Aṃśa 1 — Creation

विप्_न्,न्न्।न्न् = नुम्बेर् ओफ़् अंश,अध्याय।वेर्से विप्_न्,न्न्।न्न्*न्न्(:न्न्) = नुम्बेर् ओफ़् प्रेचेदिन्ग् अंश,अध्याय।वेर्से*इन्सेर्तिओन्(:लिने [ओप्तिओनल् फ़ोर् इन्सेर्तिओन्स् ओफ़् मोरे थन् ओने लिने]) विप्_न्,न्न्।न्न्@न्:न्न् = नुम्बेर् ओफ़् प्रेचेदिन्ग् अंश,अध्याय।वेर्से@अप्पेन्दिx:लिने । = दण्ड इन् मेत्रिच् पर्त्स् । = दण्ड इन् प्रोसे पर्त्स् §॥। = इन्तेर्लोचुतोर्स् xxx = मिस्सिन्ग्।इल्लेगिब्ले छरच्तेर् त्हिस् ग्रेतिल् तेXत् फ़िले इस् फ़ोर् रेफ़ेरेन्चे पुर्पोसेस् ओन्ल्य्! चोप्य्रिग्ह्त् अन्द् तेर्म्स् ओफ़् उस्अगे अस् फ़ोर् सोउर्चे फ़िले। तेxत् चोन्वेर्तेद् तो उनिचोदे (उत्फ़्-८)। (थिस् फ़िले इस् तो बे उसेद् wइथ् अ उत्फ़्-८ फ़ोन्त् अन्द् योउर् ब्रोwसेर्ऽस् विएW चोन्फ़िगुरतिओन् सेत् तो उत्फ़्-८।) देस्च्रिप्तिओन्:मुल्तिब्य्ते सेक़ुएन्चे: लोन्ग् अ आ लोन्ग् अ आ लोन्ग् इ ई लोन्ग् इ ई लोन्ग् उ ऊ लोन्ग् उ ऊ वोचलिच् र् ऋ वोचलिच् र् ऋ लोन्ग् वोचलिच् र् ॠ वोचलिच् ल् ऌ वोचलिच् ल् ऌ लोन्ग् वोचलिच् ल् ॡ वेलर् न् ङ् वेलर् न् ङ् पलतल् न् ञ् पलतल् न् ञ् रेत्रोफ़्लेx त् ट् रेत्रोफ़्लेx त् ट् रेत्रोफ़्लेx द् ड् रेत्रोफ़्लेx द् ड् रेत्रोफ़्लेx न् ण् रेत्रोफ़्लेx न् ण् पलतल् स् श् पलतल् स् श् रेत्रोफ़्लेx स् ष् रेत्रोफ़्लेx स् ष् अनुस्वर ं विसर्ग ः लोन्ग् ए ē लोन्ग् ओ ō ल् उन्देर्बर् ऴ् र् उन्देर्बर् ऱ् न् उन्देर्बर् ऩ् क् उन्देर्बर् ḵ त् उन्देर्बर् ṯ उन्लेस्स् इन्दिचतेद् ओथेर्wइसे, अच्चेन्त्स् हवे बेएन् द्रोप्पेद् इन् ओर्देर् तो फ़चिलितते wओर्द् सेअर्छ्। फ़ोर् अ चोम्प्रेहेन्सिवे लिस्त् ओफ़् ग्रेतिल् एन्चोदिन्ग्स् अन्द् फ़ोर्मत्स् सेए: ह्त्त्प्:॥ग्रेतिल्।सुब्।उनि-गोएत्तिन्गेन्।दे।ग्रेतिल्।ग्रेत्दिअच्।प्द्फ़् अन्द् ह्त्त्प्:॥ग्रेतिल्।सुब्।उनि-गोएत्तिन्गेन्।दे।ग्रेतिल्।ग्रेत्दिअस्।प्द्फ़् फ़ोर् फ़ुर्थेर् इन्फ़ोर्मतिओन् सेए: ह्त्त्प्:॥ग्रेतिल्।सुब्।उनि-गोएत्तिन्गेन्।दे।ग्रेतिल्।ह्त्म् ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ श्रीगणेशाय नमः ॐ नमो नारायणाय ॐ । ॐ नमो कृष्णाय । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । नमो गणपतये । ॐ श्रीकृष्णः । जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन । सदक्षरं ब्रह्म य ईश्वरः पुमान् गुणोर्मिसृष्टिस्थितिकालसंलयः । प्रणम्य विष्णुं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च । इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् । स्वस्ति श्रीगुरुगणेशभारतीस्वरूपिणे श्रीनारायणाय नमः । समस्तचेतोभिमतार्थसिद्धये गणैः सुराणाम् अपि संस्तुतौ यः । पद्मासनं पद्मसमाननं च पद्मस्य योनिश् चतुराननं च । ॥॥ ॥॥ ॥॥ ।तात्मने [लचुन] । कृत्वा तन् नरसिंहरूपम् अतुलं लोकत्रयव्यापि यद् व्यालं विस्फुटचारुकेसरसटासंघातरम्याकृतिः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय श्रीगणेशसरस्वतीभ्यां नमः । जयति कमलोदरवपुः कम[ल]मुखः कमलगर्भसंभूतः ।* * जयति जलभारगर्भितनिलाम्बुदनीलवपुः ।* * जयति शशिखण्डमण्डितविकटजटामुकुटसंकटललाटम् ।* * श्रीगणेशाय नमः ॐ नमो भगवते श्रीवासुदेवाय । ॐ । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय श्रीगणेशसरस्वतीभ्यां नमः । ॐ । शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । अगजाननपद्मार्कं गजाननम् अहर्निशम् । या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासन । ॐ । यस्माद् इदं जगद् अजायत यत्र तिष्ठत्य् अन्ते समस्तम् इदं अस्तम् उपैति यत्र ।* * तत्त्वेन यश् च दधदीश्वरतत्स्वभाव भोगापवर्गतदुपायगतीर् उदारः ।* * अंशैः षड्भिः समाकीणम् अङ्गैर् वेदम् इवापरम् । ॐ श्रीविष्णवे नमः । श्रीमहागणपतये नमः । अविघ्नम् अस्तु । पङ्केरुहाक्षाय भवौषधाय भक्तार्तिनाशाय परात् पराय । हरिः ॐ विष्णुपुराणं संपुतं आरम्भं शुभम् अस्तु अविघ्नम् अस्तु श्रीश्रियै न्मः [नमः] श्रीहयग्रीवाय न्मः [नमः] श्रीरामचन्द्राय परस्मै ब्रह्मणे न्मः [नमः] हरिः ॐ अविघ्नम् अस्तु । श्रीगणेशाय नमः अविघ्नेन परिसमाप्तिर् अस्तु । यस्यासीत् प्रपितामहो गुणनिधेर् देवः पुराणो जगत् सृष्टा यस्य पितामहो मतिमतां श्रेष्ठो वसिष्ठः पिता । पराशरं मुनिवरं कृतपूर्वाह्णिकक्रियम् । मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च

ViP_n,nn.nn = number of aṃśa,adhyāya.verse ViP_n,nn.nn*nn(:nn) = number of PRECEDING aṃśa,adhyāya.verse*insertion(:line [optional for insertions of more than one line]) ViP_n,nn.nn@n:nn = number of PRECEDING aṃśa,adhyāya.verse@appendix:line / = daṇḍa in metric parts | = daṇḍa in prose parts §... = interlocutors xxx = missing/illegible character THIS GRETIL TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY! COPYRIGHT AND TERMS OF USAGE AS FOR SOURCE FILE. Text converted to Unicode (UTF-8). (This file is to be used with a UTF-8 font and your browser's VIEW configuration set to UTF-8.) description:multibyte sequence: long a ā long A Ā long i ī long I Ī long u ū long U Ū vocalic r ṛ vocalic R Ṛ long vocalic r ṝ vocalic l ḷ vocalic L Ḷ long vocalic l ḹ velar n ṅ velar N Ṅ palatal n ñ palatal N Ñ retroflex t ṭ retroflex T Ṭ retroflex d ḍ retroflex D Ḍ retroflex n ṇ retroflex N Ṇ palatal s ś palatal S Ś retroflex s ṣ retroflex S Ṣ anusvara ṃ visarga ḥ long e ē long o ō l underbar ḻ r underbar ṟ n underbar ṉ k underbar ḵ t underbar ṯ Unless indicated otherwise, accents have been dropped in order to facilitate word search. For a comprehensive list of GRETIL encodings and formats see: http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/gretdiac.pdf and http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/gretdias.pdf For further information see: http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil.htm oṃ namo bhagavate vāsudevāya | oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ oṃ namo nārāyaṇāya oṃ | oṃ namo kṛṣṇāya | oṃ namo bhagavate vāsudevāya | namo gaṇapataye | oṃ śrīkṛṣṇaḥ | jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana / sadakṣaraṃ brahma ya īśvaraḥ pumān guṇormisṛṣṭisthitikālasaṃlayaḥ / praṇamya viṣṇuṃ viśveśaṃ brahmādīn praṇipatya ca / itihāsapurāṇajñaṃ vedavedāṅgapāragam / svasti śrīgurugaṇeśabhāratīsvarūpiṇe śrīnārāyaṇāya namaḥ | samastacetobhimatārthasiddhaye gaṇaiḥ surāṇām api saṃstutau yaḥ / padmāsanaṃ padmasamānanaṃ ca padmasya yoniś caturānanaṃ ca / .... .... .... .tātmane [lacuna] / kṛtvā tan narasiṃharūpam atulaṃ lokatrayavyāpi yad vyālaṃ visphuṭacārukesarasaṭāsaṃghātaramyākṛtiḥ / oṃ namo bhagavate vāsudevāya śrīgaṇeśasarasvatībhyāṃ namaḥ | jayati kamalodaravapuḥ kama[la]mukhaḥ kamalagarbhasaṃbhūtaḥ /* * jayati jalabhāragarbhitanilāmbudanīlavapuḥ /* * jayati śaśikhaṇḍamaṇḍitavikaṭajaṭāmukuṭasaṃkaṭalalāṭam /* * śrīgaṇeśāya namaḥ oṃ namo bhagavate śrīvāsudevāya | oṃ | oṃ namo bhagavate vāsudevāya śrīgaṇeśasarasvatībhyāṃ namaḥ | oṃ | śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam / agajānanapadmārkaṃ gajānanam aharniśam / yā kundendutuṣārahāradhavalā yā śubhravastrāvṛtā yā vīṇāvaradaṇḍamaṇḍitakarā yā śvetapadmāsana / oṃ | yasmād idaṃ jagad ajāyata yatra tiṣṭhaty ante samastam idaṃ astam upaiti yatra /* * tattvena yaś ca dadhadīśvaratatsvabhāva bhogāpavargatadupāyagatīr udāraḥ /* * aṃśaiḥ ṣaḍbhiḥ samākīṇam aṅgair vedam ivāparam / oṃ śrīviṣṇave namaḥ | śrīmahāgaṇapataye namaḥ | avighnam astu | paṅkeruhākṣāya bhavauṣadhāya bhaktārtināśāya parāt parāya / hariḥ oṃ viṣṇupurāṇaṃ saṃputaṃ ārambhaṃ śubham astu avighnam astu śrīśriyai nmaḥ [namaḥ] śrīhayagrīvāya nmaḥ [namaḥ] śrīrāmacandrāya parasmai brahmaṇe nmaḥ [namaḥ] hariḥ oṃ avighnam astu | śrīgaṇeśāya namaḥ avighnena parisamāptir astu | yasyāsīt prapitāmaho guṇanidher devaḥ purāṇo jagat sṛṣṭā yasya pitāmaho matimatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ pitā / parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapūrvāhṇikakriyam / maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca

त्वत्तो हि वेदाध्ययनम् अधीतम् अखिलं गुरो । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि वेदाङ्गानि यथाक्रमम्

tvatto hi vedādhyayanam adhītam akhilaṃ guro / dharmaśāstrāṇi sarvāṇi vedāṅgāni yathākramam

त्वत्प्रसादान् मुनिश्रेष्ठ माम् अन्ये नाकृतश्रमम् । वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो ये ऽपि विद्विषः

tvatprasādān muniśreṣṭha mām anye nākṛtaśramam / vakṣyanti sarvaśāstreṣu prāyaśo ye 'pi vidviṣaḥ

सो ऽहम् इच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति

so 'ham icchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat / babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati

यन्मयं च जगद् ब्रह्मन् यतश् चैतच् चराचरम् । लीनम् आसीद् यथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च

yanmayaṃ ca jagad brahman yataś caitac carācaram / līnam āsīd yathā yatra layam eṣyati yatra ca

यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च संभवम् । समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः

yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca saṃbhavam / samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ

सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम । देवादीनां तथा वंशान् मनून् मन्वन्तराणि च

sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama / devādīnāṃ tathā vaṃśān manūn manvantarāṇi ca

कल्पान् कल्पविकल्पांश् च चतुर्युगविकल्पितान् । कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्मांश् च कृत्स्नशः

kalpān kalpavikalpāṃś ca caturyugavikalpitān / kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ

देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन् महामुने । वेदशाखाप्रणयनं यथावद् व्यासकर्तृकम्

devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yan mahāmune / vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvad vyāsakartṛkam

धर्मांश् च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् । श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सर्वं त्वत्तो वासिष्ठनन्दन

dharmāṃś ca brāhmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām / śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ tvatto vāsiṣṭhanandana

ब्रह्मन् प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् । येनाहम् एतज् जानीयां त्वत्प्रसादान् महामुने

brahman prasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam / yenāham etaj jānīyāṃ tvatprasādān mahāmune

§पराशर उवाच: साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितो ऽस्मि पुरातनम् । पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यद् उवाच ह

§parāśara uvāca: sādhu maitreya dharmajña smārito 'smi purātanam / pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yad uvāca ha

विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितो मया । श्रुतस् तातस् ततः क्रोधो मैत्रेयासीन् ममातुलः

viśvāmitraprayuktena rakṣasā bhakṣito mayā / śrutas tātas tataḥ krodho maitreyāsīn mamātulaḥ

ततो ऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् । भस्मीकृताश् च शतशस् तस्मिन् सत्रे निशाचराः

tato 'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham / bhasmīkṛtāś ca śataśas tasmin satre niśācarāḥ

ततः संक्षीयमाणेषु तेषु रक्षःस्व् अशेषतः । माम् उवाच महाभागो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः

tataḥ saṃkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣaḥsv aśeṣataḥ / mām uvāca mahābhāgo vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ

अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युम् इमं जहि । राक्षसा नापराध्यन्ते पितुस् ते विहितं तथा

alam atyantakopena tāta manyum imaṃ jahi / rākṣasā nāparādhyante pitus te vihitaṃ tathā

मूढानाम् एष भवति क्रोधो ज्ञानवतां कुतः । हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक् पुमान्

mūḍhānām eṣa bhavati krodho jñānavatāṃ kutaḥ / hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhuk pumān

संचितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः । यशसस् तपसश् चैव क्रोधो नाशकरः परः

saṃcitasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ / yaśasas tapasaś caiva krodho nāśakaraḥ paraḥ

स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः । वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव

svargāpavargavyāsedhakāraṇaṃ paramarṣayaḥ / varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhava

अलं निशाचरैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः । सत्रं ते विरमत्व् एतत् क्षमासारा हि साधवः

alaṃ niśācarair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ / satraṃ te viramatv etat kṣamāsārā hi sādhavaḥ

एवं तातेन तेनाहम् अनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस् तद्वाक्यगौरवात्

evaṃ tātena tenāham anunīto mahātmanā / upasaṃhṛtavān satraṃ sadyas tadvākyagauravāt

ततः प्रीतः स भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः । संप्राप्तश् च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः

tataḥ prītaḥ sa bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ / saṃprāptaś ca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ

पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । माम् उवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः

pitāmahena dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ / mām uvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ

§पुलस्त्य उवाच: वैरे महति यद् वाक्याद् गुरोर् अस्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात् समस्तानि भवाञ् छास्त्राणि वेत्स्यति

§pulastya uvāca: vaire mahati yad vākyād guror asyāśritā kṣamā / tvayā tasmāt samastāni bhavāñ chāstrāṇi vetsyati

संततेर् न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान् महाभाग ददाम्य् अन्यं महावरम्

saṃtater na mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ / tvayā tasmān mahābhāga dadāmy anyaṃ mahāvaram

पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद् वेत्स्यते भवान्

purāṇasaṃhitākartā bhavān vatsa bhaviṣyati / devatāpāramārthyaṃ ca yathāvad vetsyate bhavān

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्य् अस्तमला मतिः । मत्प्रसादाद् असंदिग्धा तव वत्स भविष्यति

pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇy astamalā matiḥ / matprasādād asaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati

ततश् च भगवान् प्राह वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यद् उक्तं ते सर्वम् एतद् भविष्यति

tataś ca bhagavān prāha vasiṣṭho me pitāmahaḥ / pulastyena yad uktaṃ te sarvam etad bhaviṣyati

इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यद् उक्तं तत् स्मृतिं यातं त्वत्प्रश्नाद् अखिलं मम

iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā / yad uktaṃ tat smṛtiṃ yātaṃ tvatpraśnād akhilaṃ mama

सो ऽहं वदाम्य् अशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्

so 'haṃ vadāmy aśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate / purāṇasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham

विष्णोः सकाशाद् उद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्तासौ जगतो ऽस्य जगच् च सः

viṣṇoḥ sakāśād udbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam / sthitisaṃyamakartāsau jagato 'sya jagac ca saḥ

म्० इन्स्।: मित्रापुत्रवचो निशम्य सकलं स्मृत्वात्मनस् तद् वरम् सत्रं चैव निवारितं स सुमहाभागो ऽभवत् तारणम् । ______________________________________________________ §पराशर उवाच: अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

M0 ins.: mitrāputravaco niśamya sakalaṃ smṛtvātmanas tad varam satraṃ caiva nivāritaṃ sa sumahābhāgo 'bhavat tāraṇam / ______________________________________________________ §parāśara uvāca: avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane / sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca / vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ / avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ / mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām / praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ / tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् । प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum / praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ / pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ

तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe / sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ / rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ / varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते

sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ / tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate

तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् । एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम्

tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam / ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat / tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस् तथापरम्

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija / vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम्

pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat / paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास् तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः

pradhānapuruṣavyaktakālās tu pravibhāgaśaḥ / rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ

व्यक्तं विष्णुस् तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca / krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya

अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ / procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā

अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् । शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहतम्

akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam / śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam

त्रिगुणं तज् जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम् । तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु

triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam / tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu

वेदवादविदो विद्वन् नियता ब्रह्मवादिनः । पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम्

vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ / paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam

नाहो न रात्रिर् न नभो न भूमिर् नासीत् तमो ज्योतिर् अभून् न चान्यत् । श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस् तदासीत्

nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat / śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt

विष्णोः स्वरूपात् परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश् च विप्र । तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज कालसंज्ञम्

viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra / tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam

प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत् । तस्मात् प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः

prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat / tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ

अनादिर् भगवान् कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास् ततस् त्व् एते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः

anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate / avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ

गुणसाम्ये ततस् तस्मिन् पृथक् पुंसि व्यवस्थिते । कालस्वरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय परिवर्तते

guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite / kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate

श्२,ञ्१,व्१,ब्,द्२,४-८,ग्२,म्२ सुब्स्त्।: ततस् तत् परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः । सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः

Ś2,Ñ1,V1,B,D2,4-8,G2,M2 subst.: tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ / sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ

प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयाम् आस संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ

pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ / kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau

यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः

yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate / manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरुषोत्तमः । स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ / sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ

विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा । व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā / vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

गुणसाम्यात् ततस् तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान् मुने । गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम

guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune / guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama

प्रधानतत्त्वम् उद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् । सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान् । प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम् इवावृतम्

pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot / sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān / pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam

वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः । त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत

vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ / trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने । यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune / yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ

भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम्

bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ / sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् । आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot / ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha

बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ / ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot

ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते

tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha / jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate

स्पर्शमात्रस् ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot / jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च । रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्

saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca / rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire / saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ

तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता । तन्मात्राण्य् अविशेषाणि अविशेषास् ततो हि ते

tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā / tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te

न शान्ता नापि घोरास् ते न मूढाश् चाविशेषिणः । भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात्

na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ / bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt

तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः

taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa / ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

त्वक् चक्षुर् नासिका जिह्वा श्रोत्रम् अत्र च पञ्चमम् । शब्दादीनाम् अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज

tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam / śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī / visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन् संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā / śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ

शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास् तेन ते स्मृताः

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ

नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā / nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यम् अशेषतः

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ / ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ

पुरुषाधिष्ठितत्वाच् च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदाद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca / mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te

तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् समम् । भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम्

tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam / bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam / prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः । विष्णुर् ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम् एव व्यवस्थितः

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ / viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ

मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन् सुमहात्मनः

merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ / garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ

साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः । तस्मिन्न् अण्डे ऽभवद् विप्र सदेवासुरमानुषः

sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ / tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ

वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर् महता तथा

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ / vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस् तैः सर्वैः सहितो महान् । एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् । नालिकेरफलस्यान्तर् बीजं बाह्यदलैर् इव

avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān / ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam / nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva

जुषन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते

juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ / brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate

सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना । सत्त्वभृद् भगवान् विष्णुर् अप्रमेयपराक्रमः

sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā / sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ

तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य् अतिभीषणः

tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ / maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ

संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य् एकार्णवीकृते । नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः

saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte / nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ

प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk

सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः

sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām / sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः

sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca / upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ

पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाशम् एव च । सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज् जगत्

pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca / sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat

स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः । सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम् उपकारकम्

sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ / sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca / brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते

______________________________________________________ §maitreya uvāca: nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ / kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate

§पराशर उवाच: शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतो ऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता

§parāśara uvāca: śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ / yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ / bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā

तन् निबोध यथा सर्गे भगवान् संप्रवर्तते । नारायणाख्यो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः

tan nibodha yathā sarge bhagavān saṃpravartate / nārāyaṇākhyo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन् नित्य एवोपचारतः

utpannaḥ procyate vidvan nitya evopacārataḥ

निजेन तस्य मानेन आयुर् वर्षशतं स्मृतम् । तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते

nijena tasya mānena āyur varṣaśataṃ smṛtam / tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate

कालस्वरूपं विष्णोश् च यन् मयोक्तं तवानघ । तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्

kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yan mayoktaṃ tavānagha / tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश् च ये । भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम

anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāś ca ye / bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama

काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठात्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिको विधिः

kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama / kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtiko vidhiḥ

तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam / ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिर् देवानाम् उत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare / ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrir devānām uttaraṃ dinam

दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोध मे

divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam / caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ nibodha me

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः

catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam / divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ

तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते । संध्यांशकश् च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः

tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate / saṃdhyāṃśakaś ca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ

संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालो मुनिसत्तम । युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः

saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antar yaḥ kālo munisattama / yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् चैव चतुर्युगम् । प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś caiva caturyugam / procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस् तु चतुर्दश । भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु

brahmaṇo divase brahman manavas tu caturdaśa / bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu

सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस् तत्सूनवो नृपाः । एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्

saptarṣayaḥ surāḥ śakro manus tatsūnavo nṛpāḥ / ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat

चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम

caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ / manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् । द्वापञ्चाशत् तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam / dvāpañcāśat tathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu

त्रिंशत्कोट्यस् तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सप्तषष्टिस् तथान्यानि नियुतानि महामुने

triṃśatkoṭyas tu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija / saptaṣaṣṭis tathānyāni niyutāni mahāmune

द्७ इन्स्।: विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना । मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज

D7 ins.: viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā / manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija

चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम् । ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः

caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam / brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ

तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् । जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः

tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam / janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ

एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः । भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः

ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ / bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ

जनस्थैर् योगिभिर् देवश् चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः । तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः

janasthair yogibhir devaś cintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ / tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ

एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर् महात्मनः

evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat / śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyur mahātmanaḥ

एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ । तस्यान्ते ऽभून् महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः

ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha / tasyānte 'bhūn mahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः

dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija / vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ कल्पादौ भगवान् यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तद् आचक्ष्व महामुने

______________________________________________________ §maitreya uvāca: brahmā nārāyaṇākhyo 'sau kalpādau bhagavān yathā / sasarja sarvabhūtāni tad ācakṣva mahāmune

§पराशर उवाच: प्रजाः ससर्ज भगवान् ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर् देवो यथा तन् मे निशामय

§parāśara uvāca: prajāḥ sasarja bhagavān brahmā nārāyaṇātmakaḥ / prajāpatipatir devo yathā tan me niśāmaya

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकम् अवैक्षत

atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ / sattvodriktas tathā brahmā śūnyaṃ lokam avaikṣata

नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषाम् अपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

nārāyaṇaḥ paro 'cintyaḥ pareṣām api sa prabhuḥ / brahmasvarūpī bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ

इमं चोदाहरन्त्य् अत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati / brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ / ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्य् एकार्णवे प्रभुः । अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

toyāntaḥ sa mahīṃ jñātvā jagaty ekārṇave prabhuḥ / anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ

अकरोत् स तनूम् अन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद् वाराहं वपुर् आस्थितः

akarot sa tanūm anyāṃ kalpādiṣu yathā purā / matsyakūrmādikāṃ tadvad vārāhaṃ vapur āsthitaḥ

वेदयज्ञमयं रूपम् अशेषजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

vedayajñamayaṃ rūpam aśeṣajagataḥ sthitau / sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयम् आत्माधारो धराधरः

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / praviveśa tadā toyam ātmādhāro dharādharaḥ

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलम् आगतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा

nirīkṣya taṃ tadā devī pātālatalam āgatam / tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasuṃdharā

§पृथिव्य् उवाच: नमस् ते सर्वभूताय तुभ्यं शङ्खगदाधर । माम् उद्धरास्माद् अद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वम् उत्थिता

§pṛthivy uvāca: namas te sarvabhūtāya tubhyaṃ śaṅkhagadādhara / mām uddharāsmād adya tvaṃ tvatto 'haṃ pūrvam utthitā

त्वयाहम् उद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्य् अशेषतः

tvayāham uddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana / tathānyāni ca bhūtāni gaganādīny aśeṣataḥ

नमस् ते परमात्मात्मन् पुरुषात्मन् नमो ऽस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः

namas te paramātmātman puruṣātman namo 'stu te / pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक्

tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt / sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrātmarūpadhṛk

संभक्षयित्वा सकलं जगत्य् एकार्णवीकृते । शेषे त्वम् एव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः

saṃbhakṣayitvā sakalaṃ jagaty ekārṇavīkṛte / śeṣe tvam eva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ

भवतो यत् परं रूपं तन् न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद् रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः

bhavato yat paraṃ rūpaṃ tan na jānāti kaścana / avatāreṣu yad rūpaṃ tad arcanti divaukasaḥ

त्वाम् आराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः । वासुदेवम् अनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति

tvām ārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ / vāsudevam anārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati

यत् किंचिन् मनसा ग्राह्यं यद् ग्राह्यं चक्षुरादिभिः । बुद्ध्या च यत् परिच्छेद्यं तद् रूपम् अखिलं तव

yat kiṃcin manasā grāhyaṃ yad grāhyaṃ cakṣurādibhiḥ / buddhyā ca yat paricchedyaṃ tad rūpam akhilaṃ tava

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वाम् उपाश्रिता । माधवीम् इति लोको ऽयम् अभिधत्ते ततो हि माम्

tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvām upāśritā / mādhavīm iti loko 'yam abhidhatte tato hi mām

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय । जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो । परापरात्मन् विश्वात्मञ् जय यज्ञपते ऽनघ

jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya / jayānanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho / parāparātman viśvātmañ jaya yajñapate 'nagha

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ॐकारस् त्वम् अग्नयः । त्वं वेदास् त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे

tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāras tvam agnayaḥ / tvaṃ vedās tvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare

सूर्यादयो ग्रहास् तारा नक्षत्राण्य् अखिलानि च । मूर्तामूर्तम् अदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम

sūryādayo grahās tārā nakṣatrāṇy akhilāni ca / mūrtāmūrtam adṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca puruṣottama

द्४ इन्स्।: यच् चोक्तं यच् च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर । तत् सर्वं त्वं नमस् तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः

D4 ins.: yac coktaṃ yac ca naivoktaṃ mayātra parameśvara / tat sarvaṃ tvaṃ namas tubhyaṃ bhūyo bhūyo namo namaḥ

§पराशर उवाच: एवं संस्तूयमानस् तु पृथिव्या पृथिवीधरः । सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्

§parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānas tu pṛthivyā pṛthivīdharaḥ / sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलाद् उत्पलपत्रसंनिभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ / rasātalād utpalapatrasaṃnibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संप्लवाम्भो जनलोकसंश्रयान् । सनन्दनादीन् अपकल्मषान् मुनीन् चकार भूयो ऽपि पवित्रतास्पदम्

uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃplavāmbho janalokasaṃśrayān / sanandanādīn apakalmaṣān munīn cakāra bhūyo 'pi pavitratāspadam

प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातले ऽधः कृतशब्दसंततम् । श्वासानिलार्ताः परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियतं वसन्ति

prayānti toyāni khurāgravikṣate rasātale 'dhaḥ kṛtaśabdasaṃtatam / śvāsānilārtāḥ paritaḥ prayānti siddhā jane ye niyataṃ vasanti

द्५ इन्स्।: उत्तिष्ठतस् तस्य जलार्द्रकुक्षेर् महावराहस्य महीं विगृह्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति

D5 ins.: uttiṣṭhatas tasya jalārdrakukṣer mahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya / vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti

तं तुष्टुवुस् तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः । सनन्दनाद्या नतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्

taṃ tuṣṭuvus toṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ / sanandanādyā natinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुर् ईश्वरस् त्वम् एव नान्यत् परमं च यत् पदम्

jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṅkhadharāsicakradhṛk / prasūtināśasthitihetur īśvaras tvam eva nānyat paramaṃ ca yat padam

पादेषु वेदास् तव यूपदंष्ट्र दन्तेषु यज्ञाश् चितयश् च वक्त्रे । हुताशजिह्वो ऽसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस् त्वम् एव

pādeṣu vedās tava yūpadaṃṣṭra danteṣu yajñāś citayaś ca vaktre / hutāśajihvo 'si tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃs tvam eva

विलोचने रात्र्यहनी महात्मन् सर्वास्पदं ब्रह्म परं शिरस् ते । सूक्तान्य् अशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव

vilocane rātryahanī mahātman sarvāspadaṃ brahma paraṃ śiras te / sūktāny aśeṣāṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva

स्रुक्तुण्ड सामस्वरधीरनाद प्राग्वंशकायाखिलसत्रसंधे । पूर्तेष्टधर्मश्रवणो ऽसि देव सनातनात्मन् भगवन् प्रसीद

sruktuṇḍa sāmasvaradhīranāda prāgvaṃśakāyākhilasatrasaṃdhe / pūrteṣṭadharmaśravaṇo 'si deva sanātanātman bhagavan prasīda

पदक्रमाक्रान्तम् अनन्तम् आदि स्थितं त्वम् एवाक्षर विश्वमूर्ते । विश्वस्य विद्मः परमेश्वरो ऽसि प्रसीद नाथो ऽसि चराचरस्य

padakramākrāntam anantam ādi sthitaṃ tvam evākṣara viśvamūrte / viśvasya vidmaḥ parameśvaro 'si prasīda nātho 'si carācarasya

दंष्ट्राग्रविन्यस्तम् अशेषम् एतद् भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते । विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रम् इवोढपङ्कम्

daṃṣṭrāgravinyastam aśeṣam etad bhūmaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te / vigāhataḥ padmavanaṃ vilagnaṃ sarojinīpatram ivoḍhapaṅkam

द्यावापृथिव्योर् अतुलप्रभाव यद् अन्तरं तद् वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद् व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्

dyāvāpṛthivyor atulaprabhāva yad antaraṃ tad vapuṣā tavaiva / vyāptaṃ jagad vyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam

परमार्थस् त्वम् एवैको नान्यो ऽस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम्

paramārthas tvam evaiko nānyo 'sti jagataḥ pate / tavaiṣa mahimā yena vyāptam etac carācaram

यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपम् अयोगिनः

yad etad dṛśyate mūrtam etaj jñānātmanas tava / bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpam ayoginaḥ

ज्ञानस्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे

jñānasvarūpam akhilaṃ jagad etad abuddhayaḥ / arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave

ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस् ते ऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर

ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasas te 'khilaṃ jagat / jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara

प्रसीद सर्वसर्वात्मन् भवाय जगताम् इमाम् । उद्धरोर्वीम् अमेयात्मञ् शं नो देह्य् अब्जलोचन

prasīda sarvasarvātman bhavāya jagatām imām / uddharorvīm ameyātmañ śaṃ no dehy abjalocana

सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीम् इमाम् । समुद्धर भवायेश शं नो देह्य् अब्जलोचन

sattvodrikto 'si bhagavan govinda pṛthivīm imām / samuddhara bhavāyeśa śaṃ no dehy abjalocana

सर्गप्रवृत्तिर् भवतो जगताम् उपकारिणी । भवत्व् एषा नमस् ते ऽस्तु शं नो देह्य् अब्जलोचन

sargapravṛttir bhavato jagatām upakāriṇī / bhavatv eṣā namas te 'stu śaṃ no dehy abjalocana

§पराशर उवाच: एवं संस्तूयमानस् तु परमात्मा महीधरः । उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महार्णवे

§parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānas tu paramātmā mahīdharaḥ / ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃś ca mahārṇave

तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता । विततत्वात् तु देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā / vitatatvāt tu dehasya na mahī yāti saṃplavam

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् । यथाविभागं भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn / yathāvibhāgaṃ bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ

प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेन ससर्जामोघवाञ्छितः

prāksargadagdhān akhilān parvatān pṛthivītale / amoghena prabhāvena sasarjāmoghavāñchitaḥ

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपं यथातथम् । भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत्

bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpaṃ yathātatham / bhūrādyāṃś caturo lokān pūrvavat samakalpayat

ब्रह्मरूपधरो देवस् ततो ऽसौ रजसा वृतः । चकार सृष्टिं भगवांश् चतुर्वक्त्रधरो हरिः

brahmarūpadharo devas tato 'sau rajasā vṛtaḥ / cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃś caturvaktradharo hariḥ

निमित्तमात्रम् एवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः

nimittamātram evāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi / pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ

निमित्तमात्रं मुक्त्वैकं नान्यत् किंचिद् अपेक्ष्यते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्

nimittamātraṃ muktvaikaṃ nānyat kiṃcid apekṣyate / nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः

______________________________________________________ §maitreya uvāca: yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān / manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज । सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात्

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija / sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt

§पराशर उवाच: मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः

§parāśara uvāca: maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ / yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ

सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः

sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā / abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ / avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान् । बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān / bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ

मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम्

mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ

तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत । यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata / yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ

पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः । उत्पथग्राहिणश् चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ / utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम्

ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ / antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam

तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस् ततो ऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत

tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat / ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata

ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ / prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ

तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः । तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा

tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ / tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā

ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् । असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्

tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam / asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān

तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः । प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः

tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ / prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ

यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते । ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः

yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te / te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ

तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते

tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ / prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te

द्२ इन्स्।: इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः

D2 ins.: ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama / prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ

तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः । वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ / vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

इत्य् एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ / mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते । ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः

pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate / tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ

प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि

prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ / sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi

§मैत्रेय उवाच: संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । विस्तराच् छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम

§maitreya uvāca: saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā / vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama

§पराशर उवाच: कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः । ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः

§parāśara uvāca: karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ / khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ

स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः

sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ / brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ

ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् । सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam / sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat

युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः

yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ / sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ

उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी

utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum / sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī

सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः । सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज

sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ / sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija

त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् । ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा

tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam / tato hi balino rātrāv asurā devatā divā

सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे

sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire

उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता

utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ / sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā

रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः । रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम

rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ / rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama

ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते

tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ / jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate

ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा । मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै

jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā / maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः । ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ / brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu

रजोमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः

rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ

क्षुत्क्षामान् अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद् भगवान् प्रभुः । विरूपाः श्मश्रुला जातास् ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम्

kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ / virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum

मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते । ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात्

maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te / ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt

अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः । हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः

apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ / hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ

सर्पणात् ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः । ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः

sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ / tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame / varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ

ध्यायतो ऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् । पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज

dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt / pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija

एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत्

etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ / tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat

अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान् । सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः

avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān / sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ

पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् । उष्ट्रान् अश्वतरांश् चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः

padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān / uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire / tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama / sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare

गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश् च निबोध मे

gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ / etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me

श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः

śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ

गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात्

gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram / agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत् साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā / bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा । वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात्

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā / vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt

एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च । अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात्

ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca / anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे । देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire / devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ

ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान्

tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ / yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān

नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम्

narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān / avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam

तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः । तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ / teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire / tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगांश् च धातैवं व्यसृजत् स्वयम्

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ / nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै । यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सो ऽकरोत्

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai / yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot

यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye / dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu

करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः । सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः

karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ / sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: अर्वाक्स्रोतस् तु कथितो भवता यस् तु मानुषः । ब्रह्मन् विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद् यथा

______________________________________________________ §maitreya uvāca: arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ / brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā

यथा च वर्णान् असृजद् यद्गुणांश् च महामुने । यच् च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम्

yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune / yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām

§पराशर उवाच: सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर् ब्रह्मणो जगत् । अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात् प्रजाः

§parāśara uvāca: satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat / ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ

वक्षसो रजसोद्रिक्तास् तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन् । रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास् तथोरुतः

vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan / rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ

पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम । तमःप्रधानास् ताः सर्वाश् चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः

padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama / tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama / pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ

यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद् ब्रह्मा चकार वै । चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम्

yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai / cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam

यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः । आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ / āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ

निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वकर्माभिरतैः सदा । विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā / viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ

स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात् प्राप्नुवन्ति नरा मुने । यद् वाभिरुचितं स्थानं तद् यान्ति मनुजा द्विज

svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune / yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija

प्रजास् ता ब्रह्मणा सृष्टाश् चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम

prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau / samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ / śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ । शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत् पदम्

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau / śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam

ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः । स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत्

tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ / sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat

अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम् । प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम्

adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam / prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam

ततः सा सहजा सिद्धिस् तेषां नातीव जायते । रसोल्लासादयश् चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः

tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate / rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ

तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके । द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास् ता भवन्ति ततः प्रजाः

tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake / dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ

ततो दुर्गाणि ताश् चक्रुर् वार्क्षं पार्वतम् औदकम् । कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत्

tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam / kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat

गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु । शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते

gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu / śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate

प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस् ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश् चक्रुर् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ / vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām

व्रीहयश् च यवाश् चैव गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगवो ह्य् उदाराश् च कोरदूषाः सतीनकाः

vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ / priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ

माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलत्थकाः । आढक्यश् चणकाश् चैव शणाः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ / āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ

इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने । ओषध्यो यज्ञियाश् चैव ग्राम्यारण्याश् चतुर्दश

ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune / oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास् तु कुलत्थकाः

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ / priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ

श्यामाकास् त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः । तथा वेणुयवाः प्रोक्तास् तद्वन् मर्कटका मुने

śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ / tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस् तु चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस् तथासां हेतुर् उत्तमः

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa / yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ

एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परावरविदः प्राज्ञास् ततो यज्ञान् वितन्वते

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param / parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate

अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम्

ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama / upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam

येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर् महामते । चेतःसु ववृधे चक्रुस् ते न यज्ञेषु मानसम्

yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate / cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam

वेदवादांस् तथा वेदान् यज्ञकर्मादिकं च यत् । तत् सर्वं निन्दमानास् ते यज्ञव्यासेधकारिणः

vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat / tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ

प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः । दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ / durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ

संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः । मर्यादां स्थापयाम् आस यथास्थानं यथागुणम्

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ / maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam

वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् धर्मभृतां वर । लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara / lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानम् ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम्

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām / sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām / gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तद् एव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām

सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम्

saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam

योगिनाम् अमृतं स्थानं यद् विष्णोः परमं पदम्

yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam

एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये । तेषां तत् परमं स्थानं यद् वै पश्यन्ति सूरयः

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye / teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ

गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः

gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ / adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम् अवीचिमत्

tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau / asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat

विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम् । स्थानम् एतत् समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām / sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye

______________________________________________________ §पराशर उवाच: ततो ऽभिध्यायतस् तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस् तैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस् तस्य धीमतः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: tato 'bhidhyāyatas tasya jajñire mānasāḥ prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha / kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyas tasya dhīmataḥ

ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्राग् उदाहृताः । देवाद्याः स्थावरान्ताश् च त्रैगुण्यविषये स्थिताः

te sarve samavartanta ye mayā prāg udāhṛtāḥ / devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ

एवं भूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च

evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः । तदान्यान् मानसान् पुत्रान् सदृशान् आत्मनो ऽसृजत्

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ / tadānyān mānasān putrān sadṛśān ātmano 'sṛjat

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् अङ्गिरसं तथा । मरीचिं दक्षम् अत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान्

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum aṅgirasaṃ tathā / marīciṃ dakṣam atriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān

नव ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः

nava brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ

ब्२,द्३,४,त्,ग्२,३,म्०,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टास् तु वेधसा । न ते लोकेष्व् असज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते

B2,D3,4,T,G2,3,M0,ed. Veṅk. ins.: sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭās tu vedhasā / na te lokeṣv asajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te

सर्वे ते ऽभ्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः । तेष्व् एवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः । ब्रह्मणो ऽभून् महान् क्रोधस् त्रैलोक्यदहनक्षमः

sarve te 'bhyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ / teṣv evaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ / brahmaṇo 'bhūn mahān krodhas trailokyadahanakṣamaḥ

तस्य क्रोधसमुद्भूतं ज्वालामालाविदीपितम् । ब्रह्मणो ऽभूत् तदा सर्वं त्रैलोक्यम् अखिलं मुने

tasya krodhasamudbhūtaṃ jvālāmālāvidīpitam / brahmaṇo 'bhūt tadā sarvaṃ trailokyam akhilaṃ mune

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् । समुत्पन्नस् तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो ऽतिशरीरवान्

bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt krodhadīpitāt / samutpannas tadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ / ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān

विभजात्मानम् इत्य् उक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः

vibhajātmānam ity uktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः

tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot / bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā ca saḥ

सौम्यासौम्यैस् तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैर् असितैः सितैः

saumyāsaumyais tathā śāntāśāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ / bibheda bahudhā devaḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ

ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः । आत्मानम् एव कृतवान् प्राजापत्ये मनुं द्विज

tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ / ātmānam eva kṛtavān prājāpatye manuṃ dvija

शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुर् देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः

śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām / svāyambhuvo manur devaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ

तस्माच् च पुरुषाद् देवी शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् । कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम्

tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata / priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam / kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam

ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा । प्रजापतिः स जग्राह तयोर् जज्ञे सदक्षिणः । पुत्रो यज्ञो महाभाग दम्पत्योर् मिथुनं ततः

dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā / prajāpatiḥ sa jagrāha tayor jajñe sadakṣiṇaḥ / putro yajño mahābhāga dampatyor mithunaṃ tataḥ

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे मनौ

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire / yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuve manau

प्रसूत्यां च तथा दक्षश् चतस्रो विंशतिं तथा । ससर्ज कन्यास् तासां तु सम्यङ् नामानि मे शृणु

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaś catasro viṃśatiṃ tathā / sasarja kanyās tāsāṃ tu samyaṅ nāmāni me śṛṇu

श्रद्धा लक्ष्मीर् धृतिस् तुष्टिर् पुष्टिर् मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस् त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīr dhṛtis tuṣṭir puṣṭir medhā kriyā tathā / buddhir lajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtis trayodaśī

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ / tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

ख्यातिः सत्य् अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश् चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ saty atha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā / sannatiś cānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

भृगुर् भवो मरीचिश् च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः । पुलस्त्यः पुलहश् चैव क्रतुश् चर्षिवरस् तथा

bhṛgur bhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ / pulastyaḥ pulahaś caiva kratuś carṣivaras tathā

अत्रिर् वसिष्ठो वह्निश् च पितरश् च यथाक्रमम् । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तम

atrir vasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramam / khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattama

श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिर् आत्मजम् । संतोषं च तथा तुष्टिर् लोभं पुष्टिर् असूयत

śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtir ātmajam / saṃtoṣaṃ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir asūyata

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयम् एव च । बोधं बुद्धिस् तथा लज्जा विनयं वपुर् आत्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिर् असूयत

medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca / bodhaṃ buddhis tathā lajjā vinayaṃ vapur ātmajam / vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntir asūyata

सुखं सिद्धिर् यशः कीर्तिर् इत्य् एते धर्मसूनवः । कामाद् रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रम् असूयत

sukhaṃ siddhir yaśaḥ kīrtir ity ete dharmasūnavaḥ / kāmād ratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautram asūyata

हिंसा भार्या त्व् अधर्मस्य तयोर् जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस् ताभ्यां भयं नरकम् एव च

hiṃsā bhāryā tv adharmasya tayor jajñe tathānṛtam / kanyā ca nikṛtis tābhyāṃ bhayaṃ narakam eva ca

माया च वेदना चैव मिथुनं त्व् इदम् एतयोः । तयोर् जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tv idam etayoḥ / tayor jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

वेदना स्वसुतं चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् । मृत्योर् व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे

vedanā svasutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt / mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire

दुःखोत्तराः स्मृता ह्य् एते सर्वे चाधर्मलक्षणाः । नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्य् ऊर्ध्वरेतसः

duḥkhottarāḥ smṛtā hy ete sarve cādharmalakṣaṇāḥ / naiṣāṃ bhāryāsti putro vā te sarve hy ūrdhvaretasaḥ

रौद्राण्य् एतानि रूपाणि विष्णोर् मुनिवरात्मज । नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतो ऽस्य प्रयान्ति वै

raudrāṇy etāni rūpāṇi viṣṇor munivarātmaja / nityapralayahetutvaṃ jagato 'sya prayānti vai

दक्षो मरीचिर् अत्रिश् च भृग्वाद्याश् च प्रजेश्वराः । जगत्य् अत्र महाभाग नित्यं सर्गस्य हेतवः

dakṣo marīcir atriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ / jagaty atra mahābhāga nityaṃ sargasya hetavaḥ

मनवो मनुपुत्राश् च भूपा वीर्यधराश् च ये । सन्मार्गाभिरताः शूरास् ते नित्यं स्थितिकारिणः

manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye / sanmārgābhiratāḥ śūrās te nityaṃ sthitikāriṇaḥ

§मैत्रेय उवाच: येयं नित्यस्थितिर् ब्रह्मन् नित्यसर्गस् तथेरितः । नित्याभावश् च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम्

§maitreya uvāca: yeyaṃ nityasthitir brahman nityasargas tatheritaḥ / nityābhāvaś ca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām

§पराशर उवाच: सर्गस्थितिविनाशांश् च भगवान् मधुसूदनः । तैस् तै रूपैर् अचिन्त्यात्मा करोत्य् अव्याहतान् विभुः

§parāśara uvāca: sargasthitivināśāṃś ca bhagavān madhusūdanaḥ / tais tai rūpair acintyātmā karoty avyāhatān vibhuḥ

नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्यश् च सर्वभूतानां प्रलयो ऽयं चतुर्विधः

naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko dvija / nityaś ca sarvabhūtānāṃ pralayo 'yaṃ caturvidhaḥ

ब्राह्मो नैमित्तिकस् तत्र यच् छेते जगतः पतिः । प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम्

brāhmo naimittikas tatra yac chete jagataḥ patiḥ / prayāti prākṛte caiva brahmāṇḍaṃ prakṛtau layam

ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम्

jñānād ātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani / nityaḥ sadaiva jātānāṃ yo vināśo divāniśam

प्रसूतिः प्रकृतेर् या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता । दैनंदिनी तथा प्रोक्ता यान्तरप्रलयाद् अनु

prasūtiḥ prakṛter yā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā / dainaṃdinī tathā proktā yāntarapralayād anu

भूतान्य् अनुदिनं यत्र जायन्ते मुनिसत्तम । नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः

bhūtāny anudinaṃ yatra jāyante munisattama / nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ

एवं सर्वशरीरेषु भगवान् भूतभावनः । संस्थितः कुरुते विष्णुर् उत्पत्तिस्थितिसंयमान्

evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavān bhūtabhāvanaḥ / saṃsthitaḥ kurute viṣṇur utpattisthitisaṃyamān

सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु । वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं सदा

sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu / vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ sadā

गुणत्रयमयं ह्य् एतद् ब्रह्मञ् छक्तित्रयं महत् । यो ऽतियाति स यात्य् एव परं नावर्तते पुनः

guṇatrayamayaṃ hy etad brahmañ chaktitrayaṃ mahat / yo 'tiyāti sa yāty eva paraṃ nāvartate punaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: कथितस् तामसः सर्गो ब्रह्मणस् ते महामुने । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kathitas tāmasaḥ sargo brahmaṇas te mahāmune / rudrasargaṃ pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu

कल्पादाव् आत्मनस् तुल्यं सुतं प्रध्यायतस् ततः । प्रादुर् आसीत् प्रभोर् अङ्के कुमारो नीललोहितः

kalpādāv ātmanas tulyaṃ sutaṃ pradhyāyatas tataḥ / prādur āsīt prabhor aṅke kumāro nīlalohitaḥ

रुदन् वै सुस्वरं सो ऽथ द्रवंश् च द्विजसत्तम । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

rudan vai susvaraṃ so 'tha dravaṃś ca dvijasattama / kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha

नाम देहीति तं सो ऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः । रुद्रस् त्वं देव नाम्नासि मा रोदीर् धैर्यम् आवह । एवम् उक्तः पुनः सो ऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै

nāma dehīti taṃ so 'tha pratyuvāca prajāpatiḥ / rudras tvaṃ deva nāmnāsi mā rodīr dhairyam āvaha / evam uktaḥ punaḥ so 'tha saptakṛtvo ruroda vai

ततो ऽन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि स प्रभुः । स्थानानि चैषाम् अष्टानां पत्नीः पुत्रांश् च वै विभुः

tato 'nyāni dadau tasmai sapta nāmāni sa prabhuḥ / sthānāni caiṣām aṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃś ca vai vibhuḥ

भवं शर्वम् अथेशानं तथा पशुपतिं द्विज । भीमम् उग्रं महादेवम् उवाच स पितामहः

bhavaṃ śarvam atheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija / bhīmam ugraṃ mahādevam uvāca sa pitāmahaḥ

चक्रे नामान्य् अथैतानि स्थानान्य् एषां चकार सः । सूर्यो जलं मही वायुर् वह्निर् आकाशम् एव च । दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्य् एतास् तनवः क्रमात्

cakre nāmāny athaitāni sthānāny eṣāṃ cakāra saḥ / sūryo jalaṃ mahī vāyur vahnir ākāśam eva ca / dīkṣito brāhmaṇaḥ soma ity etās tanavaḥ kramāt

सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा । स्वाहा दिशस् तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम्

suvarcalā tathaivoṣā vikeśī cāparā śivā / svāhā diśas tathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam

सूर्यादीनां नरश्रेष्ठ रुद्राद्यैर् नामभिः सह । पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु

sūryādīnāṃ naraśreṣṭha rudrādyair nāmabhiḥ saha / patnyaḥ smṛtā mahābhāga tadapatyāni me śṛṇu

येषां सूतिप्रसूतैश् च इदम् आपूरितं जगत्

yeṣāṃ sūtiprasūtaiś ca idam āpūritaṃ jagat

शनैश्चरस् तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । स्कन्दः स्वर्गो ऽथ सन्तानो बुधश् चानुक्रमात् सुताः

śanaiścaras tathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ / skandaḥ svargo 'tha santāno budhaś cānukramāt sutāḥ

एवंप्रकारो रुद्रो ऽसौ सतीं भार्याम् अविन्दत । दक्षकोपाच् च तत्याज सा सती स्वं कलेवरम्

evaṃprakāro rudro 'sau satīṃ bhāryām avindata / dakṣakopāc ca tatyāja sā satī svaṃ kalevaram

द्३,५,ग्३,म्०,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: हिमवद्दुहिता साभून् मेनायां द्विजसत्तम । उपयेमे पुनश् चोमाम् अनन्यां भगवान् भवः

D3,5,G3,M0,ed. Veṅk. ins.: himavadduhitā sābhūn menāyāṃ dvijasattama / upayeme punaś comām ananyāṃ bhagavān bhavaḥ

देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिर् असूयत । श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या

devau dhātṛvidhātārau bhṛgoḥ khyātir asūyata / śriyaṃ ca devadevasya patnī nārāyaṇasya yā

§मैत्रेय उवाच: क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयते ऽमृतमन्थने । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्य् एतद् आह कथं भवान्

