् वज्रनाभस् तस्माच् छङ्खनाभस् ततो व्युत्थिताश्वस् ततश् च विश्वसहो जज्ञे

rāmasya tu kuśalavau putrau lakṣmaṇasyāṅgadacandraketū takṣapuṣkarau bharatasya subāhuśūrasenau śatrughnasya kuśasyātithir atither api niṣadhaḥ putro 'bhavat | niṣadhasyāpi nalas tasya api nabho nabhasaḥ puṇḍarīkaḥ | tattanayaḥ kṣemadhanvā tasya ca devānīkas tasyāpy ahīnagus tato rurus tasya ca pāriyātraḥ pāriyātrād dalo dalāc chalas tasyāpy uktha ukthād vajranābhas tasmāc chaṅkhanābhas tato vyutthitāśvas tataś ca viśvasaho jajñe

हिरण्यनाभस् ततो महायोगीश्वरो जैमिनिशिष्यो यतो याज्ञवल्क्यो योगम् अवाप

hiraṇyanābhas tato mahāyogīśvaro jaiminiśiṣyo yato yājñavalkyo yogam avāpa

हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यस् तस्माद् ध्रुवसंधिस् ततः सुदर्शनस् तस्माद् अग्निवर्णस् ततश् च शीघ्रगस् तस्यापि मरुः पुत्रो ऽभूत् यो ऽसौ योगम् आस्थायाद्यापि कलापग्रामम् आश्रितस् तिष्ठति । आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रप्रवर्तयिता भविष्यति । प्रसुश्रुतस् तस्यात्मजस् तस्यापि सुसंधिस् ततश् चाप्य् अमर्षस् तस्य च महस्वांस् ततश् च विश्रुतवांस् ततो बृहद्बलो यो ऽर्जुनतनयेनाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयम् अनीयत

hiraṇyanābhasya putraḥ puṣyas tasmād dhruvasaṃdhis tataḥ sudarśanas tasmād agnivarṇas tataś ca śīghragas tasyāpi maruḥ putro 'bhūt yo 'sau yogam āsthāyādyāpi kalāpagrāmam āśritas tiṣṭhati | āgāmiyuge sūryavaṃśakṣatrapravartayitā bhaviṣyati | prasuśrutas tasyātmajas tasyāpi susaṃdhis tataś cāpy amarṣas tasya ca mahasvāṃs tataś ca viśrutavāṃs tato bṛhadbalo yo 'rjunatanayenābhimanyunā bhāratayuddhe kṣayam anīyata

एते हीक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः । एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते

ete hīkṣvākubhūpālāḥ prādhānyena mayeritāḥ / eteṣāṃ caritaṃ śṛṇvan sarvapāpaiḥ pramucyate

______________________________________________________ §पराशर उवाच: इक्ष्वाकुतनयो यो ऽसौ निमिर् नामा स तु सहस्रसंवत्सरं सत्रम् आरेभे वसिष्ठं च होतारं वरयाम् आस

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ikṣvākutanayo yo 'sau nimir nāmā sa tu sahasrasaṃvatsaraṃ satram ārebhe vasiṣṭhaṃ ca hotāraṃ varayām āsa

तम् आह वसिष्ठो ऽहम् इन्द्रेण पञ्चवर्षशतं यागार्थं प्रथमतरं वृतस् तदनन्तरं प्रतिपाल्यताम् आगतस् तवापि ऋत्विग् भविष्यामीत्य् उक्ते स पृथिवीपतिर् न किंचिद् उक्तवान्

tam āha vasiṣṭho 'ham indreṇa pañcavarṣaśataṃ yāgārthaṃ prathamataraṃ vṛtas tadanantaraṃ pratipālyatām āgatas tavāpi ṛtvig bhaviṣyāmīty ukte sa pṛthivīpatir na kiṃcid uktavān

वसिष्ठो ऽप्य् अनेन समन्विच्छितम् इत्य् अमरपतेर् यागम् अकरोत्

vasiṣṭho 'py anena samanvicchitam ity amarapater yāgam akarot

सो ऽपि तत्कालम् एवान्यैर् गौतमादिभिर् यागम् अकारयत् । समाप्ते चामरपतेर् यागे त्वरावान् वसिष्ठो निमेः कर्म करिष्यामीत्य् आजगाम । तत्कर्मकर्तृत्वं च तत्र गौतमस्य दृष्ट्वाथ स्वपते तस्मै राज्ञे माम् अप्रत्याख्यायैतद् अनेन गौतमाय कर्मान्तरं समर्पितं यस्मात् तस्माद् अयं विदेहो भविष्यतीति शापं ददौ

so 'pi tatkālam evānyair gautamādibhir yāgam akārayat | samāpte cāmarapater yāge tvarāvān vasiṣṭho nimeḥ karma kariṣyāmīty ājagāma | tatkarmakartṛtvaṃ ca tatra gautamasya dṛṣṭvātha svapate tasmai rājñe mām apratyākhyāyaitad anena gautamāya karmāntaraṃ samarpitaṃ yasmāt tasmād ayaṃ videho bhaviṣyatīti śāpaṃ dadau

प्रतिबुद्धश् चासाव् अवनिपतिर् अपि प्राह । यस्मान् माम् असंभाष्याज्ञानत एव शयानस्य शापोत्सर्गम् असौ दुष्टगुरुश् चकार तस्मात् तस्यापि देहः पतितो भविष्यतीति प्रतिशापं दत्त्वा देहम् अत्यजत्

pratibuddhaś cāsāv avanipatir api prāha | yasmān mām asaṃbhāṣyājñānata eva śayānasya śāpotsargam asau duṣṭaguruś cakāra tasmāt tasyāpi dehaḥ patito bhaviṣyatīti pratiśāpaṃ dattvā deham atyajat

तस्माच् छापाच् च मित्रावरुणयोस् तेजसि वसिष्ठतेजः प्रविष्टम् । उर्वशीदर्शनाद् उद्भूतबीजप्रपातयोस् सकाशाद् वसिष्ठो देहम् अपरं लेभे

tasmāc chāpāc ca mitrāvaruṇayos tejasi vasiṣṭhatejaḥ praviṣṭam | urvaśīdarśanād udbhūtabījaprapātayos sakāśād vasiṣṭho deham aparaṃ lebhe

निमेर् अपि तच्छरीरम् अतिमनोहरतैलगन्धादिभिर् उपसंस्क्रियमाणं नैव क्लेदादिकं दोषम् अवाप सद्योमृतम् इव तस्थौ । यज्ञसमाप्तौ भागग्रहणायागतान् देवान् व् देवान् आगतान् ऋत्विज ऊचुः । यजमानाय वरो दीयताम् इति देवैश् च छन्दितो ऽसौ निमिर् आह

nimer api taccharīram atimanoharatailagandhādibhir upasaṃskriyamāṇaṃ naiva kledādikaṃ doṣam avāpa sadyomṛtam iva tasthau | yajñasamāptau bhāgagrahaṇāyāgatān devān V devān āgatān ṛtvija ūcuḥ | yajamānāya varo dīyatām iti devaiś ca chandito 'sau nimir āha

भगवन्तो ऽखिलसंसारदुःखसंघातस्य छेत्तारो न ह्य् एतावज् जगत्य् अन्यद् दुःखम् अस्ति यच् छरीरात्मनोर् वियोगे भवति । तद् अहम् इच्छामि सकललोकलोचनेषु वस्तुं न पुनः शरीरग्रहणं कर्तुम् इत्य् एवम् उक्तैर् देवैर् असाव् अशेषभूतानां नेत्रेष्व् अवतारितः

bhagavanto 'khilasaṃsāraduḥkhasaṃghātasya chettāro na hy etāvaj jagaty anyad duḥkham asti yac charīrātmanor viyoge bhavati | tad aham icchāmi sakalalokalocaneṣu vastuṃ na punaḥ śarīragrahaṇaṃ kartum ity evam uktair devair asāv aśeṣabhūtānāṃ netreṣv avatāritaḥ

ततो भूतान्य् उन्मेषनिमेषं चक्रुः । अपुत्रस्य तस्य भूभुजः शरीरम् अराजकभीरवस् ते मुनयो ऽरण्या ममन्थुः

tato bhūtāny unmeṣanimeṣaṃ cakruḥ | aputrasya tasya bhūbhujaḥ śarīram arājakabhīravas te munayo 'raṇyā mamanthuḥ

तत्र च कुमारो जज्ञे जननाज् जनकसंज्ञां चावाप

tatra ca kumāro jajñe jananāj janakasaṃjñāṃ cāvāpa

अभूद् विदेहो ऽस्य पितेति वैदेहो मथनान् मिथिर् अभूत् । तस्योदावसुः पुत्रो ऽभवत् । उदावसोर् नन्दिवर्धनस् ततः सुकेतुः तस्माच् च देवरातस् ततश् च बृहदुक्थस् तस्य च महावीर्यस् तस्यापि सत्यधृतिस् धृतिः ततश् च धृष्टकेतुर् अजायत धृष्टकेतोर् हर्यश्वस् तस्य च मरुर् मरोः प्रतिबन्धकस् तस्मात् कृतरथस् तस्मात् कृतिस् तस्य विबुधः तस्यापि महाधृतिस् ततश् च कृतिरातस् ततो महारोमा । तस्य सुवर्णरोमा तस्यापि ह्रस्वरोमा ततः सीरध्वजो ऽभूत् । तस्य पुत्रार्थं यजनभुवं कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्ना । सीरध्वजस्य भ्राता सांकाश्याधिपतिः कुशध्वजनामा । सीरध्वजस्यापत्यं भानुमान् भानुमतः शतद्युम्नः तस्य शुचिस् तस्माद् ऊर्जवहो पुत्रो जज्ञे

abhūd videho 'sya piteti vaideho mathanān mithir abhūt | tasyodāvasuḥ putro 'bhavat | udāvasor nandivardhanas tataḥ suketuḥ tasmāc ca devarātas tataś ca bṛhadukthas tasya ca mahāvīryas tasyāpi satyadhṛtis dhṛtiḥ tataś ca dhṛṣṭaketur ajāyata dhṛṣṭaketor haryaśvas tasya ca marur maroḥ pratibandhakas tasmāt kṛtarathas tasmāt kṛtis tasya vibudhaḥ tasyāpi mahādhṛtis tataś ca kṛtirātas tato mahāromā | tasya suvarṇaromā tasyāpi hrasvaromā tataḥ sīradhvajo 'bhūt | tasya putrārthaṃ yajanabhuvaṃ kṛṣataḥ sīre sītā duhitā samutpannā | sīradhvajasya bhrātā sāṃkāśyādhipatiḥ kuśadhvajanāmā | sīradhvajasyāpatyaṃ bhānumān bhānumataḥ śatadyumnaḥ tasya śucis tasmād ūrjavaho putro jajñe

तस्यापि शतध्वजः ततः कुणिः कुणेर् अञ्जनस् तत्पुत्र ऋतुजित् ततो ऽरिष्टनेमिस् तस्माच् छ्रुतायुः श्रुतायुषः सुपार्वस् तस्मात् संजयस् ततः क्षेमारिस् तस्माद् अनेनास् तस्माद् मीनरथस् तस्य सत्यरथस् तस्य सात्यरथिः सात्यरथेर् उपगुस् तस्माच् छाश्वतस् तस्मात् सुधन्वा तस्यापि सुभाषः ततः सुश्रुतस् तस्माज् जयो जयपुत्रो विजयस् तस्य च ऋतो नाम सुश्रुतः तस्मात् सुश्रुताज् जयः तस्य पुत्रो विजयः विजयस्य ऋतः ऋतात् सुनयस् ततो वीतहव्यस् तस्माद् धृतिर् धृतेर् बहुलाश्वस् तस्य पुत्रः कृतिः कृतौ संतिष्टते ऽयं जनकवंशः

tasyāpi śatadhvajaḥ tataḥ kuṇiḥ kuṇer añjanas tatputra ṛtujit tato 'riṣṭanemis tasmāc chrutāyuḥ śrutāyuṣaḥ supārvas tasmāt saṃjayas tataḥ kṣemāris tasmād anenās tasmād mīnarathas tasya satyarathas tasya sātyarathiḥ sātyarather upagus tasmāc chāśvatas tasmāt sudhanvā tasyāpi subhāṣaḥ tataḥ suśrutas tasmāj jayo jayaputro vijayas tasya ca ṛto nāma suśrutaḥ tasmāt suśrutāj jayaḥ tasya putro vijayaḥ vijayasya ṛtaḥ ṛtāt sunayas tato vītahavyas tasmād dhṛtir dhṛter bahulāśvas tasya putraḥ kṛtiḥ kṛtau saṃtiṣṭate 'yaṃ janakavaṃśaḥ

इत्य् एते मैथिलाः प्राचुर्येण तेषाम् आत्मविद्याश्रयिणो भूपाला भविष्यन्तीति

ity ete maithilāḥ prācuryeṇa teṣām ātmavidyāśrayiṇo bhūpālā bhaviṣyantīti

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: सूर्यस्य भगवन् वंशः कथितो भवता मम । सोमस्य वंशे त्व् अखिलाञ् श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवान्

______________________________________________________ §maitreya uvāca: sūryasya bhagavan vaṃśaḥ kathito bhavatā mama / somasya vaṃśe tv akhilāñ śrotum icchāmi pārthivān

कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषाम् अद्यापि संततिः । प्रसादसुमुखस् तन् मे ब्रह्मन्न् आख्यातुम् अर्हसि

kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣām adyāpi saṃtatiḥ / prasādasumukhas tan me brahmann ākhyātum arhasi

§पराशर उवाच: श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः । सोमस्यानुक्रमात् ख्याता यत्रोर्वीपतयो ऽभवन्

§parāśara uvāca: śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ | somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo 'bhavan

अयं हि वंशो ऽतिबलपराक्रमद्युतिशीलचेष्टावद्भिर् अतिगुणान्वितैर् नहुषययातिकार्तवीर्यार्जुनादिभिर् भूपालैर् अलंकृतः । तम् अहं कथयामि श्रूयताम्

ayaṃ hi vaṃśo 'tibalaparākramadyutiśīlaceṣṭāvadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṃkṛtaḥ | tam ahaṃ kathayāmi śrūyatām

अखिलजगत्स्रष्टुर् भगवन्नारायणनाभिसरोजिनीसमुद्भवाब्जयोनेर् ब्रह्मणः पुत्रो ऽत्रिर् अत्रेः सोमः

akhilajagatsraṣṭur bhagavannārāyaṇanābhisarojinīsamudbhavābjayoner brahmaṇaḥ putro 'trir atreḥ somaḥ

तं च भगवान् अब्जयोनिर् अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम् आधिपत्ये ऽभ्यषेचयत्

taṃ ca bhagavān abjayonir aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayat

स च राजसूयम् अकरोत् । तत्प्रभावाद् अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वाच् चैनं मद आविवेश

sa ca rājasūyam akarot | tatprabhāvād atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāc cainaṃ mada āviveśa

मदावलेपाच् चासौ सकलदेवगुरोर् बृहस्पतेस् तारां नाम पत्नीं जहार

madāvalepāc cāsau sakaladevaguror bṛhaspates tārāṃ nāma patnīṃ jahāra

बहुशस् तु बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश् च देवर्षिभिर् याच्यमानो ऽपि न मुमोच

bahuśas tu bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiś ca devarṣibhir yācyamāno 'pi na mumoca

तस्य च बृहस्पतिद्वेषाद् उशना पार्ष्णिग्राहो ऽभवत्

tasya ca bṛhaspatidveṣād uśanā pārṣṇigrāho 'bhavat

अङ्गिरः सकाशाद् उपलब्धविद्यो भगवान् रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यम् अकरोत्

aṅgiraḥ sakāśād upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyam akarot

यतश् चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तम् उद्यमं चक्रुः । बृहस्पतेर् अपि सकलदेवसैन्यसहायः शक्रो ऽभवत्

yataś cośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntam udyamaṃ cakruḥ | bṛhaspater api sakaladevasainyasahāyaḥ śakro 'bhavat

एवं च तयोर् अतीवोग्रः संग्रामस् तारानिमित्तस् तारकामयो नामाभवत् । ततः समस्तशस्त्राण्य् असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः

evaṃ ca tayor atīvograḥ saṃgrāmas tārānimittas tārakāmayo nāmābhavat | tataḥ samastaśastrāṇy asureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣadānavā mumucuḥ

एवं च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयम् अशेषं एव जगद् ब्रह्माणं शरणं जगाम

evaṃ ca devāsurāhavakṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣaṃ eva jagad brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma

ततश् च भगवान् अप्य् उशनसं शंकरम् असुरान् देवांश् च निवार्य बृहस्पतये ताराम् अददात् । तां चान्तःप्रसवाम् अवलोक्य बृहस्पतिर् आह

tataś ca bhagavān apy uśanasaṃ śaṃkaram asurān devāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārām adadāt | tāṃ cāntaḥprasavām avalokya bṛhaspatir āha

नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यस्य सुतो धार्यः समुत्सृजैनम् अलम् अतिधार्ष्ट्येनेति

naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥ samutsṛjainam alam atidhārṣṭyeneti

सा च तेनैवम् उक्तातिपतिव्रता भर्तृवचनात् तम् ईषिकास्तम्बे गर्भम् उत्ससर्ज

sā ca tenaivam uktātipativratā bhartṛvacanāt tam īṣikāstambe garbham utsasarja

स चोत्सृष्टमात्र एवातितेजसा देवानां तेजांस्य् आचिक्षेप

sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsy ācikṣepa

बृहस्पतिम् इन्दुं च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसंदेहास् तारां पप्रच्छुः

bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā devāḥ samutpannasaṃdehās tārāṃ papracchuḥ

सत्यं कथयास्माकम् अतिसुभगे कस्यायम् आत्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेः पुत्रः । इत्युक्तापि सा तारा ह्रिया न किंचिद् उवाच । बहुशो ऽप्य् अभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततश् च स कुमारस् तां शप्तुम् उद्यतः प्राह च । दुष्टे कस्मान् मम तातं नाख्यासि । अद्यैव ते ऽलीकलज्जावत्यास् तथा शास्तिम् अयम् अहं करोमि यथा नैवम् अन्याप्य् अतिमन्थरवचना भविष्यतीति अथ भगवान् पितामहस् तं कुमारं संनिवार्य स्वयम् अपृच्छत् ताराम् । कथय वत्से कस्यायम् आत्मजः सोमस्य अथ बृहस्पतेर् इत्य् उक्ता लज्जाजडम् आह सोमस्येति

satyaṃ kathayāsmākam atisubhage kasyāyam ātmajaḥ somasyātha bṛhaspateḥ putraḥ | ityuktāpi sā tārā hriyā na kiṃcid uvāca | bahuśo 'py abhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe tataś ca sa kumāras tāṃ śaptum udyataḥ prāha ca | duṣṭe kasmān mama tātaṃ nākhyāsi | adyaiva te 'līkalajjāvatyās tathā śāstim ayam ahaṃ karomi yathā naivam anyāpy atimantharavacanā bhaviṣyatīti atha bhagavān pitāmahas taṃ kumāraṃ saṃnivārya svayam apṛcchat tārām | kathaya vatse kasyāyam ātmajaḥ somasya atha bṛhaspater ity uktā lajjājaḍam āha somasyeti

ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिर् भगवान् उडुपतिस् तम् आलिङ्ग्य कुमारं साधु साधु वत्स प्राज्ञो ऽसीति बुध इति नाम चक्रे

tataḥ sphuraducchvasitāmalakapolakāntir bhagavān uḍupatis tam āliṅgya kumāraṃ sādhu sādhu vatsa prājño 'sīti budha iti nāma cakre

स चाख्यातम् एवैतद् यथेलायाम् आत्मजपुरूरवसम् उत्पादयाम् आस । पुरूरवास् त्व् अतिदानशीलो ऽतियज्वातितेजस्वी यं सत्यवादिनम् अतिरूपिणं मित्रावरुणशापान् मानुषे लोके मया वस्तव्यम् इति कृतमतिर् उर्वशी ददर्श

sa cākhyātam evaitad yathelāyām ātmajapurūravasam utpādayām āsa | purūravās tv atidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinam atirūpiṇaṃ mitrāvaruṇaśāpān mānuṣe loke mayā vastavyam iti kṛtamatir urvaśī dadarśa

दृष्टमात्रे च यस्मिन्न् अपहाय मानम् अशेषस्वर्गाभिलाषम् अपास्य तन्मनस्का भूत्वा तम् एवोपतस्थे

dṛṣṭamātre ca yasminn apahāya mānam aśeṣasvargābhilāṣam apāsya tanmanaskā bhūtvā tam evopatasthe

सो ऽपि च ताम् अतिशयितसकललोकस्त्रीकान्तिसौकुमार्यलावण्यगतिविलासहासादिगुणाम् अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिर् बभूव

so 'pi ca tām atiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādiguṇām avalokya tadāyattacittavṛttir babhūva

उभयम् अपि तन्मनस्कम् अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यत्प्रयोजनम् अभूत्

ubhayam api tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyatprayojanam abhūt

राजा तु प्रागल्भ्यात् ताम् आह

rājā tu prāgalbhyāt tām āha

सुभ्रु त्वाम् अहम् अतिकामो ऽस्मि । प्रसीदानुरागम् उद्वहेत्य् उक्ता लज्जावखण्डितम् उर्वशी प्राह

subhru tvām aham atikāmo 'smi | prasīdānurāgam udvahety uktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī prāha

भवत्व् एवं यदि मे समयपरिपालनं भवान् करोति

bhavatv evaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti

आख्याहि मे समयम् इत्य् अथ पृष्टा पुनर् अब्रवीत् । शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम् । भवांश् च मया नग्नो न द्रष्टव्यः । घृतमात्रं च ममाहार इत्य् एवम् एवेति भूपतिर् आह । तया च सहावनीपतिर् अलकायां चैत्ररथादिवनेष्व् अमलपद्मषण्डेषु सरःस्व् अभिरममाण एकषष्टिवर्षाण्य् अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदो ऽनयत्

ākhyāhi me samayam ity atha pṛṣṭā punar abravīt | śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam | bhavāṃś ca mayā nagno na draṣṭavyaḥ | ghṛtamātraṃ ca mamāhāra ity evam eveti bhūpatir āha | tayā ca sahāvanīpatir alakāyāṃ caitrarathādivaneṣv amalapadmaṣaṇḍeṣu saraḥsv abhiramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇy anudinapravardhamānapramodo 'nayat

उर्वशी च तदुपभोगात् प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासे ऽपि न स्पृहां चकार

urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra

विना चोर्वश्या सुरलोको ऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयो ऽभवत्

vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat

ततश् चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद् विश्वावसुर् गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशाद् एकम् उरणकं जहार

tataś corvaśīpurūravasoḥ samayavid viśvāvasur gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśād ekam uraṇakaṃ jahāra

तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दम् अशृणोत् । आह च ममानाथायाः पुत्रः केनाप्य्ऽपह्रियते कं शरणम् उपयामीत्य् व् इति आकर्ण्य राजा नग्नं मां देवी द्रक्ष्यतीति न ययौ । अथान्यम् अप्य् उरणकम् आदाय गन्धर्वा ययुः । तस्याप्य् अपह्रियमाणस्यशब्दम् आकर्ण्यऽकाशे पुनर् अप्य् अनाथास्म्य् अहम् अभर्तृका कुपुरुषाश्रयेत्य् आर्तराविणी बभूव

tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdam aśṛṇot | āha ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpy'pahriyate kaṃ śaraṇam upayāmīty V iti ākarṇya rājā nagnaṃ māṃ devī drakṣyatīti na yayau | athānyam apy uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ | tasyāpy apahriyamāṇasyaśabdam ākarṇya'kāśe punar apy anāthāsmy aham abhartṛkā kupuruṣāśrayety ārtarāviṇī babhūva

राजाप्य् अमर्षवशाद् अन्धकारम् एतद् इति खड्गम् आदाय दुष्ट दुष्ट हतो ऽसीति व्याहरन्न् अभ्यधावत्

rājāpy amarṣavaśād andhakāram etad iti khaḍgam ādāya duṣṭa duṣṭa hato 'sīti vyāharann abhyadhāvat

तावच् च गन्धर्वैर् अतीवोज्ज्वला विद्युज् जनिता । तत्प्रभया चोर्वशी राजानम् अपगताम्बरं दृष्ट्वापवृत्तसमया तत्क्षणाद् एवापक्रान्ता

tāvac ca gandharvair atīvojjvalā vidyuj janitā | tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇād evāpakrāntā

परित्यज्य ताव् उरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम् उपगताः

parityajya tāv uraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ

राजापि च तौ मेषाव् आदाय हृष्टमनाः स्वशयनम् आयातो नोर्वशीं ददर्श

rājāpi ca tau meṣāv ādāya hṛṣṭamanāḥ svaśayanam āyāto norvaśīṃ dadarśa

तां चापश्यन्न् अपगताम्बर एवोन्मत्तरूपो बभ्राम । कुरुक्षेत्रे चाम्भोजसरस्य् अन्याभिश् चतसृभिर् अप्सरोभिः समवेताम् उर्वशीं ददर्श । ततश् चोन्मत्तरूपो जाये हे तिष्ठ मनसि घोरे तिष्ठ वचसीत्य् अनेकप्रकारं सूक्तम् अवोचत्

tāṃ cāpaśyann apagatāmbara evonmattarūpo babhrāma | kurukṣetre cāmbhojasarasy anyābhiś catasṛbhir apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa | tataś conmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi ghore tiṣṭha vacasīty anekaprakāraṃ sūktam avocat

आह चोर्वशी । महाराजालम् अनेनाविवेकचेष्टितेनान्तर्वत्न्य् अहम् अब्दान्ते भवतात्रागन्तव्यं कुमारस् ते भविष्यतीत्य् एकां च निशाम् अहं त्वया सह वत्स्यामीत्य् उक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम

āha corvaśī | mahārājālam anenāvivekaceṣṭitenāntarvatny aham abdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāras te bhaviṣyatīty ekāṃ ca niśām ahaṃ tvayā saha vatsyāmīty uktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma

तासां चाप्सरसाम् उर्वशी कथयाम् आस । अयं स पुरुषोत्कर्ष्टो येनाहम् एतावन्तं कालम् अनुरागाकृष्टमानसा सहोषितेत्य् एवम् उक्तास् ताम् अप्सरस ऊचुः । साधु साध्व् अस्य रूपम् अनेन सहास्माकम् अपि सर्वकालम् अभिरन्तुं स्पृहा भवेत् । इत्य् अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम । कुमारं चायुषम् अस्मै तदोर्वशी ददौ

tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayām āsa | ayaṃ sa puruṣotkarṣṭo yenāham etāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitety evam uktās tām apsarasa ūcuḥ | sādhu sādhv asya rūpam anena sahāsmākam api sarvakālam abhirantuṃ spṛhā bhavet | ity abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma | kumāraṃ cāyuṣam asmai tadorvaśī dadau

एकां च निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा पञ्चपुत्रोत्पत्तये गर्भम् अवाप

ekāṃ ca niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañcaputrotpattaye garbham avāpa

उवाच चैनं राजानम् अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ता व्रियतां वर इति

uvāca cainaṃ rājānam asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttā vriyatāṃ vara iti

आह राजा । विजितसकलारातिर् अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान् अमितबलकोशो नान्यद् अस्माकम् उर्वशीसालोक्याद् अप्राप्यम् अस्ति । तद् अहम् अनया सहोर्वश्या कालं नेतुम् अभिलषामि

āha rājā | vijitasakalārātir avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo nānyad asmākam urvaśīsālokyād aprāpyam asti | tad aham anayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi

इत्य् उक्ते गन्धर्वा राज्ञे ऽग्निस्थालीं ददुः

ity ukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ

ऊचुश् चैनम् अग्निम् आम्नायानुसारी भूत्वा त्रिधा कृत्वोर्वशीसलोकतामनोरथम् उद्दिश्य सम्यग् यजेथास् ततो ऽवश्यम् अभिलषितम् अवाप्स्यसीत्य् उक्तस् ताम् अग्निस्थालीम् आदायाजगाम अन्तर् अटव्याम् अचिन्तयद् अहो मे ऽतिमूढता यद् अग्निस्थली मयानीता नोर्वशीति । अथैनाम् अटव्याम् एवाग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं चाजगाम

ūcuś cainam agnim āmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvorvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyag yajethās tato 'vaśyam abhilaṣitam avāpsyasīty uktas tām agnisthālīm ādāyājagāma antar aṭavyām acintayad aho me 'timūḍhatā yad agnisthalī mayānītā norvaśīti | athainām aṭavyām evāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ cājagāma

व्यतीतार्धरात्रसमये विनिद्रश् चाचिन्तयत् । ममोर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम् अग्निस्थाली गन्धर्वैर् दत्ता सा च मयाटव्यां परित्यक्ता । तद् अहं तत्र तदाहरणाय यास्यामीत्य् उत्थाय तत्राप्य् उपगतो नाग्निस्थालीम् अपश्यत् । शमीगर्भं चाश्वत्थम् अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वाचिन्तयत् । मयात्र स्थाली निक्षिप्ता सा चाश्वत्थः शमीगर्भो ऽभूत् । तद् एनम् एवाहम् अग्निरूपम् आदाय स्वपुरम् अभिगम्यारणीं कृत्वा तदुत्पन्नाग्नेर् उपास्तिं करिष्यामीत्य् एवम् एव स्वपुरम् उपगतो ऽरणिं चकार

vyatītārdharātrasamaye vinidraś cācintayat | mamorvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā | tad ahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmīty utthāya tatrāpy upagato nāgnisthālīm apaśyat | śamīgarbhaṃ cāśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat | mayātra sthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt | tad enam evāham agnirūpam ādāya svapuram abhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgner upāstiṃ kariṣyāmīty evam eva svapuram upagato 'raṇiṃ cakāra

तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्रीम् अपठत् । पठतश् चाक्षरसंख्यान्य् एवाङ्गुलान्य् अरण्य् अभवत् । तत्राग्निं निर्मथ्याग्नित्रयम् आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव उर्वशीसालोक्यं च फलम् अभिसंहितवान्

tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīm apaṭhat | paṭhataś cākṣarasaṃkhyāny evāṅgulāny araṇy abhavat | tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva urvaśīsālokyaṃ ca phalam abhisaṃhitavān

तेनैवाग्निविधिना बहुविधान् यज्ञान् इष्ट्वा गान्धर्वलोकान् अवाप्योर्वश्या सह वियोगं नावाप

tenaivāgnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā gāndharvalokān avāpyorvaśyā saha viyogaṃ nāvāpa

एको ऽग्निर् आदाव् अभवद् ऐलेन त्व् अत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तित इति

eko 'gnir ādāv abhavad ailena tv atra manvantare tredhā pravartita iti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: तस्याप्य् आयुर् धीमान् अमावसुर् विश्वावसुः शतायुर् श्रुतायुः संज्ञाः षड् अभवन् पुत्राः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: tasyāpy āyur dhīmān amāvasur viśvāvasuḥ śatāyur śrutāyuḥ saṃjñāḥ ṣaḍ abhavan putrāḥ

अमावसोर् भीमो नाम पुत्रो ऽभवत्

amāvasor bhīmo nāma putro 'bhavat

भीमस्य काञ्चनः काञ्चनात् सुहोत्रस् तस्यापि जह्नुः । यो ऽसौ यज्ञवाटम् अखिलं गङ्गाम्भसा प्लावितम् आलोक्य क्रोधसंरक्तनयनो भगवन्तं यज्ञपुरुषम् आत्मनि परमेण समाधिना समारोप्याखिलाम् एव गङ्गाम् अपिबत्

bhīmasya kāñcanaḥ kāñcanāt suhotras tasyāpi jahnuḥ | yo 'sau yajñavāṭam akhilaṃ gaṅgāmbhasā plāvitam ālokya krodhasaṃraktanayano bhagavantaṃ yajñapuruṣam ātmani parameṇa samādhinā samāropyākhilām eva gaṅgām apibat

अथैनं देवर्षयः प्रसादयाम् आसुः । दुहितृत्वे चास्य गङ्गाम् अनयन्

athainaṃ devarṣayaḥ prasādayām āsuḥ | duhitṛtve cāsya gaṅgām anayan

जह्नोश् च सुमन्तुर् नाम पुत्रो ऽभवत् । तस्याप्य् अजकस् ततो बलाकाश्वस् तस्मात् कुशः कुशस्य कुशाम्बकुशनाभामूर्तरयामावसवश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः

jahnoś ca sumantur nāma putro 'bhavat | tasyāpy ajakas tato balākāśvas tasmāt kuśaḥ kuśasya kuśāmbakuśanābhāmūrtarayāmāvasavaś catvāraḥ putrā babhūvuḥ

तेषां कुशाम्बः शक्रतुल्यो मे पुत्रो भवेद् इति तपश् चकार । तं चोग्रतपसम् अवलोक्य मा भवत्व् अन्यो ऽस्मत्तुल्यवीर्य इत्य् आत्मनैवास्येन्द्रः पुत्रत्वम् अगच्छत्

teṣāṃ kuśāmbaḥ śakratulyo me putro bhaved iti tapaś cakāra | taṃ cogratapasam avalokya mā bhavatv anyo 'smattulyavīrya ity ātmanaivāsyendraḥ putratvam agacchat

गाधिर् नाम स कौशिको ऽभवत् । गाधिश् च सत्यवतीं कन्याम् अजनयत् । तां च भार्गव ऋचीको वव्रे

gādhir nāma sa kauśiko 'bhavat | gādhiś ca satyavatīṃ kanyām ajanayat | tāṃ ca bhārgava ṛcīko vavre

गाधिर् अप्य् अतिरोषणायातिवृद्धाय च ब्राह्मणाय दातुम् अनिच्छन्न् एकतः श्यामकर्णानाम् इन्दुवर्चसाम् अनिलरंहसाम् अश्वानां सहस्रं कन्याशुल्कम् अयाचत

gādhir apy atiroṣaṇāyātivṛddhāya ca brāhmaṇāya dātum anicchann ekataḥ śyāmakarṇānām induvarcasām anilaraṃhasām aśvānāṃ sahasraṃ kanyāśulkam ayācata

तेनाप्य् ऋष्।इणा वरुणसकाशाद् उपलभ्याश्वतीर्थोत्पन्नं तादृगश्वसहस्रं दत्तम् । ततस् ताम् ऋचीकः कन्याम् उपयेमे । ऋचीकश् च तस्याश् चरुम् अपत्यार्थं चकार

tenāpy ṛṣ.iṇā varuṇasakāśād upalabhyāśvatīrthotpannaṃ tādṛgaśvasahasraṃ dattam | tatas tām ṛcīkaḥ kanyām upayeme | ṛcīkaś ca tasyāś carum apatyārthaṃ cakāra

तत्प्रसादितश् च तन्मात्रे क्षत्रवरपुत्रोत्पत्तये चरुम् अपरं साधयाम् आस

tatprasāditaś ca tanmātre kṣatravaraputrotpattaye carum aparaṃ sādhayām āsa

एष चरुर् भवत्यायम् अपरस् त्वन्मात्रा सम्यग् उपयोज्य इत्य् उक्त्वा वनं जगाम

eṣa carur bhavatyāyam aparas tvanmātrā samyag upayojya ity uktvā vanaṃ jagāma

उपयोगकाले च तां माता सत्यवतीम् आह । पुत्रि सर्व एवात्मपुत्रम् अतिगुणं समभिलषति नात्मजायाभ्रातृगुणेष्व् अतीवादृतो भवति ॥ अतो ऽर्हसि ममात्मीयं चरुं दातुं मदीयं चरुम् आत्मनोपयोक्तुम्

upayogakāle ca tāṃ mātā satyavatīm āha | putri sarva evātmaputram atiguṇaṃ samabhilaṣati nātmajāyābhrātṛguṇeṣv atīvādṛto bhavati || ato 'rhasi mamātmīyaṃ caruṃ dātuṃ madīyaṃ carum ātmanopayoktum

मत्पुत्रेण हि सकलभूमण्डलपरिपालनं कार्यं कियद् वा ब्राह्मणस्य बलवीर्यसंपद् इत्य् उक्त्वा सा स्वचरुं मात्रे दत्तवती

matputreṇa hi sakalabhūmaṇḍalaparipālanaṃ kāryaṃ kiyad vā brāhmaṇasya balavīryasaṃpad ity uktvā sā svacaruṃ mātre dattavatī

अथ वनाद् अप्य् आगम्य सत्यवतीम् ऋषिर् अपश्यत्

atha vanād apy āgamya satyavatīm ṛṣir apaśyat

आह चैनाम् अतिपापे किम् इदम् अकार्यं भवत्या कृतम् । अतिरौद्रं ते वपुर् आलक्ष्यते । नूनं त्वया त्वन्मातृसात्कृतश् चरुर् उपयुक्तो न युक्तम् एतत्

āha cainām atipāpe kim idam akāryaṃ bhavatyā kṛtam | atiraudraṃ te vapur ālakṣyate | nūnaṃ tvayā tvanmātṛsātkṛtaś carur upayukto na yuktam etat

मया हि तत्र चरौ सकलैव शौर्यवीर्यबलसंपद् आरोपिता । त्वदीये चराव् अप्य् अखिलशान्तिज्ञानतितिक्षादिकी ब्राह्मणसंपत् । एतच् च विपरीतं कुर्वन्त्यास् तवातिरौद्रास्त्रधारणमारणनिष्ठः क्षत्रियाचारः पुत्रो भविष्यत्य् अस्या । चोपशमरुचिर् ब्राह्मणाचार इत्य् आकर्ण्यैव सा तस्य पादौ जग्राह

mayā hi tatra carau sakalaiva śauryavīryabalasaṃpad āropitā | tvadīye carāv apy akhilaśāntijñānatitikṣādikī brāhmaṇasaṃpat | etac ca viparītaṃ kurvantyās tavātiraudrāstradhāraṇamāraṇaniṣṭhaḥ kṣatriyācāraḥ putro bhaviṣyaty asyā | copaśamarucir brāhmaṇācāra ity ākarṇyaiva sā tasya pādau jagrāha

प्रणिपत्य चैनम् आह । भगवन् मयैतद् अज्ञानाद् अनुष्ठितम् । प्रसादं मे कुरु । मैवंविधः पुत्रो भवतु । कामम् एवंविधः पौत्रो भवत्व् इत्य् उक्तो मुनिर् अप्य् आहैवम् अस्त्व् इति

praṇipatya cainam āha | bhagavan mayaitad ajñānād anuṣṭhitam | prasādaṃ me kuru | maivaṃvidhaḥ putro bhavatu | kāmam evaṃvidhaḥ pautro bhavatv ity ukto munir apy āhaivam astv iti

अनन्तरं च सा जमदग्निम् अजीजनत् । तन्माता च विश्वामित्रं जनयाम् आस । सत्यवती च कौशिकी नाम नद्य् अभवत् । जमदग्निर् इक्ष्वाकुवंशोद्भवस्य रेणोस् तनयां रेणुकाम् उपयेमे । तस्यां चाशेषक्षत्रहन्तारं परशुरामसंज्ञं भगवतः सकललोकगुरोर् नारायणस्यांशं जमदग्निर् अजीजनत्

anantaraṃ ca sā jamadagnim ajījanat | tanmātā ca viśvāmitraṃ janayām āsa | satyavatī ca kauśikī nāma nady abhavat | jamadagnir ikṣvākuvaṃśodbhavasya reṇos tanayāṃ reṇukām upayeme | tasyāṃ cāśeṣakṣatrahantāraṃ paraśurāmasaṃjñaṃ bhagavataḥ sakalalokaguror nārāyaṇasyāṃśaṃ jamadagnir ajījanat

विश्वामित्रपुत्रस् तु भार्गव एव शुनःशेपो देवैर् दत्तः । ततश् च देवरातनामाभवत् । ततश् चान्ये मधुच्छन्दजयकृतदेवाष्टककच्छपहारीतकाख्या विश्वामित्रपुत्रा बभूवुः

viśvāmitraputras tu bhārgava eva śunaḥśepo devair dattaḥ | tataś ca devarātanāmābhavat | tataś cānye madhucchandajayakṛtadevāṣṭakakacchapahārītakākhyā viśvāmitraputrā babhūvuḥ

तेषां च बहूनि कौशिकगोत्राण्य् ऋष्यन्तरेषु वैवाह्यानि भवन्तीति

teṣāṃ ca bahūni kauśikagotrāṇy ṛṣyantareṣu vaivāhyāni bhavantīti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: पुरूरवसो ज्येष्ठपुत्रो यस् त्व् आयुर्नामा स राहोर् दुहितरम् उपयेमे

______________________________________________________ §parāśara uvāca: purūravaso jyeṣṭhaputro yas tv āyurnāmā sa rāhor duhitaram upayeme

तस्यां स पञ्च पुत्रान् उत्पादयाम् आस । नहुषक्षत्रवृद्धरम्भरजिसंज्ञास् तथैवानेनाः पञ्चमः पुत्रो ऽभूत् । क्षत्रवृद्धात् सुहोत्रः पुत्रो ऽभवत्

tasyāṃ sa pañca putrān utpādayām āsa | nahuṣakṣatravṛddharambharajisaṃjñās tathaivānenāḥ pañcamaḥ putro 'bhūt | kṣatravṛddhāt suhotraḥ putro 'bhavat

काश्यलेशगृत्समदास् तस्य पुत्रास् त्रयो ऽभवन् । गृत्समदस्य शौनकश् चातुर्वर्ण्यप्रवर्तयिताभूत्

kāśyaleśagṛtsamadās tasya putrās trayo 'bhavan | gṛtsamadasya śaunakaś cāturvarṇyapravartayitābhūt

काश्यस्य काशीराजस् ततो दीर्घतमाः पुत्रो ऽभवत् । धन्वन्तरिस् तु दीर्घतमसो ऽभवत् । स हि संसिद्धकार्यकरणः सकलसंभूतिष्व् अशेषज्ञानविद् भगवता नारायणेन चातीतसंभूताव् अस्मै वरो दत्तः

kāśyasya kāśīrājas tato dīrghatamāḥ putro 'bhavat | dhanvantaris tu dīrghatamaso 'bhavat | sa hi saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sakalasaṃbhūtiṣv aśeṣajñānavid bhagavatā nārāyaṇena cātītasaṃbhūtāv asmai varo dattaḥ

काशीराजगोत्रे ऽवतीर्य त्वम् अष्टधा सम्यग् आयुर्वेदं करिष्यसि यज्ञभाक् च भविष्यसीति अभिहितः

kāśīrājagotre 'vatīrya tvam aṣṭadhā samyag āyurvedaṃ kariṣyasi yajñabhāk ca bhaviṣyasīti abhihitaḥ

तस्य च धन्वन्तरेः पुत्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः । तस्यापि दिवोदासस् ततः प्रतर्दनः । स च भद्रश्रेण्यवंशविनाशाद् अशेषाः शत्रवो ऽनेन जिता इति शत्रुजिद् अभवत्

tasya ca dhanvantareḥ putraḥ ketumān ketumato bhīmarathaḥ | tasyāpi divodāsas tataḥ pratardanaḥ | sa ca bhadraśreṇyavaṃśavināśād aśeṣāḥ śatravo 'nena jitā iti śatrujid abhavat

तेन च प्रीतिमतात्मपुत्रो वत्स वत्सेत्य् अभिहितस् ततो वत्सो साव् ऽभवत् । सत्यपरतया ऋतध्वजसंज्ञाम् अवाप । पुनश् च कुवलयनामानम् अश्वं लेभे ततः कुवलयाश्व इत्य् अस्यां पृथिव्यां प्रथितः

tena ca prītimatātmaputro vatsa vatsety abhihitas tato vatso sāv 'bhavat | satyaparatayā ṛtadhvajasaṃjñām avāpa | punaś ca kuvalayanāmānam aśvaṃ lebhe tataḥ kuvalayāśva ity asyāṃ pṛthivyāṃ prathitaḥ

तस्य च वत्सस्य पुत्रो ऽलर्को नामाभवत् । यस्यायम् अद्यापि श्लोको गीयते । षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । अलर्काद् अपरो नान्यो बुभुजे मेदिनीं युवा

tasya ca vatsasya putro 'larko nāmābhavat | yasyāyam adyāpi śloko gīyate | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / alarkād aparo nānyo bubhuje medinīṃ yuvā

तस्याप्य् अलर्कस्य सन्नतिर् नामात्मजो ऽभवत् । ततः सुनीथस् तस्य सुकेतुस् ततो धर्मकेतुः । ततः सत्यकेतुस् तस्माद् विभुस् तत्तनयः सुविभुस् ततश् च सुकुमारस् तस्यापि दृष्टकेतुः । ततश् च वैनहोत्रस् ततश् च भर्गो भार्गस्य भार्गभूमिः । ततश् चातुर्वर्ण्यप्रवृत्तिः इत्य् एते काशयो भूपतयः कथिताः । रजेस् तु संततिः श्रूयताम् इति

tasyāpy alarkasya sannatir nāmātmajo 'bhavat | tataḥ sunīthas tasya suketus tato dharmaketuḥ | tataḥ satyaketus tasmād vibhus tattanayaḥ suvibhus tataś ca sukumāras tasyāpi dṛṣṭaketuḥ | tataś ca vainahotras tataś ca bhargo bhārgasya bhārgabhūmiḥ | tataś cāturvarṇyapravṛttiḥ ity ete kāśayo bhūpatayaḥ kathitāḥ | rajes tu saṃtatiḥ śrūyatām iti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: रजेः पञ्च पुत्रशतान्य् अतुलवीर्यसाराण्य् आसन्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: rajeḥ pañca putraśatāny atulavīryasārāṇy āsan

देवासुरसंग्रामारम्भे परस्परवधेप्सवो देवाश् चासुराश् च ब्रह्माणम् पप्रच्छुः

devāsurasaṃgrāmārambhe parasparavadhepsavo devāś cāsurāś ca brahmāṇam papracchuḥ

भगवन्न् अस्माकम् अत्र विरोधे कतरः पक्षो जेता भविष्यतीति

bhagavann asmākam atra virodhe kataraḥ pakṣo jetā bhaviṣyatīti

अथाह भगवान् येषाम् अर्थे रजिर् आत्तायुधो योत्स्यतीति । अथ दैत्यैर् उपेत्य रजिर् आत्मसाहाय्यदानायाभ्यर्थितः प्राह । योत्स्ये ऽहं भवताम् अर्थे यद्य् अहम् अमरजयाद् भवताम् इन्द्रो भविष्यामीत्य् आकर्ण्यैतत् तैर् अभिहितो न वयम् अन्यथा वदिष्यामो ऽन्यथा करिष्यामो ऽस्माकम् इन्द्रः प्रह्लादस् तदर्थम् अयम् उद्यम इत्य् उक्त्वा गतेष्व् असुरेषु देवैर् अप्य् असाव् अवनीपतिर् एवम् एवोक्तस् तेनापि च तथैवोक्ते देवैर् इन्द्रस् त्वं भविष्यसीति समन्विच्छितम्

athāha bhagavān yeṣām arthe rajir āttāyudho yotsyatīti | atha daityair upetya rajir ātmasāhāyyadānāyābhyarthitaḥ prāha | yotsye 'haṃ bhavatām arthe yady aham amarajayād bhavatām indro bhaviṣyāmīty ākarṇyaitat tair abhihito na vayam anyathā vadiṣyāmo 'nyathā kariṣyāmo 'smākam indraḥ prahlādas tadartham ayam udyama ity uktvā gateṣv asureṣu devair apy asāv avanīpatir evam evoktas tenāpi ca tathaivokte devair indras tvaṃ bhaviṣyasīti samanvicchitam

रजिनापि देवसैन्यसहायेनानेकैर् महास्त्रैस् तद् अशेषम् असुरबलं निषूदितम्

rajināpi devasainyasahāyenānekair mahāstrais tad aśeṣam asurabalaṃ niṣūditam

अवजितारातिपक्षश् चेन्द्रो रजिचरणयुगलम् आत्मशिरसा निपीड्याह । भयत्राणदानाद् अस्मत्पिता बवान् अशेषलोकानाम् उत्तमो भवान् यस्याहं पुत्रस् त्रिलोकेन्द्रः

avajitārātipakṣaś cendro rajicaraṇayugalam ātmaśirasā nipīḍyāha | bhayatrāṇadānād asmatpitā bavān aśeṣalokānām uttamo bhavān yasyāhaṃ putras trilokendraḥ

स चापि राजा प्रहस्याह । एवम् एवास्त्व् अनतिक्रमणीया हि वैरिपक्षाद् अप्य् अनेकविधचाटुवाक्यगर्भा प्रणतिर् इत्य् उक्त्वा स्वपुरं जगाम

sa cāpi rājā prahasyāha | evam evāstv anatikramaṇīyā hi vairipakṣād apy anekavidhacāṭuvākyagarbhā praṇatir ity uktvā svapuraṃ jagāma

शतक्रतुर् अपीन्द्रत्वं चकार

śatakratur apīndratvaṃ cakāra

स्वर्याते तु रजौ नारदर्षिचोदिता रजिसुताः शतक्रतुम् आत्मपितृपुत्रं आचाराद् राज्यं याचितवन्तः

svaryāte tu rajau nāradarṣicoditā rajisutāḥ śatakratum ātmapitṛputraṃ ācārād rājyaṃ yācitavantaḥ

अप्रदाने चावजित्येन्द्रम् अतिबलिनः स्वयम् इन्द्रत्वं चक्रुः

apradāne cāvajityendram atibalinaḥ svayam indratvaṃ cakruḥ

ततश् च बहुतिथे काले व्यतीते बृहस्पतिम् एकान्ते दृष्ट्वापहृतत्रैलोक्ययज्ञभागः शतक्रतुर् उवाच

tataś ca bahutithe kāle vyatīte bṛhaspatim ekānte dṛṣṭvāpahṛtatrailokyayajñabhāgaḥ śatakratur uvāca

बदरीफलमात्रम् अप्य् अर्हसि ममाप्यायनाय पुरोडाशखण्डं दातुम् इत्य् उक्तो बृहस्पतिर् उवाच । यद्य् एवं पूर्वम् एव त्वयाहं चोदितः स्यां तन् मया त्वदर्थं किम् अकर्तव्यम् इति । स्वल्पैर् एवाहोभिस् त्वां निजं पदं प्रापयिष्यामीत्य् अभिधाय तेषाम् अनुदिनाभिचारिकं बुद्धिमोहाय शक्रस्य च तेजोभिवृद्धये जुहाव । ते चापि तेन बुद्धिमोहेनाभिभूयमाना ब्रह्मद्विषो धर्मत्यागिनो वेदवादपराङ्मुखा बभूवुः

badarīphalamātram apy arhasi mamāpyāyanāya puroḍāśakhaṇḍaṃ dātum ity ukto bṛhaspatir uvāca | yady evaṃ pūrvam eva tvayāhaṃ coditaḥ syāṃ tan mayā tvadarthaṃ kim akartavyam iti | svalpair evāhobhis tvāṃ nijaṃ padaṃ prāpayiṣyāmīty abhidhāya teṣām anudinābhicārikaṃ buddhimohāya śakrasya ca tejobhivṛddhaye juhāva | te cāpi tena buddhimohenābhibhūyamānā brahmadviṣo dharmatyāgino vedavādaparāṅmukhā babhūvuḥ

ततश् च तान् अपेतधर्माचारान् इन्द्रो जघान । पुरोहिताप्यायिततेजाश् च त्रिदिवम् आक्रमत् । एतद् इन्द्रस्य स्वपदच्यावनारोहणं श्रुत्वा पुरुषः स्वपदभ्रंशं दौरात्म्यं च नाप्नोति

tataś ca tān apetadharmācārān indro jaghāna | purohitāpyāyitatejāś ca tridivam ākramat | etad indrasya svapadacyāvanārohaṇaṃ śrutvā puruṣaḥ svapadabhraṃśaṃ daurātmyaṃ ca nāpnoti

तत्पुत्रः संजयस् तस्यापि जयस् ततश् च विजयस् तस्माच् च जज्ञे कृतः । तस्य हर्षवर्धनो हर्षवर्धनसुतः सहदेवस् तस्माद् अदीनस् तस्य जयत्सेनः ततश् च संकृतिस् तत्पुत्रः क्षत्रधर्मा इत्य् एते क्षत्रवृद्धस्यातो नहुषवंशं प्रवक्ष्यामीति

tatputraḥ saṃjayas tasyāpi jayas tataś ca vijayas tasmāc ca jajñe kṛtaḥ | tasya harṣavardhano harṣavardhanasutaḥ sahadevas tasmād adīnas tasya jayatsenaḥ tataś ca saṃkṛtis tatputraḥ kṣatradharmā ity ete kṣatravṛddhasyāto nahuṣavaṃśaṃ pravakṣyāmīti

रम्भस् त्व् अनपत्यो ऽभवत् । क्षत्रवृद्धसुतः प्रतिक्षत्रस्

rambhas tv anapatyo 'bhavat | kṣatravṛddhasutaḥ pratikṣatras

______________________________________________________ §पराशर उवाच: यतिययातिसंयात्यायातिवियातिकृतिसंज्ञा नहुषस्य षट् पुत्रा महाबलपराक्रमा बभूवुः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yatiyayātisaṃyātyāyātiviyātikṛtisaṃjñā nahuṣasya ṣaṭ putrā mahābalaparākramā babhūvuḥ

यतिस् तु राज्यं नैच्छत् । ययातिस् तु भूभृद् अभवत्

yatis tu rājyaṃ naicchat | yayātis tu bhūbhṛd abhavat

उशनसश् च दुहितरं देवयानीं शर्मिष्ठां च वार्षपर्वणीम् उपयेमे । अत्रानुवंशश्लोको भवति

uśanasaś ca duhitaraṃ devayānīṃ śarmiṣṭhāṃ ca vārṣaparvaṇīm upayeme | atrānuvaṃśaśloko bhavati

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata | druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

काव्यशापाच् चाकालेनैव ययातिर् जराम् अवाप

kāvyaśāpāc cākālenaiva yayātir jarām avāpa

प्रसन्नशुक्रवचनाच् च स्वजरां संक्रामयितुं ज्येष्ठपुत्रं यदुम् उवाच

prasannaśukravacanāc ca svajarāṃ saṃkrāmayituṃ jyeṣṭhaputraṃ yadum uvāca

त्वन्मातामहशापाद् इयम् अकालेनैव जरा माम् उपस्थिता । ताम् अहं तस्यैवानुग्रहाद् भवतः संचारयाम्य् एकं वर्षसहस्रम् अतृप्तो ऽस्मि विषयेषु त्वद्वयसा विषयान् अहं भोक्तुम् इच्छामि । नात्र भवता प्रत्याख्यानं कर्तव्यम् इत्य् उक्तः स नैच्छत् तां जराम् आदातुम् । तं चापि पिता शशाप । त्वत्प्रसूतिर् न राज्यार्हा भविष्यतीति

tvanmātāmahaśāpād iyam akālenaiva jarā mām upasthitā | tām ahaṃ tasyaivānugrahād bhavataḥ saṃcārayāmy ekaṃ varṣasahasram atṛpto 'smi viṣayeṣu tvadvayasā viṣayān ahaṃ bhoktum icchāmi | nātra bhavatā pratyākhyānaṃ kartavyam ity uktaḥ sa naicchat tāṃ jarām ādātum | taṃ cāpi pitā śaśāpa | tvatprasūtir na rājyārhā bhaviṣyatīti

