Aṃśa 6 — Dissolution and Liberation

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: ______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: व्याख्याता भवता सर्गवंशमन्वन्तरस्थितिः । वंशानुचरितं चैव विस्तरेण महामुने

Ed. Veṅk. ins.: ______________________________________________________ §maitreya uvāca: vyākhyātā bhavatā sargavaṃśamanvantarasthitiḥ / vaṃśānucaritaṃ caiva vistareṇa mahāmune

म्। इन्स्। [अफ़्तेर् ६,१।१]: §मैत्रेय: §श्रीपराशर: §श्रीपराशर: वेदसारात् तु संयोगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ विप्_६,१।१@२:१०१ ॥ एवं योगविधिः प्रोक्तो योगे सर्वं समाप्यते ॥ विप्_६,१।१@२:१०२ ॥ एवं सांख्यं च योगं च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ विप्_६,१।१@२:१०३ ॥ अनयोस् त्व् अपृथग्ज्ञानान् मुक्तो भवति नान्यथा ॥ विप्_६,१।१@२:१०४ ॥ सांख्ययोगाव् उपायौ द्वाव् उपेयस् त्व् एक एव तु ॥ विप्_६,१।१@२:१०५ ॥ देवो नारायणस् त्व् एकः परमात्मेत्य् उदाहृतः ॥ विप्_६,१।१@२:१०६ ॥ रवमात्रकदेहस् तु सर्वव्याप्याजरामरः ॥ विप्_६,१।१@२:१०७ ॥ तरङ्गजङ्गमस्थास् नु स्वमायातमसावृतः ॥ विप्_६,१।१@२:१०८ ॥ बह्वाकार इवाभाति मायया पुरुषोत्तमः ॥ विप्_६,१।१@२:१०९ ॥ एवं यो वेद योगीन्द्रः स वै मुक्तो भवेन् नरः ॥ विप्_६,१।१@२:११० ॥ §श्रीपराशरः: यत् पृष्टवान् असि मुने तद् उक्तं परमार्थतः ॥ विप्_६,१।१@२:१११ ॥ किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छा ते ह्य् अस्ति मैत्रेय पृच्छ तत् ॥ विप्_६,१।१@२:११२ ॥ ______________________________________________________ §मैत्रेयः: ज्ञानामृतम् इदं श्रुत्वा नास्ति धन्यतरो मम ॥ विप्_६,१।१@२:११४ ॥ मन्ये ऽहं भगवान् अद्य प्रसादं कृतवान् इति ॥ विप्_६,१।१@२:११५ ॥ अद्याहं वीतसंदेहो भवं विप्रर्षभ प्रभो ॥ विप्_६,१।१@२:११६ ॥ तथापि किंचित् पृच्छामि दुर्बोधत्वान् महामुने ॥ विप्_६,१।१@२:११७ ॥ श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तो यथावद् उपसंहृतिम् । महाप्रलयसंज्ञां च कल्पान्ते च महामुने

M. ins. [after 6,1.1]: §maitreya: §śrīparāśara: §śrīparāśara: vedasārāt tu saṃyogaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ // ViP_6,1.1@2:101 // evaṃ yogavidhiḥ prokto yoge sarvaṃ samāpyate // ViP_6,1.1@2:102 // evaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ // ViP_6,1.1@2:103 // anayos tv apṛthagjñānān mukto bhavati nānyathā // ViP_6,1.1@2:104 // sāṃkhyayogāv upāyau dvāv upeyas tv eka eva tu // ViP_6,1.1@2:105 // devo nārāyaṇas tv ekaḥ paramātmety udāhṛtaḥ // ViP_6,1.1@2:106 // ravamātrakadehas tu sarvavyāpyājarāmaraḥ // ViP_6,1.1@2:107 // taraṅgajaṅgamasthās nu svamāyātamasāvṛtaḥ // ViP_6,1.1@2:108 // bahvākāra ivābhāti māyayā puruṣottamaḥ // ViP_6,1.1@2:109 // evaṃ yo veda yogīndraḥ sa vai mukto bhaven naraḥ // ViP_6,1.1@2:110 // §śrīparāśaraḥ: yat pṛṣṭavān asi mune tad uktaṃ paramārthataḥ // ViP_6,1.1@2:111 // kim anyac chrotum icchā te hy asti maitreya pṛccha tat // ViP_6,1.1@2:112 // ______________________________________________________ §maitreyaḥ: jñānāmṛtam idaṃ śrutvā nāsti dhanyataro mama // ViP_6,1.1@2:114 // manye 'haṃ bhagavān adya prasādaṃ kṛtavān iti // ViP_6,1.1@2:115 // adyāhaṃ vītasaṃdeho bhavaṃ viprarṣabha prabho // ViP_6,1.1@2:116 // tathāpi kiṃcit pṛcchāmi durbodhatvān mahāmune // ViP_6,1.1@2:117 // śrotum icchāmy ahaṃ tvatto yathāvad upasaṃhṛtim / mahāpralayasaṃjñāṃ ca kalpānte ca mahāmune

§पराशर उवाच: मैत्रेय श्रूयतां मत्तो यथावद् उपसंहृतिः । कल्पान्ते प्राकृते चैव प्रलये जायते यथा

§parāśara uvāca: maitreya śrūyatāṃ matto yathāvad upasaṃhṛtiḥ / kalpānte prākṛte caiva pralaye jāyate yathā

अहोरात्रं पितॄणां तु मासो ऽब्दस् त्रिदिवौकसाम् । चतुर्युगसहस्रे तु ब्रह्मणो द्वे द्विजोत्तम

ahorātraṃ pitṝṇāṃ tu māso 'bdas tridivaukasām / caturyugasahasre tu brahmaṇo dve dvijottama

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चैव चतुर्युगम् । दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु तद् द्वादशभिर् उच्यते

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś caiva caturyugam / divyair varṣasahasrais tu tad dvādaśabhir ucyate

चतुर्युगाण्य् अशेषाणि सदृशानि स्वरूपतः । आद्यं कृतयुगं मुक्त्वा मैत्रेयान्त्यं तथा कलिम्

caturyugāṇy aśeṣāṇi sadṛśāni svarūpataḥ / ādyaṃ kṛtayugaṃ muktvā maitreyāntyaṃ tathā kalim

आद्ये कृतयुगे सर्गो ब्रह्मणा क्रियते यतः । क्रियते चोपसंहारस् तथान्ते च कलौ युगे

ādye kṛtayuge sargo brahmaṇā kriyate yataḥ / kriyate copasaṃhāras tathānte ca kalau yuge

§मैत्रेय उवाच: कलेः स्वरूपं भगवन् विस्तराद् वक्तुम् अर्हसि । धर्मश् चतुष्पाद् भगवन् यस्मिन् विप्लवम् ऋच्छति

§maitreya uvāca: kaleḥ svarūpaṃ bhagavan vistarād vaktum arhasi / dharmaś catuṣpād bhagavan yasmin viplavam ṛcchati