§maitreya uvāca: kṣīrābdhau śrīḥ samutpannā śrūyate 'mṛtamanthane / bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannety etad āha kathaṃ bhavān

§पराशर उवाच: नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीर् अनपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुस् तथैवेयं द्विजोत्तम

§parāśara uvāca: nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīr anapāyinī / yathā sarvagato viṣṇus tathaiveyaṃ dvijottama

अर्थो विष्णुर् इयं वाणी नीतिर् एषा नयो हरिः । बोधो विष्णुर् इयं बुद्धिर् धर्मो ऽसौ सत्क्रिया त्व् इयम्

artho viṣṇur iyaṃ vāṇī nītir eṣā nayo hariḥ / bodho viṣṇur iyaṃ buddhir dharmo 'sau satkriyā tv iyam

स्रष्टा विष्णुर् इयं सृष्टिः श्रीर् भूमिर् भूधरो हरिः । संतोषो भगवांल् लक्ष्मीस् तुष्टिर् मैत्रेय शाश्वती

sraṣṭā viṣṇur iyaṃ sṛṣṭiḥ śrīr bhūmir bhūdharo hariḥ / saṃtoṣo bhagavāṃl lakṣmīs tuṣṭir maitreya śāśvatī

इच्छा श्रीर् भगवान् कामो यज्ञो ऽसौ दक्षिणा तु सा । आज्याहुतिर् असौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः

icchā śrīr bhagavān kāmo yajño 'sau dakṣiṇā tu sā / ājyāhutir asau devī puroḍāśo janārdanaḥ

पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशो मधुसूदनः । चितिर् लक्ष्मीर् हरिर् यूप इध्मा श्रीर् भगवान् कुशः

patnīśālā mune lakṣmīḥ prāgvaṃśo madhusūdanaḥ / citir lakṣmīr harir yūpa idhmā śrīr bhagavān kuśaḥ

सामस्वरूपी भगवान् उद्गीतिः कमलालया । स्वाहा लक्ष्मीर् जगन्नाथो वासुदेवो हुताशनः

sāmasvarūpī bhagavān udgītiḥ kamalālayā / svāhā lakṣmīr jagannātho vāsudevo hutāśanaḥ

शंकरो भगवाञ् छौरिर् गौरी लक्ष्मीर् द्विजोत्तम । मैत्रेय केशवः सूर्यस् तत्प्रभा कमलालया

śaṃkaro bhagavāñ chaurir gaurī lakṣmīr dvijottama / maitreya keśavaḥ sūryas tatprabhā kamalālayā

विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा । द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुर् अवकाशो ऽतिविस्तरः

viṣṇuḥ pitṛgaṇaḥ padmā svadhā śāśvatapuṣṭidā / dyauḥ śrīḥ sarvātmako viṣṇur avakāśo 'tivistaraḥ

शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस् तस्यैवानपायिनी । धृतिर् लक्ष्मीर् जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः

śaśāṅkaḥ śrīdharaḥ kāntiḥ śrīs tasyaivānapāyinī / dhṛtir lakṣmīr jagacceṣṭā vāyuḥ sarvatrago hariḥ

जलधिर् द्विज गोविन्दस् तद्वेला श्रीर् महामते । लक्ष्मीस्वरूपम् इन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः

jaladhir dvija govindas tadvelā śrīr mahāmate / lakṣmīsvarūpam indrāṇī devendro madhusūdanaḥ

यमश् चक्रधरः साक्षाद् धूमोर्णा कमलालया । ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयम् एव धनेश्वरः

yamaś cakradharaḥ sākṣād dhūmorṇā kamalālayā / ṛddhiḥ śrīḥ śrīdharo devaḥ svayam eva dhaneśvaraḥ

गौरी लक्ष्मीर् महाभागा केशवो वरुणः स्वयम् । श्रीर् देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर् हरिः

gaurī lakṣmīr mahābhāgā keśavo varuṇaḥ svayam / śrīr devasenā viprendra devasenāpatir hariḥ

अवष्टम्भो गदापाणिः शक्तिर् लक्ष्मीर् द्विजोत्तम । काष्ठा लक्ष्मीर् निमेषो ऽसौ मुहूर्तो ऽसौ कला तु सा

avaṣṭambho gadāpāṇiḥ śaktir lakṣmīr dvijottama / kāṣṭhā lakṣmīr nimeṣo 'sau muhūrto 'sau kalā tu sā

ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपो ऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः । लताभूता जगन्माता श्रीर् विष्णुर् द्रुमसंस्थितिः

jyotsnā lakṣmīḥ pradīpo 'sau sarvaḥ sarveśvaro hariḥ / latābhūtā jaganmātā śrīr viṣṇur drumasaṃsthitiḥ

विभावरी श्रीर् दिवसो देवश् चक्रगदाधरः । वरप्रदो वरो विष्णुर् वधूः पद्मवनालया

vibhāvarī śrīr divaso devaś cakragadādharaḥ / varaprado varo viṣṇur vadhūḥ padmavanālayā

नदस्वरूपी भगवाञ् श्रीर् नदीरूपसंस्थिता । ध्वजश् च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया

nadasvarūpī bhagavāñ śrīr nadīrūpasaṃsthitā / dhvajaś ca puṇḍarīkākṣaḥ patākā kamalālayā

तृष्णा लक्ष्मीर् जगत्स्वामी लोभो नारायणः परः । रतिरागौ च धर्मज्ञ लक्ष्मीर् गोविन्द एव च

tṛṣṇā lakṣmīr jagatsvāmī lobho nārāyaṇaḥ paraḥ / ratirāgau ca dharmajña lakṣmīr govinda eva ca

किं वात्र बहुनोक्तेन संक्षेपेणेदम् उच्यते

kiṃ vātra bahunoktena saṃkṣepeṇedam ucyate

देवतिर्यङ्मनुष्येषु पुंनाम्नि भगवान् हरिः । स्त्रीनाम्नि लक्ष्मीर् मैत्रेय नानयोर् विद्यते परम्

devatiryaṅmanuṣyeṣu puṃnāmni bhagavān hariḥ / strīnāmni lakṣmīr maitreya nānayor vidyate param

______________________________________________________ §पराशर उवाच: इदं च शृणु मैत्रेय यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया । श्रीसंबद्धं मयाप्य् एतच् श्रुतम् आसीन् मरीचितः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: idaṃ ca śṛṇu maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā / śrīsaṃbaddhaṃ mayāpy etac śrutam āsīn marīcitaḥ

दुर्वासाः शंकरस्यांशश् चचार पृथिवीम् इमाम् । स ददर्श स्रजं दिव्याम् ऋषिर् विद्याधरीकरे

durvāsāḥ śaṃkarasyāṃśaś cacāra pṛthivīm imām / sa dadarśa srajaṃ divyām ṛṣir vidyādharīkare

संतानकानाम् अखिलं यस्या गन्धेन वासितम् । अतिसेव्यम् अभूद् ब्रह्मन् तद् वनं वनचारिणाम्

saṃtānakānām akhilaṃ yasyā gandhena vāsitam / atisevyam abhūd brahman tad vanaṃ vanacāriṇām

उन्मत्तव्रतधृग् विप्रः स दृष्ट्वा शोभनां स्रजम् । तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः

unmattavratadhṛg vipraḥ sa dṛṣṭvā śobhanāṃ srajam / tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ

याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना । ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य तम्

yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā / dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya tam

ताम् आदायात्मनो मूर्ध्नि स्रजम् उन्मत्तरूपधृक् । कृत्वा स विप्रो मैत्रेय परिबभ्राम मेदिनीम्

tām ādāyātmano mūrdhni srajam unmattarūpadhṛk / kṛtvā sa vipro maitreya paribabhrāma medinīm

स ददर्श समायान्तम् उन्मत्तैरावतस्थितम् । त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम्

sa dadarśa samāyāntam unmattairāvatasthitam / trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim

ताम् आत्मनः स शिरसः स्रजम् उन्मत्तषट्पदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन् मुनिः

tām ātmanaḥ sa śirasaḥ srajam unmattaṣaṭpadām / ādāyāmararājāya cikṣeponmattavan muniḥ

गृहीत्वामरराजेन स्रग् ऐरावतमूर्धनि । न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा

gṛhītvāmararājena srag airāvatamūrdhani / nyastā rarāja kailāsaśikhare jāhnavī yathā

मदान्धकारिताक्षो ऽसौ गन्धाकृष्टेन वारणः । करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले

madāndhakāritākṣo 'sau gandhākṛṣṭena vāraṇaḥ / kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale

ततश् चुक्रोध भगवान् दुर्वासा मुनिसत्तमः । मैत्रेय देवराजानं क्रुद्धश् चैतद् उवाच ह

tataś cukrodha bhagavān durvāsā munisattamaḥ / maitreya devarājānaṃ kruddhaś caitad uvāca ha

§दुर्वासा उवाच: ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्न् अतिस्तब्धो ऽसि वासव । श्रियो धाम स्रजं यस् त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि

§durvāsā uvāca: aiśvaryamadaduṣṭātmann atistabdho 'si vāsava / śriyo dhāma srajaṃ yas tvaṃ maddattāṃ nābhinandasi

प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरःसरम् । हर्षोत्फुल्लकपोलेन न चापि शिरसा धृता

prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥsaram / harṣotphullakapolena na cāpi śirasā dhṛtā

मया दत्ताम् इमां मालां यस्मान् न बहु मन्यसे । त्रैलोक्यश्रीर् अतो मूढ विनाशम् उपयास्यति

mayā dattām imāṃ mālāṃ yasmān na bahu manyase / trailokyaśrīr ato mūḍha vināśam upayāsyati

मां मन्यते ऽन्यैः सदृशं नूनं शक्र भवान् द्विजैः । अतो ऽवमानम् अस्मासु मानिना भवता कृतम्

māṃ manyate 'nyaiḥ sadṛśaṃ nūnaṃ śakra bhavān dvijaiḥ / ato 'vamānam asmāsu māninā bhavatā kṛtam

मद्दत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले । तस्मात् प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति

maddattā bhavatā yasmāt kṣiptā mālā mahītale / tasmāt praṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati

यस्य संजातकोपस्य भयम् एति चराचरम् । तं त्वं माम् अतिगर्वेण देवराजावमन्यसे

yasya saṃjātakopasya bhayam eti carācaram / taṃ tvaṃ mām atigarveṇa devarājāvamanyase

§पराशर उवाच: महेन्द्रो वारणस्कन्धाद् अवतीर्य त्वरान्वितः । प्रसादयाम् आस मुनिं दुर्वाससम् अकल्मषम्

§parāśara uvāca: mahendro vāraṇaskandhād avatīrya tvarānvitaḥ / prasādayām āsa muniṃ durvāsasam akalmaṣam

प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम् । प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्वासा मुनिसत्तमः

prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram / pratyuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattamaḥ

§दुर्वासा उवाच: नाहं कृपालुहृदयो न च मां भजते क्षमा । अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्वाससम् अवेहि माम्

§durvāsā uvāca: nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na ca māṃ bhajate kṣamā / anye te munayaḥ śakra durvāsasam avehi mām

गौतमादिभिर् अन्यैस् त्वं गर्वम् आपादितो मुधा । अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससम् अवेहि माम्

gautamādibhir anyais tvaṃ garvam āpādito mudhā / akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasam avehi mām

वसिष्ठाद्यैर् दयासारैः स्तोत्रं कुर्वद्भिर् उच्चकैः । गर्वं गतो ऽसि येनैवं माम् अप्य् अद्यावमन्यसे

vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ / garvaṃ gato 'si yenaivaṃ mām apy adyāvamanyase

ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् । निरीक्ष्य कस् त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्

jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham / nirīkṣya kas tribhuvane mama yo na gato bhayam

नाहं क्षमिष्ये बहुना किम् उक्तेन शतक्रतो । विडम्बनाम् इमां भूयः करोष्य् अनुनयात्मिकाम्

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kim uktena śatakrato / viḍambanām imāṃ bhūyaḥ karoṣy anunayātmikām

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा प्रययौ विप्रो देवराजो ऽपि तं पुनः । आरुह्यैरावतं ब्रह्मन् प्रययाव् अमरावतीम्

§parāśara uvāca: ity uktvā prayayau vipro devarājo 'pi taṃ punaḥ / āruhyairāvataṃ brahman prayayāv amarāvatīm

ततःप्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम् । मैत्रेयासीद् अपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम्

tataḥprabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam / maitreyāsīd apadhvastaṃ saṃkṣīṇauṣadhivīrudham

न यज्ञाः संप्रवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । न च दानादिधर्मेषु मनश् चक्रे तदा जनः

na yajñāḥ saṃpravartante na tapasyanti tāpasāḥ / na ca dānādidharmeṣu manaś cakre tadā janaḥ

निःसत्त्वाः सकला लोका लोभाद्युपहतेन्द्रियाः । स्वल्पे ऽपि हि बभूवुस् ते साभिलाषा द्विजोत्तम

niḥsattvāḥ sakalā lokā lobhādyupahatendriyāḥ / svalpe 'pi hi babhūvus te sābhilāṣā dvijottama

यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च । निःश्रीकाणां कुतः सत्त्वं विना तेन गुणाः कुतः

yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca / niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ sattvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ

बलशौर्याद्यभावश् च पुरुषाणां गुणैर् विना । लङ्घनीयः समस्तस्य बलशौर्यविवर्जितः । भवत्य् अपध्वस्तमतिर् लङ्घितः प्रथितः पुमान्

balaśauryādyabhāvaś ca puruṣāṇāṃ guṇair vinā / laṅghanīyaḥ samastasya balaśauryavivarjitaḥ / bhavaty apadhvastamatir laṅghitaḥ prathitaḥ pumān

एवम् अत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते । देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रुर् दैतेयदानवाः

evam atyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjite / devān prati balodyogaṃ cakrur daiteyadānavāḥ

लोभाभिभूता निःश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः । श्रिया विहीनैर् निःसत्त्वैर् देवैश् चक्रुस् ततो रणम्

lobhābhibhūtā niḥśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ / śriyā vihīnair niḥsattvair devaiś cakrus tato raṇam

विजितास् त्रिदशा दैत्यैर् इन्द्राद्याः शरणं ययुः । पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः

vijitās tridaśā daityair indrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ / pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ

यथावत् कथितो देवैर् ब्रह्मा प्राह ततः सुरान् । परावरेशं शरणं व्रजध्वम् असुरार्दनम्

yathāvat kathito devair brahmā prāha tataḥ surān / parāvareśaṃ śaraṇaṃ vrajadhvam asurārdanam

उत्पत्तिस्थितिनाशानाम् अहेतुं हेतुम् ईश्वरम् । प्रजापतिपतिं विष्णुम् अनन्तम् अपराजितम्

utpattisthitināśānām ahetuṃ hetum īśvaram / prajāpatipatiṃ viṣṇum anantam aparājitam

प्रधानपुंसोर् अजयोः कारणं कार्यभूतयोः । प्रणतार्तिहरं विष्णुं स वः श्रेयो विधास्यति

pradhānapuṃsor ajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ / praṇatārtiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati

§पराशर उवाच: एवम् उक्त्वा सुरान् सर्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं तैर् एव सहितो ययौ

§parāśara uvāca: evam uktvā surān sarvān brahmā lokapitāmahaḥ / kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ tair eva sahito yayau

स गत्वा त्रिदशैः सर्वैः समवेतः पितामहः । तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः परावरपतिं हरिम्

sa gatvā tridaśaiḥ sarvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ / tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ parāvarapatiṃ harim

§ब्रह्मोवाच: नमामि सर्वं सर्वेशम् अनन्तम् अजम् अव्ययम् । लोकधामधराधारम् अप्रकाशम् अभेदिनम्

§brahmovāca: namāmi sarvaṃ sarveśam anantam ajam avyayam / lokadhāmadharādhāram aprakāśam abhedinam

नारायणम् अणीयांसम् अशेषाणाम् अणीयसाम् । समस्तानां गरिष्ठं च भूरादीनां गरीयसाम्

nārāyaṇam aṇīyāṃsam aśeṣāṇām aṇīyasām / samastānāṃ gariṣṭhaṃ ca bhūrādīnāṃ garīyasām

यत्र सर्वं यतः सर्वम् उत्पन्नं मत्पुरःसरम् । सर्वभूतश् च यो देवः पराणाम् अपि यः परः

yatra sarvaṃ yataḥ sarvam utpannaṃ matpuraḥsaram / sarvabhūtaś ca yo devaḥ parāṇām api yaḥ paraḥ

परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मस्वरूपधृक् । योगिभिश् चिन्त्यते यो ऽसौ मुक्तिहेतोर् मुमुक्षुभिः

paraḥ parasmāt puruṣāt paramātmasvarūpadhṛk / yogibhiś cintyate yo 'sau muktihetor mumukṣubhiḥ

सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु

sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ / sa śuddhaḥ sarvaśuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu

कलाकाष्ठानिमेषादि कालसूत्रस्य गोचरे । यस्य शक्तिर् न शुद्धस्य प्रसीदतु स नो हरिः

kalākāṣṭhānimeṣādi kālasūtrasya gocare / yasya śaktir na śuddhasya prasīdatu sa no hariḥ

प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धो ऽप्य् उपचारतः । प्रसीदतु स नो विष्णुर् आत्मा यः सर्वदेहिनाम्

procyate parameśo hi yaḥ śuddho 'py upacārataḥ / prasīdatu sa no viṣṇur ātmā yaḥ sarvadehinām

यः कारणं च कार्यं च कारणस्यापि कारणम् । कार्यस्यापि च यः कार्यं प्रसीदतु स नो हरिः

yaḥ kāraṇaṃ ca kāryaṃ ca kāraṇasyāpi kāraṇam / kāryasyāpi ca yaḥ kāryaṃ prasīdatu sa no hariḥ

कार्यकार्यस्य यत् कार्यं तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् । तत्कार्यकार्यभूतो यस् ततश् च प्रणतो ऽस्मि तम्

kāryakāryasya yat kāryaṃ tatkāryasyāpi yaḥ svayam / tatkāryakāryabhūto yas tataś ca praṇato 'smi tam