अनन्तरं च दुर्वसुं द्रुह्युम् अनुं च पृथिवीपतिर् जराग्रहणार्थं स्वयौवनप्रदानाय चाभ्यर्थयाम् आस । तैर् अप्य् एकैकश्येन प्रत्याख्यातस् ताञ् छशाप

anantaraṃ ca durvasuṃ druhyum anuṃ ca pṛthivīpatir jarāgrahaṇārthaṃ svayauvanapradānāya cābhyarthayām āsa | tair apy ekaikaśyena pratyākhyātas tāñ chaśāpa

अथ शर्मिष्ठातनयम् अशेषकनीयांसं पूरुं तथैवाह । स चातिप्रवणमतिः प्रणम्य पितरं सबहुमानं महान् प्रसादो ऽयम् अस्माकम् इत्य् उदारम् अभिधाय जरां प्रतिजग्राह । स्वकीयं च यौवनं पित्रे ददौ

atha śarmiṣṭhātanayam aśeṣakanīyāṃsaṃ pūruṃ tathaivāha | sa cātipravaṇamatiḥ praṇamya pitaraṃ sabahumānaṃ mahān prasādo 'yam asmākam ity udāram abhidhāya jarāṃ pratijagrāha | svakīyaṃ ca yauvanaṃ pitre dadau

सो ऽपि पौरवं यौवनम् आसाद्य धर्माविरोधेन यथाकामं यथाकालोपपन्नं यथोत्साहं विषयांश् चचार । सम्यक् च प्रजापालनम् अकरोत् ॥ विप्_४,१०।१०।ः विश्वाच्या देवयान्या च सहोपभोगं भुक्त्वा कामानाम् अन्तम् अवाप्स्यामीत्य् अनुदिनं तन्मनस्को बभूव

so 'pi pauravaṃ yauvanam āsādya dharmāvirodhena yathākāmaṃ yathākālopapannaṃ yathotsāhaṃ viṣayāṃś cacāra | samyak ca prajāpālanam akarot || ViP_4,10.10|ḥ viśvācyā devayānyā ca sahopabhogaṃ bhuktvā kāmānām antam avāpsyāmīty anudinaṃ tanmanasko babhūva

अनुदिनं चोपभोगतः कामान् अतीवाभिरम्यान् मेने

anudinaṃ copabhogataḥ kāmān atīvābhiramyān mene

ततश् चैवम् अगायत । न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

tataś caivam agāyata | na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati / haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात् तृष्णां परित्यजेत्

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ / ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāt tṛṣṇāṃ parityajet

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । समदृष्टेस् तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam / samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः । तां तृष्णां संत्यजेत् प्राज्ञः सुखेनैवाभिपूर्यते

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ / tāṃ tṛṣṇāṃ saṃtyajet prājñaḥ sukhenaivābhipūryate

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यतः

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ / dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryataḥ

पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः । तथाप्य् अनुदिनं तृष्णा ममैतेष्व् एव जायते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ / tathāpy anudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣv eva jāyate

तस्माद् एताम् अहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्य् आधाय मानसम् । निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह

tasmād etām ahaṃ tyaktvā brahmaṇy ādhāya mānasam / nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

§पराशर उवाच: पूरोः सकाशाद् आदाय जरां दत्त्वा च यौवनम् । राज्ये ऽभिषिच्य पूरुं च प्रययौ तपसे वनम्

§parāśara uvāca: pūroḥ sakāśād ādāya jarāṃ dattvā ca yauvanam / rājye 'bhiṣicya pūruṃ ca prayayau tapase vanam

दिशि दक्षिणपूर्वायां तुर्वसुं प्रत्य् अथादिशत् । प्रतीच्यां च तथा द्रुह्युं दक्षिणायां ततो यदुम्

diśi dakṣiṇapūrvāyāṃ turvasuṃ praty athādiśat / pratīcyāṃ ca tathā druhyuṃ dakṣiṇāyāṃ tato yadum

उदीच्यां च तथैवानुं कृत्वा मण्डलिनो नृपान् । सर्वपृथ्वीपतिं पूरुं सो ऽभिषिच्य ययौ वनम्

udīcyāṃ ca tathaivānuṃ kṛtvā maṇḍalino nṛpān / sarvapṛthvīpatiṃ pūruṃ so 'bhiṣicya yayau vanam

______________________________________________________ §पराशर उवाच: अतः परं ययातेः प्रथमपुत्रस्य यदोर् वंशम् अहं कथयामि । यत्राशेषलोकनिवासिमनुष्यसिद्धगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यककिंपुरुषाप्सरोरगविहगदैत्यदानवरुद्रवस्वश्वि मरुद्देवर्षिद्विजर्षिमुमुक्षिभिर् धर्मार्थकाममोक्षार्थिभिस् तत्तत्फललाभाय सदाभिष्टुतापरिच्छेद्यमाहात्म्येनांशेन भगवान् अनादिनिधनो विष्णुर् अवततार

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ataḥ paraṃ yayāteḥ prathamaputrasya yador vaṃśam ahaṃ kathayāmi | yatrāśeṣalokanivāsimanuṣyasiddhagandharvayakṣarākṣasaguhyakakiṃpuruṣāpsaroragavihagadaityadānavarudravasvaśvi maruddevarṣidvijarṣimumukṣibhir dharmārthakāmamokṣārthibhis tattatphalalābhāya sadābhiṣṭutāparicchedyamāhātmyenāṃśena bhagavān anādinidhano viṣṇur avatatāra

अत्र च श्लोकः । यदोर् वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । यत्रावतीर्णं विष्ण्वाख्यं परं ब्रह्म निराकृति

atra ca ślokaḥ | yador vaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate | yatrāvatīrṇaṃ viṣṇvākhyaṃ paraṃ brahma nirākṛti

सहस्रजित्क्रोष्टुनलरघुसंज्ञाश् चत्वारो यदुपुत्रा बभूवुः । सहस्रजित्पुत्रः शतजित् । तस्य हैहयहेहयवेणुहयास् त्रयः पुत्रा बभूवुः । हैहयपुत्रो धर्मस् तस्यापि धर्मनेत्रस् ततः कुन्तिः कुन्तेः साहंजित् । तत्तनयो महिष्मान्

sahasrajitkroṣṭunalaraghusaṃjñāś catvāro yaduputrā babhūvuḥ | sahasrajitputraḥ śatajit | tasya haihayahehayaveṇuhayās trayaḥ putrā babhūvuḥ | haihayaputro dharmas tasyāpi dharmanetras tataḥ kuntiḥ kunteḥ sāhaṃjit | tattanayo mahiṣmān

तस्माद् भद्रश्रेण्यस् ततो दुर्दमस् तस्माद् धनकः । धनकस्य कृतवीर्यकृताग्निकृतधर्मकृतौजसश् चत्वारः पुत्राः । कृतवीर्याद् अर्जुनः सप्तद्वीपपतिर् बाहुसहस्री जज्ञे । यो ऽसौ भगवदंशम् अत्रिकुलप्रसूतं दत्तात्रेयाख्यम् आराध्य बाहुसहस्रम् अधर्मसेवानिवारणं धर्मेण पृथिवीजयं धर्मतश् चानुपालनम् अरातिभ्यो ऽपराजयम् अखिलजगत्प्रख्यातपुरुषाच् च मृत्युम् इत्य् एतान् वरान् अभिलषितवांल् लेभे च

tasmād bhadraśreṇyas tato durdamas tasmād dhanakaḥ | dhanakasya kṛtavīryakṛtāgnikṛtadharmakṛtaujasaś catvāraḥ putrāḥ | kṛtavīryād arjunaḥ saptadvīpapatir bāhusahasrī jajñe | yo 'sau bhagavadaṃśam atrikulaprasūtaṃ dattātreyākhyam ārādhya bāhusahasram adharmasevānivāraṇaṃ dharmeṇa pṛthivījayaṃ dharmataś cānupālanam arātibhyo 'parājayam akhilajagatprakhyātapuruṣāc ca mṛtyum ity etān varān abhilaṣitavāṃl lebhe ca

तेनेयम् अशेषद्वीपवती पृथिवी सम्यक् परिपालिता । दश यज्ञसहस्राण्य् असाव् अयजत्

teneyam aśeṣadvīpavatī pṛthivī samyak paripālitā | daśa yajñasahasrāṇy asāv ayajat

तस्य च श्लोको ऽद्यापि गीयते । न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । यज्ञैर् दानैस् तपोभिर् वा प्रश्रयेण श्रुतेन च

tasya ca śloko 'dyāpi gīyate | na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ / yajñair dānais tapobhir vā praśrayeṇa śrutena ca

अनष्टद्रव्यता च तस्य राज्ये ऽभवत् । एवं पञ्चाशीतिवर्षसहस्राण्य् अव्याहतारोग्यश्रीबलपराक्रमो राज्यम् अकरोत्

anaṣṭadravyatā ca tasya rājye 'bhavat | evaṃ pañcāśītivarṣasahasrāṇy avyāhatārogyaśrībalaparākramo rājyam akarot

माहिष्मत्यां दिग्विजयाभ्यागतो नर्मदाजलावगाहनक्रीडातिपानमदाकुलेनायत्नेनैव तेनाशेषदेवदैत्यगन्धर्वेशजयोद्भूतमदावलेपो ऽपि रावणः पशुर् इव बद्ध्वा स्वनगरैकान्ते स्थापितः

māhiṣmatyāṃ digvijayābhyāgato narmadājalāvagāhanakrīḍātipānamadākulenāyatnenaiva tenāśeṣadevadaityagandharveśajayodbhūtamadāvalepo 'pi rāvaṇaḥ paśur iva baddhvā svanagaraikānte sthāpitaḥ

यश् च पञ्चाशीतिवर्षसहस्रोपलक्षणकालावसाने भगवन्नारायणांशेन परशुरामेणोपसंहृतः । तस्य च पुत्रशतप्रधानाः पञ्च पुत्रा बभूवुः । शूरशूरसेनवृषणमधुजयध्वजसंज्ञाः

yaś ca pañcāśītivarṣasahasropalakṣaṇakālāvasāne bhagavannārāyaṇāṃśena paraśurāmeṇopasaṃhṛtaḥ | tasya ca putraśatapradhānāḥ pañca putrā babhūvuḥ | śūraśūrasenavṛṣaṇamadhujayadhvajasaṃjñāḥ

जयध्वजात् तालजङ्घः पुत्रो ऽभवत् । तालजङ्घस्य तालजङ्घाख्यं पुत्रशतम् आसीत् । येषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रस् तथान्यो भरतः । भरताद् वृषसुजातौ च । वृषस्य पुत्रो मधुर् अभवत् । तस्यापि वृष्णिप्रमुखं पुत्रशतम् आसीत् । यतो वृष्णिसंज्ञाम् एतद् गोत्रम् अवाप

jayadhvajāt tālajaṅghaḥ putro 'bhavat | tālajaṅghasya tālajaṅghākhyaṃ putraśatam āsīt | yeṣāṃ jyeṣṭho vītihotras tathānyo bharataḥ | bharatād vṛṣasujātau ca | vṛṣasya putro madhur abhavat | tasyāpi vṛṣṇipramukhaṃ putraśatam āsīt | yato vṛṣṇisaṃjñām etad gotram avāpa

मधुसंज्ञाहेतुश् च मधुर् अभवत् । यादवाश् च यदुनामोपलक्षणात्

madhusaṃjñāhetuś ca madhur abhavat | yādavāś ca yadunāmopalakṣaṇāt

______________________________________________________ §पराशर उवाच: क्रोष्टोश् च यदुपुत्रस्यात्मजो वृजिनीवान् । ततश् च स्वाहिस् ततो रुषङ्कुः । रुषङ्कोश् चित्ररथः । तत्तनयः शशबिन्दुश् चतुर्दशमहारत्नश् चक्रवर्त्य् अभवत् । तस्य च शतसहस्रं पत्नीनाम् अभवत् । दशलक्षसंख्याश् च पुत्राः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kroṣṭoś ca yaduputrasyātmajo vṛjinīvān | tataś ca svāhis tato ruṣaṅkuḥ | ruṣaṅkoś citrarathaḥ | tattanayaḥ śaśabinduś caturdaśamahāratnaś cakravarty abhavat | tasya ca śatasahasraṃ patnīnām abhavat | daśalakṣasaṃkhyāś ca putrāḥ

तेषां च पृथुयशाः पृथुकर्मा पृथुजयः पृथुकीर्तिः पृथुदानः पृथुश्रवाश् च षट् पुत्राः प्रधानाः

teṣāṃ ca pṛthuyaśāḥ pṛthukarmā pṛthujayaḥ pṛthukīrtiḥ pṛthudānaḥ pṛthuśravāś ca ṣaṭ putrāḥ pradhānāḥ

पृथुश्रवसश् च पुत्रस् तमः । तस्माद् उशना यो वाजिमेधानां शतम् आजहार । तस्य च शितपुर् नाम पुत्रो ऽभूत् । तस्यापि रुक्मकवचः । ततः परावृत् परावृतो रुक्मेषुपृथुज्यामघपालितहरितसंज्ञास् तस्य पञ्चात्मजा बभूवुः

pṛthuśravasaś ca putras tamaḥ | tasmād uśanā yo vājimedhānāṃ śatam ājahāra | tasya ca śitapur nāma putro 'bhūt | tasyāpi rukmakavacaḥ | tataḥ parāvṛt parāvṛto rukmeṣupṛthujyāmaghapālitaharitasaṃjñās tasya pañcātmajā babhūvuḥ

अत्राप्य् अयम् अद्यापि ज्यामघस्य श्लोको गीयते । भार्यावश्यास् तु ये केचिद् भविष्यन्त्य् अथ वा मृताः । तेषां तु ज्यामघः श्रेष्ठः शैब्यापतिर् अभून् नृपः

atrāpy ayam adyāpi jyāmaghasya śloko gīyate | bhāryāvaśyās tu ye kecid bhaviṣyanty atha vā mṛtāḥ / teṣāṃ tu jyāmaghaḥ śreṣṭhaḥ śaibyāpatir abhūn nṛpaḥ

अपुत्रा तस्य सा पत्नी शैब्या नाम तथाप्य् असौ । अपत्यकामो ऽपि भयान् नान्यां भार्याम् अविन्दत

aputrā tasya sā patnī śaibyā nāma tathāpy asau / apatyakāmo 'pi bhayān nānyāṃ bhāryām avindata

स त्व् एकदा अतिप्रभूतगजतुरगरथसंमर्दातिदारुणे महाहवे युध्यमानः सकलम् एवारातिचक्रम् अजयत् । तच् चारिचक्रम् अपास्तपुत्रकलत्रबन्धुबलकोशं स्वम् अधिष्ठानं परित्यज्य दिशः प्रविद्रुतम्

sa tv ekadā atiprabhūtagajaturagarathasaṃmardātidāruṇe mahāhave yudhyamānaḥ sakalam evārāticakram ajayat | tac cāricakram apāstaputrakalatrabandhubalakośaṃ svam adhiṣṭhānaṃ parityajya diśaḥ pravidrutam

तस्मिंश् च विद्रुते ऽतित्रासलोलायतलोचनयुगलं त्राहि त्राहि ताताम्ब भ्रातर् इत्य् आकुलविलापविधुरं राजकन्यारत्नम् अद्राक्षीत्

tasmiṃś ca vidrute 'titrāsalolāyatalocanayugalaṃ trāhi trāhi tātāmba bhrātar ity ākulavilāpavidhuraṃ rājakanyāratnam adrākṣīt

तद्दर्शनाच् च तस्याम् अनुरागानुगतान्तरात्मा स नृपो ऽचिन्तयत् । साध्व् इदं ममापत्यविरहितस्य वन्ध्याभर्तुः साम्प्रतं विधिनापत्यकारणं कन्यारत्नम् उपपादितम् । तद् एतत् उद्वहाम्य् अथैनां स्यन्दनम् आरोप्य स्वम् अधिष्ठानं नयामि

taddarśanāc ca tasyām anurāgānugatāntarātmā sa nṛpo 'cintayat | sādhv idaṃ mamāpatyavirahitasya vandhyābhartuḥ sāmprataṃ vidhināpatyakāraṇaṃ kanyāratnam upapāditam | tad etat udvahāmy athaināṃ syandanam āropya svam adhiṣṭhānaṃ nayāmi

तयैव देव्या शैब्ययाहम् अनुज्ञातः समुद्वक्ष्यामीत्य् अथैनां रथम् आरोप्य स्वनगरम् अगच्छत्

tayaiva devyā śaibyayāham anujñātaḥ samudvakṣyāmīty athaināṃ ratham āropya svanagaram agacchat

विजयिनं च राजानम् अशेषपौरभृत्यपरिजनामात्यसमवेता शैब्या द्रष्टुम् अधिष्ठानद्वारम् आगता

vijayinaṃ ca rājānam aśeṣapaurabhṛtyaparijanāmātyasamavetā śaibyā draṣṭum adhiṣṭhānadvāram āgatā

सा चावलोक्य राज्ञः सव्यपार्श्ववर्तिनीं कन्याम् ईषदुद्भूतामर्षस्फुरदधरपल्लवा राजानम् अवोचत् । अतिचपलचित्तात्र स्यन्दने केयम् आरोपितेत्य् असाव् अप्य् अनालोचितोत्तरवचनो ऽतिभयात् ताम् आह स्नुषा ममेयम् इति

sā cāvalokya rājñaḥ savyapārśvavartinīṃ kanyām īṣadudbhūtāmarṣasphuradadharapallavā rājānam avocat | aticapalacittātra syandane keyam āropitety asāv apy anālocitottaravacano 'tibhayāt tām āha snuṣā mameyam iti

अथैनं शैब्योवाच । नाहं प्रसूता पुत्रेण नान्या पत्न्य् अभवत् तव । स्नुषासंबन्धता ह्य् एषा कतमेन सुतेन ते

athainaṃ śaibyovāca | nāhaṃ prasūtā putreṇa nānyā patny abhavat tava / snuṣāsaṃbandhatā hy eṣā katamena sutena te

§पराशर उवाच: इत्य् आत्मेर्ष्याकोपकलुषितवचनमुषितविवेकतया दुरुक्तपरिहारार्थम् इदम् अवनीपतिर् आह । यस् ते जनिष्यत्य् आत्मजस् तस्येयम् अनागत एव भार्या निरूपितेत्य् आकर्ण्योद्भूतमृदुहासा तथेत्य् आह प्रविवेश च राज्ञा सहाधिष्ठानम्

§parāśara uvāca: ity ātmerṣyākopakaluṣitavacanamuṣitavivekatayā duruktaparihārārtham idam avanīpatir āha | yas te janiṣyaty ātmajas tasyeyam anāgata eva bhāryā nirūpitety ākarṇyodbhūtamṛduhāsā tathety āha praviveśa ca rājñā sahādhiṣṭhānam

अनन्तरं चातिशुद्धलग्नहोरांशकावयवोक्तकृतपुत्रजन्मालापगुणाद् वयसः परिणामम् उपगतापि शैब्या स्वल्पैर् एवाहोभिर् गर्भम् अवाप

anantaraṃ cātiśuddhalagnahorāṃśakāvayavoktakṛtaputrajanmālāpaguṇād vayasaḥ pariṇāmam upagatāpi śaibyā svalpair evāhobhir garbham avāpa

कालेन च कुमारम् अजीजनत् । तस्य च विदर्भ इति पिता नाम चक्रे । स च तां स्नुषाम् उपयेमे

kālena ca kumāram ajījanat | tasya ca vidarbha iti pitā nāma cakre | sa ca tāṃ snuṣām upayeme

तस्यां चासौ क्रथकैशिकसंज्ञौ पुत्राव् अजनयत् । पुनस् तृतीयं रोमपादसंज्ञं कुमारम् अजीजनत् । रोमपादाद् बभ्रुः बभ्रोः पुत्रो धृतिः । धृतेः कैशिकः कैशिकस्यापि चेदिः पुत्रो ऽभूद् यस्य संततौ चैद्या भूपालाः । क्रथस्य स्नुषापुत्रस्य कुन्तिर् अभवत्

tasyāṃ cāsau krathakaiśikasaṃjñau putrāv ajanayat | punas tṛtīyaṃ romapādasaṃjñaṃ kumāram ajījanat | romapādād babhruḥ babhroḥ putro dhṛtiḥ | dhṛteḥ kaiśikaḥ kaiśikasyāpi cediḥ putro 'bhūd yasya saṃtatau caidyā bhūpālāḥ | krathasya snuṣāputrasya kuntir abhavat

कुन्तेर् वृष्णिर् वृष्णेर् निर्वृतिः । निर्वृतेर् दशार्हस् ततश् च व्योमः । तस्माद् अपि जीमूतस् ततो विकृतिस् ततश् च भीमरथः । तस्मान् नवरथस् तस्यापि दशरथस् ततश् च शकुनिस् तत्तनयः करम्भिः करम्भेर् देवरातो ऽभवत् । तस्यापि देवक्षत्रो देवक्षत्रान् मधुर् मधोर् अनवरथो ऽनवरथात् कुरुवत्सस् ततश् चानुरथः ततः पुरुहोत्रो जज्ञे । ततश् चांशुस् ततश् च सत्वतः सत्वताद् एते सात्वताः इत्य् एतां ज्यामघसंततिं सम्यग् छ्रद्धासमन्वितः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

kunter vṛṣṇir vṛṣṇer nirvṛtiḥ | nirvṛter daśārhas tataś ca vyomaḥ | tasmād api jīmūtas tato vikṛtis tataś ca bhīmarathaḥ | tasmān navarathas tasyāpi daśarathas tataś ca śakunis tattanayaḥ karambhiḥ karambher devarāto 'bhavat | tasyāpi devakṣatro devakṣatrān madhur madhor anavaratho 'navarathāt kuruvatsas tataś cānurathaḥ tataḥ puruhotro jajñe | tataś cāṃśus tataś ca satvataḥ satvatād ete sātvatāḥ ity etāṃ jyāmaghasaṃtatiṃ samyag chraddhāsamanvitaḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate

______________________________________________________ §पराशर उवाच: भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधमहाभोजवृष्णि संज्ञाः सत्वतस्य पुत्रा बभूवुः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇi saṃjñāḥ satvatasya putrā babhūvuḥ

भजमानस्य निमिकृकणवृष्णयस् तथान्ये तद्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञाः देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभूत् । तयोश् चायं श्लोको गीयते । यथैव शृणुमो दूरात् संपश्यामस् तथान्तिकात् । बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः

bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣṇayas tathānye tadvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāḥ devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhūt | tayoś cāyaṃ śloko gīyate | yathaiva śṛṇumo dūrāt saṃpaśyāmas tathāntikāt | babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ

पुरुषाः षट् च षष्टिश् च षट् सहस्राणि चाष्ट च । ये ऽमृतत्वम् अनुप्राप्ता बभ्रोर् देवावृधाद् अपि

puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca ṣaṭ sahasrāṇi cāṣṭa ca | ye 'mṛtatvam anuprāptā babhror devāvṛdhād api

महाभोजस् त्व् अतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजा मार्तिकावता बभूवुः

mahābhojas tv atidharmātmā tasyānvaye bhojā mārtikāvatā babhūvuḥ

वृष्णेः सुमित्रो युधाजिच् च पुत्राव् अभूताम् । ततश् चानमित्रशिनी तथानमित्रान् निघ्नो निघ्नस्य प्रसेनसत्राजितौ । तस्य सत्राजितस्य भगवान् आदित्यः सखाभवत् । एकदा त्व् अम्भोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजितस् तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वान् अभिष्टूयमानो ऽग्रतस् तस्य तस्थौ । अस्पष्टमूर्तिधरं चैनम् आलोक्य सत्राजितः सूर्यम् आह । यथैव व्योम्नि वह्निपिण्डोपमम् अहम् अपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतम् अप्य् अत्र न किंचिद् भगवता प्रसादीकृतं विशेषम् उपलक्षयामि ॥ इत्येवम् उक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठाद् उन्मुच्य स्यमन्तकनामा महामणिर् अवतार्यैकान्ते न्यस्तः

vṛṣṇeḥ sumitro yudhājic ca putrāv abhūtām | tataś cānamitraśinī tathānamitrān nighno nighnasya prasenasatrājitau | tasya satrājitasya bhagavān ādityaḥ sakhābhavat | ekadā tv ambhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājitas tuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvān abhiṣṭūyamāno 'gratas tasya tasthau | aspaṣṭamūrtidharaṃ cainam ālokya satrājitaḥ sūryam āha | yathaiva vyomni vahnipiṇḍopamam aham apaśyaṃ tathaivādyāgrato gatam apy atra na kiṃcid bhagavatā prasādīkṛtaṃ viśeṣam upalakṣayāmi || ityevam ukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhād unmucya syamantakanāmā mahāmaṇir avatāryaikānte nyastaḥ

ततस् तम् आताम्रोज्ज्वलह्रस्ववपुषम् ईषदापिङ्गलनयनम् आदित्यम् अद्राक्षीत् । कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितम् आह । भगवान् वरम् अस्मत्तो ऽभिमतं वृणीष्वेति । स च तद् एव मणिरत्नम् अयाचत । स चापि तस्मै तद् दत्त्वा वियति स्वधिष्ण्यम् आरुरोह

tatas tam ātāmrojjvalahrasvavapuṣam īṣadāpiṅgalanayanam ādityam adrākṣīt | kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitam āha | bhagavān varam asmatto 'bhimataṃ vṛṇīṣveti | sa ca tad eva maṇiratnam ayācata | sa cāpi tasmai tad dattvā viyati svadhiṣṇyam āruroha

सत्राजितो ऽप्य् अमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिर् अशेषदिगन्तराण्य् उद्भासयन् द्वारकां विवेश

satrājito 'py amalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇy udbhāsayan dvārakāṃ viveśa

द्वारकावासिजनपदस् तु तम् आयान्तम् अवेक्ष्य भगवन्तम् आदिपुरुषं पुरुषोत्तमम् अवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह । भगवन् भगवन्तम् अयं नूनं द्रष्टुम् आयात्य् आदित्य इत्य् आकर्ण्य प्रहस्य च तान् आह । भगवान् नायम् आदित्यः सत्राजितो यम् आदित्यदत्तं स्यमनतकाख्यं महामणिं बिभ्रद् अत्रोपयाति । तद् एनं विस्रब्धाः पश्यत इत्य् उक्तास् ते ययुः । स च तं स्यमन्तकाख्यं महामणिम् आत्मनिवेशने चक्रे

dvārakāvāsijanapadas tu tam āyāntam avekṣya bhagavantam ādipuruṣaṃ puruṣottamam avanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhāriṇaṃ praṇipatyāha | bhagavan bhagavantam ayaṃ nūnaṃ draṣṭum āyāty āditya ity ākarṇya prahasya ca tān āha | bhagavān nāyam ādityaḥ satrājito yam ādityadattaṃ syamanatakākhyaṃ mahāmaṇiṃ bibhrad atropayāti | tad enaṃ visrabdhāḥ paśyata ity uktās te yayuḥ | sa ca taṃ syamantakākhyaṃ mahāmaṇim ātmaniveśane cakre

प्रतिदिनं च तन् मणिरत्नप्रवरम् अष्टौ कनकभारान् स्रवति । तत्प्रभावाच् च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितोयदुर्भिक्षादिभयं न भवति

pratidinaṃ ca tan maṇiratnapravaram aṣṭau kanakabhārān sravati | tatprabhāvāc ca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnitoyadurbhikṣādibhayaṃ na bhavati