§पराशर उवाच: कलेः स्वरूपं मैत्रेय यद् भवान् प्रष्टुम् इच्छति । तन् निबोध समासेन वर्तते यन् महामुने

§parāśara uvāca: kaleḥ svarūpaṃ maitreya yad bhavān praṣṭum icchati / tan nibodha samāsena vartate yan mahāmune

वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर् न कलौ नृणाम् । न साम-ऋग्यजुर्वेदविनिष्पादनहैतुकी

varṇāśramācāravatī pravṛttir na kalau nṛṇām / na sāma-ṛgyajurvedaviniṣpādanahaitukī

विवाहा न कलौ धर्म्या न शिष्यगुरुसंस्थितिः । न दाम्पत्यक्रमो नैव वह्निदेवात्मकः क्रमः

vivāhā na kalau dharmyā na śiṣyagurusaṃsthitiḥ / na dāmpatyakramo naiva vahnidevātmakaḥ kramaḥ

यत्र तत्र कुले जातो बली सर्वेश्वरः कलौ । सर्वेभ्य एव वर्णेभ्यो योग्यः कन्यावरोधने

yatra tatra kule jāto balī sarveśvaraḥ kalau / sarvebhya eva varṇebhyo yogyaḥ kanyāvarodhane

येन तेनैव योगेन द्विजातिर् दीक्षितः कलौ । यैव सैव च मैत्रेय प्रायश्चित्तक्रिया कलौ

yena tenaiva yogena dvijātir dīkṣitaḥ kalau / yaiva saiva ca maitreya prāyaścittakriyā kalau

सर्वम् एव कलौ शास्त्रं यस्य यद् वचनं द्विज । देवताश् च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः

sarvam eva kalau śāstraṃ yasya yad vacanaṃ dvija / devatāś ca kalau sarvāḥ sarvaḥ sarvasya cāśramaḥ

उपवासस् तथायासो वित्तोत्सर्गस् तथा कलौ । धर्मो यथाभिरुचितैर् अनुष्ठानैर् अनुष्ठितः

upavāsas tathāyāso vittotsargas tathā kalau / dharmo yathābhirucitair anuṣṭhānair anuṣṭhitaḥ

वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनाढ्यमदः कलौ । स्त्रीणां रूपमदश् चैव केशैर् एव भविष्यति

vittena bhavitā puṃsāṃ svalpenāḍhyamadaḥ kalau / strīṇāṃ rūpamadaś caiva keśair eva bhaviṣyati

सुवर्णमणिरत्नादौ वस्त्रे चोपक्षयं गते । कलौ स्त्रियो भविष्यन्ति तदा केशैर् अलंकृताः

suvarṇamaṇiratnādau vastre copakṣayaṃ gate / kalau striyo bhaviṣyanti tadā keśair alaṃkṛtāḥ

परित्यक्ष्यन्ति भर्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः । भर्ता भविष्यति कलौ वित्तवान् एव योषिताम्

parityakṣyanti bhartāraṃ vittahīnaṃ tathā striyaḥ / bhartā bhaviṣyati kalau vittavān eva yoṣitām

यो यो ददाति बहुलं स स स्वामी तदा नृणाम् । स्वामित्वहेतुः संबन्धो भावी नाभिजनस् तदा

yo yo dadāti bahulaṃ sa sa svāmī tadā nṛṇām / svāmitvahetuḥ saṃbandho bhāvī nābhijanas tadā

गृहान्ता द्रव्यसंघाता द्रव्यान्ता च तथा मतिः । अर्थाश् चात्मोपभोगान्ता भविष्यन्ति कलौ युगे

gṛhāntā dravyasaṃghātā dravyāntā ca tathā matiḥ / arthāś cātmopabhogāntā bhaviṣyanti kalau yuge

स्त्रियः कलौ भविष्यन्ति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः । अन्यायावाप्तवित्तेषु पुरुषाश् च स्पृहालवः

striyaḥ kalau bhaviṣyanti svairiṇyo lalitaspṛhāḥ / anyāyāvāptavitteṣu puruṣāś ca spṛhālavaḥ

अभ्यर्थितो ऽपि सुहृदा स्वार्थहानिं न मानवः । पणार्धार्धार्धमात्रे ऽपि करिष्यति तदा द्विज

abhyarthito 'pi suhṛdā svārthahāniṃ na mānavaḥ / paṇārdhārdhārdhamātre 'pi kariṣyati tadā dvija

समानपौरुषं चेतो भावि विप्रेषु वै कलौ । क्षीरप्रदानसंबन्धि भावि गोषु च गौरवम्

samānapauruṣaṃ ceto bhāvi vipreṣu vai kalau / kṣīrapradānasaṃbandhi bhāvi goṣu ca gauravam

अनावृष्टिभयप्रायाः प्रजाः क्षुद्भयकातराः । भविष्यन्ति तदा सर्वा गगनासक्तदृष्टयः

anāvṛṣṭibhayaprāyāḥ prajāḥ kṣudbhayakātarāḥ / bhaviṣyanti tadā sarvā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ

कन्दपर्णफलाहारास् तापसा इव मानवाः । आत्मानं घातयिष्यन्ति तदावृष्ट्यादिदुःखिताः

kandaparṇaphalāhārās tāpasā iva mānavāḥ / ātmānaṃ ghātayiṣyanti tadāvṛṣṭyādiduḥkhitāḥ

दुर्भिक्षम् एव सततं तदा क्लेशम् अनीश्वराः । प्राप्स्यन्ति व्याहतसुखप्रमोदा मानवाः कलौ

durbhikṣam eva satataṃ tadā kleśam anīśvarāḥ / prāpsyanti vyāhatasukhapramodā mānavāḥ kalau

अस्नानभोजिनो नाग्निदेवतातिथिपूजनम् । करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम्

asnānabhojino nāgnidevatātithipūjanam / kariṣyanti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām

लोलुपा ह्रस्वदेहाश् च बह्वन्नादनतत्पराः । बहुप्रजाल्पभाग्याश् च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः

lolupā hrasvadehāś ca bahvannādanatatparāḥ / bahuprajālpabhāgyāś ca bhaviṣyanti kalau striyaḥ

उभाभ्याम् अथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः । कुर्वन्त्यो गुरुभर्तॄणाम् आज्ञां भेत्स्यन्त्य् अनादृताः

ubhābhyām atha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ / kurvantyo gurubhartṝṇām ājñāṃ bhetsyanty anādṛtāḥ

स्वपोषणपराः क्षुद्रा देहसंस्कारवर्जिताः । परुषानृतभाषिण्यो भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः

svapoṣaṇaparāḥ kṣudrā dehasaṃskāravarjitāḥ / paruṣānṛtabhāṣiṇyo bhaviṣyanti kalau striyaḥ

दुःशीला दुष्टशीलेषु कुर्वन्त्यः सततं स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः

duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kurvantyaḥ satataṃ spṛhām / asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ

वेदादानं करिष्यन्ति बटवश् च तथाव्रताः । गृहस्थाश् च न होष्यन्ति न दास्यन्त्य् उचितान्य् अपि

vedādānaṃ kariṣyanti baṭavaś ca tathāvratāḥ / gṛhasthāś ca na hoṣyanti na dāsyanty ucitāny api

वनवासिनो भविष्यन्ति ग्राम्याहारपरिग्रहाः । भिक्षवश् चापि मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रणाः

vanavāsino bhaviṣyanti grāmyāhāraparigrahāḥ / bhikṣavaś cāpi mitrādisnehasaṃbandhayantraṇāḥ

अरक्षितारो हर्तारः शुल्कव्याजेन पार्थिवाः । हारिणो जनवित्तानां संप्राप्ते तु कलौ युगे

arakṣitāro hartāraḥ śulkavyājena pārthivāḥ / hāriṇo janavittānāṃ saṃprāpte tu kalau yuge

यो यो ऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति । यश् च यश् चाबलः सर्वः स स भृत्यः कलौ युगे

yo yo 'śvarathanāgāḍhyaḥ sa sa rājā bhaviṣyati / yaś ca yaś cābalaḥ sarvaḥ sa sa bhṛtyaḥ kalau yuge

वैश्याः कृषिवणिज्यादि संत्यज्य निजकर्म यत् । शूद्रवृत्त्या प्रवर्त्स्यन्ति कारुकर्मोपजीविनः

vaiśyāḥ kṛṣivaṇijyādi saṃtyajya nijakarma yat / śūdravṛttyā pravartsyanti kārukarmopajīvinaḥ

भैक्ष्यव्रतास् तथा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनो ऽधमाः । पाषण्डसंश्रयां वृत्तिम् आश्रयिष्यन्त्य् असंस्कृताः

bhaikṣyavratās tathā śūdrāḥ pravrajyāliṅgino 'dhamāḥ / pāṣaṇḍasaṃśrayāṃ vṛttim āśrayiṣyanty asaṃskṛtāḥ

दुर्भिक्षकरपीडाभिर् अतीवोपद्रुता जनाः । गोधूमान्नयवान्नाढ्यान् देशान् यास्यन्ति दुःखिताः

durbhikṣakarapīḍābhir atīvopadrutā janāḥ / godhūmānnayavānnāḍhyān deśān yāsyanti duḥkhitāḥ

वेदमार्गे प्रलीने च पाषण्डाढ्ये ततो जने । अधर्मवृद्ध्या लोकानाम् अल्पम् आयुर् भविष्यति

vedamārge pralīne ca pāṣaṇḍāḍhye tato jane / adharmavṛddhyā lokānām alpam āyur bhaviṣyati

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यमानेषु वै तपः । नरेषु नृपदोषेण बालमृत्युर् भविष्यति

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyamāneṣu vai tapaḥ / nareṣu nṛpadoṣeṇa bālamṛtyur bhaviṣyati

भवित्री योषितां सूतिः पञ्चषट्सप्तवार्षिकी । नवाष्टदशवर्षाणां मनुष्याणां तथा कलौ

bhavitrī yoṣitāṃ sūtiḥ pañcaṣaṭsaptavārṣikī / navāṣṭadaśavarṣāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tathā kalau

पलितोद्भवश् च भविता तदा द्वादशवार्षिकः । नातिजीवति वै कश्चित् कलौ वर्षाणि विंशतिः

palitodbhavaś ca bhavitā tadā dvādaśavārṣikaḥ / nātijīvati vai kaścit kalau varṣāṇi viṃśatiḥ

अल्पप्रज्ञा वृथालिङ्गा दुष्टान्तःकरणाः कलौ । यतस् ततो विनङ्क्ष्यन्ति कालेनाल्पेन मानवाः

alpaprajñā vṛthāliṅgā duṣṭāntaḥkaraṇāḥ kalau / yatas tato vinaṅkṣyanti kālenālpena mānavāḥ

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: यदा यदा हि पाषण्डवृद्धिर् मैत्रेय लक्ष्यते । तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः

ed. Veṅk. ins.: yadā yadā hi pāṣaṇḍavṛddhir maitreya lakṣyate / tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ

यदा यदा सतां हानिर् वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः

yadā yadā satāṃ hānir vedamārgānusāriṇām / tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ

प्रारम्भाश् चावसीदन्ति यदा धर्मकृतां नृणाम् । तदानुमेयं प्राधान्यं कलेर् मैत्रेय पण्डितैः

prārambhāś cāvasīdanti yadā dharmakṛtāṃ nṛṇām / tadānumeyaṃ prādhānyaṃ kaler maitreya paṇḍitaiḥ

यदा यदा न यज्ञानाम् ईश्वरः पुरुषोत्तमः । इज्यते पुरुषैर् यज्ञैस् तदा ज्ञेयं कलेर् बलम्

yadā yadā na yajñānām īśvaraḥ puruṣottamaḥ / ijyate puruṣair yajñais tadā jñeyaṃ kaler balam

अफ़्तेर् ४७, म्४ इन्स्।: न प्रीतिर् वेदवादेषु पाषण्डेषु यदा रतिः । कलेर् वृद्धिस् तदा प्राज्ञैर् अनुमेया द्विजोत्तम

After 47, M4 ins.: na prītir vedavādeṣu pāṣaṇḍeṣu yadā ratiḥ / kaler vṛddhis tadā prājñair anumeyā dvijottama

कलौ जगत्पतिं विष्णुं सर्वस्रष्टारम् ईश्वरम् । नार्चयिष्यन्ति मैत्रेय पाषण्डोपहता नराः

kalau jagatpatiṃ viṣṇuṃ sarvasraṣṭāram īśvaram / nārcayiṣyanti maitreya pāṣaṇḍopahatā narāḥ

किं देवैः किं द्विजैर् वेदैः किं शौचेनाम्बुजन्मना । इत्य् एवं विप्र वक्ष्यन्ति पाषण्डोपहता नराः

kiṃ devaiḥ kiṃ dvijair vedaiḥ kiṃ śaucenāmbujanmanā / ity evaṃ vipra vakṣyanti pāṣaṇḍopahatā narāḥ

स्वल्पाम्बुवृष्टिः पर्जन्यः सस्यं स्वल्पफलं तथा । फलं तथाल्पसारं च विप्र प्राप्ते कलौ युगे

svalpāmbuvṛṣṭiḥ parjanyaḥ sasyaṃ svalpaphalaṃ tathā / phalaṃ tathālpasāraṃ ca vipra prāpte kalau yuge

शाणीप्रायाणि वस्त्राणि शमीप्राया महीरुहाः । शूद्रप्रायास् तथा वर्णा भविष्यन्ति कलौ युगे

śāṇīprāyāṇi vastrāṇi śamīprāyā mahīruhāḥ / śūdraprāyās tathā varṇā bhaviṣyanti kalau yuge

अणुप्रायाणि धान्यानि आजप्रायं तथा पयः । भविष्यति कलौ प्राप्ते उशीरं चानुलेपनम्

aṇuprāyāṇi dhānyāni ājaprāyaṃ tathā payaḥ / bhaviṣyati kalau prāpte uśīraṃ cānulepanam