कारणं कारणस्यापि तस्य कारणकारणम् । तत्कारणानां हेतुं तं प्रणतो ऽस्मि सुरेश्वरम्

kāraṇaṃ kāraṇasyāpi tasya kāraṇakāraṇam / tatkāraṇānāṃ hetuṃ taṃ praṇato 'smi sureśvaram

भोक्तारं भोज्यभूतं च स्रष्टारं सृज्यम् एव च । कार्यकर्तृस्वरूपं तं प्रणतो ऽस्मि परं पदम्

bhoktāraṃ bhojyabhūtaṃ ca sraṣṭāraṃ sṛjyam eva ca / kāryakartṛsvarūpaṃ taṃ praṇato 'smi paraṃ padam

विशुद्धबोधवन् नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् । अव्यक्तम् अविकारं यत् तद् विष्णोः परमं पदम्

viśuddhabodhavan nityam ajam akṣayam avyayam / avyaktam avikāraṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

न स्थूलं न च सूक्ष्मं यन् न विशेषणगोचरम् । तत् पदं परमं विष्णोः प्रणमामि सदामलम्

na sthūlaṃ na ca sūkṣmaṃ yan na viśeṣaṇagocaram / tat padaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāmi sadāmalam

यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिर् इयं स्थिता । परब्रह्मस्वरूपस्य प्रणमामि तम् अव्ययम्

yasyāyutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktir iyaṃ sthitā / parabrahmasvarūpasya praṇamāmi tam avyayam

यन् न देवा न मुनयो न चाहं न च शंकरः । जानन्ति परमेशस्य तद् विष्णोः परमं पदम्

yan na devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṃkaraḥ / jānanti parameśasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

यद् योगिनः सदोद्युक्ताः पुण्यपापक्षये ऽक्षयम् । पश्यन्ति प्रणवे चिन्त्यं तद् विष्णोः परमं पदम्

yad yoginaḥ sadodyuktāḥ puṇyapāpakṣaye 'kṣayam / paśyanti praṇave cintyaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । भवन्त्य् अभूतपूर्वस्य तद् विष्णोः परमं पदम्

śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivātmikāḥ / bhavanty abhūtapūrvasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

सर्वेश सर्वभूतात्मन् सर्व सर्वाश्रयाच्युत । प्रसीद विष्णो भक्तानां व्रज नो दृष्टिगोचरम्

sarveśa sarvabhūtātman sarva sarvāśrayācyuta / prasīda viṣṇo bhaktānāṃ vraja no dṛṣṭigocaram

§पराशर उवाच: इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य ब्रह्मणस् त्रिदशास् ततः । प्रणम्योचुः प्रसीदेति व्रज नो दृष्टिगोचरम्

§parāśara uvāca: ity udīritam ākarṇya brahmaṇas tridaśās tataḥ / praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭigocaram

यन् नायं भगवान् ब्रह्मा जानाति परमं पदम् । तं नताः स्मो जगद्धाम तव सर्वगताच्युत

yan nāyaṃ bhagavān brahmā jānāti paramaṃ padam / taṃ natāḥ smo jagaddhāma tava sarvagatācyuta

इत्य् अन्ते वचसस् तेषां देवानां ब्रह्मणस् तथा । ऊचुर् देवर्षयः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः

ity ante vacasas teṣāṃ devānāṃ brahmaṇas tathā / ūcur devarṣayaḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ

आद्यो यज्ञः पुमान् ईड्यो यः पूर्वेषां च पूर्वजः । तं नताः स्मो जगत्स्रष्टुः स्रष्टारम् अविशेषणम्

ādyo yajñaḥ pumān īḍyo yaḥ pūrveṣāṃ ca pūrvajaḥ / taṃ natāḥ smo jagatsraṣṭuḥ sraṣṭāram aviśeṣaṇam

भगवन् भूतभव्येश यज्ञमूर्तिधराव्यय । प्रसीद प्रणतानां त्वं सर्वेषां देहि दर्शनम्

bhagavan bhūtabhavyeśa yajñamūrtidharāvyaya / prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ dehi darśanam

एष ब्रह्मा तथैवायं सह रुद्रैस् त्रिलोचनः । सर्वादित्यैः समं पूषा पावको ऽयं सहाग्निभिः

eṣa brahmā tathaivāyaṃ saha rudrais trilocanaḥ / sarvādityaiḥ samaṃ pūṣā pāvako 'yaṃ sahāgnibhiḥ

अश्विनौ वसवश् चेमे सर्वे चैते मरुद्गणाः । साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश् चायम् ईश्वरः

aśvinau vasavaś ceme sarve caite marudgaṇāḥ / sādhyā viśve tathā devā devendraś cāyam īśvaraḥ

प्रणामप्रवणा नाथ दैत्यसैन्यपराजिताः । शरणं त्वाम् अनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणाः

praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaparājitāḥ / śaraṇaṃ tvām anuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ

§पराशर उवाच: एवं संस्तूयमानस् तु भगवाञ् छङ्खचक्रधृक् । जगाम दर्शनं तेषां मैत्रेय परमेश्वरः

§parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavāñ chaṅkhacakradhṛk / jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parameśvaraḥ

तं दृष्ट्वा ते तदा देवाः शङ्खचक्रगदाधरम् । अपूर्वरूपसंस्थानं तेजसां राशिम् ऊर्जितम्

taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śaṅkhacakragadādharam / apūrvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśim ūrjitam

प्रणम्य प्रणताः पूर्वं संक्षोभस्तिमितेक्षणाः । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामहपुरोगमाः

praṇamya praṇatāḥ pūrvaṃ saṃkṣobhastimitekṣaṇāḥ / tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ

§देवा ऊचुः: नमो नमस् ते विश्वेश त्वं ब्रह्मा त्वं पिनाकधृक् । इन्द्रस् त्वम् अग्निः पवनो वरुणः सविता यमः । वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवगणा भवान्

§devā ūcuḥ: namo namas te viśveśa tvaṃ brahmā tvaṃ pinākadhṛk / indras tvam agniḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ / vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevagaṇā bhavān

यो ऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः । स त्वम् एव जगत्स्रष्टा यतः सर्वगतो भवान्

yo 'yaṃ tavāgato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ / sa tvam eva jagatsraṣṭā yataḥ sarvagato bhavān

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओङ्कारः प्रजापतिः । वेत्ता वेद्यं च सर्वात्मंस् त्वन्मयं चाखिलं जगत्

tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṅkāraḥ prajāpatiḥ / vettā vedyaṃ ca sarvātmaṃs tvanmayaṃ cākhilaṃ jagat

त्वाम् आर्ताः शरणं विष्णो प्रयाता दैत्यनिर्जिताः । वयं प्रसीद सर्वात्मंस् तेजसाप्याययस्व नः

tvām ārtāḥ śaraṇaṃ viṣṇo prayātā daityanirjitāḥ / vayaṃ prasīda sarvātmaṃs tejasāpyāyayasva naḥ

तावद् आर्तिस् तथा वाञ्छा तावन् मोहस् तथासुखम् । यावन् नायाति शरणं त्वाम् अशेषाघनाशनम्

tāvad ārtis tathā vāñchā tāvan mohas tathāsukham / yāvan nāyāti śaraṇaṃ tvām aśeṣāghanāśanam

त्वं प्रसादं प्रसन्नात्मन् प्रपन्नानां कुरुष्व नः । तेजसां नाथ सर्वेषां स्वशक्त्याप्यायनं कुरु

tvaṃ prasādaṃ prasannātman prapannānāṃ kuruṣva naḥ / tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśaktyāpyāyanaṃ kuru

§पराशर उवाच: एवं संस्तूयमानस् तु प्रणतैर् अमरैर् हरिः । प्रसन्नदृष्टिर् भगवान् इदम् आह स विश्वकृत्

§parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānas tu praṇatair amarair hariḥ / prasannadṛṣṭir bhagavān idam āha sa viśvakṛt

§भगवान् उवाच: तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्य् उपबृंहणम् । वदाम्य् अहं यत् क्रियतां भवद्भिस् तद् इदं सुराः

§bhagavān uvāca: tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmy upabṛṃhaṇam / vadāmy ahaṃ yat kriyatāṃ bhavadbhis tad idaṃ surāḥ

आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् । मथ्यताम् अमृतं देवाः सहाये मय्य् अवस्थिते

ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau sakalauṣadhīḥ / manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim / mathyatām amṛtaṃ devāḥ sahāye mayy avasthite

सामपूर्वं च दैतेयास् तत्र साहाय्यकर्मणि । सामान्यफलभोक्तारो यूयं वाच्या भविष्यथ

sāmapūrvaṃ ca daiteyās tatra sāhāyyakarmaṇi / sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha

मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत् समुत्पद्यते ऽमृतम् । तत्पानाद् बलिनो यूयम् अमराश् च भविष्यथ

mathyamāne ca tatrābdhau yat samutpadyate 'mṛtam / tatpānād balino yūyam amarāś ca bhaviṣyatha

तथा चाहं करिष्यामि ते यथा त्रिदशद्विषः । न प्राप्स्यन्त्य् अमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

tathā cāhaṃ kariṣyāmi te yathā tridaśadviṣaḥ / na prāpsyanty amṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ

§पराशर उवाच: इत्य् उक्ता देवदेवेन सर्व एव ततः सुराः । संधानम् असुरैः कृत्वा यत्नवन्तो ऽमृते ऽभवन्

§parāśara uvāca: ity uktā devadevena sarva eva tataḥ surāḥ / saṃdhānam asuraiḥ kṛtvā yatnavanto 'mṛte 'bhavan

नानौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः । क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रामलत्विषि

nānauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ / kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śaradabhrāmalatviṣi

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । ततो मथितुम् आरब्धा मैत्रेय तरसामृतम्

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim / tato mathitum ārabdhā maitreya tarasāmṛtam

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः कृताः । कृष्णेन वासुकेर् दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ kṛtāḥ / kṛṣṇena vāsuker daityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ

ते तस्य फणनिःश्वासवह्निनापहतत्विषः । निस्तेजसो ऽसुराः सर्वे बभूवुर् अमितद्युते

te tasya phaṇaniḥśvāsavahnināpahatatviṣaḥ / nistejaso 'surāḥ sarve babhūvur amitadyute

तेनैव मुखनिःश्वासवायुनास्तबलाहकैः । पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस् तदा चाप्यायिताः सुराः

tenaiva mukhaniḥśvāsavāyunāstabalāhakaiḥ / pucchapradeśe varṣadbhis tadā cāpyāyitāḥ surāḥ

क्षीरोदमध्ये भगवान् कूर्मरूपी स्वयं हरिः । मन्दराद्रेर् अधिष्ठानं भ्रमतो ऽभून् महामुने

kṣīrodamadhye bhagavān kūrmarūpī svayaṃ hariḥ / mandarādrer adhiṣṭhānaṃ bhramato 'bhūn mahāmune

रूपेणान्येन देवानां मध्ये चक्रगदाधरः । चकर्ष नागराजानं दैत्यमध्ये ऽपरेण च

rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ / cakarṣa nāgarājānaṃ daityamadhye 'pareṇa ca

उपर्य् आक्रान्तवाञ् छैलं बृहद्रूपेण केशवः । तथापरेण मैत्रेय यन् न दृष्टं सुरासुरैः

upary ākrāntavāñ chailaṃ bṛhadrūpeṇa keśavaḥ / tathāpareṇa maitreya yan na dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ

तेजसा नागराजानं तथाप्यायितवान् हरिः । अन्येन तेजसा देवान् उपबृंहितवान् विभुः

tejasā nāgarājānaṃ tathāpyāyitavān hariḥ / anyena tejasā devān upabṛṃhitavān vibhuḥ

मथ्यमाने ततस् तस्मिन् क्षीराब्धौ देवदानवैः । हविर्धामाभवत् पूर्वं सुरभिः सुरपूजिता

mathyamāne tatas tasmin kṣīrābdhau devadānavaiḥ / havirdhāmābhavat pūrvaṃ surabhiḥ surapūjitā

जग्मुर् मुदं ततो देवा दानवाश् च महामुने । व्याक्षिप्तचेतसश् चैव बभूवुः स्तिमितेक्षणाः

jagmur mudaṃ tato devā dānavāś ca mahāmune / vyākṣiptacetasaś caiva babhūvuḥ stimitekṣaṇāḥ

किम् एतद् इति सिद्धानां दिवि चिन्तयतां ततः । बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना

kim etad iti siddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ / babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā

कृतावर्तात् ततस् तस्मात् क्षीरोदाद् वासयञ् जगत् । गन्धेन पारिजातो ऽभूद् देवस्त्रीनन्दनस् तरुः

kṛtāvartāt tatas tasmāt kṣīrodād vāsayañ jagat / gandhena pārijāto 'bhūd devastrīnandanas taruḥ

रूपौदार्यगुणोपेतस् ततश् चाप्सरसां गणः । क्षीरोदधेः समुत्पन्नो मैत्रेय परमाद्भुतः

rūpaudāryaguṇopetas tataś cāpsarasāṃ gaṇaḥ / kṣīrodadheḥ samutpanno maitreya paramādbhutaḥ

ततः शीतांशुर् अभवज् जगृहे तं महेश्वरः । जगृहुश् च विषं नागाः क्षीरोदाब्धिसमुत्थितम्

tataḥ śītāṃśur abhavaj jagṛhe taṃ maheśvaraḥ / jagṛhuś ca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodābdhisamutthitam

ततो धन्वन्तरिर् देवः श्वेताम्बरधरः स्वयम् । बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णम् अमृतस्य समुत्थितः

tato dhanvantarir devaḥ śvetāmbaradharaḥ svayam / bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇam amṛtasya samutthitaḥ

ततः स्वस्थमनस्कास् ते सर्वे दैतेयदानवाः । बभूवुर् मुदिताः सद्यो मैत्रेय मुनिभिः सह

tataḥ svasthamanaskās te sarve daiteyadānavāḥ / babhūvur muditāḥ sadyo maitreya munibhiḥ saha

ततः स्फुरत्कान्तिमती विकासिकमले स्थिता । श्रीर् देवी पयसस् तस्माद् उत्थिता धृतपङ्कजा

tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā / śrīr devī payasas tasmād utthitā dhṛtapaṅkajā

तां तुष्टुवुर् मुदा युक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः

tāṃ tuṣṭuvur mudā yuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ

विश्वावसुमुखास् तस्या गन्धर्वाः पुरतो जगुः । घृताचीप्रमुखा ब्रह्मन् ननृतुश् चाप्सरोगणाः

viśvāvasumukhās tasyā gandharvāḥ purato jaguḥ / ghṛtācīpramukhā brahman nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ

गङ्गाद्याः सरितस् तोयैः स्नानार्थम् उपतस्थिरे । दिग्गजा हेमपात्रस्थम् आदाय विमलं जलम् । स्नापयां चक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम्

gaṅgādyāḥ saritas toyaiḥ snānārtham upatasthire / diggajā hemapātrastham ādāya vimalaṃ jalam / snāpayāṃ cakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm

क्षीरोदो रूपधृक् तस्यै मालाम् अम्लानपङ्कजाम् । ददौ विभूषणान्य् अङ्गे विश्वकर्मा चकार ह

kṣīrodo rūpadhṛk tasyai mālām amlānapaṅkajām / dadau vibhūṣaṇāny aṅge viśvakarmā cakāra ha

दिव्यमाल्याम्बरधरा स्नाता भूषणभूषिता । पश्यतां सर्वदेवानां ययौ वक्षःस्थलं हरेः

divyamālyāmbaradharā snātā bhūṣaṇabhūṣitā / paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau vakṣaḥsthalaṃ hareḥ

ततो ऽवलोकिता देवा हरिवक्षःस्थलस्थया । लक्ष्म्या मैत्रेय सहसा परां निर्वृतिम् आगताः

tato 'valokitā devā harivakṣaḥsthalasthayā / lakṣmyā maitreya sahasā parāṃ nirvṛtim āgatāḥ

उद्वेगं परमं जग्मुर् दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः । त्यक्ता लक्ष्म्या महाभाग विप्रचित्तिपुरोगमाः

udvegaṃ paramaṃ jagmur daityā viṣṇuparāṅmukhāḥ / tyaktā lakṣmyā mahābhāga vipracittipurogamāḥ

ततस् ते जगृहुर् दैत्या धन्वन्तरिकरे स्थितम् । कमण्डलुं महावीर्या यत्रास्ते तद् द्विजामृतम्

tatas te jagṛhur daityā dhanvantarikare sthitam / kamaṇḍaluṃ mahāvīryā yatrāste tad dvijāmṛtam

मायया मोहयित्वा तान् विष्णुः स्त्रीरूपम् आस्थितः । दानवेभ्यस् तद् आदाय देवेभ्यः प्रददौ विभुः

māyayā mohayitvā tān viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ / dānavebhyas tad ādāya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ

ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास् तत् तदामृतम् । उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास् तांश् च समभ्ययुः

tataḥ papuḥ suragaṇāḥ śakrādyās tat tadāmṛtam / udyatāyudhanistriṃśā daityās tāṃś ca samabhyayuḥ

पीते ऽमृते च बलिभिर् देवैर् दैत्यचमूस् तदा । वध्यमाना दिशो भेजे पातालं च विवेश वै

pīte 'mṛte ca balibhir devair daityacamūs tadā / vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ ca viveśa vai

ततो देवा मुदा युक्ताः शङ्खचक्रगदाधरम् । प्रणिपत्य यथापूर्वम् अशासंस् तत् त्रिविष्टपम्

tato devā mudā yuktāḥ śaṅkhacakragadādharam / praṇipatya yathāpūrvam aśāsaṃs tat triviṣṭapam

द्६ इन्स्।: ततः प्रसन्नभाः सूर्यः प्रययौ स्वेन वर्त्मना । ज्योतींषि च यथामार्गं प्रययुर् मुनिसत्तम

D6 ins.: tataḥ prasannabhāḥ sūryaḥ prayayau svena vartmanā / jyotīṃṣi ca yathāmārgaṃ prayayur munisattama