अच्युतो ऽपि तद् रत्नम् उग्रसेनस्य भूपतेर् योग्यम् एतद् इति लिप्सां चक्रे । गोत्रभेदभयाच् छक्तो ऽपि न जहार

acyuto 'pi tad ratnam ugrasenasya bhūpater yogyam etad iti lipsāṃ cakre | gotrabhedabhayāc chakto 'pi na jahāra

सत्राजितो अप्य् अच्युतो माम् एतद् याचयिष्यतीत्य् अवगतरत्नलोभः स्वभ्रात्रे प्रसेनाय तद् रत्नम् दत्तवान् । तच् च शुचिना ध्रियमाणम् अशेषम् एव सुवर्णस्रावादिकं गुणम् उत्पादयति । अन्यथा य एनं धारयति तम् एव हन्तीत्य् । असाव् अपि प्रसेनः स्यमन्तकेन कण्ठासक्तेनाश्वम् आरुह्याटव्यां मृगयाम् अगच्छत् । तत्र च सिंहाद् वधम् अवाप । साश्वं च तं निहत्य सिंहो ऽप्य् अमलमणिरत्नम् आस्याग्रेणादाय गन्तुम् उद्यत ऋक्षाधिपतिना जाम्बवता दृष्टो घातितश् च । जाम्बवान् अप्य् अमलं तन् मणिरत्नम् आदाय स्वबिलं प्रविवेश । सुकुमारसंज्ञाय च बालकाय क्रीडनकम् अकरोत्

satrājito apy acyuto mām etad yācayiṣyatīty avagataratnalobhaḥ svabhrātre prasenāya tad ratnam dattavān | tac ca śucinā dhriyamāṇam aśeṣam eva suvarṇasrāvādikaṃ guṇam utpādayati | anyathā ya enaṃ dhārayati tam eva hantīty | asāv api prasenaḥ syamantakena kaṇṭhāsaktenāśvam āruhyāṭavyāṃ mṛgayām agacchat | tatra ca siṃhād vadham avāpa | sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃho 'py amalamaṇiratnam āsyāgreṇādāya gantum udyata ṛkṣādhipatinā jāmbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca | jāmbavān apy amalaṃ tan maṇiratnam ādāya svabilaṃ praviveśa | sukumārasaṃjñāya ca bālakāya krīḍanakam akarot

अनागच्छति च तस्मिन् प्रसेने कृष्णो मणिरत्नम् अभिलषितवान् । न च प्राप्तवान् नूनम् एतद् अस्य कर्मेत्य् अखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्य्ऽकथयत्

anāgacchati ca tasmin prasene kṛṣṇo maṇiratnam abhilaṣitavān | na ca prāptavān nūnam etad asya karmety akhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karṇākarṇy'kathayat

विदितलोकापवादवृत्तान्तश् च भगवान् यदुसैन्यपरिवारः प्रसेनाश्वपदवीम् अनुससार । ददर्श चाश्वसमेतं प्रसेनं निहतं सिंहेनाखिलजनपदमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धिः सिंहपदम् अनुससार

viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān yadusainyaparivāraḥ prasenāśvapadavīm anusasāra | dadarśa cāśvasametaṃ prasenaṃ nihataṃ siṃhenākhilajanapadamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhiḥ siṃhapadam anusasāra

ऋक्षविनिहतं च सिंहम् अप्य् अल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश् च तद्रत्नगौरवाद् ऋक्षस्यापि पदान्य् अनुययौ । गिरितटे च सकलम् एव यदुसैन्यम् अवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश । अर्धप्रविष्टश् च धात्र्याः सुकुमारकम् उल्लापयन्त्या वाणीं शुश्राव । सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः

ṛkṣavinihataṃ ca siṃham apy alpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataś ca tadratnagauravād ṛkṣasyāpi padāny anuyayau | giritaṭe ca sakalam eva yadusainyam avasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa | ardhapraviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakam ullāpayantyā vāṇīṃ śuśrāva | siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ | sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ

इत्य् आकर्ण्यलब्धस्यमन्तकोदन्तः प्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर् जाज्वल्यमानं स्यमन्तकं ददर्श

ity ākarṇyalabdhasyamantakodantaḥ praviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvalyamānaṃ syamantakaṃ dadarśa

तं च स्यमन्तकाभिलाषिचक्षुषम् अपूर्वपुरुषम् आगतं समवेक्ष्य धात्री त्राहि त्राहीति व्याजहार

taṃ ca syamantakābhilāṣicakṣuṣam apūrvapuruṣam āgataṃ samavekṣya dhātrī trāhi trāhīti vyājahāra

तदार्तनादश्रवणानन्तरं चामर्षपूर्णहृदयः स जाम्बवान् आजगाम । तयोश् च परस्परम् युध्यतोर् द्वयोर् युद्धम् एकविंशतिदिनान्य् अभवत् । ते च यदुसैनिकास् तत्र सप्ताष्ट दिनानि तन्निष्क्रान्तिम् उदीक्षमाणास् तस्थुः । अनिष्क्रममाणे च मधुरिपाव् असाव् अवश्यम् अत्र बिले ऽत्यन्तं नाशम् आप्तो भविष्यत्य् अन्यथा तस्य जीवतः कथम् एतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भवतीति कृताध्यवसाया द्वारकाम् आगत्य हतः कृष्ण इति कथयाम् आसुः

tadārtanādaśravaṇānantaraṃ cāmarṣapūrṇahṛdayaḥ sa jāmbavān ājagāma | tayoś ca parasparam yudhyator dvayor yuddham ekaviṃśatidināny abhavat | te ca yadusainikās tatra saptāṣṭa dināni tanniṣkrāntim udīkṣamāṇās tasthuḥ | aniṣkramamāṇe ca madhuripāv asāv avaśyam atra bile 'tyantaṃ nāśam āpto bhaviṣyaty anyathā tasya jīvataḥ katham etāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhavatīti kṛtādhyavasāyā dvārakām āgatya hataḥ kṛṣṇa iti kathayām āsuḥ

तद्बान्धवाश् च तत्कालोचितम् अखिलम् उपरतक्रियाकलापं चक्रुः । तत्रास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टपात्रोपयुक्तान्नतोयादिना कृष्णस्य बलप्राणपुष्टिर् अभूत्

tadbāndhavāś ca tatkālocitam akhilam uparatakriyākalāpaṃ cakruḥ | tatrāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭapātropayuktānnatoyādinā kṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭir abhūt

इतरस्यानुदिनम् अतिगुरुपुरुषभिद्यमानस्यातिनिष्ठुरप्रहारपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिः । निर्जितश् च भगवता जाम्बवान् प्रणिपत्याह व् व्याजहार । असुरसुरयक्षगन्धर्वराक्षसादिभिर् अप्य् अखिलैर् भगवान् न जेतुं शक्यः । किम् उतावनिगोचरैर् अल्पवीर्यैर् नरैर् नरावयवभूतैश् च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनर् अस्मद्विधैः । अवश्यं भगवतो ऽस्मत्स्वामिनो नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांशेन भगवता भवितव्यम् इत्य् उक्तस् तस्मै भगवान् अखिलावनिभारावतारम् आचचक्षे । प्रीत्याभ्यञ्जितकरतलस्पर्शनेन चैनम् अपगतयुद्धखेदं चकार

itarasyānudinam atigurupuruṣabhidyamānasyātiniṣṭhuraprahārapīḍitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahāniḥ | nirjitaś ca bhagavatā jāmbavān praṇipatyāha V vyājahāra | asurasurayakṣagandharvarākṣasādibhir apy akhilair bhagavān na jetuṃ śakyaḥ | kim utāvanigocarair alpavīryair narair narāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punar asmadvidhaiḥ | avaśyaṃ bhagavato 'smatsvāmino nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyam ity uktas tasmai bhagavān akhilāvanibhārāvatāram ācacakṣe | prītyābhyañjitakaratalasparśanena cainam apagatayuddhakhedaṃ cakāra

स च प्रणिपत्यैनं पुनर् अपि प्रसाद्य जाम्बवतीं नाम कन्यां गृहागमनार्घ्यभूतां ग्राहयाम् आस

sa ca praṇipatyainaṃ punar api prasādya jāmbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgamanārghyabhūtāṃ grāhayām āsa

स्यमन्तकमणिम् अप्य् असौ प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ । अच्युतो ऽप्य् अतिप्रणतात् तस्माद् अग्राह्यम् अपि तन् मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय जग्राह

syamantakamaṇim apy asau praṇipatya tasmai pradadau | acyuto 'py atipraṇatāt tasmād agrāhyam api tan maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya jagrāha

सह जाम्बवत्या स द्वारकाम् आजगाम । भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णावलोकनात् तत्क्षणम् एवातिपरिणतवयसो ऽपि नवयौवनम् इवाभवत् । आनकदुन्दुभिं च दिष्ट्या दिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश् च सभाजयाम् आसुः । भगवान् अपि यथानुभूतम् अशेषयादवसमाजे यथावद् आचचक्षे । स्यमन्तकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिविशुद्धिम् अवाप

saha jāmbavatyā sa dvārakām ājagāma | bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇāvalokanāt tatkṣaṇam evātipariṇatavayaso 'pi navayauvanam ivābhavat | ānakadundubhiṃ ca diṣṭyā diṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayām āsuḥ | bhagavān api yathānubhūtam aśeṣayādavasamāje yathāvad ācacakṣe | syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastiviśuddhim avāpa

जाम्बवतीं चान्तःपुरे निवेशयाम् आस । सत्राजितो ऽपि मयास्याभूतमलिनम् आरोपितम् इति जातसंत्रासः स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यां ददौ । तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः पूर्वं वरयां आसुः । ततस् तत्प्रदानाद् अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबन्धं चक्रुः

jāmbavatīṃ cāntaḥpure niveśayām āsa | satrājito 'pi mayāsyābhūtamalinam āropitam iti jātasaṃtrāsaḥ svasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryāṃ dadau | tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ pūrvaṃ varayāṃ āsuḥ | tatas tatpradānād avajñātam ivātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ

अक्रूरकृतवर्मप्रमुखाश् च शतधन्वानम् ऊचुः । अयम् अतिदुरात्मा सत्राजितो यो ऽस्माभिर् भवता च अभ्यर्थितो ऽप्य् आत्मजाम् अस्मान् भवन्तं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान् । तद् अलम् अनेन जीवता घातयित्वैनं तन् महारत्नं त्वया किं न गृह्यते । वयम् अभ्युपपत्स्यामो यद्य् अच्युतस् तवोपरि वैरानुबन्धं करिष्यतीति

akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānam ūcuḥ | ayam atidurātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca abhyarthito 'py ātmajām asmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān | tad alam anena jīvatā ghātayitvainaṃ tan mahāratnaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate | vayam abhyupapatsyāmo yady acyutas tavopari vairānubandhaṃ kariṣyatīti

एवम् उक्तस् तथेत्य् असाव् अप्य् आह । जतुगृहदग्धानां पाण्डुतनयानां विदितपरमार्थो ऽपि भगवान् दुर्योधनप्रयत्नशैथिल्यकरणार्थम् आनुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः

evam uktas tathety asāv apy āha | jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśaithilyakaraṇārtham ānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ

गते च तस्मिन् सुप्तम् एव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददे । पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यन्दनम् आरूढा वारणावतं गत्वा भगवते ऽहं प्रतिपादितेत्य् अक्षान्तिमता शतधन्वनास्मत्पिता व्यापादितः । तच् च स्यमन्तकमणिरत्नम् अपहृतम् । तद् इयम् अस्यावहासना । तद् आलोच्य यद् अत्र युक्तं तत् क्रियताम् इति कृष्णम् आह

gate ca tasmin suptam eva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādade | pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanam ārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditety akṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ | tac ca syamantakamaṇiratnam apahṛtam | tad iyam asyāvahāsanā | tad ālocya yad atra yuktaṃ tat kriyatām iti kṛṣṇam āha

तया चैवम् उक्तः परितुष्टान्तःकरणो ऽपि कृष्णः सत्यभामाम् अमर्षताम्रलोचनः प्राह । सत्ये ममैवैषावहासना । नाहम् एतां तस्य दुरात्मनः सहिष्ये । न ह्य् अनुल्लङ्घ्य वरपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहंगा वध्यन्ते । तद् अलम् अत्यर्थम् अमुनास्मत्पुरतः शोकप्रेरितवाक्यपरिकरेणेत्य् उक्त्वा द्वारकाम् अभ्येत्य बलदेवम् एकान्ते वासुदेवः प्राह । मृगयागतं प्रसेनम् अटव्यां मृगपतिर् जघान । सत्राजितो ऽप्य् अधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः । तदुभयविनाशात् तन् मणिरत्नम् आवाभ्यां सामान्यं भविष्यति

tayā caivam uktaḥ parituṣṭāntaḥkaraṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmām amarṣatāmralocanaḥ prāha | satye mamaivaiṣāvahāsanā | nāham etāṃ tasya durātmanaḥ sahiṣye | na hy anullaṅghya varapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṃgā vadhyante | tad alam atyartham amunāsmatpurataḥ śokapreritavākyaparikareṇety uktvā dvārakām abhyetya baladevam ekānte vāsudevaḥ prāha | mṛgayāgataṃ prasenam aṭavyāṃ mṛgapatir jaghāna | satrājito 'py adhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ | tadubhayavināśāt tan maṇiratnam āvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati

तद् उत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्व् इत्य् अभिहितस् तथेति समन्विच्छितवान् । कृतोद्योगौ च ताव् उभाव् उपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणम् उपेत्य पार्ष्णिपूरणकर्मनिमित्तम् अचोदयत् । आह चैनं कृतवर्मा । नाहं बलभद्रवासुदेवाभ्यां सह विरोधायालम् इत्य् उक्तश् चाक्रूरम् अचोदयत् । असाव् अप्य् आह । न हि कश्चिद् भगवता पादप्रहारपरिकम्पितजगत्त्रयेणासुरपुरवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकितारिबलविशातनेनातिगुरुवैरि वारणापकर्षणाविष्कृतमहिमोरुसीरेण सीरिणा च सह सकलजगद्वन्द्यानाम् अमरवराणाम् अपि योद्धुं समर्थः किम् उताहं तदन्यतः शरणम् अभिलष्यताम्

tad uttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurv ity abhihitas tatheti samanvicchitavān | kṛtodyogau ca tāv ubhāv upalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇam upetya pārṣṇipūraṇakarmanimittam acodayat | āha cainaṃ kṛtavarmā | nāhaṃ balabhadravāsudevābhyāṃ saha virodhāyālam ity uktaś cākrūram acodayat | asāv apy āha | na hi kaścid bhagavatā pādaprahāraparikampitajagattrayeṇāsurapuravanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokitāribalaviśātanenātiguruvairi vāraṇāpakarṣaṇāviṣkṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānām amaravarāṇām api yoddhuṃ samarthaḥ kim utāhaṃ tadanyataḥ śaraṇam abhilaṣyatām

इत्य् उक्तः शतधन्वाह । यद्य् अस्मत्परित्राणासमर्थं भवान् आत्मानम् अवगच्छति तद् अयम् अस्मन्मणिः संगृह्य रक्ष्यताम् इत्युक्तः सो ऽप्य् आह । यद्य् अन्तायाम् अप्य् अवस्थायां न कस्मैचिद् भवान् कथयिष्यति तद् अहम् एनं ग्रहीष्यामीति । तथेत्य् उक्ते चाक्रूरस् तन् मणिरत्नं जग्राह

ity uktaḥ śatadhanvāha | yady asmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavān ātmānam avagacchati tad ayam asmanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatām ityuktaḥ so 'py āha | yady antāyām apy avasthāyāṃ na kasmaicid bhavān kathayiṣyati tad aham enaṃ grahīṣyāmīti | tathety ukte cākrūras tan maṇiratnaṃ jagrāha

शतधन्वाप्य् अतुलवेगां शतयोजनवाहिनीं वडवाम् आरुह्यापक्रान्तः । शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथावस्थितौ बलदेववासुदेवौ तम् अनुप्रयातौ

śatadhanvāpy atulavegāṃ śatayojanavāhinīṃ vaḍavām āruhyāpakrāntaḥ | śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathāvasthitau baladevavāsudevau tam anuprayātau

सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गम् अतीत्य पुनर् अपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशे प्राणान् उत्ससर्ज । शतधन्वापि तां परित्यज्य पदातिर् एवाद्रवत्

sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgam atītya punar api vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇān utsasarja | śatadhanvāpi tāṃ parityajya padātir evādravat

कृष्णो ऽपि बलभद्रम् आह । तावद् अत्रैव स्यन्दने भवता स्थेयम् अहम् एनम् अधमाचारं पदातिनम् अनुगम्य यावद् घातयामि । अत्र हि भूभागे दृष्टदोषा हयाः । नैते ऽश्वा भवतेमं भूमिभागम् उल्लङ्घ्य नेयाः

kṛṣṇo 'pi balabhadram āha | tāvad atraiva syandane bhavatā stheyam aham enam adhamācāraṃ padātinam anugamya yāvad ghātayāmi | atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣā hayāḥ | naite 'śvā bhavatemaṃ bhūmibhāgam ullaṅghya neyāḥ

तथेत्य् उक्त्वा बलभद्रो रथ एव तस्थौ । कृष्णो ऽपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागम् अनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधन्वनः शिरश् चिच्छेद । तच्छरीराम्बरादिषु च बहुप्रकारम् अन्विष्यन्न् अपि स्यमन्तकं मणिं नावाप यदा तदोपगम्य बलभद्रम् आह । वृथैवास्माभिर् घातितः शतधन्वा । न प्राप्तम् अखिलजगत्सारभूतं तन् मणिरत्नं । इत्य् आकर्ण्योद्भूतकोपो बलभद्रो वासुदेवम् आह । धिक् त्वां यस् त्वम् एवम् अर्थलिप्सुर् एतच् च ते भ्रातृत्वान् मर्षये । तद् अयं पन्थाः स्वेच्छया गम्यतां । न मे द्वारकया न बन्धुभिः कार्यम् अलम् एभिर् ममाग्रतो ऽलीकशपथैर् इत्य् आक्षिप्य तं कथंचित् प्रसाद्यमानो ऽपि न तस्थौ । विदेहपुरीं प्रविवेश

tathety uktvā balabhadro ratha eva tasthau | kṛṣṇo 'pi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgam anusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanvanaḥ śiraś ciccheda | taccharīrāmbarādiṣu ca bahuprakāram anviṣyann api syamantakaṃ maṇiṃ nāvāpa yadā tadopagamya balabhadram āha | vṛthaivāsmābhir ghātitaḥ śatadhanvā | na prāptam akhilajagatsārabhūtaṃ tan maṇiratnaṃ | ity ākarṇyodbhūtakopo balabhadro vāsudevam āha | dhik tvāṃ yas tvam evam arthalipsur etac ca te bhrātṛtvān marṣaye | tad ayaṃ panthāḥ svecchayā gamyatāṃ | na me dvārakayā na bandhubhiḥ kāryam alam ebhir mamāgrato 'līkaśapathair ity ākṣipya taṃ kathaṃcit prasādyamāno 'pi na tasthau | videhapurīṃ praviveśa

जनकश् चार्घ्यपूर्वकम् एनं गृहं प्रवेशयाम् आस । तत्रैव च तस्थौ । वासुदेवो ऽपि द्वारकाम् आजगाम । यावच् च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद् धार्तराष्ट्रो दुर्योधनस् तत्सकाशाद् गदाशिक्षाम् अशिक्षत । वर्षत्रयान्ते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर् यादवैर् न तद् रत्नं कृष्णेनापहृतम् इति कृतावगतिभिर् विदेहपुरीं गत्वा बलदेवः संप्रत्याय्य द्वारकाम् आनीतः

janakaś cārghyapūrvakam enaṃ gṛhaṃ praveśayām āsa | tatraiva ca tasthau | vāsudevo 'pi dvārakām ājagāma | yāvac ca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvad dhārtarāṣṭro duryodhanas tatsakāśād gadāśikṣām aśikṣata | varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tad ratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtam iti kṛtāvagatibhir videhapurīṃ gatvā baladevaḥ saṃpratyāyya dvārakām ānītaḥ

अक्रूरो ऽप्य् उत्तममणिसमुद्भूतसुवर्णध्यानपरस् ततो यज्ञान् ईजे । सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन् ब्रह्महा भवतीत्य् अतो दीक्षाकवचं प्रविष्ट एव तस्थौ । द्विषष्टिवर्षाण्य् एवं तन्मणिप्रभावात् तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमरकादिकं नाभूत्

akrūro 'py uttamamaṇisamudbhūtasuvarṇadhyānaparas tato yajñān īje | savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnan brahmahā bhavatīty ato dīkṣākavacaṃ praviṣṭa eva tasthau | dviṣaṣṭivarṣāṇy evaṃ tanmaṇiprabhāvāt tatropasargadurbhikṣamarakādikaṃ nābhūt

अथाक्रूरपक्षीयैर् भोजैः शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैः सहाक्रूरो द्वारकाम् अपहायापक्रान्तः

athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakām apahāyāpakrāntaḥ

तदपक्रान्तिदिनाद् आरभ्य तत्रोपसर्गव्यालानावृष्टिमरकाद्युपद्रावा बभूवुः । अथ यादवबलभद्रोग्रसेनसमवेतो ऽमन्त्रयद् भगवान् उरगारिकेतनः । किम् यद् इदम् एकदैव प्रचुरोपद्रवागमनम् एतद् आलोच्यताम्

tadapakrāntidinād ārabhya tatropasargavyālānāvṛṣṭimarakādyupadrāvā babhūvuḥ | atha yādavabalabhadrograsenasamaveto 'mantrayad bhagavān uragāriketanaḥ | kim yad idam ekadaiva pracuropadravāgamanam etad ālocyatām

इत्य् उक्ते ऽन्धकनामा यदुवृद्धः प्राह । अस्याक्रूरस्य पिता श्वफल्को यत्र यत्राभूत् तत्र तत्र दुर्भिक्षमरकानावृष्त्यादिकं नाभूत्

ity ukte 'ndhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha | asyākrūrasya pitā śvaphalko yatra yatrābhūt tatra tatra durbhikṣamarakānāvṛṣtyādikaṃ nābhūt

काशीराजस्य विषये ऽत्यन्तानावृष्ट्यां श्वफल्को ऽनीयत । ततस् तत्क्षणाद् एव देवो ववर्ष । काशीराजपत्न्याश् च गर्भे कन्यापूर्वम् आसीत्

kāśīrājasya viṣaye 'tyantānāvṛṣṭyāṃ śvaphalko 'nīyata | tatas tatkṣaṇād eva devo vavarṣa | kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāpūrvam āsīt

सापि पूर्णे ऽपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम । एवं च तस्य गर्भस्य द्वादश वर्षाण्य् अनिष्क्रामतो ययुः । काशीराजश् च गर्भस्थां ताम् आत्मजाम् आह । पुत्रि कस्मान् न जायसे निष्क्रम्यताम् आस्यं ते द्रष्टुम् इच्छाम्य् अहं स्वकां च मातरं किम् इति चिरं क्लेशयिष्यसीत्य् उक्ते गर्भस्थैव व्याजहार । तात यद्य् एकैकां गां दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि तद् अहम् अन्यैस् त्रिभिर् वर्षैर् अस्माद् गर्भाद् अवश्यं निष्क्रमिष्यामीति । एतच् च तद्वचनम् आकर्ण्य राजा दिने दिने ब्राह्मणाय गां प्रादात् । सापि तावता कालेन जाता । ततस् तस्याः पिता गान्दिनीति नाम चकार । तां च गान्दिनीं कन्यां श्वफल्काय प्रियोपकारिणे गृहागतायार्घभूतां प्रादात्

sāpi pūrṇe 'pi prasūtikāle naiva niścakrāma | evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśa varṣāṇy aniṣkrāmato yayuḥ | kāśīrājaś ca garbhasthāṃ tām ātmajām āha | putri kasmān na jāyase niṣkramyatām āsyaṃ te draṣṭum icchāmy ahaṃ svakāṃ ca mātaraṃ kim iti ciraṃ kleśayiṣyasīty ukte garbhasthaiva vyājahāra | tāta yady ekaikāṃ gāṃ dine dine brāhmaṇebhyaḥ prayacchasi tad aham anyais tribhir varṣair asmād garbhād avaśyaṃ niṣkramiṣyāmīti | etac ca tadvacanam ākarṇya rājā dine dine brāhmaṇāya gāṃ prādāt | sāpi tāvatā kālena jātā | tatas tasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra | tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śvaphalkāya priyopakāriṇe gṛhāgatāyārghabhūtāṃ prādāt

तस्याम् अयम् अक्रूरः श्वफल्काज् जज्ञे । तद् अस्यैवंगुणमिथुनाद् उत्पत्तिः

tasyām ayam akrūraḥ śvaphalkāj jajñe | tad asyaivaṃguṇamithunād utpattiḥ

कथम् अस्मिन्न् अपक्रान्ते मरकदुर्भिक्षाद्युपद्रवा न भविष्यन्ति । तद् अयम् आनीयताम् इत्य् अलम् अतिगुणवत्य् अपराधान्वेषनेनेति

katham asminn apakrānte marakadurbhikṣādyupadravā na bhaviṣyanti | tad ayam ānīyatām ity alam atiguṇavaty aparādhānveṣaneneti

यदुवृद्धस्यान्धकस्यैतद् वचनम् आकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्रपुरोगमैर् यदुभिः कृतापराधतितिक्षाभवम् अभयं दत्त्वा श्वाफल्किः स्वपुरम् आनीतः । तत्र चागतमात्र एव तस्य तत्स्थस्य मणेर् अनुभावद् अनावृष्टिमरकदुर्भिक्षव्यालाद्युपद्रवः शशाम । कृष्णश् च चिन्तयाम् आस । स्वल्पम् एतत् कारणं यद् अयं गान्दिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जातः । सुमहांश् चायम् अनावृष्टिदुर्भिक्षमरकाद्युपद्रवशमनकारी प्रभावः

yaduvṛddhasyāndhakasyaitad vacanam ākarṇya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣābhavam abhayaṃ dattvā śvāphalkiḥ svapuram ānītaḥ | tatra cāgatamātra eva tasya tatsthasya maṇer anubhāvad anāvṛṣṭimarakadurbhikṣavyālādyupadravaḥ śaśāma | kṛṣṇaś ca cintayām āsa | svalpam etat kāraṇaṃ yad ayaṃ gāndinyāṃ śvaphalkenākrūro jātaḥ | sumahāṃś cāyam anāvṛṣṭidurbhikṣamarakādyupadravaśamanakārī prabhāvaḥ

तन् नूनम् अस्य सकाशे स महामणिः स्यमन्तकाख्यस् तिष्ठति । तस्य ह्य् एवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते । अयम् अपि च यज्ञाद् अनन्तरम् अन्यत् क्रत्वन्तरं अनन्तरम् च तस्माद् यज्ञान्तरं यजतीति । अल्पोपादानं चास्या संशयम् अत्रासौ वरमणिस् तिष्ठतीति कृताध्यवसायो ऽन्यत् प्रयोजनम् उद्दिश्य सकलयादवसमाजम् आत्मगेह एवाचीकरत्

tan nūnam asya sakāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyas tiṣṭhati | tasya hy evaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śrūyante | ayam api ca yajñād anantaram anyat kratvantaraṃ anantaram ca tasmād yajñāntaraṃ yajatīti | alpopādānaṃ cāsyā saṃśayam atrāsau varamaṇis tiṣṭhatīti kṛtādhyavasāyo 'nyat prayojanam uddiśya sakalayādavasamājam ātmageha evācīkarat

तत्र चोपविष्टेष्व् अखिलेषु यादवेषु पूर्वप्रयोजनम् उपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसङ्गागतपरिहासकथाम् अक्रूरेण सह कृत्वा जनार्दनस् तम् अक्रूरम् आह

tatra copaviṣṭeṣv akhileṣu yādaveṣu pūrvaprayojanam upanyasya paryavasite ca tasmin prasaṅgāgataparihāsakathām akrūreṇa saha kṛtvā janārdanas tam akrūram āha

दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तद् अखिलजगत्सारभूतं स्यमन्तकरत्नं भवतः समर्पितं तद् एतद् राष्ट्रोपकारकं भवतः सकाशे तिष्ठतीति । तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्व् एष बलभद्रो ऽस्मान् आशङ्कितवांस् तद् अस्मत्प्रीतये दर्शयेत्य् अभिहितः सरत्नः सो ऽचिन्तयत्

dānapate jānīma eva vayaṃ yathā śatadhanvanā tad akhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaratnaṃ bhavataḥ samarpitaṃ tad etad rāṣṭropakārakaṃ bhavataḥ sakāśe tiṣṭhatīti | tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tv eṣa balabhadro 'smān āśaṅkitavāṃs tad asmatprītaye darśayety abhihitaḥ saratnaḥ so 'cintayat

किम् अत्रानुष्ठेयम् अन्यथा चेद् ब्रवीम्य् अहं तत् केवलाम्बरतिरोधानम् अन्विष्यन्तो रत्नम् एतद् द्रक्ष्यन्तीत्य् अन्वेषणं न क्षेमम् इति संचिन्त्य तम् अखिलजगत्कारणभूतं नारायणम् आहाक्रूरः । भगवन् ममैतत् स्यमन्तकरत्नं शतधन्वना समर्पितम्

kim atrānuṣṭheyam anyathā ced bravīmy ahaṃ tat kevalāmbaratirodhānam anviṣyanto ratnam etad drakṣyantīty anveṣaṇaṃ na kṣemam iti saṃcintya tam akhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇam āhākrūraḥ | bhagavan mamaitat syamantakaratnaṃ śatadhanvanā samarpitam

अपगते च तस्मिन्न् अद्य श्वः परश्वो वा भगवान् मां याचयिष्यतीति एतावन्तं कालम् अतिकृच्छ्रेणाधारयम् । तस्य च धारणक्लेशेनाहम् अशेषोपभोगेष्व् असङ्गिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलाम् अपि

apagate ca tasminn adya śvaḥ paraśvo vā bhagavān māṃ yācayiṣyatīti etāvantaṃ kālam atikṛcchreṇādhārayam | tasya ca dhāraṇakleśenāham aśeṣopabhogeṣv asaṅgimānaso na vedmi svasukhakalām api

एतावन्मात्रम् अप्य् अशेषराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोतीति मां भवान् मंस्यत इत्य् आत्मना न चोदितम्

etāvanmātram apy aśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknotīti māṃ bhavān maṃsyata ity ātmanā na coditam

तद् इदं स्यमन्तकरत्नं गृह्यताम् इच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम् । ततः सो ऽधरवस्त्रनिगोपितातिलघुकनकसमुद्गकं प्रगटीकृतवान्

tad idaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatām icchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām | tataḥ so 'dharavastranigopitātilaghukanakasamudgakaṃ pragaṭīkṛtavān

ततश् च निष्क्राम्य स्यमन्तकमणिं तस्मिन् यदुसमाजे मुमोच । मुक्तमात्रे च तेनातिकान्त्या तद् अखिलम् आस्थानम् उद्द्योतितम्

tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasmin yadusamāje mumoca | muktamātre ca tenātikāntyā tad akhilam āsthānam uddyotitam

अथाहाक्रूरः । स एष मणिर् यः शतधन्वनास्माकं समर्पितो यस्यायं स एनं गृह्णात्व् इति । तम् आलोक्य सर्वयादवानां साधु साध्व् इति विस्मितवचसां वाचो ऽश्रूयन्त । तम् आलोक्यममायम् अच्युतेनैव सामान्यः समन्विच्छित इति बलभद्रः सस्पृहो ऽभवत्

athāhākrūraḥ | sa eṣa maṇir yaḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpito yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātv iti | tam ālokya sarvayādavānāṃ sādhu sādhv iti vismitavacasāṃ vāco 'śrūyanta | tam ālokyamamāyam acyutenaiva sāmānyaḥ samanvicchita iti balabhadraḥ saspṛho 'bhavat

ममेदं पितृधनम् इत्य् अतीव च सत्यभामा स्पृहां चकार । बलभद्रसत्याननावलोकनात् कृष्णो ऽप्य् आत्मानं चक्रान्तरावस्थितम् इव मेने । सकलयादवप्रत्यक्षं चाक्रूरम् आह । एतद् धि मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय एषां यदूनां दर्शितम् एतच् च मम बलभद्रस्य च सामान्यं पितृधनं चैतत् सत्यभामाया नान्यस्य

mamedaṃ pitṛdhanam ity atīva ca satyabhāmā spṛhāṃ cakāra | balabhadrasatyānanāvalokanāt kṛṣṇo 'py ātmānaṃ cakrāntarāvasthitam iva mene | sakalayādavapratyakṣaṃ cākrūram āha | etad dhi maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya eṣāṃ yadūnāṃ darśitam etac ca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitat satyabhāmāyā nānyasya

एतत् सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्येण ध्रियमाणम् अशेषराष्ट्रस्योपकारकम् अशुचिना ध्रियमाणम् आधारम् एव हन्ति

etat sarvakālaṃ śucinā brahmacaryeṇa dhriyamāṇam aśeṣarāṣṭrasyopakārakam aśucinā dhriyamāṇam ādhāram eva hanti

अतो ऽहम् अस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहाद् असमर्थो धारणे । कथम् चैतत् सत्यभामा स्वीकरोतु । आर्यबलभद्रेणापि मदिरापानाद्यशेषोपभोगपरित्यागः कथं कार्यः । तद् अयं यदुलोको ऽहं बलभद्रः सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः । एतद् भवान् एव धारयितुं समर्थः । त्वद्स्थं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद् भवान् अशेषराष्ट्रोपकारनिमित्तम् एतत् पूर्ववद् धारयतु । त्वयान्यन् न वक्तव्यम् इत्य् उक्तो दानपतिस् तथेत्य् उक्त्वा जग्राह च तन् महारत्नम् । ततः प्रभृति च अक्रूरः प्रकटेनैवातितेजसा जाज्ज्वल्यमानेनात्मकण्ठासक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार

ato 'ham asya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahād asamartho dhāraṇe | katham caitat satyabhāmā svīkarotu | āryabalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ kathaṃ kāryaḥ | tad ayaṃ yaduloko 'haṃ balabhadraḥ satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ | etad bhavān eva dhārayituṃ samarthaḥ | tvadsthaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tad bhavān aśeṣarāṣṭropakāranimittam etat pūrvavad dhārayatu | tvayānyan na vaktavyam ity ukto dānapatis tathety uktvā jagrāha ca tan mahāratnam | tataḥ prabhṛti ca akrūraḥ prakaṭenaivātitejasā jājjvalyamānenātmakaṇṭhāsaktenāditya ivāṃśumālī cacāra

इत्य् एतां भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनां यः स्मरति न तस्य कदाचिद् अल्पापि मिथ्याभिशस्तिर् भवति । अव्याहतेन्द्रियश् चाखिलपापमोक्षम् अवाप्नोतीति

ity etāṃ bhagavato mithyābhiśastikṣālanāṃ yaḥ smarati na tasya kadācid alpāpi mithyābhiśastir bhavati | avyāhatendriyaś cākhilapāpamokṣam avāpnotīti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: अनमित्रस्य सुतः शिनिर् नामाभवत् । तस्यापि सत्यकः सत्यकात् सात्यकिर् युयुधाननामा । तस्माद् अप्य् असङ्गस् तत्पुत्रश् च तूणिस् तूणेर् युगंधरः । इति शैनेयाः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: anamitrasya sutaḥ śinir nāmābhavat | tasyāpi satyakaḥ satyakāt sātyakir yuyudhānanāmā | tasmād apy asaṅgas tatputraś ca tūṇis tūṇer yugaṃdharaḥ | iti śaineyāḥ

अनमित्रस्यैवान्वये वृष्णिः । तस्माच् च श्वफल्कस् तत्प्रभावः कथित एव । श्वफल्कस्य कनीयांश् चित्रको नामाभवद् भ्राता । श्वफल्काद् अक्रूरो गान्दिन्याम् अभवत् । तथोपमद्गुर् उपमद्गोर् मृदुरविशारिमेजयगिरिक्षत्रोपक्षत्रशत्रुघ्नारिमर्दनधर्मदृग्दृष्टवर्मगन्धमोजवाहप्रतिवाहाख्याः पुत्राः सुताराख्या च कन्या । देववान् उपदेवश् चाक्रूरपुत्रौ । पृथुविपृथुप्रमुखाश् चित्रकस्य पुत्रा बहवो ऽभवन् कुकुरभजमानशुचिकम्बलबर्हिषाख्यास् तथान्धकस्य चत्वारः पुत्राः

anamitrasyaivānvaye vṛṣṇiḥ | tasmāc ca śvaphalkas tatprabhāvaḥ kathita eva | śvaphalkasya kanīyāṃś citrako nāmābhavad bhrātā | śvaphalkād akrūro gāndinyām abhavat | tathopamadgur upamadgor mṛduraviśārimejayagirikṣatropakṣatraśatrughnārimardanadharmadṛgdṛṣṭavarmagandhamojavāhaprativāhākhyāḥ putrāḥ sutārākhyā ca kanyā | devavān upadevaś cākrūraputrau | pṛthuvipṛthupramukhāś citrakasya putrā bahavo 'bhavan kukurabhajamānaśucikambalabarhiṣākhyās tathāndhakasya catvāraḥ putrāḥ

कुकुराद् धृष्टस् तस्माच् च कपोतरोमा ततश् च विलोमा । तस्माद् अपि तुम्बुरुसखा भवसंज्ञश् चन्दनोदकदुन्दुभिः । ततश् चाभिजित् ततः पुनर्वसुः । तस्याप्य् आहुकः पुत्र आहुकी च कन्या

kukurād dhṛṣṭas tasmāc ca kapotaromā tataś ca vilomā | tasmād api tumburusakhā bhavasaṃjñaś candanodakadundubhiḥ | tataś cābhijit tataḥ punarvasuḥ | tasyāpy āhukaḥ putra āhukī ca kanyā

आहुकस्य देवकोग्रसेनौ द्वौ पुत्रौ । देववान् उपदेवः सहदेवो देवरक्षितो देवकस्यापि चत्वारः पुत्राः । तेषां च वृकदेवोपदेवा देवरक्षिता श्रीदेवा शान्तिदेवा सहदेवा देवकी च सप्त भगिन्यः । ताश् च सर्वा एव वसुदेव उपयेमे । उग्रसेनस्यापि कंसन्यग्रोधसुनामकङ्कशङ्कुसुभूमिराष्ट्रपालयुद्धमुष्टितुष्टिमत्संज्ञाः पुत्राः । कंसा कंसवती सुतनू राष्ट्रपाली कङ्की च उग्रसेनतनूजाः । भजमानाच् च विदूरथः पुत्रो ऽभवत् । विदूरथाच् छूरः शूराच् छमी शमिनः प्रतिक्षत्रः । तस्मात् स्वयंभोजस् ततश् च हृदिकः

āhukasya devakograsenau dvau putrau | devavān upadevaḥ sahadevo devarakṣito devakasyāpi catvāraḥ putrāḥ | teṣāṃ ca vṛkadevopadevā devarakṣitā śrīdevā śāntidevā sahadevā devakī ca sapta bhaginyaḥ | tāś ca sarvā eva vasudeva upayeme | ugrasenasyāpi kaṃsanyagrodhasunāmakaṅkaśaṅkusubhūmirāṣṭrapālayuddhamuṣṭituṣṭimatsaṃjñāḥ putrāḥ | kaṃsā kaṃsavatī sutanū rāṣṭrapālī kaṅkī ca ugrasenatanūjāḥ | bhajamānāc ca vidūrathaḥ putro 'bhavat | vidūrathāc chūraḥ śūrāc chamī śaminaḥ pratikṣatraḥ | tasmāt svayaṃbhojas tataś ca hṛdikaḥ

तस्यापि कृतवर्मशतधनुर्देवमीढुषाख्याः पुत्रा बभूवुः

tasyāpi kṛtavarmaśatadhanurdevamīḍhuṣākhyāḥ putrā babhūvuḥ

देवमीढुषस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्य् अभवत्

devamīḍhuṣasya śūrasya māriṣā nāma patny abhavat

तस्यां चासौ दश पुत्रान् अजनयद् वसुदेवपूर्वान् । वसुदेवस्य जातमात्रस्यैव तद्गृहे भगवदंशावतारम् अव्याहतदृष्ट्या पश्यद्भिर् देवैर् दिव्यानकदुन्दुभयश् च वादिताः । ततस् तदैवानकदुन्दुभिसंज्ञाम् अवाप । तस्यापि देवभागदेवश्रवानाधृष्टिकरुन्धकवत्सबालकसृञ्जयश्यामशमीकगण्डूषसंज्ञा नव भ्रातरो बभूवुः । पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवा राजाधिदेवी च वसुदेवादीनां पञ्च भगिन्यो ऽभवन्

tasyāṃ cāsau daśa putrān ajanayad vasudevapūrvān | vasudevasya jātamātrasyaiva tadgṛhe bhagavadaṃśāvatāram avyāhatadṛṣṭyā paśyadbhir devair divyānakadundubhayaś ca vāditāḥ | tatas tadaivānakadundubhisaṃjñām avāpa | tasyāpi devabhāgadevaśravānādhṛṣṭikarundhakavatsabālakasṛñjayaśyāmaśamīkagaṇḍūṣasaṃjñā nava bhrātaro babhūvuḥ | pṛthā śrutadevā śrutakīrtiḥ śrutaśravā rājādhidevī ca vasudevādīnāṃ pañca bhaginyo 'bhavan

शूरस्य कुन्तिर् नाम सखाभवत् । तस्मै चापुत्राय पृथाम् आत्मजां विधिना शूरो दत्तवान् । तां च पाण्डुर् उवाह । तस्यां च धर्मानिलशक्रैर् युधिष्ठिरभीमार्जुनाख्यास् त्रयः पुत्राः समुत्पादिताः । पूर्वम् अनूढायाश् च भगवता भास्वता कानीनः कर्णो नाम पुत्रो ऽजन्यत

śūrasya kuntir nāma sakhābhavat | tasmai cāputrāya pṛthām ātmajāṃ vidhinā śūro dattavān | tāṃ ca pāṇḍur uvāha | tasyāṃ ca dharmānilaśakrair yudhiṣṭhirabhīmārjunākhyās trayaḥ putrāḥ samutpāditāḥ | pūrvam anūḍhāyāś ca bhagavatā bhāsvatā kānīnaḥ karṇo nāma putro 'janyata

तस्याश् च सपत्नी माद्री नामाभवत् । नासत्यदस्राभ्यां तस्याम् अपि नकुलसहदेवौ पाण्डोः पुत्रौ जनितौ । श्रुतदेवां तु वृद्धशर्मा नाम कारूश उपयेमे । तस्यां दन्तवक्रो नाम महासुरो जज्ञे । श्रुतकीर्तिम् अपि कैकेयराज उपयेमे । तस्यां संतर्दनादयः कैकेयाः पञ्च पुत्रा बभूवुः । राजाधिदेव्याम् आवन्त्यौ विन्दानुविन्दौ जज्ञाते । श्रुतश्रवसम् अपि चेदिराजो दमघोषनामोपयेमे । तस्यां शिशुपालम् उत्पादयाम् आस । स हि पूर्वम् अप्य् अनाचारविक्रमसंपन्नो दैत्यानाम् आदिपुरुषो हिरण्यकशिपुर् अभूत्

tasyāś ca sapatnī mādrī nāmābhavat | nāsatyadasrābhyāṃ tasyām api nakulasahadevau pāṇḍoḥ putrau janitau | śrutadevāṃ tu vṛddhaśarmā nāma kārūśa upayeme | tasyāṃ dantavakro nāma mahāsuro jajñe | śrutakīrtim api kaikeyarāja upayeme | tasyāṃ saṃtardanādayaḥ kaikeyāḥ pañca putrā babhūvuḥ | rājādhidevyām āvantyau vindānuvindau jajñāte | śrutaśravasam api cedirājo damaghoṣanāmopayeme | tasyāṃ śiśupālam utpādayām āsa | sa hi pūrvam apy anācāravikramasaṃpanno daityānām ādipuruṣo hiraṇyakaśipur abhūt

यश् च भगवता सकललोकगुरुणा घातितः । पुनर् अप्य् अक्षतवीर्यशौर्यसंपत्पराक्रमगुणः समाक्रान्तसकलत्रैलोक्येश्वरप्रतापो दशाननो ऽभवत्

yaś ca bhagavatā sakalalokaguruṇā ghātitaḥ | punar apy akṣatavīryaśauryasaṃpatparākramaguṇaḥ samākrāntasakalatrailokyeśvarapratāpo daśānano 'bhavat

बहुकालोपभुक्तभगवत्सकाशाद् अवाप्तशरीरपातोद्भवपुण्यफलो ऽथ भगवताएव राघवरूपिणा सो ऽपि निधनम् उपपादितः । चेदिराजदमघोषात्मजश् चेदिपतिः शिशुपालनामाभवत्

bahukālopabhuktabhagavatsakāśād avāptaśarīrapātodbhavapuṇyaphalo 'tha bhagavatāeva rāghavarūpiṇā so 'pi nidhanam upapāditaḥ | cedirājadamaghoṣātmajaś cedipatiḥ śiśupālanāmābhavat

शिशुपालत्वे ऽपि भगवतो भूभारावतारणायावतीर्णांशस्य पुण्डरीकनयनाख्यस्योपरि द्वेषानुबन्धम् अतितराञ् चकार । भगवता च निधनम् उपनीतस् तत्रैव परमात्मभूते मनसस् तदेकाग्रतया तत्रैव सायुज्यम् अवाप

śiśupālatve 'pi bhagavato bhūbhārāvatāraṇāyāvatīrṇāṃśasya puṇḍarīkanayanākhyasyopari dveṣānubandham atitarāñ cakāra | bhagavatā ca nidhanam upanītas tatraiva paramātmabhūte manasas tadekāgratayā tatraiva sāyujyam avāpa

भगवान् हि प्रसन्नो यथाभिलषितं ददात्य् अप्रसन्नो ऽपि निघ्नन् दिव्यम् अनुपमं स्थानं प्रयच्छतीति

bhagavān hi prasanno yathābhilaṣitaṃ dadāty aprasanno 'pi nighnan divyam anupamaṃ sthānaṃ prayacchatīti

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना । अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि

______________________________________________________ §maitreya uvāca: hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā / avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api

न लयं तत्र तेनैव निहतः स कथं पुनः । संप्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ

na layaṃ tatra tenaiva nihataḥ sa kathaṃ punaḥ / saṃprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau

एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वधर्मभृतां वर । कौतूहलपरेणैतत् पृष्टो मे वक्तुम् अर्हसि

etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara / kautūhalapareṇaitat pṛṣṭo me vaktum arhasi

§पराशर उवाच: दैत्येश्वरस्य तु वधायाखिललोकोत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणापूर्वं तनुग्रहणं कुर्वता नृसिंहरूपम् आविष्कृतम् । तत्र तु हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत्

§parāśara uvāca: daityeśvarasya tu vadhāyākhilalokotpattisthitivināśakāriṇāpūrvaṃ tanugrahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃharūpam āviṣkṛtam | tatra tu hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt

निरतिशयपुण्यजातसमुद्भूतम् एतत् सत्त्वम् इति रजोद्रेकप्रेरितैकाग्रमतिस् तद्भावनायोगात् ततो ऽवाप्तवधहैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिलत्रैलोक्याधिक्यधारिणीं दशाननत्वे भोगसंपदम् अवाप

niratiśayapuṇyajātasamudbhūtam etat sattvam iti rajodrekapreritaikāgramatis tadbhāvanāyogāt tato 'vāptavadhahaitukīṃ niratiśayām evākhilatrailokyādhikyadhāriṇīṃ daśānanatve bhogasaṃpadam avāpa

नातस् तस्मिन्न् अनादिनिधने परब्रह्मभूते भगवत्य् अनालम्बनीकृते मनसस् तल्लयम् । दशाननत्वे ऽप्य् अनङ्गपराधीनतया जानकीसक्तचेतसो दाशरथिरूपधारिणस् तद्रूपदर्शनम् एवासिन् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतो ऽन्तःकरणस्य मानुषबुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत्

nātas tasminn anādinidhane parabrahmabhūte bhagavaty anālambanīkṛte manasas tallayam | daśānanatve 'py anaṅgaparādhīnatayā jānakīsaktacetaso dāśarathirūpadhāriṇas tadrūpadarśanam evāsin nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato 'ntaḥkaraṇasya mānuṣabuddhir eva kevalam asyābhūt

पुनर् अप्य् अच्युतविनिपातमात्रफलम् अखिलभूमण्डलश्लाघ्यचेदिराजकुले जन्माव्याहतं ऐश्वर्यं शिशुपालत्वे चावाप

punar apy acyutavinipātamātraphalam akhilabhūmaṇḍalaślāghyacedirājakule janmāvyāhataṃ aiśvaryaṃ śiśupālatve cāvāpa

तत्र त्व् अखिलान्य् एव भगवन्नामकारणान्य् अभवन् । ततश् च तत्कारणकृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युतनाम्नाम् अनवरतम् अनेकजन्मसंवर्धितविद्वेषानुबन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत्

tatra tv akhilāny eva bhagavannāmakāraṇāny abhavan | tataś ca tatkāraṇakṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyutanāmnām anavaratam anekajanmasaṃvardhitavidveṣānubandhicitto vinindanasaṃtarjanādiṣūccāraṇam akarot

तच् च रूपम् उत्फुल्लपद्मदलामलाक्षम् अत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्य् अमलकिरीटकेयूरकटकोपशोभितम् उदारपीवरचतुर्बाहुशङ्खचक्रगदाधरम् अतिप्रौढवैरानुभावाद् अटनभोजनस्नानासनशयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नैवापययाव् अस्यात्मचेतसः

tac ca rūpam utphullapadmadalāmalākṣam atyujjvalapītavastradhāry amalakirīṭakeyūrakaṭakopaśobhitam udārapīvaracaturbāhuśaṅkhacakragadādharam atiprauḍhavairānubhāvād aṭanabhojanasnānāsanaśayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu naivāpayayāv asyātmacetasaḥ

तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्मवधाय भगवदस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं परं ब्रह्मस्वरूपम् अपगतरागद्वेषादिदोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत्

tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātmavadhāya bhagavadastacakrāṃśumālojjvalam akṣayatejaḥsvarūpaṃ paraṃ brahmasvarūpam apagatarāgadveṣādidoṣaṃ bhagavantam adrākṣīt

तावच् च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस् तेन तत्स्मरणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतैवान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ । एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् । अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनाप्य् अखिलसुरासुरादिदुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग् भक्तिमताम् । वसुदेवस्यानकदुन्दुभेः पौरवीरोहिणीमदिराभद्रादेवकीप्रमुखा बह्व्यः पत्न्यो ऽभवन्

tāvac ca bhagavaccakreṇāśu vyāpāditas tena tatsmaraṇadagdhākhilāghasaṃcayo bhagavataivāntam upanītas tasminn eva layam upayayau | etat tavākhilaṃ mayābhihitam | ayaṃ hi bhagavān kīrtitaḥ saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpy akhilasurāsurādidurlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag bhaktimatām | vasudevasyānakadundubheḥ pauravīrohiṇīmadirābhadrādevakīpramukhā bahvyaḥ patnyo 'bhavan

बलभद्रसारणशठदुर्मदादीन् पुत्रान् रोहिण्याम् आनकदुन्दुभिर् उत्पादयाम् आस । बलभद्रो ऽपि रेवत्यां निशठोल्मुकौ पुत्राव् अजनयत् । मार्ष्टिमार्षिमच्छिशिशिशुसत्यधृतिप्रमुखाः सारणस्यात्मजाः । भद्राश्वभद्रबाहुदुर्दमभूताद्या रोहिण्याः कुलजाः

balabhadrasāraṇaśaṭhadurmadādīn putrān rohiṇyām ānakadundubhir utpādayām āsa | balabhadro 'pi revatyāṃ niśaṭholmukau putrāv ajanayat | mārṣṭimārṣimacchiśiśiśusatyadhṛtipramukhāḥ sāraṇasyātmajāḥ | bhadrāśvabhadrabāhudurdamabhūtādyā rohiṇyāḥ kulajāḥ

नन्दोपनन्दकृतकाद्या मदिरायास् तनयाः । भद्रायाश् चोपनिधिगदाद्याः । वैशाल्यां च कौशिकम् एकम् अजनयत् । आनकदुन्दुभिर् देवक्याम् अपि कीर्तिमत्सुषेणोदायिभद्रसेनर्जुदासभद्रदेवाख्याः षट् पुत्रा जज्ञिरे

nandopanandakṛtakādyā madirāyās tanayāḥ | bhadrāyāś copanidhigadādyāḥ | vaiśālyāṃ ca kauśikam ekam ajanayat | ānakadundubhir devakyām api kīrtimatsuṣeṇodāyibhadrasenarjudāsabhadradevākhyāḥ ṣaṭ putrā jajñire

तांश् च सर्वान् एव कंसो घातितवान् । अनन्तरं च सप्तमं गर्भम् अर्धरात्रे भगवत्प्रहिता योगनिद्रा रोहिण्या जठरम् अवकृष्य नीतवती

tāṃś ca sarvān eva kaṃso ghātitavān | anantaraṃ ca saptamaṃ garbham ardharātre bhagavatprahitā yoganidrā rohiṇyā jaṭharam avakṛṣya nītavatī

कर्षणाच् चासाव् अपि संकर्षणाख्याम् अवाप

karṣaṇāc cāsāv api saṃkarṣaṇākhyām avāpa

ततश् च सकलजगन्महातरुमूलभूतो भूतातीतभविष्यादिसकलसुरासुरमुनिमनुजमनसाम् अप्य् अगोचरो ऽब्जभवप्रमुखैर् अनलप्रमुखैश् च प्रणम्यावनिभारहरणाय प्रसादितो भगवान् अनादिमध्यो देवकीगर्भे समवततार वासुदेवः

tataś ca sakalajaganmahātarumūlabhūto bhūtātītabhaviṣyādisakalasurāsuramunimanujamanasām apy agocaro 'bjabhavapramukhair analapramukhaiś ca praṇamyāvanibhāraharaṇāya prasādito bhagavān anādimadhyo devakīgarbhe samavatatāra vāsudevaḥ

तत्प्रसादविवर्धितमानाभिमाना च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भम् अधिष्ठितवती

tatprasādavivardhitamānābhimānā ca yoganidrā nandagopapatnyā yaśodāyā garbham adhiṣṭhitavatī

सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहम् अव्यालादिभयं स्वस्थमानसम् अखिलम् एवैतज् जगद् अपास्ताधर्मम् अभवत् तस्मिंश् च पुण्डरीकनयने जायमाने

suprasannādityacandrādigraham avyālādibhayaṃ svasthamānasam akhilam evaitaj jagad apāstādharmam abhavat tasmiṃś ca puṇḍarīkanayane jāyamāne