श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश् च नृणां कलौ । श्यालाद्या हारिभार्याश् च सुहृदो मुनिसत्तम

śvaśrūśvaśurabhūyiṣṭhā guravaś ca nṛṇāṃ kalau / śyālādyā hāribhāryāś ca suhṛdo munisattama

कस्य माता पिता कस्य यदा कर्मात्मकः पुमान् । इति चोदाहरिष्यन्ति श्वशुरानुगता नराः

kasya mātā pitā kasya yadā karmātmakaḥ pumān / iti codāhariṣyanti śvaśurānugatā narāḥ

वाङ्मनःकायिकैर् दोषैर् अभिभूताः पुनः पुनः । नराः पापान्य् अनुदिनं करिष्यन्त्य् अल्पमेधसः

vāṅmanaḥkāyikair doṣair abhibhūtāḥ punaḥ punaḥ / narāḥ pāpāny anudinaṃ kariṣyanty alpamedhasaḥ

निःसत्त्वानाम् अशौचानां निर्ह्रीकाणां तथा नृणाम् । यद् यद् दुःखाय तत् सर्वं कलिकाले भविष्यति

niḥsattvānām aśaucānāṃ nirhrīkāṇāṃ tathā nṛṇām / yad yad duḥkhāya tat sarvaṃ kalikāle bhaviṣyati

निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते । तदा प्रविरलो विप्र क्वचिल् लोको भविष्यति

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre svadhāsvāhāvivarjite / tadā praviralo vipra kvacil loko bhaviṣyati

तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यस्कन्धम् अनुत्तमम् । करोति यं कृतयुगे क्रियते तपसा हि सः

tatrālpenaiva yatnena puṇyaskandham anuttamam / karoti yaṃ kṛtayuge kriyate tapasā hi saḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: व्यासश् चाह महाबुद्धिर् यद् अत्रैव हि वस्तुनि । तच् छ्रूयतां महाभाग गदतो मम तत्त्वतः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: vyāsaś cāha mahābuddhir yad atraiva hi vastuni / tac chrūyatāṃ mahābhāga gadato mama tattvataḥ

कस्मिन् काले ऽल्पको धर्मो ददाति सुमहत् फलम् । मुनीनाम् अप्य् अभूद् वादः कैश् चासौ क्रियते सुखम्

kasmin kāle 'lpako dharmo dadāti sumahat phalam / munīnām apy abhūd vādaḥ kaiś cāsau kriyate sukham

संदेहनिर्णयार्थाय वेदव्यासं महामुनिम् । ययुस् ते संशयं प्रष्टुं मैत्रेय मुनिपुंगवाः

saṃdehanirṇayārthāya vedavyāsaṃ mahāmunim / yayus te saṃśayaṃ praṣṭuṃ maitreya munipuṃgavāḥ

ददृशुस् ते मुनिं तत्र जाह्नवीसलिले द्विज । वेदव्यासं महाभागम् अर्धस्नातं सुतं मम

dadṛśus te muniṃ tatra jāhnavīsalile dvija / vedavyāsaṃ mahābhāgam ardhasnātaṃ sutaṃ mama

स्नानावसानं ते तस्य प्रतीक्षन्तो महर्षयः । तस्थुस् तटे महानद्यास् तरुषण्डम् उपाश्रिताः

snānāvasānaṃ te tasya pratīkṣanto maharṣayaḥ / tasthus taṭe mahānadyās taruṣaṇḍam upāśritāḥ

मग्नो ऽथ जाह्नवीतोयाद् उत्थायाह सुतो मम । व्यासः साधुः कलिः साधुर् इत्य् एवं शृण्वतां वचः । तेषां मुनीनां भूयश् च ममज्ज स नदीजले

magno 'tha jāhnavītoyād utthāyāha suto mama / vyāsaḥ sādhuḥ kaliḥ sādhur ity evaṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ / teṣāṃ munīnāṃ bhūyaś ca mamajja sa nadījale

उत्थाय साधु साध्व् इति शूद्र धन्यो ऽसि चाब्रवीत्

utthāya sādhu sādhv iti śūdra dhanyo 'si cābravīt

निमग्नश् च समुत्थाय पुनः प्राह महामुनिः । योषितः साधु धन्यास् तास् ताभ्यो धन्यतरो ऽस्ति कः

nimagnaś ca samutthāya punaḥ prāha mahāmuniḥ / yoṣitaḥ sādhu dhanyās tās tābhyo dhanyataro 'sti kaḥ

ततः स्नात्वा यथान्यायम् आचान्तं तं कृतक्रियम् । उपतस्थुर् महाभागा मुनयस् ते सुतं मम

tataḥ snātvā yathānyāyam ācāntaṃ taṃ kṛtakriyam / upatasthur mahābhāgā munayas te sutaṃ mama

कृतसंवन्दनांश् चाह कृतासनपरिग्रहान् । किमर्थम् आगता यूयम् इति सत्यवतीसुतः

kṛtasaṃvandanāṃś cāha kṛtāsanaparigrahān / kimartham āgatā yūyam iti satyavatīsutaḥ

तम् ऊचुः संशयं प्रष्टुं भवन्तं वयम् आगताः । अलं तेनास्तु तावन् नः कथ्यताम् अपरं त्वया

tam ūcuḥ saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantaṃ vayam āgatāḥ / alaṃ tenāstu tāvan naḥ kathyatām aparaṃ tvayā

कलिः साध्व् इति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्व् इति योषितः । यच् चाह भगवान् साधु धन्याश् चेति पुनः पुनः

kaliḥ sādhv iti yat proktaṃ śūdraḥ sādhv iti yoṣitaḥ / yac cāha bhagavān sādhu dhanyāś ceti punaḥ punaḥ

तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामो न चेद् गुह्यं महामुने । तत् कथ्यतां ततो हृत्स्थं पृच्छामस् त्वां प्रयोजनम्

tat sarvaṃ śrotum icchāmo na ced guhyaṃ mahāmune / tat kathyatāṃ tato hṛtsthaṃ pṛcchāmas tvāṃ prayojanam

इत्य् उक्तो मुनिभिर् व्यासः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् । श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यद् उक्तं साधु साध्व् इति

ity ukto munibhir vyāsaḥ prahasyedam athābravīt / śrūyatāṃ bho muniśreṣṭhā yad uktaṃ sādhu sādhv iti

यत् कृते दशभिर् वर्षैस् त्रेतायां हायनेन तत् । द्वापरे तच् च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ

yat kṛte daśabhir varṣais tretāyāṃ hāyanena tat / dvāpare tac ca māsena ahorātreṇa tat kalau

तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश् च फलं द्विजाः । प्राप्नोति पुरुषस् तेन कलिः साध्व् इति भाषितम्

tapaso brahmacaryasya japādeś ca phalaṃ dvijāḥ / prāpnoti puruṣas tena kaliḥ sādhv iti bhāṣitam

ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस् त्रेतायां द्वापरे ऽर्चयन् । यद् आप्नोति तद् आप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्

dhyāyan kṛte yajan yajñais tretāyāṃ dvāpare 'rcayan / yad āpnoti tad āpnoti kalau saṃkīrtya keśavam

धर्मोत्कर्षम् अतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ । स्वल्पायासेन धर्मज्ञास् तेन तुष्टो ऽस्म्य् अहं कलेः

dharmotkarṣam atīvātra prāpnoti puruṣaḥ kalau / svalpāyāsena dharmajñās tena tuṣṭo 'smy ahaṃ kaleḥ

व्रतचर्योपहारैश् च ग्राह्यो वेदो द्विजातिभिः । ततः स्वधर्मसंप्राप्तैर् यष्टव्यं विधिवद् धनैः

vratacaryopahāraiś ca grāhyo vedo dvijātibhiḥ / tataḥ svadharmasaṃprāptair yaṣṭavyaṃ vidhivad dhanaiḥ

वृथा कथा वृथा भोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम् । पतनाय तथा भाव्यं तैस् तु संयमिभिः सदा

vṛthā kathā vṛthā bhojyaṃ vṛthejyā ca dvijanmanām / patanāya tathā bhāvyaṃ tais tu saṃyamibhiḥ sadā

असम्यक्करणे दोषस् तेषां सर्वेषु वस्तुषु । भोज्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः

asamyakkaraṇe doṣas teṣāṃ sarveṣu vastuṣu / bhojyapeyādikaṃ caiṣāṃ necchāprāptikaraṃ dvijāḥ

पारतन्त्र्यं समस्तेषु तेषां कार्येषु वै ततः । जयन्ति ते निजांल् लोकान् क्लेशेन महता द्विजाः

pāratantryaṃ samasteṣu teṣāṃ kāryeṣu vai tataḥ / jayanti te nijāṃl lokān kleśena mahatā dvijāḥ

द्विजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् । निजाञ् जयति वै लोकाञ् शूद्रो धन्यतरस् ततः

dvijaśuśrūṣayaivaiṣa pākayajñādhikāravān / nijāñ jayati vai lokāñ śūdro dhanyataras tataḥ

भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेयेषु वै यतः । नियमो मुनिशार्दूलास् तेनासौ साध्व् इतीरितम्

bhakṣyābhakṣyeṣu nāsyāsti peyāpeyeṣu vai yataḥ / niyamo muniśārdūlās tenāsau sādhv itīritam

स्वधर्मस्याविरोधेन नरैर् लब्धं धनं सदा । प्रतिपाद्यं च पात्रेषु यष्टव्यं च यथाविधि

svadharmasyāvirodhena narair labdhaṃ dhanaṃ sadā / pratipādyaṃ ca pātreṣu yaṣṭavyaṃ ca yathāvidhi

तस्यार्जने महान् क्लेशः पालने च द्विजोत्तमाः । तथासद्विनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम्

tasyārjane mahān kleśaḥ pālane ca dvijottamāḥ / tathāsadviniyogāya vijñeyaṃ gahanaṃ nṛṇām

एभिर् अन्यैस् तथा क्लेशैः पुरुषो द्विजसत्तमाः । निजाञ् जयति वै लोकान् प्राजापत्यादिकान् क्रमात्

ebhir anyais tathā kleśaiḥ puruṣo dvijasattamāḥ / nijāñ jayati vai lokān prājāpatyādikān kramāt

योषिच् छुश्रूषणं भर्तुः कर्मणा मनसा गिरा । कुर्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं यतो द्विजाः

yoṣic chuśrūṣaṇaṃ bhartuḥ karmaṇā manasā girā / kurvatī samavāpnoti tatsālokyaṃ yato dvijāḥ

नातिक्लेशेन महता तान् एव पुरुषो यथा । तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्व् इति योषिताम्

nātikleśena mahatā tān eva puruṣo yathā / tṛtīyaṃ vyāhṛtaṃ tena mayā sādhv iti yoṣitām

एतद् वः कथितं विप्रा यन्निमित्तम् इहागताः । तत् पृच्छत यथाकामं अहं वक्ष्यामि वः स्फुटम्

etad vaḥ kathitaṃ viprā yannimittam ihāgatāḥ / tat pṛcchata yathākāmaṃ ahaṃ vakṣyāmi vaḥ sphuṭam

§पराशर उवाच: ततस् ते मुनयः प्रोचुर् यत् प्रष्टव्यं महामुने । अन्यस्मिन्न् एव तत् प्रश्ने यथावत् कथितं त्वया

§parāśara uvāca: tatas te munayaḥ procur yat praṣṭavyaṃ mahāmune / anyasminn eva tat praśne yathāvat kathitaṃ tvayā

ततः प्रहस्य तान् प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः । विस्मयोत्फुल्लनयनांस् तापसांस् तान् उपागतान्

tataḥ prahasya tān prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ / vismayotphullanayanāṃs tāpasāṃs tān upāgatān

मयैष भवतां प्रश्नो ज्ञातो दिव्येन चक्षुषा । ततो हि वः प्रसङ्गेन साधु साध्व् इति भाषितम्

mayaiṣa bhavatāṃ praśno jñāto divyena cakṣuṣā / tato hi vaḥ prasaṅgena sādhu sādhv iti bhāṣitam

स्वल्पेन हि प्रयत्नेन धर्मः सिध्यति वै कलौ । नरैर् आत्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्बिषैः

svalpena hi prayatnena dharmaḥ sidhyati vai kalau / narair ātmaguṇāmbhobhiḥ kṣālitākhilakilbiṣaiḥ

शूद्रैश् च द्विजशुश्रूषातत्परैर् मुनिसत्तमाः । तथा स्त्रीभिर् अनायासात् पतिशुश्रूषयैव हि

śūdraiś ca dvijaśuśrūṣātatparair munisattamāḥ / tathā strībhir anāyāsāt patiśuśrūṣayaiva hi

ततस् त्रितयम् अप्य् एतन् मम धन्यतमं मतम् । धर्मसंसाधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु

tatas tritayam apy etan mama dhanyatamaṃ matam / dharmasaṃsādhane kleśo dvijātīnāṃ kṛtādiṣu

भवद्भिर् यद् अभिप्रेतं तद् एतत् कथितं मया । अपृष्टेनापि धर्मज्ञाः किम् अन्यत् क्रियतां द्विजाः

bhavadbhir yad abhipretaṃ tad etat kathitaṃ mayā / apṛṣṭenāpi dharmajñāḥ kim anyat kriyatāṃ dvijāḥ

§पराशर उवाच: ततः संपूज्य ते व्यासं प्रशशंसुः पुनः पुनः । यथागतं द्विजा जग्मुर् व्यासोक्तिक्षतसंशयाः

§parāśara uvāca: tataḥ saṃpūjya te vyāsaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ / yathāgataṃ dvijā jagmur vyāsoktikṣatasaṃśayāḥ