जज्वाल भगवांश् चोच्चैश् चारुदीप्तिर् विभावसुः । धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिर् अजायत

jajvāla bhagavāṃś coccaiś cārudīptir vibhāvasuḥ / dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matir ajāyata

श्रिया जुष्टं च त्रैलोक्यं बभूव द्विजसत्तम । शक्रश् च त्रिदशश्रेष्ठः पुनः श्रीमान् अजायत

śriyā juṣṭaṃ ca trailokyaṃ babhūva dvijasattama / śakraś ca tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmān ajāyata

सिंहासनगतः शक्रः संप्राप्य त्रिदिवं पुनः । देवराज्ये स्थितो देवीं तुष्टावाब्जकरां ततः

siṃhāsanagataḥ śakraḥ saṃprāpya tridivaṃ punaḥ / devarājye sthito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ

द्७ इन्स्।: §इन्द्र उवाच: नमस्ये सर्वलोकानां जननीम् अब्जसंभवाम् । श्रियम् उन्निद्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थिताम्

D7 ins.: §indra uvāca: namasye sarvalokānāṃ jananīm abjasaṃbhavām / śriyam unnidrapadmākṣīṃ viṣṇuvakṣaḥsthalasthitām

ब्२,द्३,५,त्१,२,ग्३,म्०,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: त्वं सिद्धिस् त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनी । संध्या रात्रिः प्रभा भूतिर् मेधा श्रद्धा सरस्वती

B2,D3,5,T1,2,G3,M0,ed. Veṅk. ins.: tvaṃ siddhis tvaṃ svadhā svāhā sudhā tvaṃ lokapāvanī / saṃdhyā rātriḥ prabhā bhūtir medhā śraddhā sarasvatī

यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी

yajñavidyā mahāvidyā guhyavidyā ca śobhane / ātmavidyā ca devi tvaṃ vimuktiphaladāyinī

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस् त्वम् एव च । सौम्यासौम्यैर् जगद् रूपैस् त्वयैतद् देवि पूरितम्

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītis tvam eva ca / saumyāsaumyair jagad rūpais tvayaitad devi pūritam

का त्व् अन्या त्वाम् ऋते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः । अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः

kā tv anyā tvām ṛte devi sarvayajñamayaṃ vapuḥ / adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ

त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयम् । विनष्टप्रायम् अभवत् त्वयेदानीं समेधितम्

tvayā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam / vinaṣṭaprāyam abhavat tvayedānīṃ samedhitam

दाराः पुत्रास् तथागारं सुहृद्धान्यधनादिकम् । भवत्य् एतन् महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणाम्

dārāḥ putrās tathāgāraṃ suhṛddhānyadhanādikam / bhavaty etan mahābhāge nityaṃ tvadvīkṣaṇān nṛṇām

शरीरारोग्यम् ऐश्वर्यम् अरिपक्षक्षयः सुखम् । देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभम्

śarīrārogyam aiśvaryam aripakṣakṣayaḥ sukham / devi tvaddṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ na durlabham

त्वं माता सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता । त्वयैतद् विष्णुना चाम्ब जगद् व्याप्तं चराचरम्

tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ devadevo hariḥ pitā / tvayaitad viṣṇunā cāmba jagad vyāptaṃ carācaram

मा नः कोशं तथा गोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदम् । मा शरीरं कलत्रं च त्यजेथाः सर्वपावनि

mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricchadam / mā śarīraṃ kalatraṃ ca tyajethāḥ sarvapāvani

मा पुत्रान् मा सुहृद्वर्गान् मा पशून् मा विभूषणम् । त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर् वक्षःस्थलालये

mā putrān mā suhṛdvargān mā paśūn mā vibhūṣaṇam / tyajethā mama devasya viṣṇor vakṣaḥsthalālaye

सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर् गुणैः । त्यज्यन्ते ते नराः सद्यः संत्यक्ता ये त्वयामले

sattvena satyaśaucābhyāṃ tathā śīlādibhir guṇaiḥ / tyajyante te narāḥ sadyaḥ saṃtyaktā ye tvayāmale

त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः । कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि

tvayāvalokitāḥ sadyaḥ śīlādyair akhilair guṇaiḥ / kulaiśvaryaiś ca yujyante puruṣā nirguṇā api

स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्रान्तो यस् त्वया देवि वीक्षितः

sa ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān / sa śūraḥ sa ca vikrānto yas tvayā devi vīkṣitaḥ

सद्यो वैगुण्यम् आयान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः । पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे

sadyo vaiguṇyam āyānti śīlādyāḥ sakalā guṇāḥ / parāṅmukhī jagaddhātrī yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe

न ते वर्णयितुं शक्ता गुणाञ् जिह्वापि वेधसः । प्रसीद देवि पद्माक्षि मास्मांस् त्याक्षीः कदाचन

na te varṇayituṃ śaktā guṇāñ jihvāpi vedhasaḥ / prasīda devi padmākṣi māsmāṃs tyākṣīḥ kadācana

§पराशर उवाच: एवं श्रीः संस्तुता सम्यक् प्राह हृष्टा शतक्रतुम् । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वभूतस्थिता द्विज

§parāśara uvāca: evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha hṛṣṭā śatakratum / śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvabhūtasthitā dvija

§श्रीर् उवाच: परितुष्टास्मि देवेश स्तोत्रेणानेन ते हरे । वरं वृणीष्व यस् त्व् इष्टो वरदाहं तवागता

§śrīr uvāca: parituṣṭāsmi deveśa stotreṇānena te hare / varaṃ vṛṇīṣva yas tv iṣṭo varadāhaṃ tavāgatā

§इन्द्र उवाच: वरदा यदि मे देवि वरार्हो यदि चाप्य् अहम् । त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यम् एष मे ऽस्तु वरः परः

§indra uvāca: varadā yadi me devi varārho yadi cāpy aham / trailokyaṃ na tvayā tyājyam eṣa me 'stu varaḥ paraḥ

स्तोत्रेण यस् तथैतेन त्वां स्तोष्यत्य् अब्धिसंभवे । स त्वया न परित्याज्यो द्वितीयो ऽस्तु वरो मम

stotreṇa yas tathaitena tvāṃ stoṣyaty abdhisaṃbhave / sa tvayā na parityājyo dvitīyo 'stu varo mama

§श्रीर् उवाच: त्रैलोक्यं त्रिदशश्रेष्ठ न संत्यक्ष्यामि वासव । दत्तो वरो मयायं ते स्तोत्राराधनतुष्टया

§śrīr uvāca: trailokyaṃ tridaśaśreṣṭha na saṃtyakṣyāmi vāsava / datto varo mayāyaṃ te stotrārādhanatuṣṭayā

यश् च सायं तथा प्रातः स्तोत्रेणानेन मानवः । मां स्तोष्यति न तस्याहं भविष्यामि पराङ्मुखी

yaś ca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānena mānavaḥ / māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅmukhī

§पराशर उवाच: एवं ददौ वरौ देवी देवराजाय वै पुरा । मैत्रेय श्रीर् महाभागा स्तोत्राराधनतोषिता

§parāśara uvāca: evaṃ dadau varau devī devarājāya vai purā / maitreya śrīr mahābhāgā stotrārādhanatoṣitā

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना श्रीः पूर्वम् उदधेः पुनः । देवदानवयत्नेन प्रसूतामृतमन्थने

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā śrīḥ pūrvam udadheḥ punaḥ / devadānavayatnena prasūtāmṛtamanthane

एवं यदा जगत्स्वामी देवदेवो जनार्दनः । अवतारं करोत्य् एषा तदा श्रीस् तत्सहायिनी

evaṃ yadā jagatsvāmī devadevo janārdanaḥ / avatāraṃ karoty eṣā tadā śrīs tatsahāyinī

पुनश् च पद्मा संभूता आदित्यो ऽभूद् यदा हरिः । यदा तु भार्गवो रामस् तदाभूद् धरणी त्व् इयम्

punaś ca padmā saṃbhūtā ādityo 'bhūd yadā hariḥ / yadā tu bhārgavo rāmas tadābhūd dharaṇī tv iyam

राघवत्वे ऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि । अन्येषु चावतारेषु विष्णोर् एषा सहायिनी

rāghavatve 'bhavat sītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani / anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇor eṣā sahāyinī

देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी । विष्णोर् देहानुरूपां वै करोत्य् एषात्मनस् तनुम्

devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī / viṣṇor dehānurūpāṃ vai karoty eṣātmanas tanum

यश् चैतच् छृणुयाज् जन्म लक्ष्म्या यश् च पठेन् नरः । श्रियो न विच्युतिस् तस्य गृहे यावत् कुलत्रयम्

yaś caitac chṛṇuyāj janma lakṣmyā yaś ca paṭhen naraḥ / śriyo na vicyutis tasya gṛhe yāvat kulatrayam

पठ्यते येषु चैवेयं गृहेषु श्रीस्तुतिर् मुने । अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्व् आस्ते कदाचन

paṭhyate yeṣu caiveyaṃ gṛheṣu śrīstutir mune / alakṣmīḥ kalahādhārā na teṣv āste kadācana

एतत् ते कथितं ब्रह्मन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि । क्षीराब्धौ श्रीर् यथा जाता पूर्वं भृगुसुता सती

etat te kathitaṃ brahman yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi / kṣīrābdhau śrīr yathā jātā pūrvaṃ bhṛgusutā satī

इति सकलविभूत्यवाप्तिहेतुः स्तुतिर् इयम् इन्द्रमुखोद्गता हि लक्ष्म्याः । अनुदिनम् इह पठ्यते नृभिर् यैर् वसति न तेषु कदाचिद् अप्य् अलक्ष्मीः

iti sakalavibhūtyavāptihetuḥ stutir iyam indramukhodgatā hi lakṣmyāḥ / anudinam iha paṭhyate nṛbhir yair vasati na teṣu kadācid apy alakṣmīḥ

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: कथितं मे त्वया सर्वं यत् पृष्टो ऽसि महामुने । भृगुसर्गात् प्रभृत्य् एष सर्गो मे कथ्यतां पुनः

______________________________________________________ §maitreya uvāca: kathitaṃ me tvayā sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mahāmune / bhṛgusargāt prabhṛty eṣa sargo me kathyatāṃ punaḥ

§पराशर उवाच: भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर् विष्णुपरिग्रहः । तथा धातृविधातारौ ख्यात्यां जातौ सुतौ भृगोः

§parāśara uvāca: bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīr viṣṇuparigrahaḥ / tathā dhātṛvidhātārau khyātyāṃ jātau sutau bhṛgoḥ

आयतिर् नियतिश् चैव मेरोः कन्ये महात्मनः । धातृविधात्रोस् ते भार्ये तयोर् जातौ सुताव् उभौ

āyatir niyatiś caiva meroḥ kanye mahātmanaḥ / dhātṛvidhātros te bhārye tayor jātau sutāv ubhau

प्राणश् चैव मृकण्डुश् च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः । ततो वेदशिरा जज्ञे प्राणस्यापि सुतं शृणु

prāṇaś caiva mṛkaṇḍuś ca mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍutaḥ / tato vedaśirā jajñe prāṇasyāpi sutaṃ śṛṇu

प्राणस्य द्युतिमान् पुत्रो राजवांश् च ततो ऽभवत् । ततो वंशो महाभाग विस्तारं भार्गवो गतः

prāṇasya dyutimān putro rājavāṃś ca tato 'bhavat / tato vaṃśo mahābhāga vistāraṃ bhārgavo gataḥ

पत्नी मरीचेः संभूतिः पौर्णमासम् असूयत । विरजाः पर्वतश् चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः

patnī marīceḥ saṃbhūtiḥ paurṇamāsam asūyata / virajāḥ parvataś caiva tasya putrau mahātmanaḥ

वंशसंकीर्तने पुत्रान् वदिष्ये ऽहं ततो द्विज । स्मृतिश् चाङ्गिरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास् तथा । सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमती तथा

vaṃśasaṃkīrtane putrān vadiṣye 'haṃ tato dvija / smṛtiś cāṅgirasaḥ patnī prasūtā kanyakās tathā / sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatī tathā

अनसूया तथैवात्रेर् जज्ञे पुत्रान् अकल्मषान् । सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम्

anasūyā tathaivātrer jajñe putrān akalmaṣān / somaṃ durvāsasaṃ caiva dattātreyaṃ ca yoginam

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस् तत्सुतो ऽभवत् । पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे

prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolis tatsuto 'bhavat / pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare

कर्दमश् चार्वरीवांश् च सहिष्णुश् च सुतत्रयम् । क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः

kardamaś cārvarīvāṃś ca sahiṣṇuś ca sutatrayam / kṣamā tu suṣuve bhāryā pulahasya prajāpateḥ

क्रतोश् च सन्नतिर् भार्या वालखिल्यान् असूयत । षष्टिस् तानि सहस्राणि ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां ज्वलद्भास्करतेजसाम्

kratoś ca sannatir bhāryā vālakhilyān asūyata / ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṛṣīṇām ūrdhvaretasām / aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ jvaladbhāskaratejasām

ऊर्जायां च वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः

ūrjāyāṃ ca vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ

रजो गोत्रोर्ध्वबाहुश् च सवनश् चानघस् तथा । सुतपाः शुक्र इत्य् एते सर्वे सप्तर्षयो ऽमलाः

rajo gotrordhvabāhuś ca savanaś cānaghas tathā / sutapāḥ śukra ity ete sarve saptarṣayo 'malāḥ

यो ऽसाव् अग्निर् अभिमानी ब्रह्मणस् तनयो ऽग्रजः । तस्मात् स्वाहा सुतांल् लेभे त्रीन् उदारौजसो द्विज

yo 'sāv agnir abhimānī brahmaṇas tanayo 'grajaḥ / tasmāt svāhā sutāṃl lebhe trīn udāraujaso dvija

पावकं पवमानं च शुचिं चापि जलाशिनम्

pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciṃ cāpi jalāśinam

तेषां तु संतताव् अन्ये चत्वारिंशच् च पञ्च च । कथ्यन्ते वह्नयश् चैते पिता पुत्रत्रयं च यत्

teṣāṃ tu saṃtatāv anye catvāriṃśac ca pañca ca / kathyante vahnayaś caite pitā putratrayaṃ ca yat

एवम् एकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तिताः

evam ekonapañcāśad vahnayaḥ parikīrtitāḥ

पितरो ब्रह्मणा सृष्टा व्याख्याता ये मया तव । अग्निष्वात्ता बर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयश् च ये

pitaro brahmaṇā sṛṣṭā vyākhyātā ye mayā tava / agniṣvāttā barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayaś ca ye

तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारिणीं तथा । ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्य् उभे द्विज

tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṃ vai dhāriṇīṃ tathā / te ubhe brahmavādinyau yoginyau cāpy ubhe dvija

उत्तमज्ञानसंपन्ने सर्वैः समुदितैर् गुणैः

uttamajñānasaṃpanne sarvaiḥ samuditair guṇaiḥ

इत्य् एषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसंततिः । श्रद्धावान् संस्मरन्न् एताम् अनपत्यो न जायते

ity eṣā dakṣakanyānāṃ kathitāpatyasaṃtatiḥ / śraddhāvān saṃsmarann etām anapatyo na jāyate

______________________________________________________ §पराशर उवाच: प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु । द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव

______________________________________________________ §parāśara uvāca: priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvasya tu / dvau putrau sumahāvīryau dharmajñau kathitau tava

तयोर् उत्तानपादस्य सुरुच्याम् उत्तमः सुतः । अभीष्टायाम् अभूद् ब्रह्मन् पितुर् अत्यन्तवल्लभः

tayor uttānapādasya surucyām uttamaḥ sutaḥ / abhīṣṭāyām abhūd brahman pitur atyantavallabhaḥ

सुनीतिर् नाम या राज्ञस् तस्याभून् महिषी द्विज । स नातिप्रीतिमांस् तस्यां तस्याश् चाभूद् ध्रुवः सुतः

sunītir nāma yā rājñas tasyābhūn mahiṣī dvija / sa nātiprītimāṃs tasyāṃ tasyāś cābhūd dhruvaḥ sutaḥ

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर् भ्रातरम् आश्रितम् । दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश् चक्रे तम् आरोढुं मनोरथम्

rājāsanasthitasyāṅkaṃ pitur bhrātaram āśritam / dṛṣṭvottamaṃ dhruvaś cakre tam āroḍhuṃ manoratham

प्रत्यक्षं भूपतिस् तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत । प्रणयेनागतं पुत्रम् उत्सङ्गारोहणोत्सुकम्

pratyakṣaṃ bhūpatis tasyāḥ surucyā nābhyanandata / praṇayenāgataṃ putram utsaṅgārohaṇotsukam

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम् अङ्कारोहणोत्सुकम् । स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर् वाक्यम् अब्रवीत्

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tam aṅkārohaṇotsukam / svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucir vākyam abravīt

क्रियते किं वृथा वत्स महान् एष मनोरथः । अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे । उत्तमोत्तमम् अप्राप्यम् अविवेको ऽभिवाञ्छसि

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahān eṣa manorathaḥ / anyastrīgarbhajātena asaṃbhūya mamodare / uttamottamam aprāpyam aviveko 'bhivāñchasi

सत्यं सुतस् त्वम् अप्य् अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः

satyaṃ sutas tvam apy asya kintu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ

एतद् राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम् । योग्यं ममैव पुत्रस्य किम् आत्मा क्लिश्यते त्वया

etad rājāsanaṃ sarvabhūbhṛtsaṃśrayaketanam / yogyaṃ mamaiva putrasya kim ātmā kliśyate tvayā

उच्चैर् मनोरथस् ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा । सुनीत्याम् आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते

uccair manorathas te 'yaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā / sunītyām ātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate

§पराशर उवाच: उत्सृज्य पितरं बालस् तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् । जगाम कुपितो मातुर् निजाया द्विज मन्दिरम्