जातेन च तेनाखिलम् एवैतत् सन्मार्गवर्ति जगद् अक्रियत । भगवतो ऽप्य् अत्र मर्त्यलोके ऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्य् एकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम् अभवन् । तासां च रुक्मिणीसत्यभामाजाम्बवतीचारुहासिनीप्रमुखा ह्य् अष्टौ पत्न्यः प्रधाना । तासु चाष्टायुतानि लक्षं च पुत्राणां भगवान् अखिलमूर्तिर् अनादिमान् अजनयत्

jātena ca tenākhilam evaitat sanmārgavarti jagad akriyata | bhagavato 'py atra martyaloke 'vatīrṇasya ṣoḍaśasahasrāṇy ekottaraśatādhikāni bhāryāṇām abhavan | tāsāṃ ca rukmiṇīsatyabhāmājāmbavatīcāruhāsinīpramukhā hy aṣṭau patnyaḥ pradhānā | tāsu cāṣṭāyutāni lakṣaṃ ca putrāṇāṃ bhagavān akhilamūrtir anādimān ajanayat

यतो हि श्लोकाव् अत्र चरितार्थौ

yato hi ślokāv atra caritārthau

तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीतिशतानि च । कुमाराणां गृहाचार्याश् चापयोग्यासु ये रताः

tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇām aṣṭāśītiśatāni ca / kumārāṇāṃ gṛhācāryāś cāpayogyāsu ye ratāḥ

संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुतं लक्षेणास्ते सदाहुकः

saṃkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām / yatrāyutānām ayutaṃ lakṣeṇāste sadāhukaḥ

देवासुरहता ये तु दैतेयाः सुमहाबलाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु जनोपद्रवकारिणः

devāsurahatā ye tu daiteyāḥ sumahābalāḥ / te cotpannā manuṣyeṣu janopadravakāriṇaḥ

तेषाम् उत्सादनार्थाय भुवि देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुलशतं यत्रैकाभ्यधिकं द्विज

teṣām utsādanārthāya bhuvi devā yadoḥ kule / avatīrṇāḥ kulaśataṃ yatraikābhyadhikaṃ dvija

विष्णुस् तेषां प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः । निदेशस्थायिनस् तस्य बभूवुः सर्वयादवाः

viṣṇus teṣāṃ pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ / nideśasthāyinas tasya babhūvuḥ sarvayādavāḥ

प्रसूतिं वृष्णिवीराणां यः शृणोति नरः सदा । स सर्वैः पातकैर् मुक्तो विष्णुलोकं प्रपद्यते

prasūtiṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadā / sa sarvaiḥ pātakair mukto viṣṇulokaṃ prapadyate

तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्णसाम्बादयस् त्रयोदश प्रधानाः । प्रद्युम्नो ऽपि रुक्मिणस् तनयां ककुद्वतीं नामोपयेमे । तस्याम् अस्यानिरुद्धो जज्ञे । अनिरुद्धो ऽपि रुक्मिण एव पौत्रीं सुभद्रां नामोपयेमे । तस्याम् अस्य वज्रो ऽभवत् । वज्रस्य प्रतिबाहुस् तस्यापि सुचारुः । एवम् अनेकशतसाहस्रपुरुषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुरुषसंख्या वर्षशतैर् अपि ज्ञातुं न शक्यते

teṣāṃ ca pradyumnacārudeṣṇasāmbādayas trayodaśa pradhānāḥ | pradyumno 'pi rukmiṇas tanayāṃ kakudvatīṃ nāmopayeme | tasyām asyāniruddho jajñe | aniruddho 'pi rukmiṇa eva pautrīṃ subhadrāṃ nāmopayeme | tasyām asya vajro 'bhavat | vajrasya pratibāhus tasyāpi sucāruḥ | evam anekaśatasāhasrapuruṣasaṃkhyasya yadukulasya puruṣasaṃkhyā varṣaśatair api jñātuṃ na śakyate

______________________________________________________ §पराशर उवाच: इत्य् एष समासतस् ते कथितो यदोर् वंशः । तुर्वसोर् वंशम् अवधारय

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ity eṣa samāsatas te kathito yador vaṃśaḥ | turvasor vaṃśam avadhāraya

तुर्वसोर् वह्निर् आत्मजो वह्नेर् गोभानुस् ततश् च त्रैशानुस् तस्माच् च करंधमः । तस्यापि मरुत्तः । सो ऽनपत्यो ऽभवत् । ततश् च पौरवं दुष्यन्तं पुत्रम् अकल्पयत् । एवं ययातिशापात् तद्वंशः पौरवम् वंशं समाश्रितवान्

turvasor vahnir ātmajo vahner gobhānus tataś ca traiśānus tasmāc ca karaṃdhamaḥ | tasyāpi maruttaḥ | so 'napatyo 'bhavat | tataś ca pauravaṃ duṣyantaṃ putram akalpayat | evaṃ yayātiśāpāt tadvaṃśaḥ pauravam vaṃśaṃ samāśritavān

______________________________________________________ §पराशर उवाच: द्रुह्योस् तु तनयो बभ्रुः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: druhyos tu tanayo babhruḥ

ततः सेतुः । सेतुपुत्र आरद्वान्नामा । तदात्मजो गान्धारः । ततो धर्मो धर्माद् धृतो धृताद् दुर्दमः । ततः प्रचेताः । प्रचेतसः पुत्रशतम् अधर्मबहुलानां म्लेच्छानाम् उदीच्यानाम् आधिपत्यम् अकरोत्

tataḥ setuḥ | setuputra āradvānnāmā | tadātmajo gāndhāraḥ | tato dharmo dharmād dhṛto dhṛtād durdamaḥ | tataḥ pracetāḥ | pracetasaḥ putraśatam adharmabahulānāṃ mlecchānām udīcyānām ādhipatyam akarot

______________________________________________________ §पराशर उवाच: ययातेश् चतुर्थस्यपुत्रस्यानोः सभानरचक्षुपरमेक्षुसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः । सभानरपुत्रः कालानरः कालानरात् सृञ्जयः सृञ्जयात् पुरंजयः । तस्माज् जनमेजयस् ततो महाशालस् तस्माच् च महामनाः । तस्माद् अप्य् उशीनरतितिक्षू द्वौ पुत्राव् उत्पन्नौ । उशीनरस्यापि शिबिनृगनरकृमिदर्वाख्याः पञ्च पुत्रा बभूवुः । वृषदर्भसुवीरकैकेयमद्रकाश् चत्वारः शिबिपुत्राः । तितिक्षोर् अपि रुशद्रथः पुत्रो ऽभूत् । ततो ऽपि हेमो हेमात् सुतपास् तस्माद् बलिः । यस्य क्षेत्रे दीर्घतमसा अङ्गवङ्गकलिङ्गसुह्यपौण्ड्राख्यं बालेयं क्षत्रम् अजन्यत

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yayāteś caturthasyaputrasyānoḥ sabhānaracakṣuparamekṣusaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ | sabhānaraputraḥ kālānaraḥ kālānarāt sṛñjayaḥ sṛñjayāt puraṃjayaḥ | tasmāj janamejayas tato mahāśālas tasmāc ca mahāmanāḥ | tasmād apy uśīnaratitikṣū dvau putrāv utpannau | uśīnarasyāpi śibinṛganarakṛmidarvākhyāḥ pañca putrā babhūvuḥ | vṛṣadarbhasuvīrakaikeyamadrakāś catvāraḥ śibiputrāḥ | titikṣor api ruśadrathaḥ putro 'bhūt | tato 'pi hemo hemāt sutapās tasmād baliḥ | yasya kṣetre dīrghatamasā aṅgavaṅgakaliṅgasuhyapauṇḍrākhyaṃ bāleyaṃ kṣatram ajanyata

तन्नामसंततिसंज्ञाश् च पञ्च विषयाः बभूवुः । अङ्गस्य त्व् अनपानस् तस्यात्मजो दिविरथस् तस्माद् धर्मरथः । ततश् चित्ररथो रोमपादसंज्ञः । यस्य पुत्रो दशरथो जज्ञे । यस्मै अजपुत्रो दशरथः शान्तां नाम कन्याम् अनपत्याय दुहितृत्वे युयोज

tannāmasaṃtatisaṃjñāś ca pañca viṣayāḥ babhūvuḥ | aṅgasya tv anapānas tasyātmajo divirathas tasmād dharmarathaḥ | tataś citraratho romapādasaṃjñaḥ | yasya putro daśaratho jajñe | yasmai ajaputro daśarathaḥ śāntāṃ nāma kanyām anapatyāya duhitṛtve yuyoja

रोमपादाच् चतुरङ्गस् तस्माच् च पृथुलाक्षः । ततश् चम्पो यश् चम्पां निवेशयाम् आस । चम्पस्य हर्यङ्गस् ततो भद्ररथस् ततो बृहद्रथस् ततो बृहत्कर्मा बृहत्कर्मणश् च बृहद्भानुस् तस्माद् बृहन्मनास् ततो जयद्रथः । जयद्रथो ब्रह्मक्षत्रान्तरालसंभूत्यां पत्न्यां विजयं नाम पुत्रम् अजीजनत्

romapādāc caturaṅgas tasmāc ca pṛthulākṣaḥ | tataś campo yaś campāṃ niveśayām āsa | campasya haryaṅgas tato bhadrarathas tato bṛhadrathas tato bṛhatkarmā bṛhatkarmaṇaś ca bṛhadbhānus tasmād bṛhanmanās tato jayadrathaḥ | jayadratho brahmakṣatrāntarālasaṃbhūtyāṃ patnyāṃ vijayaṃ nāma putram ajījanat

विजयश् च धृतिं पुत्रम् अवाप । तस्यापि धृतव्रतः पुत्रो ऽभूत् । धृतव्रतात् सत्यकर्मा सत्यकर्मणस् त्व् अधिरथः । यो ऽसौ गङ्गां गतो मञ्जूषागतं पृथापविद्धं कर्णं पुत्रम् अवाप । कर्णाद् वृषसेन इत्य् एते ऽङ्गाः

vijayaś ca dhṛtiṃ putram avāpa | tasyāpi dhṛtavrataḥ putro 'bhūt | dhṛtavratāt satyakarmā satyakarmaṇas tv adhirathaḥ | yo 'sau gaṅgāṃ gato mañjūṣāgataṃ pṛthāpaviddhaṃ karṇaṃ putram avāpa | karṇād vṛṣasena ity ete 'ṅgāḥ

अतश् च पुरोर् वंशं श्रोतुम् अर्हसीति

ataś ca puror vaṃśaṃ śrotum arhasīti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: पूरोर् जनमेजयः पुत्रस् तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः । तस्मान् मनस्युर् मनस्योश् चाभयदस् तस्यापि सुद्युः सुद्योर् बहुगवः । तस्यापि संयातिः संयातेर् अहंयातिः ततो रौद्राश्वः । ऋतेयुः कक्षेयुः स्थण्डिलेयुर् धृतेयुर् जलेयुः स्थलेयुर् धर्मेयुः संनतेयुर् धनेयुर् वनेयुर् नामानो रौद्राश्वस्य दशात्मजा व् पुत्रा बभूवुः । ऋतेयो रन्तिनारः पुत्रो ऽभूत् । सुमतिम् अप्रतिरथं ध्रुवं च रन्तिनारः पुत्रान् अवाप । अप्रतिरथात् कण्वस् तस्यापि मेधातिथिः । यतः कण्वायना द्विजा बभूवुः । अप्रतिरथस्यापरः पुत्रो ऽभूद् ऐलीनः । ततो दुष्यन्ताद्याश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः । दुष्यन्ताच् चक्रवर्ती भरतो ऽभवत् यन्नामहेतुर् देवैः श्लोको गीयते । माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: pūror janamejayaḥ putras tasyāpi pracinvān pracinvataḥ pravīraḥ | tasmān manasyur manasyoś cābhayadas tasyāpi sudyuḥ sudyor bahugavaḥ | tasyāpi saṃyātiḥ saṃyāter ahaṃyātiḥ tato raudrāśvaḥ | ṛteyuḥ kakṣeyuḥ sthaṇḍileyur dhṛteyur jaleyuḥ sthaleyur dharmeyuḥ saṃnateyur dhaneyur vaneyur nāmāno raudrāśvasya daśātmajā V putrā babhūvuḥ | ṛteyo rantināraḥ putro 'bhūt | sumatim apratirathaṃ dhruvaṃ ca rantināraḥ putrān avāpa | apratirathāt kaṇvas tasyāpi medhātithiḥ | yataḥ kaṇvāyanā dvijā babhūvuḥ | apratirathasyāparaḥ putro 'bhūd ailīnaḥ | tato duṣyantādyāś catvāraḥ putrā babhūvuḥ | duṣyantāc cakravartī bharato 'bhavat yannāmahetur devaiḥ śloko gīyate | mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ | bharasva putraṃ duṣyanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt | tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā

भरतस्य पत्नित्रये नव पुत्रा बभूवुः । नैते ममानुरूपा इत्य् अभिहितास् तन्मातरो जघ्नुः परित्यागभयात् । ततो ऽस्य वितथे पुत्रजन्मनि पुत्रार्थिनो मरुत्सोमयाजिनो दीर्घतमसा पार्ष्ण्यपास्तबृहस्पतिवीर्याद् उतथ्यपत्नीममतासमुत्पन्नो भरद्वाजाख्यः पुत्रो मरुद्भिर् दत्तः

bharatasya patnitraye nava putrā babhūvuḥ | naite mamānurūpā ity abhihitās tanmātaro jaghnuḥ parityāgabhayāt | tato 'sya vitathe putrajanmani putrārthino marutsomayājino dīrghatamasā pārṣṇyapāstabṛhaspativīryād utathyapatnīmamatāsamutpanno bharadvājākhyaḥ putro marudbhir dattaḥ

तस्यापि नामनिर्वचनश्लोकः पठ्यते

tasyāpi nāmanirvacanaślokaḥ paṭhyate

मूढे भर द्वाजम् इमं भर द्वाजं बृहस्पते । यातौ यद् उक्त्वा पितरौ भरद्वाजस् ततस् त्व् अयम्

mūḍhe bhara dvājam imaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate | yātau yad uktvā pitarau bharadvājas tatas tv ayam

इति भरद्वाजश् च तस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरुद्भिर् दत्तस् ततो वितथसंज्ञाम् अवाप

iti bharadvājaś ca tasya vitathe putrajanmani marudbhir dattas tato vitathasaṃjñām avāpa

वितथस्य भवन् मन्युः पुत्रो ऽभूत् । बृहत्क्षत्रमहावीर्यनरगर्गा अभवन् मन्युपुत्राः । नरस्य संकृतिः संकृते रुचिरधीरन्तिदेवौ । गर्गाच् छिनिस् ततो गार्ग्याः शैन्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः

vitathasya bhavan manyuḥ putro 'bhūt | bṛhatkṣatramahāvīryanaragargā abhavan manyuputrāḥ | narasya saṃkṛtiḥ saṃkṛte ruciradhīrantidevau | gargāc chinis tato gārgyāḥ śainyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ

महावीर्याद् दुरुक्षयो नाम पुत्रो ऽभूत् तस्य त्रय्यारुणपुष्करिणौ कपिश् च पुत्रत्रयम् अभूत् । तच् च त्रितयम् अपि पश्चाद् विप्रताम् उपजगाम । बृहत्क्षत्रस्य सुहोत्रः सुहोत्राद् धस्ती य इदं हस्तिनापुरम् आरोपयाम् आस । अजमीढद्विमीढपुरुमीढास् त्रयो हस्तिनस् तनयाः । अजमीढात् कण्वः कण्वान् मेधातिथिः । यतः कण्वायना द्विजाः

mahāvīryād durukṣayo nāma putro 'bhūt tasya trayyāruṇapuṣkariṇau kapiś ca putratrayam abhūt | tac ca tritayam api paścād vipratām upajagāma | bṛhatkṣatrasya suhotraḥ suhotrād dhastī ya idaṃ hastināpuram āropayām āsa | ajamīḍhadvimīḍhapurumīḍhās trayo hastinas tanayāḥ | ajamīḍhāt kaṇvaḥ kaṇvān medhātithiḥ | yataḥ kaṇvāyanā dvijāḥ

अजमीढस्यान्यः पुत्रो बृहदिषुः । ततो बृहद्धनुस् ततश् च बृहत्कर्मा तस्माज् जयद्रथस् ततो ऽपि विश्वजित् । ततः सेनजित् । रुचिराश्वकाश्यदृढहनुवत्सहनुसंज्ञाः सेनजितः पुत्राः । रुचिराश्वतः पृथुसेनः । तस्मात् पारः पारान् नीपः । तस्यैकशतं पुत्राणाम् । तेषां प्रधानः काम्पिल्याधिपतिः समरः

ajamīḍhasyānyaḥ putro bṛhadiṣuḥ | tato bṛhaddhanus tataś ca bṛhatkarmā tasmāj jayadrathas tato 'pi viśvajit | tataḥ senajit | rucirāśvakāśyadṛḍhahanuvatsahanusaṃjñāḥ senajitaḥ putrāḥ | rucirāśvataḥ pṛthusenaḥ | tasmāt pāraḥ pārān nīpaḥ | tasyaikaśataṃ putrāṇām | teṣāṃ pradhānaḥ kāmpilyādhipatiḥ samaraḥ

समरस्यापि पारसुपारसदश्वास् त्रयः पुत्राः । पारात् पृथुः पृथोः सुकृतिः सुकृतेर् विभ्राजः । ततश् चाणुहो यः शुकदुहितरं कृत्वीं नामोपयेमे

samarasyāpi pārasupārasadaśvās trayaḥ putrāḥ | pārāt pṛthuḥ pṛthoḥ sukṛtiḥ sukṛter vibhrājaḥ | tataś cāṇuho yaḥ śukaduhitaraṃ kṛtvīṃ nāmopayeme

अणुहाद् ब्रह्मदत्तः । ततो विष्वक्सेनस् तस्योदक्सेनः । भल्लाटस् तस्यात्मजः । द्विमीढस्य तु यवीनरसंज्ञस् तस्यापि धृतिमांस् ततः सत्यधृतिस् ततश् च दृढनेमिः तस्माच् च सुपार्श्वस् ततः सुमतिस् ततश् च सन्नतिमान् सन्नतिमतः कृतो ऽभूत् । यं हिरण्यनाभो योगम् अध्यापयाम् आस । यश् चतुर्विंशति प्राच्यसामगानां संहिताश् चकार

aṇuhād brahmadattaḥ | tato viṣvaksenas tasyodaksenaḥ | bhallāṭas tasyātmajaḥ | dvimīḍhasya tu yavīnarasaṃjñas tasyāpi dhṛtimāṃs tataḥ satyadhṛtis tataś ca dṛḍhanemiḥ tasmāc ca supārśvas tataḥ sumatis tataś ca sannatimān sannatimataḥ kṛto 'bhūt | yaṃ hiraṇyanābho yogam adhyāpayām āsa | yaś caturviṃśati prācyasāmagānāṃ saṃhitāś cakāra

कृताच् चोग्रायुधो येन प्राचुर्येण नीपक्षयः कृतः

kṛtāc cogrāyudho yena prācuryeṇa nīpakṣayaḥ kṛtaḥ

उग्रायुधात् क्षेम्यः क्षेम्यात् सुवीरस् तस्माद् रिपुंजयस् तस्माच् च बहुरथ इत्य् एते पौरवाः । अजमीढस्य नलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्रो ऽभवत् । तस्माद् अपि शान्तिः शान्तेः सुशान्तिः सुशान्तेः पुरुजानुः । ततश् चक्षुस् ततो हर्यश्वः । हर्यश्वान् मुद्गलसृञ्जयबृहदिषुप्रवीरकाम्पिल्याः । पञ्चानाम् एतेषां विषयाणां रक्षणायालम् एते मत्पुत्रा इति पित्राभिहितम् । अतः पाञ्चालाः

ugrāyudhāt kṣemyaḥ kṣemyāt suvīras tasmād ripuṃjayas tasmāc ca bahuratha ity ete pauravāḥ | ajamīḍhasya nalinī nāma patnī tasyāṃ nīlasaṃjñaḥ putro 'bhavat | tasmād api śāntiḥ śānteḥ suśāntiḥ suśānteḥ purujānuḥ | tataś cakṣus tato haryaśvaḥ | haryaśvān mudgalasṛñjayabṛhadiṣupravīrakāmpilyāḥ | pañcānām eteṣāṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇāyālam ete matputrā iti pitrābhihitam | ataḥ pāñcālāḥ

मुद्गलाच् च मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः । मुद्गलाद् वध्यश्वो वध्यश्वाद् दिवोदासो ऽहल्या च मिथुनम् अभूत् । शरद्वतो ऽहल्यायां शतानन्दो ऽभवत् । शतानन्दात् सत्यधृतिर् धनुर्वेदान्तगो जज्ञे । सत्यधृतेस् तु वराप्सरसम् उर्वशीं दृष्ट्वा रेतः स्कन्नं शरस्तम्बे पपात

mudgalāc ca maudgalyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ | mudgalād vadhyaśvo vadhyaśvād divodāso 'halyā ca mithunam abhūt | śaradvato 'halyāyāṃ śatānando 'bhavat | śatānandāt satyadhṛtir dhanurvedāntago jajñe | satyadhṛtes tu varāpsarasam urvaśīṃ dṛṣṭvā retaḥ skannaṃ śarastambe papāta

तच् च द्विधा गतम् अपत्यद्वयं कुमारः कन्यका चाभवत् । मृगयाम् उपगतः शान्तनुर् दृष्ट्वा कृपया जग्राह

tac ca dvidhā gatam apatyadvayaṃ kumāraḥ kanyakā cābhavat | mṛgayām upagataḥ śāntanur dṛṣṭvā kṛpayā jagrāha

ततः स कुमारः कृपः कन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रोणस्य पत्न्य् अभवत् । दिवोदासस्यापि मित्रायुः पुत्रो मित्रायोश् च्यवनो नाम राजा च्यवनात् सुदासः । ततः सौदासः सहदेवस् तस्यापि सोमकः । ततो जन्तुः पुत्रशतज्येष्ठो ऽभवत् । तेषां यवीयान् पृषतः पृषताद् द्रुपदस् तस्माद् धृष्टद्युम्नस् ततो धृष्टकेतुः । अजमीढस्यान्य ऋक्षनामा पुत्रो ऽभूत् । ऋक्षात् संवरणः संवरणाच् च कुरुः । य इदं धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं चकार

tataḥ sa kumāraḥ kṛpaḥ kanyā cāśvatthāmno jananī kṛpī droṇasya patny abhavat | divodāsasyāpi mitrāyuḥ putro mitrāyoś cyavano nāma rājā cyavanāt sudāsaḥ | tataḥ saudāsaḥ sahadevas tasyāpi somakaḥ | tato jantuḥ putraśatajyeṣṭho 'bhavat | teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ pṛṣatād drupadas tasmād dhṛṣṭadyumnas tato dhṛṣṭaketuḥ | ajamīḍhasyānya ṛkṣanāmā putro 'bhūt | ṛkṣāt saṃvaraṇaḥ saṃvaraṇāc ca kuruḥ | ya idaṃ dharmakṣetraṃ kurukṣetraṃ cakāra

सुधनुर्जह्नुपरीक्षित्प्रमुखाः कुरोः पुत्राः बभूवुः । सुधनुषः पुत्रः सुहोत्रः तस्माच् च्यवनश् च्यवनात् कृतकः । ततश् चोपरिचरो वसुः । बृहद्रथप्रत्यग्रकुशाम्बमावेल्लमत्स्यप्रमुखाः वसोः पुत्राः सप्ताजायन्त । बृहद्रथात् कुशाग्रस् तस्माद् ऋषभस् ततः पुष्पवान् । तस्मात् सत्यहितस् तस्मात् सुधन्वा तस्य च जन्तुः । बृहद्रथाच् चान्यः शकलद्वयजन्मा जरया संधितो जरासंधनामा । तस्मात् सहदेवस् ततः सोमपिस् ततः श्रुतश्रवाः । इत्य् एते मागधा भूभृतः

sudhanurjahnuparīkṣitpramukhāḥ kuroḥ putrāḥ babhūvuḥ | sudhanuṣaḥ putraḥ suhotraḥ tasmāc cyavanaś cyavanāt kṛtakaḥ | tataś coparicaro vasuḥ | bṛhadrathapratyagrakuśāmbamāvellamatsyapramukhāḥ vasoḥ putrāḥ saptājāyanta | bṛhadrathāt kuśāgras tasmād ṛṣabhas tataḥ puṣpavān | tasmāt satyahitas tasmāt sudhanvā tasya ca jantuḥ | bṛhadrathāc cānyaḥ śakaladvayajanmā jarayā saṃdhito jarāsaṃdhanāmā | tasmāt sahadevas tataḥ somapis tataḥ śrutaśravāḥ | ity ete māgadhā bhūbhṛtaḥ

______________________________________________________ §श्रीपराशर उवाच: परीक्षितो जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश् चत्वारः पुत्राः

______________________________________________________ §śrīparāśara uvāca: parīkṣito janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāś catvāraḥ putrāḥ

जह्नोस् तु सुरथो नामात्मजो बभूव

jahnos tu suratho nāmātmajo babhūva

तस्य च विदूरथः । विदूरथस्य सार्वभौमः सार्वभौमाज् जयत्सेनस् तस्माद् आराधितस् ततश् चायुतायुर् अयुतायोर् अक्रोधनः । तस्माद् देवातिथिः । ततो ऋक्षः

tasya ca vidūrathaḥ | vidūrathasya sārvabhaumaḥ sārvabhaumāj jayatsenas tasmād ārādhitas tataś cāyutāyur ayutāyor akrodhanaḥ | tasmād devātithiḥ | tato ṛkṣaḥ

ऋक्षाद् भीमसेनस् ततश् च दिलीपः । दिलीपात् प्रतीपः । तस्यापि देवापिशांतनुबाह्लीकसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः । देवापिर् बाल एवारण्यं विवेश

ṛkṣād bhīmasenas tataś ca dilīpaḥ | dilīpāt pratīpaḥ | tasyāpi devāpiśāṃtanubāhlīkasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ | devāpir bāla evāraṇyaṃ viveśa

शांतनुस् तु महीपालो ऽभवत् । अयं च तस्य श्लोकः पृथिव्यां गीयते । यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनम् एति सः । शान्तिं चाप्नोति येनाग्र्यां कर्मणा तेन शांतनुः

śāṃtanus tu mahīpālo 'bhavat | ayaṃ ca tasya ślokaḥ pṛthivyāṃ gīyate | yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ yauvanam eti saḥ / śāntiṃ cāpnoti yenāgryāṃ karmaṇā tena śāṃtanuḥ

तस्य शांतनो राष्ट्रे द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष

tasya śāṃtano rāṣṭre dvādaśavarṣāṇi devo na vavarṣa

ततश् चाशेषराष्ट्रविनाशम् अवेक्ष्यासौ राजा ब्राह्मणान् अपृच्छत् । कस्माद् अस्मद्राष्ट्रे देवो न वर्षति को ममापराध इति । ते तम् ऊचुः । अग्रजस्य ते ऽर्हेयम् अवनिस् त्वया भुज्यते परिवेत्ता त्वम् इत्य् उक्तः स पुनस् तान् अपृच्छत् । किं मया विधेयम् इति । ते पुनर् अप्य् ऊचुः । यावद् देवापिर् न पतनादिभिर् दोषैर् अभिभूयते तावत् तस्यार्हं राज्यम् । तद् अलम् एतेन तस्मै दीयताम् इत्य् उक्ते तस्य मन्त्रिप्रवरेणाश्मसारिणातत्रारण्ये तपस्विनो वेदवादविरोधवक्तारः प्रयुक्ताः

tataś cāśeṣarāṣṭravināśam avekṣyāsau rājā brāhmaṇān apṛcchat | kasmād asmadrāṣṭre devo na varṣati ko mamāparādha iti | te tam ūcuḥ | agrajasya te 'rheyam avanis tvayā bhujyate parivettā tvam ity uktaḥ sa punas tān apṛcchat | kiṃ mayā vidheyam iti | te punar apy ūcuḥ | yāvad devāpir na patanādibhir doṣair abhibhūyate tāvat tasyārhaṃ rājyam | tad alam etena tasmai dīyatām ity ukte tasya mantripravareṇāśmasāriṇātatrāraṇye tapasvino vedavādavirodhavaktāraḥ prayuktāḥ

तैर् अस्यातिऋजुमतेर् महीपतिपुत्रस्य बुद्धिर् वेदविरोधमार्गानुसारिण्य् अक्रियत

tair asyātiṛjumater mahīpatiputrasya buddhir vedavirodhamārgānusāriṇy akriyata

राजा च शांतनुर् द्विजवचनोत्पन्नपरिवेदनशोकस् तान् ब्राह्मणान् अग्रणीकृत्याग्रजराज्यप्रदानायारण्यं जगाम । तदाश्रमम् उपगताश् च तम् अवनीपतिपुत्रं देवापिम् उपतस्थुः । ते ब्राह्मणा वेदवादानुबद्धानि वचांसि राज्यम् अग्रजेन कर्तव्यम् इत्य् अर्थवन्ति तम् ऊचुः । असाव् अपि देवापिर् वेदवादविरोधियुक्तिदूषितम् अनेकप्रकारं तान् आह । ततस् ते ब्राह्मणाः शांतनुम् ऊचुः । आगच्छ भो राजन्न् अलम् अत्रातिनिर्बन्धेन प्रशान्त एवासाव् अनावृष्टिदोषः पतितो ऽयम् अनादिकालम् अहितवेदवचनदूषणोच्चारणात् । पतिते चाग्रजे नैव पारिवेद्यं भवतीत्य् उक्तः शांतनुः स्वपुरम् आगत्य राज्यम् अकरोत् । वेदवादविरोधिवचनोच्चारणदूषिते च तस्मिन् देवापाव् अखिलस्य निष्पत्तये ववर्ष भगवान् पर्जन्यः । बाह्लीकस्य सोमदत्तः पुत्रो ऽभूत्

rājā ca śāṃtanur dvijavacanotpannaparivedanaśokas tān brāhmaṇān agraṇīkṛtyāgrajarājyapradānāyāraṇyaṃ jagāma | tadāśramam upagatāś ca tam avanīpatiputraṃ devāpim upatasthuḥ | te brāhmaṇā vedavādānubaddhāni vacāṃsi rājyam agrajena kartavyam ity arthavanti tam ūcuḥ | asāv api devāpir vedavādavirodhiyuktidūṣitam anekaprakāraṃ tān āha | tatas te brāhmaṇāḥ śāṃtanum ūcuḥ | āgaccha bho rājann alam atrātinirbandhena praśānta evāsāv anāvṛṣṭidoṣaḥ patito 'yam anādikālam ahitavedavacanadūṣaṇoccāraṇāt | patite cāgraje naiva pārivedyaṃ bhavatīty uktaḥ śāṃtanuḥ svapuram āgatya rājyam akarot | vedavādavirodhivacanoccāraṇadūṣite ca tasmin devāpāv akhilasya niṣpattaye vavarṣa bhagavān parjanyaḥ | bāhlīkasya somadattaḥ putro 'bhūt

सोमदत्तस्यापि भूरिभूरिश्रवःशल्यसंज्ञास् त्रयः पुत्राः । शांतनोर् अप्य् अमरनद्यां गङ्गायाम् उदारकीर्तिर् अशेषशास्त्रार्थविद् भीष्मः पुत्रो ऽभूत् । सत्यवत्यां च चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ पुत्राव् उत्पादयाम् आस शांतनुः । चित्राङ्गदस् तु बाल एव चित्राङ्गदेन गन्धर्वेणाहवे विनिहतः । विचित्रवीर्यो ऽपि काशीराजतनये अम्बिकाम्बालिके उपयेमे । तदुपभोगातिखेदाच् च यक्ष्मणा गृहीतः पञ्चत्वम् अगमत् । सत्यवतीनियोगाच् च तत्पुत्रः कृष्णद्वैपायनो मातुर् वचनम् अनतिक्रमणीयम् इति विचित्रवीर्यक्षेत्रे धृतराष्ट्रपाण्डू तत्प्रहितभुजिष्यायां च विदुरं उत्पादयाम् आस

somadattasyāpi bhūribhūriśravaḥśalyasaṃjñās trayaḥ putrāḥ | śāṃtanor apy amaranadyāṃ gaṅgāyām udārakīrtir aśeṣaśāstrārthavid bhīṣmaḥ putro 'bhūt | satyavatyāṃ ca citrāṅgadavicitravīryau putrāv utpādayām āsa śāṃtanuḥ | citrāṅgadas tu bāla eva citrāṅgadena gandharveṇāhave vinihataḥ | vicitravīryo 'pi kāśīrājatanaye ambikāmbālike upayeme | tadupabhogātikhedāc ca yakṣmaṇā gṛhītaḥ pañcatvam agamat | satyavatīniyogāc ca tatputraḥ kṛṣṇadvaipāyano mātur vacanam anatikramaṇīyam iti vicitravīryakṣetre dhṛtarāṣṭrapāṇḍū tatprahitabhujiṣyāyāṃ ca viduraṃ utpādayām āsa

धृतराष्ट्रो ऽपि दुर्योधनदुःशासनादिप्रधानं पुत्रशतम् उत्पादयाम् आस । पाण्डोर् अप्य् अरण्ये मृगशापोपहतप्रजननसामर्थ्यस्य धर्मवायुशक्रैर् युधिष्ठिरभीमार्जुनाः कुन्त्यां नकुलसहदेवौ चाश्विभ्यां माद्र्यां पञ्च पुत्राः समुत्पादिताः । तेषां च द्रौपद्यां पञ्च पुत्रा बभूवुः । युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच् छ्रुतसोमः श्रुतकीर्तिर् अर्जुनाच् छतानीको नकुलाच् छ्रुतकर्मा सहदेवात् । अपरे च पाण्डवानाम् आत्मजास् तद् यथा । यौधेयी युधिष्ठिराद् देवकं पुत्रम् अवाप । हिडिम्बा घटोत्कचं भीमसेनात् पुत्रं लेभे । काशी च भीमसेनाद् एव सर्वत्रगं पुत्रम् अवाप । सहदेवाच् च विजया सुहोत्रं नाम पुत्रं प्राप्तवती । करेणुमत्यां च नकुलो ऽपि निरमित्रम् अजीजनत्

dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhanaduḥśāsanādipradhānaṃ putraśatam utpādayām āsa | pāṇḍor apy araṇye mṛgaśāpopahataprajananasāmarthyasya dharmavāyuśakrair yudhiṣṭhirabhīmārjunāḥ kuntyāṃ nakulasahadevau cāśvibhyāṃ mādryāṃ pañca putrāḥ samutpāditāḥ | teṣāṃ ca draupadyāṃ pañca putrā babhūvuḥ | yudhiṣṭhirāt prativindhyo bhīmasenāc chrutasomaḥ śrutakīrtir arjunāc chatānīko nakulāc chrutakarmā sahadevāt | apare ca pāṇḍavānām ātmajās tad yathā | yaudheyī yudhiṣṭhirād devakaṃ putram avāpa | hiḍimbā ghaṭotkacaṃ bhīmasenāt putraṃ lebhe | kāśī ca bhīmasenād eva sarvatragaṃ putram avāpa | sahadevāc ca vijayā suhotraṃ nāma putraṃ prāptavatī | kareṇumatyāṃ ca nakulo 'pi niramitram ajījanat

अर्जुनस्याप्य् उलूप्यां नागकन्यायाम् इरावान् नाम पुत्रो ऽभूत् । मणिपुरपतिपुत्र्यां च पुत्रिकाधर्मेण बभ्रुवाहनं नाम पुत्रम् अर्जुनो ऽजनयत्

arjunasyāpy ulūpyāṃ nāgakanyāyām irāvān nāma putro 'bhūt | maṇipurapatiputryāṃ ca putrikādharmeṇa babhruvāhanaṃ nāma putram arjuno 'janayat

सुभद्रायां चार्भकत्वे ऽपि यो ऽसाव् अतिबलपराक्रमसमस्तारातिरथविजेता सो ऽभिमन्युर् अजायत । अभिमन्योर् उत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुष्व् अश्वत्थामप्रयुक्तब्रह्मास्त्रेण गर्भ एव भस्मीकृतो भगवतः सकलसुरासुरवन्दितचरणयुगलस्यात्मेच्छाकारणमानुषरूपधारिणो ऽनुभावात् पुनर् जीवितम् अवाप्य परीक्षिज् जज्ञे । यो ऽयं साम्प्रतम् एतद् भूमण्डलम् अखण्डितायतिधर्मेण पालयति।४२०।१३ ॥ ______________________________________________________ §पराशर उवाच: अतः परं भविष्यान् अहं भूपालान् कीर्तयिष्यामि । यो ऽयं साम्प्रतम् अवनीपतिः परीक्षित् तस्यापि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाः पुत्राश् चत्वारो भविष्यन्ति

subhadrāyāṃ cārbhakatve 'pi yo 'sāv atibalaparākramasamastārātirathavijetā so 'bhimanyur ajāyata | abhimanyor uttarāyāṃ parikṣīṇeṣu kuruṣv aśvatthāmaprayuktabrahmāstreṇa garbha eva bhasmīkṛto bhagavataḥ sakalasurāsuravanditacaraṇayugalasyātmecchākāraṇamānuṣarūpadhāriṇo 'nubhāvāt punar jīvitam avāpya parīkṣij jajñe | yo 'yaṃ sāmpratam etad bhūmaṇḍalam akhaṇḍitāyatidharmeṇa pālayati|420.13 || ______________________________________________________ §parāśara uvāca: ataḥ paraṃ bhaviṣyān ahaṃ bhūpālān kīrtayiṣyāmi | yo 'yaṃ sāmpratam avanīpatiḥ parīkṣit tasyāpi janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāḥ putrāś catvāro bhaviṣyanti

तस्यापरः शतानीको भविष्यति । यो ऽसौ याज्ञवल्क्याद् वेदम् अधीत्य कृपाद् अस्त्राण्य् अवाप्य विषयविरक्तचित्तवृत्तिश् च शौनकोपदेशाद् आत्मविज्ञानप्रवीणः परं निर्वाणम् आप्स्यति

tasyāparaḥ śatānīko bhaviṣyati | yo 'sau yājñavalkyād vedam adhītya kṛpād astrāṇy avāpya viṣayaviraktacittavṛttiś ca śaunakopadeśād ātmavijñānapravīṇaḥ paraṃ nirvāṇam āpsyati

शतानीकाद् अप्य् अश्वमेधदत्तो भविता । तस्माद् अप्य् अधिसीमकृष्णः अधिसीमकृष्णान् निश्चक्नुः । यो गङ्गयापहृते हस्तिनापुरे कौशाम्ब्यां निवत्स्यति । तस्याप्य् उष्णः पुत्रो भविता । उष्णाच् चित्ररथस् ततः शुचिरथस् तस्माद् वृष्णिमांस् ततः सुषेणः । तस्माद् अपि सुनीथः सुनीथाद् ऋचस् ततो नृचक्षुस् तस्यापि सुखिबलस् तस्माद् परिप्लवस् ततश् च सुनयस् ततो मेधावी । ततो न्।पंजयस् ततो मृदुस् तस्मात् तिग्मस् तिग्माद् बृहद्रथः । तस्माद् वसुदानस् ततो ऽपरः शतानीकः । तस्माच् चोदयन उदयनाद् अहीनरस् ततश् च दण्डपाणिस् ततो निरमित्रस् तस्माच् च क्षेमकः । अत्रायं श्लोकः । ब्रह्मक्षत्रस्य यो योनिर् वंशो राजर्षिसत्कृतः । क्षेमकं प्राप्य राजानं स संस्थां प्राप्स्यते कलौ

śatānīkād apy aśvamedhadatto bhavitā | tasmād apy adhisīmakṛṣṇaḥ adhisīmakṛṣṇān niścaknuḥ | yo gaṅgayāpahṛte hastināpure kauśāmbyāṃ nivatsyati | tasyāpy uṣṇaḥ putro bhavitā | uṣṇāc citrarathas tataḥ śucirathas tasmād vṛṣṇimāṃs tataḥ suṣeṇaḥ | tasmād api sunīthaḥ sunīthād ṛcas tato nṛcakṣus tasyāpi sukhibalas tasmād pariplavas tataś ca sunayas tato medhāvī | tato n.paṃjayas tato mṛdus tasmāt tigmas tigmād bṛhadrathaḥ | tasmād vasudānas tato 'paraḥ śatānīkaḥ | tasmāc codayana udayanād ahīnaras tataś ca daṇḍapāṇis tato niramitras tasmāc ca kṣemakaḥ | atrāyaṃ ślokaḥ | brahmakṣatrasya yo yonir vaṃśo rājarṣisatkṛtaḥ / kṣemakaṃ prāpya rājānaṃ sa saṃsthāṃ prāpsyate kalau

______________________________________________________ §पराशर उवाच: अतश् चेक्ष्वाकवो भविष्याः पार्थिवाः कथ्यन्ते । बृहद्बलस्य पुत्रो बृहत्क्षणः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ataś cekṣvākavo bhaviṣyāḥ pārthivāḥ kathyante | bṛhadbalasya putro bṛhatkṣaṇaḥ

तस्माद् उरुक्षयस् ततो वत्सो वत्साद् वत्सव्यूहः । ततः प्रतिव्योमस् तस्यापि दिवाकरस् तस्मात् सहदेवः

tasmād urukṣayas tato vatso vatsād vatsavyūhaḥ | tataḥ prativyomas tasyāpi divākaras tasmāt sahadevaḥ

ततो बृहदश्वस् तत्सूनुर् भानुरथस् तस्य प्रतीताश्वस् तस्यापि सुप्रतीकः । ततो मरुदेवो मरुदेवात् सुनक्षत्रस् तस्मात् किंनरः । किंनर-द् अन्तरिक्षस् तस्मात् सुवर्णस् ततश् चामित्रजित् । ततश् च बृहद्राजस् तस्यापि धर्मी धर्मिणः कृतंजयः । कृतंजयाद् रणंजयो रणंजयात् संजयस् तस्माच् छाक्यः । शाक्याच् छुद्धोदनस् तस्माद् राहुलस् ततः प्रसेनजित् । ततश् च क्षुद्रकस् ततश् च कुण्डकस् तस्माद् अपि सुरथः । तत्पुत्रश् च सुमित्रो ऽन्त्य इत्य् एते चेक्ष्वाकवो बृहद्बलान्वयाः । अत्रानुवंशश्लोकः । इक्ष्वाकूणाम् अयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति । यतस् तं प्राप्य राजानं स संस्थां प्राप्स्यते कलौ

tato bṛhadaśvas tatsūnur bhānurathas tasya pratītāśvas tasyāpi supratīkaḥ | tato marudevo marudevāt sunakṣatras tasmāt kiṃnaraḥ | kiṃnara-d antarikṣas tasmāt suvarṇas tataś cāmitrajit | tataś ca bṛhadrājas tasyāpi dharmī dharmiṇaḥ kṛtaṃjayaḥ | kṛtaṃjayād raṇaṃjayo raṇaṃjayāt saṃjayas tasmāc chākyaḥ | śākyāc chuddhodanas tasmād rāhulas tataḥ prasenajit | tataś ca kṣudrakas tataś ca kuṇḍakas tasmād api surathaḥ | tatputraś ca sumitro 'ntya ity ete cekṣvākavo bṛhadbalānvayāḥ | atrānuvaṃśaślokaḥ | ikṣvākūṇām ayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati / yatas taṃ prāpya rājānaṃ sa saṃsthāṃ prāpsyate kalau

______________________________________________________ §पराशर उवाच: मागधानां बार्हद्रथानां भविष्याणाम् अनुक्रमं कथयामि । अत्र हि वंशे महाबला जरासंधप्रधाना बभूवुः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: māgadhānāṃ bārhadrathānāṃ bhaviṣyāṇām anukramaṃ kathayāmi | atra hi vaṃśe mahābalā jarāsaṃdhapradhānā babhūvuḥ

जरासंधसुतात् सहदेवात् सोमापिस् तस्माच् छृतवांस् तस्याप्य् अयुतायुस् ततश् च निरमित्रस् तत्तनयः सुक्षत्रस् तस्माद् अपि बृहत्कर्मा । ततश् च सेनजित् तस्माच् च श्रुतंजयस् ततो विप्रस् तस्य पुत्रः शुचिनामा भविष्यति । तस्यापि क्षेम्यस् ततश् च सुव्रतः सुव्रताद् धर्मस् ततः सुश्रमः । ततो दृढसेनस् ततः सुमतिस् तस्मात् सुबलस् तस्य सुनीतो भविता । ततः सत्यजित् सत्यजितो विश्वजित् तस्यापि रिपुंजयः पुत्रः । इत्य् एते बार्हद्रथा भूपतयो वर्षसहस्रम् एकं भविष्यन्तीति

jarāsaṃdhasutāt sahadevāt somāpis tasmāc chṛtavāṃs tasyāpy ayutāyus tataś ca niramitras tattanayaḥ sukṣatras tasmād api bṛhatkarmā | tataś ca senajit tasmāc ca śrutaṃjayas tato vipras tasya putraḥ śucināmā bhaviṣyati | tasyāpi kṣemyas tataś ca suvrataḥ suvratād dharmas tataḥ suśramaḥ | tato dṛḍhasenas tataḥ sumatis tasmāt subalas tasya sunīto bhavitā | tataḥ satyajit satyajito viśvajit tasyāpi ripuṃjayaḥ putraḥ | ity ete bārhadrathā bhūpatayo varṣasahasram ekaṃ bhaviṣyantīti

______________________________________________________ §पराशर उवाच: यो ऽयं रिपुंजयो नाम बार्हद्रथो ऽन्त्यस् तस्य मुनिको नामामात्यो भविष्यति । स चैनं स्वामिनं हत्वा स्वपुत्रं प्रद्योतनामानम् अभिषेक्ष्यति । तस्यापि पालको नाम पुत्रो भविता । ततश् च विशाखयूपस् तत्पुत्रो जनकस् तस्य च नन्दिवर्धनः । इत्य् एते ऽष्टत्रिंशदुत्तरम् अब्दशतं पञ्च प्रद्योताः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yo 'yaṃ ripuṃjayo nāma bārhadratho 'ntyas tasya muniko nāmāmātyo bhaviṣyati | sa cainaṃ svāminaṃ hatvā svaputraṃ pradyotanāmānam abhiṣekṣyati | tasyāpi pālako nāma putro bhavitā | tataś ca viśākhayūpas tatputro janakas tasya ca nandivardhanaḥ | ity ete 'ṣṭatriṃśaduttaram abdaśataṃ pañca pradyotāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti

ततश् च शिशुनागस् तत्पुत्रश् च काकवर्णो भविता । तत्पुत्रः क्षेमधर्मा तस्यापि क्षत्रौजाः । तत्पुत्रो विधिसारस् ततश् चाजातशत्रुः । तस्माच् च दर्भको दर्भकाच् चोदयनः । तस्माद् अपि नन्दिवर्धनस् ततो महानन्दी । इत्य् एते शैशुनागा दश भूमिपालास् त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्ट्यधिकानि भविष्यन्ति

tataś ca śiśunāgas tatputraś ca kākavarṇo bhavitā | tatputraḥ kṣemadharmā tasyāpi kṣatraujāḥ | tatputro vidhisāras tataś cājātaśatruḥ | tasmāc ca darbhako darbhakāc codayanaḥ | tasmād api nandivardhanas tato mahānandī | ity ete śaiśunāgā daśa bhūmipālās trīṇi varṣaśatāni dviṣaṣṭyadhikāni bhaviṣyanti

महानन्दिसुतः शूद्रागर्भोद्भवो ऽतिलुब्धो महापद्मो नन्दः परशुराम इवापरो ऽखिलक्षत्रान्तकारी भविता

mahānandisutaḥ śūdrāgarbhodbhavo 'tilubdho mahāpadmo nandaḥ paraśurāma ivāparo 'khilakṣatrāntakārī bhavitā

ततःप्रभृति शूद्रा भूमिपाला भविष्यन्ति । स चैकच्छत्राम् अनुल्लङ्घितशासनो महापद्मः पृथिवीं भोक्ष्यति

tataḥprabhṛti śūdrā bhūmipālā bhaviṣyanti | sa caikacchatrām anullaṅghitaśāsano mahāpadmaḥ pṛthivīṃ bhokṣyati

तस्याप्य् अष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भवितारः । तस्य च महापद्मस्यानु पृथिवीं भोक्ष्यन्ति । महापद्मस् तत्पुत्राश् च एकं वर्षशतम् अवनीपतयो भविष्यन्ति । नवैतान् नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति

tasyāpy aṣṭau sutāḥ sumālyādyā bhavitāraḥ | tasya ca mahāpadmasyānu pṛthivīṃ bhokṣyanti | mahāpadmas tatputrāś ca ekaṃ varṣaśatam avanīpatayo bhaviṣyanti | navaitān nandān kauṭilyo brāhmaṇaḥ samuddhariṣyati

तेषाम् अभावे मौर्याः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुप्तं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति

teṣām abhāve mauryāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti | kauṭilya eva candraguptaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

तस्यापि पुत्रो बिन्दुसारो भविष्यति । तस्याप्य् अशोकवर्धनस् ततः सुयशास् ततो दशरथस् ततः संगतस् ततः शालिशूकस् तस्मात् सोमशर्मा तस्माच् छतधन्वा । तस्याप्य्ऽनु बृहद्रथनामा भविता । एवं मौर्या दश भूपतयो भविष्यन्ति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरम् । तेषाम् अन्ते पृथिवीं शुङ्गा भोक्ष्यन्ति

tasyāpi putro bindusāro bhaviṣyati | tasyāpy aśokavardhanas tataḥ suyaśās tato daśarathas tataḥ saṃgatas tataḥ śāliśūkas tasmāt somaśarmā tasmāc chatadhanvā | tasyāpy'nu bṛhadrathanāmā bhavitā | evaṃ mauryā daśa bhūpatayo bhaviṣyanti abdaśataṃ saptatriṃśaduttaram | teṣām ante pṛthivīṃ śuṅgā bhokṣyanti

पुष्यमित्रः सेनापतिः स्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति

puṣyamitraḥ senāpatiḥ svāminaṃ hatvā rājyaṃ kariṣyati

अस्यात्मजो ऽग्निमित्रस् तस्मात् सुज्येष्ठस् ततो वसुमित्रस् तस्माद् अप्य् अर्द्रकस् ततः पुलिन्दकस् ततो घोषवसुस् तस्माद् अपि वज्रमित्रस् ततो भागवतः

asyātmajo 'gnimitras tasmāt sujyeṣṭhas tato vasumitras tasmād apy ardrakas tataḥ pulindakas tato ghoṣavasus tasmād api vajramitras tato bhāgavataḥ

तस्माद् देवभूतिः । इत्य् एते दश शुङ्गा द्वादशोत्तरं वर्षशतं पृथिवीं भोक्ष्यन्ति । ततः कण्वान् एषा भूर् यास्यति

tasmād devabhūtiḥ | ity ete daśa śuṅgā dvādaśottaraṃ varṣaśataṃ pṛthivīṃ bhokṣyanti | tataḥ kaṇvān eṣā bhūr yāsyati

देवभूतिं तु शुङ्गराजानं व्यसनिनं तस्यैवामात्यः कण्वो वसुदेवनामा निपात्य स्वयम् अवनीं भोक्ष्यते । तस्य पुत्रो भूमित्रस् तस्यापि नारायणः । नारायणस्यात्मजः सुशर्मा । एते काण्वायनाश् चत्वारः पञ्चचत्वारिंशद् वर्षाणि भूपतयो भविष्यन्ति । सुशर्माणं तु काण्वं स्वभृत्यो बलात् शिप्रकनामा हत्वान्ध्रजातीयो वसुधां भोक्ष्यति । ततश् च कृष्णनामा तद्भ्राता भूपतिर् भावी । तस्य पुत्रः श्रीशातकर्णिस् तस्यापि पूर्णोत्सङ्गस् तत्पुत्रश् च शातकर्णिस् तस्माच् च लम्बोदरस् तस्माद् दिवीलकस् ततो मेघस्वातिस् ततः पटुमान् । ततश् चारिष्टकर्मा ततो हालो हालात् पत्तलकस् ततः प्रविल्ल सेनस् ततः सुन्दरः शातकर्णी तस्माच् चकोरः शातकर्णी ततः शिवस्वातिस् ततश् च गोमतीपुत्रस् तत्पुत्रः पुलिमान् । तस्यापि शातकर्णी ततः शिवश्रीस् ततः शिवस्कन्धः । तस्माद् यज्ञश्रीस् ततो विजयस् ततश् चन्द्रश्रीस् तस्यापि पुलोमाविः । एवम् एते त्रिंशच् चत्वार्य् अब्दशतानि षट्पञ्चाशदधिकानि पृथिवीं भोक्ष्यन्त्य् आन्ध्रभृत्याः

devabhūtiṃ tu śuṅgarājānaṃ vyasaninaṃ tasyaivāmātyaḥ kaṇvo vasudevanāmā nipātya svayam avanīṃ bhokṣyate | tasya putro bhūmitras tasyāpi nārāyaṇaḥ | nārāyaṇasyātmajaḥ suśarmā | ete kāṇvāyanāś catvāraḥ pañcacatvāriṃśad varṣāṇi bhūpatayo bhaviṣyanti | suśarmāṇaṃ tu kāṇvaṃ svabhṛtyo balāt śiprakanāmā hatvāndhrajātīyo vasudhāṃ bhokṣyati | tataś ca kṛṣṇanāmā tadbhrātā bhūpatir bhāvī | tasya putraḥ śrīśātakarṇis tasyāpi pūrṇotsaṅgas tatputraś ca śātakarṇis tasmāc ca lambodaras tasmād divīlakas tato meghasvātis tataḥ paṭumān | tataś cāriṣṭakarmā tato hālo hālāt pattalakas tataḥ pravilla senas tataḥ sundaraḥ śātakarṇī tasmāc cakoraḥ śātakarṇī tataḥ śivasvātis tataś ca gomatīputras tatputraḥ pulimān | tasyāpi śātakarṇī tataḥ śivaśrīs tataḥ śivaskandhaḥ | tasmād yajñaśrīs tato vijayas tataś candraśrīs tasyāpi pulomāviḥ | evam ete triṃśac catvāry abdaśatāni ṣaṭpañcāśadadhikāni pṛthivīṃ bhokṣyanty āndhrabhṛtyāḥ

सप्ताभीराः दश गर्दभिलाश् च भूभुजो भविष्यन्ति । ततः षोडश शका भूपतयो भवितारः । ततश् चाष्टौ यवनाश् चतुर्दश तुषारा मुण्डाश् च त्रयोदश एकादश मौनाः । एते पृथिवीं त्रयोदशवर्षशतानि नवनवत्यधिकानि भोक्ष्यन्ति

saptābhīrāḥ daśa gardabhilāś ca bhūbhujo bhaviṣyanti | tataḥ ṣoḍaśa śakā bhūpatayo bhavitāraḥ | tataś cāṣṭau yavanāś caturdaśa tuṣārā muṇḍāś ca trayodaśa ekādaśa maunāḥ | ete pṛthivīṃ trayodaśavarṣaśatāni navanavatyadhikāni bhokṣyanti

ततश् च पौरा एकादश भूपतयो ऽब्दशतानि त्रीणि महीं भोक्ष्यन्ति । तेषूत्सन्नेषु कैलकिला यवना भूपतयो भविष्यन्त्य् अमूर्धाभिषिक्ताः । तेषां विन्ध्यशक्तिः

tataś ca paurā ekādaśa bhūpatayo 'bdaśatāni trīṇi mahīṃ bhokṣyanti | teṣūtsanneṣu kailakilā yavanā bhūpatayo bhaviṣyanty amūrdhābhiṣiktāḥ | teṣāṃ vindhyaśaktiḥ