§parāśara uvāca: utsṛjya pitaraṃ bālas tac chrutvā mātṛbhāṣitam / jagāma kupito mātur nijāyā dvija mandiram

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम् ईषत्प्रस्फुरिताधरम् । सुनीतिर् अङ्कम् आरोप्य मैत्रेयैतद् अभाषत

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putram īṣatprasphuritādharam / sunītir aṅkam āropya maitreyaitad abhāṣata

§सुनीतिर् उवाच: वत्स कः कोपहेतुस् ते कश् च त्वां नाभिनन्दति । को ऽवजानाति पितरं तव यस् ते ऽपराध्यति

§sunītir uvāca: vatsa kaḥ kopahetus te kaś ca tvāṃ nābhinandati / ko 'vajānāti pitaraṃ tava yas te 'parādhyati

§पराशर उवाच: इत्य् उक्तः सकलं मात्रे कथयाम् आस तद् यथा । सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम् अतिगर्विता

§parāśara uvāca: ity uktaḥ sakalaṃ mātre kathayām āsa tad yathā / suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣam atigarvitā

निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन् पुत्रेण दुर्मनाः । श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर् वाक्यम् अब्रवीत्

niḥśvasya seti kathite tasmin putreṇa durmanāḥ / śvāsakṣāmekṣaṇā dīnā sunītir vākyam abravīt

§सुनीतिर् उवाच: सुरुचिः सत्यम् आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक । न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एवम् उच्यते

§sunītir uvāca: suruciḥ satyam āhedaṃ svalpabhāgyo 'si putraka / na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair evam ucyate

नोद्वेगस् तात कर्तव्यः कृतं यद् भवता पुरा । तत् को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश् चाकृतं त्वया

nodvegas tāta kartavyaḥ kṛtaṃ yad bhavatā purā / tat ko 'pahartuṃ śaknoti dātuṃ kaś cākṛtaṃ tvayā

म्०,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः । यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच् छाम्य पुत्रक

M0,ed. Veṅk. ins.: rājāsanaṃ tathā chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ / yasya puṇyāni tasyaiva matvaitac chāmya putraka

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर् नृपः । भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyāṃ surucir nṛpaḥ / bhāryeti procyate cānyā madvidhā puṇyavarjitā

पुण्योपचयसंपन्नस् तस्याः पुत्रस् तथोत्तमः । मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्

puṇyopacayasaṃpannas tasyāḥ putras tathottamaḥ / mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुम् अर्हति पुत्रक । यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान्

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartum arhati putraka / yasya yāvat sa tenaiva svena tuṣyati buddhimān

यदि चेद् दुःखम् अत्यर्थं सुरुच्या वचनात् तव । तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे

yadi ced duḥkham atyarthaṃ surucyā vacanāt tava / tat puṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः । निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम् आयान्ति संपदः

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ / nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātram āyānti saṃpadaḥ

§ध्रुव उवाच: अम्ब यत् त्वम् इदं प्राह प्रशमाय वचो मम । नैतद् दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति

§dhruva uvāca: amba yat tvam idaṃ prāha praśamāya vaco mama / naitad durvacasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् । स्थानं प्राप्स्याम्य् अशेषाणां जगताम् अभिपूजितम्

so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam / sthānaṃ prāpsyāmy aśeṣāṇāṃ jagatām abhipūjitam

सुरुचिर् दयिता राज्ञस् तस्या जातो ऽस्मि नोदरात् । प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे

surucir dayitā rājñas tasyā jāto 'smi nodarāt / prabhāvaṃ paśya me 'mba tvaṃ dhṛtasyāpi tavodare

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस् तया । स राजासनम् आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत्

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtas tayā / sa rājāsanam āpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat

नान्यदत्तम् अभीप्स्यामि स्थानम् अम्ब स्वकर्मणा । इच्छामि तद् अहं स्थानं यन् न प्राप पिता मम

nānyadattam abhīpsyāmi sthānam amba svakarmaṇā / icchāmi tad ahaṃ sthānaṃ yan na prāpa pitā mama

§पराशर उवाच: निर्जगाम गृहान् मातुर् इत्य् उक्त्वा मातरं ध्रुवः । पुराच् च निर्गम्य ततस् तद्बाह्योपवनं ययौ

§parāśara uvāca: nirjagāma gṛhān mātur ity uktvā mātaraṃ dhruvaḥ / purāc ca nirgamya tatas tadbāhyopavanaṃ yayau

स ददर्श मुनींस् तत्र सप्त पूर्वागतान् ध्रुवः । कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्

sa dadarśa munīṃs tatra sapta pūrvāgatān dhruvaḥ / kṛṣṇājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān

स राजपुत्रस् तान् सर्वान् प्रणिपत्याभ्यभाषत । प्रश्रयावनतः सम्यग् अभिवादनपूर्वकम्

sa rājaputras tān sarvān praṇipatyābhyabhāṣata / praśrayāvanataḥ samyag abhivādanapūrvakam

§ध्रुव उवाच: उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः । जातं सुनीत्यां निर्वेदाद् युष्माकं प्राप्तम् अन्तिकम्

§dhruva uvāca: uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ / jātaṃ sunītyāṃ nirvedād yuṣmākaṃ prāptam antikam

§ऋषय ऊचुः: चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस् त्वं नृपनन्दन । निर्वेदकारणं किंचित् तव नाद्यापि विद्यते

§ṛṣaya ūcuḥ: catuḥpañcābdasaṃbhūto bālas tvaṃ nṛpanandana / nirvedakāraṇaṃ kiṃcit tava nādyāpi vidyate

न चिन्त्यं भवतः किंचिद् ध्रियते भूपतिः पिता । न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक

na cintyaṃ bhavataḥ kiṃcid dhriyate bhūpatiḥ pitā / na caiveṣṭaviyogādi tava paśyāma bālaka

शरीरे न च ते व्याधिर् अस्माभिर् उपलक्ष्यते । निर्वेदः किंनिमित्तस् ते कथ्यतां यदि विद्यते

śarīre na ca te vyādhir asmābhir upalakṣyate / nirvedaḥ kiṃnimittas te kathyatāṃ yadi vidyate

§पराशर उवाच: ततः स कथयाम् आस सुरुच्या यद् उदाहृतम् । तन् निशम्य ततः प्रोचुर् मुनयस् ते परस्परम्

§parāśara uvāca: tataḥ sa kathayām āsa surucyā yad udāhṛtam / tan niśamya tataḥ procur munayas te parasparam

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद् अक्षमा । सपत्न्या मातुर् उक्तस्य हृदयान् नापसर्पति

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yad akṣamā / sapatnyā mātur uktasya hṛdayān nāpasarpati

भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद् यत् त्वयाधुना । कर्तुं व्यवसितं तन् नः कथ्यतां यदि रोचते

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda nirvedād yat tvayādhunā / kartuṃ vyavasitaṃ tan naḥ kathyatāṃ yadi rocate

यच् च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम् अमितद्युते । तद् उच्यतां विवक्षुस् त्वम् अस्माभिर् उपलक्ष्यसे

yac ca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyam amitadyute / tad ucyatāṃ vivakṣus tvam asmābhir upalakṣyase

§ध्रुव उवाच: नाहम् अर्थम् अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः । तत् स्थानम् एकम् इच्छामि भुक्तं नान्येन यत् पुरा

§dhruva uvāca: nāham artham abhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ / tat sthānam ekam icchāmi bhuktaṃ nānyena yat purā

एतन् मे क्रियतां सम्यक् कथ्यतां प्राप्यते यथा । स्थानम् अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः

etan me kriyatāṃ samyak kathyatāṃ prāpyate yathā / sthānam agryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ

§मरीचिर् उवाच: अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज । न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधयाच्युतम्

§marīcir uvāca: anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja / na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmād ārādhayācyutam

§अत्रिर् उवाच: परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः । स प्राप्नोत्य् अक्षयं स्थानम् एतत् सत्यं मयोदितम्

§atrir uvāca: paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ / sa prāpnoty akṣayaṃ sthānam etat satyaṃ mayoditam

§अङ्गिरा उवाच: यस्यान्तः सर्वम् एवेदम् अच्युतस्याव्ययात्मनः । तम् आराधय गोविन्दं स्थानम् अग्र्यं यदीच्छसि

§aṅgirā uvāca: yasyāntaḥ sarvam evedam acyutasyāvyayātmanaḥ / tam ārādhaya govindaṃ sthānam agryaṃ yadīcchasi

§पुलस्त्य उवाच: परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् । तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अतिदुर्लभाम्

§pulastya uvāca: paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param / tam ārādhya hariṃ yāti muktim apy atidurlabhām

§क्रतुर् उवाच: यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान् । तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने

§kratur uvāca: yo yajñapuruṣo yajñe yoge yaḥ paramaḥ pumān / tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane

§पुलह उवाच: ऐन्द्रम् इन्द्रः परं स्थानं यम् आराध्य जगत्पतिम् । प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम् आराधय सुव्रत

§pulaha uvāca: aindram indraḥ paraṃ sthānaṃ yam ārādhya jagatpatim / prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tam ārādhaya suvrata

§वसिष्ठ उवाच: प्राप्नोष्य् आराधिते विष्णौ मनसा यद् यद् इच्छसि । त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम् उ वत्सोत्तमोत्तमम्

§vasiṣṭha uvāca: prāpnoṣy ārādhite viṣṇau manasā yad yad icchasi / trailokyāntargataṃ sthānaṃ kim u vatsottamottamam

ग्२,३ इन्स्।: §ध्रुव उवाच: आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे । मया तत्परितोषाय यज् जप्तव्यं तद् उच्यताम्

G2,3 ins.: §dhruva uvāca: ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me / mayā tatparitoṣāya yaj japtavyaṃ tad ucyatām

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः । प्रसादसुमुखास् तन् मे कथयन्तु महर्षयः

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ / prasādasumukhās tan me kathayantu maharṣayaḥ

§ऋषय ऊचुः: राजपुत्र यथा विष्णोर् आराधनपरैर् नरैः । कार्यम् आराधनं तन् नो यथावच् छ्रोतुम् अर्हसि

§ṛṣaya ūcuḥ: rājaputra yathā viṣṇor ārādhanaparair naraiḥ / kāryam ārādhanaṃ tan no yathāvac chrotum arhasi

बाह्यार्थाद् अखिलाच् चित्तं त्याजयेत् प्रथमं नरः । तस्मिन्न् एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम्

bāhyārthād akhilāc cittaṃ tyājayet prathamaṃ naraḥ / tasminn eva jagaddhāmni tataḥ kurvīta niścalam

एवम् एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना । जप्तव्यं यन् निबोधैतत् तन् नः पार्थिवनन्दन

evam ekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā / japtavyaṃ yan nibodhaitat tan naḥ pārthivanandana

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे । ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe / oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvabhāvine

एतज् जजाप भगवान् जप्यं स्वायम्भुवो मनुः । पितामहस् तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः

etaj jajāpa bhagavān japyaṃ svāyambhuvo manuḥ / pitāmahas tava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ

ददौ यथाभिलषिताम् ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् । तथा त्वम् अपि गोविन्दं तोषयैतत् सदा जपन्

dadau yathābhilaṣitām ṛddhiṃ trailokyadurlabhām / tathā tvam api govindaṃ toṣayaitat sadā japan

______________________________________________________ §पराशर उवाच: निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः । निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तान् ऋषीन्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ / nirjagāma vanāt tasmāt praṇipatya sa tān ṛṣīn

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस् ततो द्विज । मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्

kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamānas tato dvija / madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam

पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले

punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ / tato madhuvanaṃ nāmnā khyātam atra mahītale

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् । शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam / śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai

यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः । सर्वपापहरे तस्मिंस् तपस् तीर्थे चकार सः

yatra vai devadevasya sāṃnidhyaṃ harimedhasaḥ / sarvapāpahare tasmiṃs tapas tīrthe cakāra saḥ

मरीचिमिश्रैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टम् अभूत् तथा । आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत

marīcimiśrair munibhir yathoddiṣṭam abhūt tathā / ātmany aśeṣadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇum amanyata

अनन्यचेतसस् तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः । सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत्

ananyacetasas tasya dhyāyato bhagavān hariḥ / sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat

मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः । न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी

manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ / na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī

वामपादस्थिते तस्मिन् ननामार्धेन मेदिनी । द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर् दक्षिणतः स्थिते

vāmapādasthite tasmin nanāmārdhena medinī / dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiter dakṣiṇataḥ sthite

पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः । तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः

pādāṅguṣṭhena saṃpīḍya yadā sa vasudhāṃ sthitaḥ / tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ

नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः । तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर् महामुने

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ / tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmur mahāmune

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः । इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ / indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ

कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने । समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune / samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ

सुनीतिर् नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता । पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा

sunītir nāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā / putreti karuṇāṃ vācam āha māyāmayī tadā

पुत्रकास्मान् निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात् । निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथैः

putrakāsmān nivartasva śarīravyayadāruṇāt / nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathaiḥ

दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि । सपत्नीवचनाद् वत्स अगतेस् त्वं गतिर् मम

dīnām ekāṃ parityaktum anāthāṃ na tvam arhasi / sapatnīvacanād vatsa agates tvaṃ gatir mama

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद् दारुणं तपः । निवर्त्यतां मनः कष्टान् निर्बन्धात् फलवर्जितात्

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kva caitad dāruṇaṃ tapaḥ / nivartyatāṃ manaḥ kaṣṭān nirbandhāt phalavarjitāt

कालः क्रीडनकानां ते तदन्ते ऽध्ययनस्य च । ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः

kālaḥ krīḍanakānāṃ te tadante 'dhyayanasya ca / tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ

कालः क्रीडनकानां यस् तव बालस्य पुत्रक । तस्मिंस् त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः

kālaḥ krīḍanakānāṃ yas tava bālasya putraka / tasmiṃs tvam itthaṃ tapasi kiṃ nāśāyātmano rataḥ

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् । अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam / anuvartasva mā mohaṃ nivartāsmād adharmataḥ

परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन् न भवांस् तपः । त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस् ततो वै पश्यतस् तव

parityajati vatsādya yady etan na bhavāṃs tapaḥ / tyakṣyāmy aham api prāṇāṃs tato vai paśyatas tava

§पराशर उवाच: स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम् । समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान्

§parāśara uvāca: sa tāṃ vilapatīm evaṃ bāṣpavyākulalocanām / samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे । वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम्

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsy etāni bhīṣaṇe / vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस् ततः । अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः

ity uktvā prayayau sātha rakṣāṃsy āvirbabhus tataḥ / abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ

ततो नादान् अतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः । मुमुचुर् दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः

tato nādān atīvogrān rājaputrasya te puraḥ / mumucur dīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः । त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ / trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ

हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम् । भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस् ते निशाचराः

hanyatāṃ hanyatām eṣa chidyatāṃ chidyatām ayam / bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāyam ity ūcus te niśācarāḥ

ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः । त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस् ते रजनीचराः

tato nānāvidhān nādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ / trāsāya rājaputrasya nedus te rajanīcarāḥ

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास् तान्य् आयुधानि च । गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर् नेन्द्रियगोचरम्

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivās tāny āyudhāni ca / govindāsaktacittasya yayur nendriyagocaram

एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम् । दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथंचन

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇum evātmasaṃśrayam / dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyat kathaṃcana

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः । संक्षोभं परमं जग्मुस् तत्पराभवशङ्किताः

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ / saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmus tatparābhavaśaṅkitāḥ

ते समेत्य जगद्योनिम् अनादिनिधनं हरिम् । शरण्यं शरणं यातास् तपसा तस्य तापिताः

te sametya jagadyonim anādinidhanaṃ harim / śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātās tapasā tasya tāpitāḥ

§देवा ऊचुः: देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम । ध्रुवस्य तपसा तप्तास् त्वां वयं शरणं गताः

§devā ūcuḥ: devadeva jagannātha pareśa puruṣottama / dhruvasya tapasā taptās tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

दिने दिने कलाशेषैः शशाङ्कः पूर्यते यथा । तथायं तपसा देव प्रयात्य् ऋद्धिम् अहर्निशम्

dine dine kalāśeṣaiḥ śaśāṅkaḥ pūryate yathā / tathāyaṃ tapasā deva prayāty ṛddhim aharniśam

औत्तानपादितपसा वयम् इत्थं जनार्दन । भीतास् त्वां शरणं यातास् तपसस् तं निवर्तय

auttānapāditapasā vayam itthaṃ janārdana / bhītās tvāṃ śaraṇaṃ yātās tapasas taṃ nivartaya

न विद्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्यत्वम् अभीप्सति । वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम्

na vidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ kiṃ sūryatvam abhīpsati / vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

तद् अस्माकं प्रसीदेश हृदयाच् छल्यम् उद्धर । उत्तानपादतनयं तपसः संनिवर्तय

tad asmākaṃ prasīdeśa hṛdayāc chalyam uddhara / uttānapādatanayaṃ tapasaḥ saṃnivartaya

§श्रीभगवान् उवाच: नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् । प्रार्थयत्य् एष यं कामं तं करोम्य् अखिलं सुराः

§śrībhagavān uvāca: nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām / prārthayaty eṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomy akhilaṃ surāḥ

यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः । निवर्तयाम्य् अहं बालं तपस्य् आसक्तमानसम्

yāta devā yathākāmaṃ svasthānaṃ vigatajvarāḥ / nivartayāmy ahaṃ bālaṃ tapasy āsaktamānasam

§पराशर उवाच: इत्य् उक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास् ततः । प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः

§parāśara uvāca: ity uktā devadevena praṇamya tridaśās tataḥ / prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

भगवान् अपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः । गत्वा ध्रुवम् उवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः

bhagavān api sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ / gatvā dhruvam uvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ

§श्रीभगवान् उवाच: औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः । वरदो ऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

§śrībhagavān uvāca: auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ / varado 'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata

बाह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यद् आहितम् । तुष्टो ऽहं भवतस् तेन तद् वृणीष्व वरं परम्

bāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yad āhitam / tuṣṭo 'haṃ bhavatas tena tad vṛṇīṣva varaṃ param

§पराशर उवाच: श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः । उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः

§parāśara uvāca: śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ / unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरम् अच्युतम् । किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम्

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharam acyutam / kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः । स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ / stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ

किं वदामि स्तुताव् अस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः । इत्य् आकुलमतिर् देवं तम् एव शरणं ययौ

kiṃ vadāmi stutāv asya kenoktenāsya saṃstutiḥ / ity ākulamatir devaṃ tam eva śaraṇaṃ yayau

§ध्रुव उवाच: भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः । स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे

§dhruva uvāca: bhagavan yadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ / stotuṃ tad aham icchāmi varam enaṃ prayaccha me

ब्रह्माद्यैर् वेदवेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः । तं त्वां कथम् अहं देव स्तोतुं शक्ष्यामि बालकः

brahmādyair vedavedajñair jñāyate yasya no gatiḥ / taṃ tvāṃ katham ahaṃ deva stotuṃ śakṣyāmi bālakaḥ

त्वद्भक्तिप्रवणं ह्य् एतत् परमेश्वर मे मनः । स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्छ मे

tvadbhaktipravaṇaṃ hy etat parameśvara me manaḥ / stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayaccha me

§पराशर उवाच: शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस् तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् । उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः

§parāśara uvāca: śaṅkhaprāntena govindas taṃ pasparśa kṛtāñjalim / uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ

अथ प्रसन्नवदनः तत्क्षणान् नृपनन्दनः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारम् अच्युतम्

atha prasannavadanaḥ tatkṣaṇān nṛpanandanaḥ / tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāram acyutam

§ध्रुव उवाच: भूमिर् आपो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । भूतादिर् आदिप्रकृतिर् यस्य रूपं नतो ऽस्मि तम्

§dhruva uvāca: bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca / bhūtādir ādiprakṛtir yasya rūpaṃ nato 'smi tam

शुद्धः सूक्ष्मो ऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् । यस्य रूपं नमस् तस्मै पुरुषाय गुणात्मने

śuddhaḥ sūkṣmo 'khilavyāpī pradhānāt parataḥ pumān / yasya rūpaṃ namas tasmai puruṣāya guṇātmane

भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः । बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः

bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ / buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

तं ब्रह्मभूतम् आत्मानम् अशेषजगतः पतिम् । प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर

taṃ brahmabhūtam ātmānam aśeṣajagataḥ patim / prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच् च यद् रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् । तस्मै नमस् ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत्

bṛhattvād bṛṃhaṇatvāc ca yad rūpaṃ brahmasaṃjñitam / tasmai namas te sarvātman yogicintyāvikāravat

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शाद् अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt / sarvavyāpī bhuvaḥ sparśād atyatiṣṭhad daśāṅgulam

यद् भूतं यच् च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् । त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश् चाप्य् अधिपूरुषः

yad bhūtaṃ yac ca vai bhavyaṃ puruṣottama tad bhavān / tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaś cāpy adhipūruṣaḥ

अत्यरिच्यत सो ऽधश् च तिर्यग् ऊर्ध्वं च वै भुवः । त्वत्तो विश्वम् इदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती

atyaricyata so 'dhaś ca tiryag ūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ / tvatto viśvam idaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī

त्वद्रूपधारिणश् चान्तः सर्वभूतम् इदं जगत् । त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर् द्विधा

tvadrūpadhāriṇaś cāntaḥ sarvabhūtam idaṃ jagat / tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśur dvidhā

त्वत्त ऋचो ऽथ सामानि त्वत्तश् छन्दांसि जज्ञिरे । त्वत्तो यजूंष्य् अजायन्त त्वत्तो ऽश्वाश् चैकतोदतः

tvatta ṛco 'tha sāmāni tvattaś chandāṃsi jajñire / tvatto yajūṃṣy ajāyanta tvatto 'śvāś caikatodataḥ

गावस् त्वत्तः समुद्भूतास् त्वत्तो ऽजा अवयो मृगाः । त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तः क्षत्रम् अजायत

gāvas tvattaḥ samudbhūtās tvatto 'jā avayo mṛgāḥ / tvanmukhād brāhmaṇā bāhvos tvattaḥ kṣatram ajāyata

वैश्यास् तवोरुजाः शूद्रास् तव पद्भ्यां समुद्गताः । अक्ष्णोः सूर्यो ऽनिलः प्राणाच् चन्द्रमा मनसस् तव

vaiśyās tavorujāḥ śūdrās tava padbhyāṃ samudgatāḥ / akṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāc candramā manasas tava

प्राणो ऽन्तःसुषिराज् जातो मुखाद् अग्निर् अजायत । नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत । दिशः श्रोत्रात् क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वम् अभूद् इदम्

prāṇo 'ntaḥsuṣirāj jāto mukhād agnir ajāyata / nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata / diśaḥ śrotrāt kṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvam abhūd idam

न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विश्वम् अखिलं बीजभूते तथा त्वयि

nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ / saṃyame viśvam akhilaṃ bījabhūte tathā tvayi

बीजाद् अङ्कुरसंभूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

bījād aṅkurasaṃbhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ / vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रान् नाथ दृश्यते । एवं विश्वस्य नान्यस् त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrān nātha dṛśyate / evaṃ viśvasya nānyas tvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate

ह्लादिनी संधिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

hlādinī saṃdhinī saṃvit tvayy ekā sarvasaṃsthitau / hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः । प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ / prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् संराट् स्वराट् तथा । विभाव्यते ऽन्तःकरणे पुरुषेष्व् अक्षयो भवान्

vyaktapradhānapuruṣavirāṭ saṃrāṭ svarāṭ tathā / vibhāvyate 'ntaḥkaraṇe puruṣeṣv akṣayo bhavān

सर्वस्मिन् सर्वभूतस् त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तस् ततश् च त्वं नमः सर्वात्मने ऽस्तु ते

sarvasmin sarvabhūtas tvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk / sarvaṃ tvattas tataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te

सर्वात्मको ऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम्

sarvātmako 'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ / kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव । सर्वभूतो भवान् वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम्

sarvātman sarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava / sarvabhūto bhavān vetti sarvasattvamanoratham

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः । तपश् च तप्तं सफलं यद् दृष्टो ऽसि जगत्पते

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ / tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yad dṛṣṭo 'si jagatpate

§श्रीभगवान् उवाच: तपसस् तत् फलं प्राप्तं यद् दृष्टो ऽहं त्वया ध्रुव । मद्दर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते

§śrībhagavān uvāca: tapasas tat phalaṃ prāptaṃ yad dṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva / maddarśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate

वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतम् आत्मनः । सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते

varaṃ varaya tasmāt tvaṃ yathābhimatam ātmanaḥ / sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate

§ध्रुव उवाच: भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि । किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम्

§dhruva uvāca: bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi / kim ajñātaṃ tava svāmin manasā yan mayepsitam

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन् मया । प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम्

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yan mayā / prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

किं वा सर्वजगत्स्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् । त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघवान् अपि

kiṃ vā sarvajagatsraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham / tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ maghavān api

नैतद् राजासनं योग्यम् अजातस्य ममोदरात् । इति गर्वाद् अवोचन् मां सपत्नी मातुर् उच्चकैः

naitad rājāsanaṃ yogyam ajātasya mamodarāt / iti garvād avocan māṃ sapatnī mātur uccakaiḥ

आधारभूतं जगतः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमम् । प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादाद् अतो ऽव्ययम्

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣām uttamottamam / prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādād ato 'vyayam

§श्रीभगवान् उवाच: यत् त्वया प्रार्थितं स्थानम् एतत् प्राप्स्यति वै भवान् । त्वयाहं तोषितः पूर्वम् अन्यजन्मनि बालक

§śrībhagavān uvāca: yat tvayā prārthitaṃ sthānam etat prāpsyati vai bhavān / tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvam anyajanmani bālaka

त्वम् आसीर् ब्राह्मणः पूर्वं मय्य् एकाग्रमतिः सदा । मातापित्रोश् च शुश्रूषुर् निजधर्मानुपालकः

tvam āsīr brāhmaṇaḥ pūrvaṃ mayy ekāgramatiḥ sadā / mātāpitroś ca śuśrūṣur nijadharmānupālakaḥ

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस् तवाभवत् । यौवने ऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः

kālena gacchatā mitraṃ rājaputras tavābhavat / yauvane 'khilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

तत्सङ्गात् तस्य ताम् ऋद्धिम् अवलोक्यातिदुर्लभाम् । भवेयं राजपुत्रो ऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता

tatsaṅgāt tasya tām ṛddhim avalokyātidurlabhām / bhaveyaṃ rājaputro 'ham iti vāñchā tvayā kṛtā

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता । उत्तानपादस्य गृहे जातो ऽसि ध्रुव दुर्लभे

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā / uttānapādasya gṛhe jāto 'si dhruva durlabhe

अन्येषां तद् वरं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत् ॥ विप्_ः१,१२।८८ ॥ तस्यैतद् अपरं बाल येनाहं परितोषितः । माम् आराध्य नरो मुक्तिम् अवाप्नोत्य् अविलम्बितम्

anyeṣāṃ tad varaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat // ViP_ḥ1,12.88 // tasyaitad aparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ / mām ārādhya naro muktim avāpnoty avilambitam

मय्य् अर्पितमना बाल किम् उ स्वर्गादिकं पदम् । त्रैलोक्याद् अधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद् भवान् ध्रुव

mayy arpitamanā bāla kim u svargādikaṃ padam / trailokyād adhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ / bhaviṣyati na saṃdeho matprasādād bhavān dhruva

सूर्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्राद् बृहस्पतेः । सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुव

sūryāt somāt tathā bhaumāt somaputrād bṛhaspateḥ / sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruva

सप्तर्षीणाम् अशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः । सर्वेषाम् उपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव

saptarṣīṇām aśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ / sarveṣām upari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva

केचिच् चतुर्युगं यावत् केचिन् मन्वन्तरं सुराः । तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः

kecic caturyugaṃ yāvat kecin manvantaraṃ surāḥ / tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ

सुनीतिर् अपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला । विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति

sunītir api te mātā tvadāsannātinirmalā / vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहिताः । कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत् पुण्यं भविष्यति

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitāḥ / kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahat puṇyaṃ bhaviṣyati

द्२ इन्स्।: wहिले द्४ इन्स्।: §पराशर उवाच: एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज् जनार्दनात् । वरं प्राप्य ध्रुवं स्थानम् अध्यास्ते स महामतिः

D2 ins.: while D4 ins.: §parāśara uvāca: evaṃ pūrvaṃ jagannāthād devadevāj janārdanāt / varaṃ prāpya dhruvaṃ sthānam adhyāste sa mahāmatiḥ

ञ्१,त्३,म्०,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अत्रोशना जगौ

Ñ1,T3,M0,ed. Veṅk. ins.: tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca / devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam atrośanā jagau

अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो ऽस्य तपसः फलम् । यद् एनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho 'sya tapaso vīryam aho 'sya tapasaḥ phalam / yad enaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर् नाम सूनृता । अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītir nāma sūnṛtā / asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi

त्रैलोक्याश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति । स्थानं प्राप्ता परं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम्

trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ sthirāyati / sthānaṃ prāptā paraṃ kṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

यश् चैतत् कीर्तयेन् नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaś caitat kīrtayen nityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi / sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं च जीवति

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi / sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ ca jīvati

______________________________________________________ §पराशर उवाच: ध्रुवाच् छिष्टिं च भव्यं च भव्याच् छंभुर् व्यजायत । शिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: dhruvāc chiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyāc chaṃbhur vyajāyata / śiṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् । रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam / ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam

अजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् । प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः

ajījanat puṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum / prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ

मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ / kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

कुरुः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाञ् छुचिः । अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव । अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः

kuruḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāñ chuciḥ / agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava / abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

कुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं शिबिम्

kuror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān / aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ śibim

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकम् अजायत । प्रजार्थम् ऋषयस् तस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekam ajāyata / prajārtham ṛṣayas tasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महामुने । वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्यते

venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahāmune / vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtyate

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt

§मैत्रेय उवाच: किमर्थं मथितः पाणिर् वेनस्य परमर्षिभिः । यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर् मुनिसत्तम

§maitreya uvāca: kimarthaṃ mathitaḥ pāṇir venasya paramarṣibhiḥ / yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthur munisattama

§पराशर उवाच: सुनीथा नाम या कन्या मृत्योः प्रथमजाभवत् । अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत

§parāśara uvāca: sunīthā nāma yā kanyā mṛtyoḥ prathamajābhavat / aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata

स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः । निसर्गाद् एव मैत्रेय दुष्टभावो व्यजायत

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ / nisargād eva maitreya duṣṭabhāvo vyajāyata

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः । घोषयाम् आस स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ / ghoṣayām āsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ

न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं कथंचन । भोक्ता यज्ञस्य कस् त्व् अन्यो ह्य् अहं यज्ञपतिः प्रभुः

na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na dātavyaṃ kathaṃcana / bhoktā yajñasya kas tv anyo hy ahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ

ततस् तम् ऋषयः पूर्वं संपूज्य पृथिवीपतिम् । ऊचुः सामकलं सम्यङ् मैत्रेय समुपस्थिताः

tatas tam ṛṣayaḥ pūrvaṃ saṃpūjya pṛthivīpatim / ūcuḥ sāmakalaṃ samyaṅ maitreya samupasthitāḥ

§ऋषय ऊचुः: भो भो राजञ् छृणुष्व त्वं यद् वदामस् तव प्रभो । राज्यदेहोपकाराय प्रजानां च हितं परम्

§ṛṣaya ūcuḥ: bho bho rājañ chṛṇuṣva tvaṃ yad vadāmas tava prabho / rājyadehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् । पूजयिष्याम भद्रं ते तत्रांशस् ते भविष्यति

dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim / pūjayiṣyāma bhadraṃ te tatrāṃśas te bhaviṣyati

यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप । अस्माभिर् भवतः कामान् सर्वान् एव प्रदास्यति

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇito nṛpa / asmābhir bhavataḥ kāmān sarvān eva pradāsyati

यज्ञैर् यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः । तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम्

yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ / teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām

§वेन उवाच: मत्तः को ऽभ्यधिको ऽन्यो ऽस्ति कश् चाराध्यो ममापरः । को ऽयं हरिर् इति ख्यातो यो वै यज्ञेश्वरो मतः

§vena uvāca: mattaḥ ko 'bhyadhiko 'nyo 'sti kaś cārādhyo mamāparaḥ / ko 'yaṃ harir iti khyāto yo vai yajñeśvaro mataḥ

ब्रह्मा जनार्दनः शंभुर् इन्द्रो वायुर् यमो रविः । हुतभुग् वरुणो धाता पूषा भूमिर् निशाकरः

brahmā janārdanaḥ śaṃbhur indro vāyur yamo raviḥ / hutabhug varuṇo dhātā pūṣā bhūmir niśākaraḥ

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः । नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ / nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

एतज् ज्ञात्वा मयाज्ञप्तं यद् यथा क्रियतां तथा । न दातव्यं न होतव्यं न यष्टव्यं च भो द्विजाः

etaj jñātvā mayājñaptaṃ yad yathā kriyatāṃ tathā / na dātavyaṃ na hotavyaṃ na yaṣṭavyaṃ ca bho dvijāḥ

भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः । ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः

bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ / mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ

§ऋषय ऊचुः: देह्य् अनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् । हविषां परिणामो ऽयं यद् एतद् अखिलं जगत्

§ṛṣaya ūcuḥ: dehy anujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam / haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yad etad akhilaṃ jagat

व्१,ब्२,द्८ इन्स्।: §पराशर उवाच: इति विज्ञाप्यमानो ऽपि स वेनः परमर्षिभिः । पापो ददाति नानुज्ञां तदा प्रोक्तः पुनः पुनः

V1,B2,D8 ins.: §parāśara uvāca: iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ / pāpo dadāti nānujñāṃ tadā proktaḥ punaḥ punaḥ

ततस् ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः । हन्यतां हन्यतां पाप इत्य् ऊचुस् ते परस्परम्

tatas te munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ / hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam

यो यज्ञपुरुषं विष्णुम् अनादिनिधनं प्रभुम् । विनिन्दत्य् अधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः

yo yajñapuruṣaṃ viṣṇum anādinidhanaṃ prabhum / vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ

इत्य् उक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणा नृपम् । निजघ्नुर् निहतं पूर्वं भगवन्निन्दनादिना

ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam / nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavannindanādinā

ततश् च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज । किम् एतद् इति चासन्नं पप्रच्छुस् ते जनं तदा

tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija / kim etad iti cāsannaṃ papracchus te janaṃ tadā

आख्यातं च जनैस् तेषां चौरीभूतैर् अराजके । राष्ट्रे तु लोकैर् आरब्धं परस्वादानम् आतुरैः

ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ caurībhūtair arājake / rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānam āturaiḥ

तेषाम् उदीर्णवेगानां चौराणां मुनिसत्तमाः । सुमहान् दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम्

teṣām udīrṇavegānāṃ caurāṇāṃ munisattamāḥ / sumahān dṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām

ततः संमन्त्र्य ते सर्वे मुनयस् तस्य भूभृतः । ममन्थुर् ऊरुं पुत्रार्थम् अनपत्यस्य यत्नतः

tataḥ saṃmantrya te sarve munayas tasya bhūbhṛtaḥ / mamanthur ūruṃ putrārtham anapatyasya yatnataḥ

मथ्यतश् च समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल । दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खर्वटास्यो ऽतिह्रस्वकः

mathyataś ca samuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila / dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ kharvaṭāsyo 'tihrasvakaḥ

किं करोमीति तान् सर्वान् विप्रान् आह त्वरान्वितः । निषीदेति तम् ऊचुस् ते निषादस् तेन सो ऽभवत्