ततः पुरंजयस् ततो रामचन्द्रस् तस्माद् धर्मो धर्माद् वङ्गरः कृतनन्दनः सुषिनन्दिस् तद्भ्राता नन्दियशाः शिशुकप्रवीरौ चैते वर्षशतं षड् वर्षाणि च भविष्यन्ति । ततस् तत्पुत्रास् त्रयोदशैते बाह्लिकाश् च त्रयः । ततः पुष्यमित्रपटुमित्रास् त्रयोदश मेकलाश् च सप्तान्ध्राः । कोसलायां तु नवैव भूपतयो भविष्यन्ति । नैषधास् तु तावन्त एव

tataḥ puraṃjayas tato rāmacandras tasmād dharmo dharmād vaṅgaraḥ kṛtanandanaḥ suṣinandis tadbhrātā nandiyaśāḥ śiśukapravīrau caite varṣaśataṃ ṣaḍ varṣāṇi ca bhaviṣyanti | tatas tatputrās trayodaśaite bāhlikāś ca trayaḥ | tataḥ puṣyamitrapaṭumitrās trayodaśa mekalāś ca saptāndhrāḥ | kosalāyāṃ tu navaiva bhūpatayo bhaviṣyanti | naiṣadhās tu tāvanta eva

मागधायां तु विश्वस्फटिकसंज्ञो ऽन्यान् वर्णान् करिष्यति । कैवर्तपटुपुलिन्दब्राह्मणान् राज्ये स्थापयिष्यति । उत्साद्याखिलक्षत्रजातिम् । नव नागाः पद्मावत्यां नाम पुर्यां मथुरायाम् अनुगङ्गाप्रयागं मागधा गुप्ताश् च भोक्ष्यन्ति । कोशलौड्रपुण्ड्रताम्रलिप्तान् समुद्रतटपुरीं च देवरक्षितो रक्षिष्यति । कलिङ्गमाहिषकमाहेन्द्रा भौमां गुहां भोक्ष्यन्ति । नैषधनैमिषिककालतोयान् जनपदान् मणिधानकवंश्या भोक्ष्यन्ति । त्रैराज्यमूषिकजनपदान् कनकाह्वया भोक्ष्यन्ति । सौराष्ट्रावन्तिशूद्रान् अर्बुदमरुभूमिविषयांश् च व्रात्या द्विजाभीरशूद्राद्या भोक्ष्यन्ति । सिन्धुतटदाविकोर्वीचन्द्रभागाकाश्मीरविषयांश् च व्रात्या म्लेच्छादयः शूद्रा भोक्ष्यन्ति । एते च तुल्यकालाः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो भविष्यन्ति । अल्पप्रसादा बृहत्कोपाः सर्वकालम् अनृताधर्मरुचयः स्त्रीबालगोवधकर्तारः परस्वादानरुचयो ऽल्पसारा उदितास्तमितप्रायाः स्वल्पायुषो महेच्छा ह्य् अल्पधर्माश् च भविष्यन्ति

māgadhāyāṃ tu viśvasphaṭikasaṃjño 'nyān varṇān kariṣyati | kaivartapaṭupulindabrāhmaṇān rājye sthāpayiṣyati | utsādyākhilakṣatrajātim | nava nāgāḥ padmāvatyāṃ nāma puryāṃ mathurāyām anugaṅgāprayāgaṃ māgadhā guptāś ca bhokṣyanti | kośalauḍrapuṇḍratāmraliptān samudrataṭapurīṃ ca devarakṣito rakṣiṣyati | kaliṅgamāhiṣakamāhendrā bhaumāṃ guhāṃ bhokṣyanti | naiṣadhanaimiṣikakālatoyān janapadān maṇidhānakavaṃśyā bhokṣyanti | trairājyamūṣikajanapadān kanakāhvayā bhokṣyanti | saurāṣṭrāvantiśūdrān arbudamarubhūmiviṣayāṃś ca vrātyā dvijābhīraśūdrādyā bhokṣyanti | sindhutaṭadāvikorvīcandrabhāgākāśmīraviṣayāṃś ca vrātyā mlecchādayaḥ śūdrā bhokṣyanti | ete ca tulyakālāḥ sarve pṛthivyāṃ bhūbhṛto bhaviṣyanti | alpaprasādā bṛhatkopāḥ sarvakālam anṛtādharmarucayaḥ strībālagovadhakartāraḥ parasvādānarucayo 'lpasārā uditāstamitaprāyāḥ svalpāyuṣo mahecchā hy alpadharmāś ca bhaviṣyanti

तैश् च विमिश्रा जनपदास् तच्छीलवर्तिनो राजाश्रयशुष्मिणो म्लेच्छाचार्याश् च विपर्ययेण वर्तमानाः प्रजाः क्षपयिष्यन्ति । ततश् चानुदिनम् अल्पाल्पह्रासव्यवच्छेदाद् धर्मार्थयोर् जगतः संक्षयो भविष्यति

taiś ca vimiśrā janapadās tacchīlavartino rājāśrayaśuṣmiṇo mlecchācāryāś ca viparyayeṇa vartamānāḥ prajāḥ kṣapayiṣyanti | tataś cānudinam alpālpahrāsavyavacchedād dharmārthayor jagataḥ saṃkṣayo bhaviṣyati

ततश् चार्थ एवाभिजनहेतुः । धनम् एवाशेषधर्महेतुः । अभिरुचिर् एव दाम्पत्यसंबन्धहेतुः । स्त्रीत्वम् एवोपभोगहेतुः । अनृतम् एव व्यवहारजयहेतुः । रत्नताम्रभागितैव पृथिवीहेतुः । ब्रह्मसूत्रम् एव विप्रत्वहेतुः । लिङ्गधारणम् एवाश्रमहेतुः । अन्याय एव वृत्तिहेतुः

tataś cārtha evābhijanahetuḥ | dhanam evāśeṣadharmahetuḥ | abhirucir eva dāmpatyasaṃbandhahetuḥ | strītvam evopabhogahetuḥ | anṛtam eva vyavahārajayahetuḥ | ratnatāmrabhāgitaiva pṛthivīhetuḥ | brahmasūtram eva vipratvahetuḥ | liṅgadhāraṇam evāśramahetuḥ | anyāya eva vṛttihetuḥ

दौर्बल्यम् एवावृत्तिहेतुः । भयगर्भोच्चारणम् एव पाण्डित्यहेतुः । आढ्यतैव साधुत्वहेतुः

daurbalyam evāvṛttihetuḥ | bhayagarbhoccāraṇam eva pāṇḍityahetuḥ | āḍhyataiva sādhutvahetuḥ

स्नानम् एव प्रसाधनहेतुः । दानम् एव धर्महेतुः । स्वीकरणम् एव विवाहहेतुः । सद्वेशधार्य् एव पात्रम् । दूरायतनोदकम् एव तीर्थम् । इत्य् एवम् अनेकदोषोत्तरे भूमण्डले सर्ववर्णेष्व् एव यो यो बलवान् स स भूपतिर् भविष्यति । एवं चातिलुब्धकरभारासहाः शैलानाम् अन्तरद्रोणीः प्रजाः संश्रयिष्यन्ति । मधुशाकमूलफलपत्त्रपुष्पाद्याहाराश् च भविष्यन्ति । तरुवल्कलचीरप्रावरणाश् चातिबहुप्रजाः शीतवातातपवर्षसहा भविष्यन्ति । न च कश्चित् त्रयोविंशतिवर्षाणि जीविष्यति अनवरतं चात्र कलियुगे क्षयम् आयात्य् अखिल एवैष जनः क्षयम् उपैष्यति

snānam eva prasādhanahetuḥ | dānam eva dharmahetuḥ | svīkaraṇam eva vivāhahetuḥ | sadveśadhāry eva pātram | dūrāyatanodakam eva tīrtham | ity evam anekadoṣottare bhūmaṇḍale sarvavarṇeṣv eva yo yo balavān sa sa bhūpatir bhaviṣyati | evaṃ cātilubdhakarabhārāsahāḥ śailānām antaradroṇīḥ prajāḥ saṃśrayiṣyanti | madhuśākamūlaphalapattrapuṣpādyāhārāś ca bhaviṣyanti | taruvalkalacīraprāvaraṇāś cātibahuprajāḥ śītavātātapavarṣasahā bhaviṣyanti | na ca kaścit trayoviṃśativarṣāṇi jīviṣyati anavarataṃ cātra kaliyuge kṣayam āyāty akhila evaiṣa janaḥ kṣayam upaiṣyati

श्रौतस्मार्तधर्मे विप्लवम् अत्यन्तम् उपगते क्षीणप्राये च कलाव् अशेषजगत्स्रष्टुश् चराचरगुरोर् आदिमयस्यान्तमयस्य सर्वमयस्य ब्रह्ममयस्यात्मरूपिणो भगवतो वासुदेवस्यांशः शम्बलग्रामप्रधानब्राह्मणविष्णुयशसो गृहे ऽष्टगुणर्द्धिसमन्वितः कल्किरूपी जगत्य् अत्रावतीर्य सकलम्लेच्छदस्युदुष्टाचरणचेतसाम् अशेषाणाम् अपरिच्छिन्नमाहात्म्यशक्तिः क्षयं करिष्यति । स्वधर्मेषु चाखिलं जगत् संस्थापयिष्यति । अनन्तरं चाशेषकलेर् अवसाने निशावसानप्रबुद्धानां तेषाम् एव जनपदानाम् अमलस्फटिकविशुद्धा मतयो भविष्यन्ति

śrautasmārtadharme viplavam atyantam upagate kṣīṇaprāye ca kalāv aśeṣajagatsraṣṭuś carācaraguror ādimayasyāntamayasya sarvamayasya brahmamayasyātmarūpiṇo bhagavato vāsudevasyāṃśaḥ śambalagrāmapradhānabrāhmaṇaviṣṇuyaśaso gṛhe 'ṣṭaguṇarddhisamanvitaḥ kalkirūpī jagaty atrāvatīrya sakalamlecchadasyuduṣṭācaraṇacetasām aśeṣāṇām aparicchinnamāhātmyaśaktiḥ kṣayaṃ kariṣyati | svadharmeṣu cākhilaṃ jagat saṃsthāpayiṣyati | anantaraṃ cāśeṣakaler avasāne niśāvasānaprabuddhānāṃ teṣām eva janapadānām amalasphaṭikaviśuddhā matayo bhaviṣyanti

तेषां च बीजभूतानाम् अशेषमनुष्याणां परिणतानाम् अपि तत्कालकृतानाम् अपत्यप्रसूतिर् भविष्यति । तानि च तदपत्यानि कृतयुगधर्मानुसारीण्य् एव भविष्यन्तीति

teṣāṃ ca bījabhūtānām aśeṣamanuṣyāṇāṃ pariṇatānām api tatkālakṛtānām apatyaprasūtir bhaviṣyati | tāni ca tadapatyāni kṛtayugadharmānusārīṇy eva bhaviṣyantīti

अत्रोच्यते । यदा चन्द्रश् च सूर्यश् च यदा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम्

atrocyate | yadā candraś ca sūryaś ca yadā tiṣyabṛhaspatī / ekarāśau sameṣyanti bhaviṣyati tadā kṛtam

अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये । एते वंशेषु भूपालाः कथिता मुनिसत्तम

atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye / ete vaṃśeṣu bhūpālāḥ kathitā munisattama

यावत् परीक्षितो जन्म यावन् नन्दाभिषेचनम् । एतद् वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम्

yāvat parīkṣito janma yāvan nandābhiṣecanam / etad varṣasahasraṃ tu jñeyaṃ pañcadaśottaram

सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस् तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि । तेन सप्तर्षयो युक्तास् तिष्ठन्त्य् अब्दशतं नृणाम्

saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete uditau divi / tayos tu madhye nakṣatraṃ dṛśyate yat samaṃ niśi / tena saptarṣayo yuktās tiṣṭhanty abdaśataṃ nṛṇām

ते तु पारीक्षिते काले मघास्व् आसन् द्विजोत्तम । तदा प्रवृत्तश् च कलिर् द्वादशाब्दशतात्मकः

te tu pārīkṣite kāle maghāsv āsan dvijottama / tadā pravṛttaś ca kalir dvādaśābdaśatātmakaḥ

यदैव भगवद्विष्णोर् अंशो यातो दिवं द्विज । वसुदेवकुलोद्भूतस् तदैवात्रागतः कलिः

yadaiva bhagavadviṣṇor aṃśo yāto divaṃ dvija / vasudevakulodbhūtas tadaivātrāgataḥ kaliḥ

यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पर्शेमां वसुंधराम् । तावत् पृथ्वीपरिष्वङ्गे समर्थो नाभवत् कलिः

yāvat sa pādapadmābhyāṃ pasparśemāṃ vasuṃdharām / tāvat pṛthvīpariṣvaṅge samartho nābhavat kaliḥ

गते सनातनस्यांशे विष्णोस् तत्र भुवो दिवम् । तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

gate sanātanasyāṃśe viṣṇos tatra bhuvo divam / tatyāja sānujo rājyaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः । याते कृष्णे चकाराथ सो ऽभिषेकं परीक्षितः

viparītāni dṛṣṭvā ca nimittāni sa pāṇḍavaḥ / yāte kṛṣṇe cakārātha so 'bhiṣekaṃ parīkṣitaḥ

प्रयास्यन्ति यदा चैते पूर्वाषाढां महर्षयः । तदा नन्दात् प्रभृत्य् एष कलिर् वृद्धिं गमिष्यति

prayāsyanti yadā caite pūrvāṣāḍhāṃ maharṣayaḥ / tadā nandāt prabhṛty eṣa kalir vṛddhiṃ gamiṣyati

यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस् तस्मिन्न् एव तदाहनि । प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य संख्यां निबोध मे

yasmin kṛṣṇo divaṃ yātas tasminn eva tadāhani / pratipannaṃ kaliyugaṃ tasya saṃkhyāṃ nibodha me

त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विज मानुषसंख्यया । षष्टिं चैव सहस्राणि भविष्यत्य् एष वै कलिः

trīṇi lakṣāṇi varṣāṇāṃ dvija mānuṣasaṃkhyayā / ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi bhaviṣyaty eṣa vai kaliḥ

शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च च संख्यया । निःशेषेण ततस् तस्मिन् भविष्यति पुनः कृतम्

śatāni tāni divyāni sapta pañca ca saṃkhyayā / niḥśeṣeṇa tatas tasmin bhaviṣyati punaḥ kṛtam

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम । युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama / yuge yuge mahātmānaḥ samatītāḥ sahasraśaḥ

बहुत्वान् नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले । पुनरुक्तबहुत्वात् तु न मया परिकीर्तिता

bahutvān nāmadheyānāṃ parisaṃkhyā kule kule / punaruktabahutvāt tu na mayā parikīrtitā

देवापिः पौरवो राजा मरुश् चेक्ष्वाकुवंशजः । महायोगबलोपेतौ कलापग्रामसंश्रयौ

devāpiḥ pauravo rājā maruś cekṣvākuvaṃśajaḥ / mahāyogabalopetau kalāpagrāmasaṃśrayau

कृते युग इहागत्य क्षत्रप्रावर्तकौ हि तौ । भविष्यतो मनोर् वंशबीजभूतौ व्यवस्थितौ

kṛte yuga ihāgatya kṣatraprāvartakau hi tau / bhaviṣyato manor vaṃśabījabhūtau vyavasthitau

एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रैर् वसुंधरा । कृतत्रेतादिसंज्ञानि युगानि त्रीणि भुज्यते

etena kramayogena manuputrair vasuṃdharā / kṛtatretādisaṃjñāni yugāni trīṇi bhujyate

कलौ तु बीजभूतास् ते केचित् तिष्ठन्ति भूतले । यथैव देवापिमरू साम्प्रतं समवस्थितौ

kalau tu bījabhūtās te kecit tiṣṭhanti bhūtale / yathaiva devāpimarū sāmprataṃ samavasthitau

एष तूद्देशतो वंशस् तवोक्तो भूभुजां मया । निखिलो गदितुं शक्यो नैव जन्मशतैर् अपि

eṣa tūddeśato vaṃśas tavokto bhūbhujāṃ mayā / nikhilo gadituṃ śakyo naiva janmaśatair api

एते चान्ये च भूपाला यैर् अत्र क्षितिमण्डले । कृतं ममत्वं मोहान्धैर् नित्ये ऽनित्यकलेवरैः

ete cānye ca bhūpālā yair atra kṣitimaṇḍale / kṛtaṃ mamatvaṃ mohāndhair nitye 'nityakalevaraiḥ

कथं ममेयम् अचला मत्पुत्रस्य कथं मही । मद्वंशस्येति चिन्तार्ता जग्मुर् अन्तम् इमे नृपाः

kathaṃ mameyam acalā matputrasya kathaṃ mahī / madvaṃśasyeti cintārtā jagmur antam ime nṛpāḥ

तेभ्यः पूर्वतराश् चान्ये तेभ्यस् तेभ्यस् तथापरे । भविष्याश् चैव यास्यन्ति तेषाम् अन्ये च ये ऽध्य् अनु

tebhyaḥ pūrvatarāś cānye tebhyas tebhyas tathāpare / bhaviṣyāś caiva yāsyanti teṣām anye ca ye 'dhy anu

विलोक्यात्मजयोद्योगयात्राव्यग्रान् नराधिपान् । पुष्पप्रहासैः शरदि हसतीव वसुंधरा

vilokyātmajayodyogayātrāvyagrān narādhipān / puṣpaprahāsaiḥ śaradi hasatīva vasuṃdharā

मैत्रेय पृथिवीगीताः श्लोकाश् चात्र निबोध तान् । यान् आह धर्मध्वजिने जनकायासितो मुनिः

maitreya pṛthivīgītāḥ ślokāś cātra nibodha tān / yān āha dharmadhvajine janakāyāsito muniḥ

§पृथिवी उवाच: कथम् एष नरेन्द्राणां मोहो बुद्धिमताम् अपि । येन फेनसधर्माणो ऽप्य् अतिविश्वस्तचेतसः

§pṛthivī uvāca: katham eṣa narendrāṇāṃ moho buddhimatām api / yena phenasadharmāṇo 'py ativiśvastacetasaḥ

पूर्वम् आत्मजयं कृत्वा जेतुम् इच्छन्ति मन्त्रिणः । ततो भृत्यांश् च पौरांश् च जिगीषन्ते तथा रिपून्

pūrvam ātmajayaṃ kṛtvā jetum icchanti mantriṇaḥ / tato bhṛtyāṃś ca paurāṃś ca jigīṣante tathā ripūn

क्रमेणानेन जेष्यामो वयं पृथ्वीं ससागराम् । इत्य् आसक्तधियो मृत्युं न पश्यन्त्य् अविदूरगम्

krameṇānena jeṣyāmo vayaṃ pṛthvīṃ sasāgarām / ity āsaktadhiyo mṛtyuṃ na paśyanty avidūragam

समुद्रावरणं याति मन्मण्डलम् अथो वशम् । कियद् आत्मजयाद् एतन् मुक्तिर् आत्मजये फलम्

samudrāvaraṇaṃ yāti manmaṇḍalam atho vaśam / kiyad ātmajayād etan muktir ātmajaye phalam

उत्सृज्य पूर्वजा याता यां नादाय गतः पिता । तां ममेति विमूढत्वाज् जेतुम् इच्छन्ति पार्थिवाः

utsṛjya pūrvajā yātā yāṃ nādāya gataḥ pitā / tāṃ mameti vimūḍhatvāj jetum icchanti pārthivāḥ

मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातॄणां चापि विग्रहाः । जायन्ते ऽत्यन्तमोहेन ममत्वादृतचेतसाम्

matkṛte pitṛputrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ cāpi vigrahāḥ / jāyante 'tyantamohena mamatvādṛtacetasām

पृथ्वी ममेयं सकला ममेयं मदन्वयस्यापि च शाश्वतेयम् । यो यो मृतो ह्य् अत्र बभूव राजा कुबुद्धिर् आसीद् इति तस्य तस्य

pṛthvī mameyaṃ sakalā mameyaṃ madanvayasyāpi ca śāśvateyam / yo yo mṛto hy atra babhūva rājā kubuddhir āsīd iti tasya tasya

दृष्ट्वा ममत्वादृतचित्तम् एकं विहाय मां मृत्युपथं व्रजन्तम् । तस्यान्वयस्थस्य कथं ममत्वं हृद्य् आस्पदं मत्प्रभवं करोति

dṛṣṭvā mamatvādṛtacittam ekaṃ vihāya māṃ mṛtyupathaṃ vrajantam / tasyānvayasthasya kathaṃ mamatvaṃ hṛdy āspadaṃ matprabhavaṃ karoti

पृथ्वी ममैषाशु परित्यजैनां वदन्ति ये दूतमुखैः स्वशत्रुम् । नराधिपास् तेषु ममातिहासः पुनश् च मूढेषु दयाभ्युपैति

pṛthvī mamaiṣāśu parityajaināṃ vadanti ye dūtamukhaiḥ svaśatrum / narādhipās teṣu mamātihāsaḥ punaś ca mūḍheṣu dayābhyupaiti

§पराशर उवाच: इत्य् एते धरणीगीताः श्लोका मैत्रेय यैः श्रुतैः । ममत्वं विलयं याति तापन्यस्तं यथा हिमम्

§parāśara uvāca: ity ete dharaṇīgītāḥ ślokā maitreya yaiḥ śrutaiḥ / mamatvaṃ vilayaṃ yāti tāpanyastaṃ yathā himam

इत्य् एष कथितः सम्यङ् मनोर् वंशो मया तव । यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोर् अंशांशका नृपाः

ity eṣa kathitaḥ samyaṅ manor vaṃśo mayā tava / yatra sthitipravṛttasya viṣṇor aṃśāṃśakā nṛpāḥ

शृणोति य इमं भक्त्या मनोर् वंशम् अनुक्रमात् । तस्य पापम् अशेषं वै प्रणश्यत्य् अमलात्मनः

śṛṇoti ya imaṃ bhaktyā manor vaṃśam anukramāt / tasya pāpam aśeṣaṃ vai praṇaśyaty amalātmanaḥ

धनधान्यर्द्धिम् अतुलां प्राप्नोत्य् अव्याहतेन्द्रियः । श्रुत्वैवम् अखिलं वंशं प्रशस्तं शशिसूर्ययोः । इक्ष्वाकुजह्नुमान्धातृसगराविक्षितान् रघून्

dhanadhānyarddhim atulāṃ prāpnoty avyāhatendriyaḥ / śrutvaivam akhilaṃ vaṃśaṃ praśastaṃ śaśisūryayoḥ / ikṣvākujahnumāndhātṛsagarāvikṣitān raghūn

ययातिनहुषाद्यांश् च ज्ञात्वा निष्ठाम् उपागतान् । महाबलान् महावीर्यान् अनन्तधनसंचयान्

yayātinahuṣādyāṃś ca jñātvā niṣṭhām upāgatān / mahābalān mahāvīryān anantadhanasaṃcayān

कृतान् कालेन बलिना कथाशेषान् नराधिपान्

kṛtān kālena balinā kathāśeṣān narādhipān

श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा । द्रव्यादौ वा कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः

śrutvā na putradārādau gṛhakṣetrādike tathā / dravyādau vā kṛtaprajño mamatvaṃ kurute naraḥ

तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैर् उद्बाहुभिर् वर्षगणान् अनेकान् । इष्टाश् च यज्ञा बलिनो ऽतिवीर्याः कृतास् तु कालेन कथावशेषाः

taptaṃ tapo yaiḥ puruṣapravīrair udbāhubhir varṣagaṇān anekān / iṣṭāś ca yajñā balino 'tivīryāḥ kṛtās tu kālena kathāvaśeṣāḥ

पृथुः समस्तान् प्रचचार लोकान् अव्याहतो यो ऽरिविदारिचक्रः । स कालवाताभिहतो विनष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलम् अग्नौ

pṛthuḥ samastān pracacāra lokān avyāhato yo 'rividāricakraḥ / sa kālavātābhihato vinaṣṭaḥ kṣiptaṃ yathā śālmalitūlam agnau

यः कार्तवीर्यो बुभुजे समस्तान् द्वीपान् समाक्रम्य हतारिचक्रः । कथाप्रसङ्गेष्व् अभिधीयमानः स एव संकल्पविकल्पहेतुः

yaḥ kārtavīryo bubhuje samastān dvīpān samākramya hatāricakraḥ / kathāprasaṅgeṣv abhidhīyamānaḥ sa eva saṃkalpavikalpahetuḥ

दशाननावीक्षितराघवाणाम् ऐश्वर्यम् उद्भासितदिङ्मुखानाम् । भस्मापि जातं न कथं क्षणेन भ्रूभङ्गपातेन धिग् अन्तकस्य

daśānanāvīkṣitarāghavāṇām aiśvaryam udbhāsitadiṅmukhānām / bhasmāpi jātaṃ na kathaṃ kṣaṇena bhrūbhaṅgapātena dhig antakasya

कथाशरीरत्वम् अवाप यद् वै मान्धातृनामा भुवि चक्रवर्ती । श्रुत्वापि तं को हि करोति साधुर् ममत्वम् आत्मन्य् अपि मन्दचेताः

kathāśarīratvam avāpa yad vai māndhātṛnāmā bhuvi cakravartī / śrutvāpi taṃ ko hi karoti sādhur mamatvam ātmany api mandacetāḥ

भगीरथाद्याः सगरः ककुत्स्थो दशाननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिराद्याश् च बभूवुर् एते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः

bhagīrathādyāḥ sagaraḥ kakutstho daśānano rāghavalakṣmaṇau ca / yudhiṣṭhirādyāś ca babhūvur ete satyaṃ na mithyā kva nu te na vidmaḥ

ये साम्प्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीर्याः । ये ते तथान्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यन्ति यथैव पूर्वे

ye sāmprataṃ ye ca nṛpā bhaviṣyāḥ proktā mayā vipravarogravīryāḥ / ye te tathānye ca tathābhidheyāḥ sarve bhaviṣyanti yathaiva pūrve

एतद् विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वम् आत्मन्य् अपि पण्डितेन । तिष्ठन्तु तावत् तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये तु शरीरतो ऽन्ये

etad viditvā na nareṇa kāryaṃ mamatvam ātmany api paṇḍitena / tiṣṭhantu tāvat tanayātmajāyāḥ kṣetrādayo ye tu śarīrato 'nye

विश्वामित्रभरद्वाजागस्त्यप्रभृतिभिर् मुनिवरैः ऋग्यजुःसामाथर्वैः संस्तूयमानो नृत्यगीतवाद्याखिललोकमङ्गलवाद्यैर् वीणावेणुमृदङ्गभेरीपटहशङ्खकाहलगोमुखप्रभृतिभिः सुनादैः समस्तभूभृतां मध्ये सकललोकरक्षार्थं यथोचितम् अभिषिक्तो दाशरथिः कोसलेन्द्रो रघुकुलतिलको जानकीप्रियो भ्रातृत्रयप्रियः सिंहासनगतो द्वादशाब्दसहस्रं राज्यम् अकरोत्

viśvāmitrabharadvājāgastyaprabhṛtibhir munivaraiḥ ṛgyajuḥsāmātharvaiḥ saṃstūyamāno nṛtyagītavādyākhilalokamaṅgalavādyair vīṇāveṇumṛdaṅgabherīpaṭahaśaṅkhakāhalagomukhaprabhṛtibhiḥ sunādaiḥ samastabhūbhṛtāṃ madhye sakalalokarakṣārthaṃ yathocitam abhiṣikto dāśarathiḥ kosalendro raghukulatilako jānakīpriyo bhrātṛtrayapriyaḥ siṃhāsanagato dvādaśābdasahasraṃ rājyam akarot