भवतो ऽपि महाभाग रहस्यं कथितं मया । अत्यन्तदुष्टस्य कलेर् अयम् एको महान् गुणः

bhavato 'pi mahābhāga rahasyaṃ kathitaṃ mayā / atyantaduṣṭasya kaler ayam eko mahān guṇaḥ

अफ़्तेर् ३९, द्८ इन्स्।: यच् चाहं भवता पृष्टो जगताम् उपसंहृतिम् । प्राकृताम् अन्तरालां च ताम् अप्य् एष वदामि ते

After 39, D8 ins.: yac cāhaṃ bhavatā pṛṣṭo jagatām upasaṃhṛtim / prākṛtām antarālāṃ ca tām apy eṣa vadāmi te

______________________________________________________ §पराशर उवाच: सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः । नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ / naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ

ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः । आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः

brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ / ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ

§मैत्रेय उवाच: परार्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष्व यया तु सः । द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः

§maitreya uvāca: parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ / dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ

§पराशर उवाच: स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकस्माद् गण्यते द्विज । ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते

§parāśara uvāca: sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija / tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate

परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज । तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै

parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija / tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai

निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः । तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला

nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ / taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā

नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च

nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca

उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश । हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः । मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः

unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa / hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ / māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ

नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम । अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा

nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama / ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā

मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि । त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम्

māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi / tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām

तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् । चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्

tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam / caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam

स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश महामुने । तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune / tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ

तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम । शृणुष्व प्राकृतं भूयस् तव वक्ष्याम्य् अहं लयम्

tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama / śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले । अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी

caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale / anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī

ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अशेषतः । क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य् अनुपीडनात्

tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ / kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt

ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः । क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः

tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ / kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ

ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु ॥ विप्_६,३।१७अब् ॥ अफ़्तेर् १७अब्, द्२ इन्स्। : सुषुप्तो हरति क्लेशश् च x विश्व तथैव च ॥ विप्_६,३।१७अब्*४:१ ॥ विश्वद्यxस् तथाथर्वा वसुः संयद् वसुस् तथा ॥ विप्_६,३।१७अब्*४:२ ॥ स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम ॥ विप्_६,३।१७च्द् ॥ पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै । शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम्

tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu // ViP_6,3.17ab // After 17ab, D2 ins. : suṣupto harati kleśaś ca x viśva tathaiva ca // ViP_6,3.17ab*4:1 // viśvadyaxs tathātharvā vasuḥ saṃyad vasus tathā // ViP_6,3.17ab*4:2 // sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama // ViP_6,3.17cd // pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai / śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam

समुद्रान् सरितः शैलान् शैलप्रस्रवणानि च । पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम्

samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca / pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam

ततस् तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः

tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ / ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ

अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः । दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज

adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ / dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija

दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः । साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते

dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ / sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate

ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विज । भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः

tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija / bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः । शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्य् अधः

tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ / śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् । भूमिम् अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम्

pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān / bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam

भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः । ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते

bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ / jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate

अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा । ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणचराचरम्

ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā / jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram

ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः । कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने

tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ / kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune

तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् । गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः

tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param / gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ

ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः । मुखनिश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम

tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ / mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama

ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः । उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ / uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ

केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः । धूम्रवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः

kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ / dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ

केचिद् रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा । केचिद् वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित्

kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā / kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit

शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जात्यञ्जननिभास् तथा । इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलनिभास् तथा

śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā / indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: चाषपत्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घना घनाः । केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः

ed. Veṅk. ins.: cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ / kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ

कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः । महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम्

kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ / mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam

वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् ॥ विप्_६,३।३७अब् ॥ अफ़्तेर् ३७अब् श्१ इन्स्।: शमयन्ति जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम ॥ विप्_६,३।३७अब्*६:१ ॥ हस्तिहस्तनिभाभिस् ते धाराभिर् अनिशं तदा ॥ विप्_६,३।३७अब्*६:२ ॥ शमयन्त्य् अखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ॥ विप्_६,३।३७च्द् ॥ नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः । प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम

varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam // ViP_6,3.37ab // After 37ab Ś1 ins.: śamayanti jagat sarvaṃ varṣanti munisattama // ViP_6,3.37ab*6:1 // hastihastanibhābhis te dhārābhir aniśaṃ tadā // ViP_6,3.37ab*6:2 // śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam // ViP_6,3.37cd // naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ / plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama

धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् । भुवर्लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विज

dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam / bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija

अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम्

andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame / varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: ______________________________________________________ §पराशर उवाच: सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने । एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः

ed. Veṅk. ins.: ______________________________________________________ §parāśara uvāca: saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune / ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ

मुखनिश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः । नाशयन् वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम्

mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ / nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam

सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ / anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ

एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ / brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ / ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ

एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः । निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ / nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ

यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat / nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute

पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat / ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः । ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा ते कथितं पुरा

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ / brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā

इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज । नैमित्तिकस् ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम्

ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija / naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param

अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने । समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune / samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca

महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका । आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः

praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā / āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ

सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ

अफ़्तेर् १६, द्४।५,त्२।३,ग्२।३ इन्स्।: अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः । नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात्

After 16, D4.5,T2.3,G2.3 ins.: apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ / naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt

ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते

tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai / agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte

स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा । सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā / sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ

अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्

arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā / jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram

प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि । प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani / praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् । निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān / nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi

ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः । ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश

tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ / ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa

वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः । प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्

vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ / praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam

अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् । सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते

arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat / sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate

परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति

parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam / śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati

ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः । भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै । अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ / bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ

भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः

bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ

उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā

एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात् प्रकृतयस् तु वै । प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम्

evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai / pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam

येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते । सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम्

yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate / saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam

उदकावरणं यत् तु ज्योतिषा पीयते तु तत् । ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः

udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat / jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ

आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् । महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विज

ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān / mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija

गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने । प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम्

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune / procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param

इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते

ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् । सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān / so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः । सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ / sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare

तद् ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः । स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते यतिः

tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ / sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ

प्रकृतिर् या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि

prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः । विष्णुर् नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते

paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ / viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam / tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate

ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः

ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau / yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ

ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते । निवृत्ते योगिभिर् मार्गे विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः

jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate / nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ

ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते । यच् च वाचाम् अविषये तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः

hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate / yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ

व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः । परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ / paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ

व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः संप्रलीयते । पुरुषश् चापि मैत्रेय व्यापिन्य् अव्याहतात्मनि

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate / puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani

द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव । तद् अहस् तस्य मैत्रेय विष्णोर् ईशस्य कथ्यते

dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava / tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate

व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा । तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā / tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune

नैवाहस् तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः । उपचारस् तथाप्य् एष तस्येशस्य द्विजोच्यते

naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ / upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate

इत्य् एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः । आत्यन्तिकम् अथो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसंचरम्

ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ / ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram

______________________________________________________ §पराशर उवाच: आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः । उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ / utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam

आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस् तथा । शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः

ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā / śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ

शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः । गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ / gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā

तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः । भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ / bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi

कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः । शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस् तथा

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ / śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā

मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा । इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā / ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः । सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ / sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ

शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः । तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः

śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ / tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ

गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा । दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तम

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā / duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama

सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते । उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte / ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः । अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ / atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ

प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः । शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ / śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ

निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ । आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha / āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ

जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः । प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ / prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ

अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः । क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ / kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ

मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना । विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश् च मुनिसत्तम

mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā / vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama

कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः । पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां कृमिको यथा

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ / pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā

कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः । स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ / snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā

अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा । भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā / bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe

जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च । बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca / bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca

अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः । न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ / na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ

केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् । किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam / kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate

को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् । किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham / kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat

एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् । अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat / avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः । अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास् ततो द्विज

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ / ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija

नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः । तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ / tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam

जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् । विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān / vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ

दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः । नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश् चलद्वपुः

dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ / nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ

प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः । उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ / utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ

कृच्छ्राच् चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः । मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः

kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ / mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ

अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः । तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तूनाम्

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ / tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām

सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः । श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ / śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ

अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी । भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अवमानास्पदीकृतः

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī / bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ

प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसस्पृहः । हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ / hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ

अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् । संस्मरन् यौवने दीर्घं निःश्वसित्य् अतितापितः

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam / saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ

एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय वै । मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai / maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api

श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः । मुहुर् ग्लानिः परवशो मुहुर् ज्ञानलवान्वितः

ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ / muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ

हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु । एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीवममताकुलः

hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu / ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ

मर्मभिद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः । शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः

marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ / śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ

विवर्तमानताराक्षिर् हस्तपादं मुहुः क्षिपन् । संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते

vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan / saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate

निरुद्धकण्ठो दोषौघैर् उदानश्वासपीडितः । तापेन महता व्याप्तस् तृषा चार्तस् तथा क्षुधा

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ / tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā

क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः । ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ / tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate

एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् । शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām / śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ

याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् । यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्

yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam / yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam

करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे । प्रत्येकं नरके याश् च यातना द्विज दुःसहाः

karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe / pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ

क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम् । कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām / kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām

शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् । गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām / gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām

क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे । उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame / uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै । प्राप्यन्ते नारकैर् विप्र तेषां संख्या न विद्यते

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai / prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः । स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ / svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ

पुनश् च गर्भे भवति जायते च पुनर् नरः । गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ / garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca

जातमात्रश् च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने । मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane / madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ

यावज् जीवति तावच् च दुःखैर् नानाविधैः प्लुतः । तन्तुकारणपक्ष्मौघैर् आस्ते कार्पासबीजवत्

yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ / tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat

द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम् । भवन्त्य् अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु

dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām / bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu

यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते । तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति

yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate / tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati

कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः । क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम्

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ / kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham

इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् । विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम्

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām / vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām

तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः । गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः

tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ / garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā / bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā

तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः । तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ / tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune

आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate / śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् । यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् विप्रर्षे विवेकजम्

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam / yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam

मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तम । तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम

manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama / tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः । परया त्व् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा

dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ / parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā

यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् । अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम्

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam / anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् । व्याप्य् अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः

vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam / vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ

तद् ब्रह्म तत् परं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्स्।इणाम् । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम्

tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām / śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

तद् एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षयात्मनः

tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ / vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ

एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम्

evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ / jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य् औपचारिकः

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija / pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते । मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate / maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe

संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने

saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ / netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā

वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि । स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततो ऽव्ययः

vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani / sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ

एवम् एष महाशब्दो भगवान् इति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः

evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama / paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः । शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य् उपचारतः

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ / śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् । वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim / vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ / bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः

sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani / bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ

खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā / nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ

भूतेषु वसते सो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः

bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat / dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ

फ़ोर् ८२, ब्२ सुब्स्त्।; wहिले ब्१ इन्स्। अफ़्तेर् ८२ भूतेषु यो ऽन्तर् वसति स्म नित्यं सर्वाणि भूतानि च यत्र सन्ति । स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश् च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले

For 82, B2 subst.; while B1 ins. after 82 bhūteṣu yo 'ntar vasati sma nityaṃ sarvāṇi bhūtāni ca yatra santi / sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ / atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle

समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ / icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau

तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे

tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ / paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ / sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् । संदृश्यते वाप्य् अवगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam / saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam

द्५ इन्स्।: ______________________________________________________ §पराशर उवाच: स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तद् एतद् इति पठ्यते

D5 ins.: ______________________________________________________ §parāśara uvāca: svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ / tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate

स्वाध्यायाद् योगम् आसीत योगात् स्वाध्यायम् आचरेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते

svādhyāyād yogam āsīta yogāt svādhyāyam ācaret / svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate

तदीक्षणाय स्वाध्यायश् चक्षुर् योगस् तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते

tadīkṣaṇāya svādhyāyaś cakṣur yogas tathāparam / na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate

§मैत्रेय उवाच: भगवंस् तम् अहं योगं ज्ञातुम् इच्छामि तं वद । ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्

§maitreya uvāca: bhagavaṃs tam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada / jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram

§पराशर उवाच: यथा केशिध्वजः प्राह खाण्डिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते

§parāśara uvāca: yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane / janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te

§मैत्रेय उवाच: खाण्डिक्यः को ऽभवद् ब्रह्मन् को वा केशिध्वजो ऽभवत् । कथं तयोश् च संवादो योगसंबन्धवान् अभूत्

§maitreya uvāca: khāṇḍikyaḥ ko 'bhavad brahman ko vā keśidhvajo 'bhavat / kathaṃ tayoś ca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt

§पराशर उवाच: धर्मध्वजो वै जनकस् तस्य पुत्रो ऽमितध्वजः । कृतध्वजश् च नाम्नासीत् सदाध्यात्मरतिर् नृपः

§parāśara uvāca: dharmadhvajo vai janakas tasya putro 'mitadhvajaḥ / kṛtadhvajaś ca nāmnāsīt sadādhyātmaratir nṛpaḥ

कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् ख्यातः केशिध्वजो द्विज । पुत्रो ऽमितध्वजस्यापि खाण्डिक्यजनको ऽभवत्

kṛtadhvajasya putro 'bhūt khyātaḥ keśidhvajo dvija / putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat

कर्ममार्गे ऽति खाण्डिक्यः पृथिव्याम् अभवत् कृती । केशिध्वजो ऽप्य् अतीवासीद् आत्मविद्याविशारदः

karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavat kṛtī / keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ

ताव् उभाव् अपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम् । केशिध्वजेन खाण्डिक्यः स्वराज्याद् अवरोपितः

tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam / keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ

पुरोधसा मन्त्रिभिश् च समवेतो ऽल्पसाधनः । राज्यान् निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत्

purodhasā mantribhiś ca samaveto 'lpasādhanaḥ / rājyān nirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat

इयाज सो ऽपि सुबहून् यज्ञाञ् ।ज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्याम् अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम् अविद्यया

iyāja so 'pi subahūn yajñāñ /jñānavyapāśrayaḥ / brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā

एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर । धर्मधेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने

ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara / dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane

ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण ऋत्विजः । प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किम् अत्रेति विधीयते

tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ / prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate

ते चोचुर् न वयं विद्मः कशेरुः पृच्छ्यताम् इति । कशेरुर् अपि तेनोक्तस् तथेति प्राह भार्गवम्

te cocur na vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatām iti / kaśerur api tenoktas tatheti prāha bhārgavam

शुनकं पृच्छ राजेन्द्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति । स गत्वा तम् अपृच्छच् च सो ऽप्य् आह शृणु यन् मुने

śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati / sa gatvā tam apṛcchac ca so 'py āha śṛṇu yan mune

न कशेरुर् न चैवाहं न चान्यः साम्प्रतं भुवि । वेत्त्य् एक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस् त्वया

na kaśerur na caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi / vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitas tvayā

स चाह तं प्रयाम्य् एष प्रष्टुम् आत्मरिपुं मुने । प्राप्त एव मया यज्ञो यदि मां स हनिष्यति

sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune / prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati

प्रायश्चित्तं स चेत् पृष्टो वदिष्यति रिपुर् मम । ततश् चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति

prāyaścittaṃ sa cet pṛṣṭo vadiṣyati ripur mama / tataś cāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः । वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महामतिः

§parāśara uvāca: ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ / vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ

तम् आयान्तं समालोक्य खाण्डिक्यो रिपुम् आत्मनः । प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः

tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ / provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ

§खाण्डिक्य उवाच: कृष्णाजिनं त्वं कवचम् आबध्यास्मान् निहंस्यसि । कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति

§khāṇḍikya uvāca: kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmān nihaṃsyasi / kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati

मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् । येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः

mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim / yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ

स त्वाम् अहं हनिष्यामि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । आतताय्य् असि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः

sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvan vimokṣyase / ātatāyy asi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ

§केशिध्वज उवाच: खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तम् अहम् आगतः । न त्वां हन्तुं विचार्यैतत् कोपं बाणं विमुञ्च वा

§keśidhvaja uvāca: khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ / na tvāṃ hantuṃ vicāryaitat kopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā

§पराशर उवाच: ततः स मन्त्रिभिः सार्धम् एकान्ते सपुरोहितैः । मन्त्रयाम् आस खाण्डिक्यः सर्वैर् एव महामतिः

§parāśara uvāca: tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ / mantrayām āsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ

तम् ऊचुर् मन्त्रिणो वध्यो रिपुर् एष वशं गतः । हते तु पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति

tam ūcur mantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ / hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati

खाण्डिक्यश् चाह तान् सर्वान् एवम् एतन् न संशयः । हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति

khāṇḍikyaś cāha tān sarvān evam etan na saṃśayaḥ / hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati

परलोकजयस् तस्य पृथिवी सकला मम । न हन्मि चेल् लोकजयो मम त्व् अस्य वसुंधरा

paralokajayas tasya pṛthivī sakalā mama / na hanmi cel lokajayo mama tv asya vasuṃdharā

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः । तस्माद् एनं न हनिष्ये यत् पृच्छति वदामि तत्

ed. Veṅk. ins.: paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ / tasmād enaṃ na haniṣye yat pṛcchati vadāmi tat

§पराशर उवाच: ततस् तम् अभ्युपेत्याह खाण्डिक्यजनको रिपुम् । प्रष्टव्यं यत् त्वया सर्वं तत् पृच्छस्व वदाम्य् अहम्

§parāśara uvāca: tatas tam abhyupetyāha khāṇḍikyajanako ripum / praṣṭavyaṃ yat tvayā sarvaṃ tat pṛcchasva vadāmy aham

ततः सर्वं यथावृत्तं धर्मधेनुवधं द्विज । कथयित्वा स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्गतम्

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmadhenuvadhaṃ dvija / kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam

स चाचष्ट यथान्यायं द्विज केशिध्वजाय तत् । प्रायश्चित्तम् अशेषेण यद् वै तत्र विधीयते

sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat / prāyaścittam aśeṣeṇa yad vai tatra vidhīyate

विदितार्थः स तेनैव अनुज्ञातो महात्मना । यागभूमिम् उपागम्य चक्रे सर्वाः क्रियाः क्रमात्

viditārthaḥ sa tenaiva anujñāto mahātmanā / yāgabhūmim upāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt

क्रमेण विधिवद् यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः । कृतकृत्यस् ततो भूत्वा चिन्तयाम् आस पार्थिवः

krameṇa vidhivad yāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ / kṛtakṛtyas tato bhūtvā cintayām āsa pārthivaḥ

पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया । तथैवार्थिजनो ऽप्य् अर्थैर् योजितो ऽभिमतैर् मया

pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā / tathaivārthijano 'py arthair yojito 'bhimatair mayā

यथार्हम् अत्र लोकस्य मया सर्वं विचेष्टितम् । अनिष्पन्नक्रियं चेतस् तथापि मम किं यथा

yathārham atra lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam / aniṣpannakriyaṃ cetas tathāpi mama kiṃ yathā

इत्थं संचिन्तयन्न् एव सस्मार स महीपतिः । खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वै गुरुदक्षिणा

itthaṃ saṃcintayann eva sasmāra sa mahīpatiḥ / khāṇḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā

स जगाम ततो भूयो रथम् आरुह्य पार्थिवः । मैत्रेय दुर्गगहनं खाण्डिक्यो यत्र संस्थितः

sa jagāma tato bhūyo ratham āruhya pārthivaḥ / maitreya durgagahanaṃ khāṇḍikyo yatra saṃsthitaḥ

खाण्डिक्यो ऽपि पुनर् दृष्ट्वा तम् आयान्तं धृतायुधः । तस्थौ हन्तुं कृतमतिस् तम् आह स पुनर् नृपः

khāṇḍikyo 'pi punar dṛṣṭvā tam āyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ / tasthau hantuṃ kṛtamatis tam āha sa punar nṛpaḥ

भो नाहं ते ऽपकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः । गुरोर् निष्क्रयदानाय माम् अवेहि त्वम् आगतम्

bho nāhaṃ te 'pakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ / guror niṣkrayadānāya mām avehi tvam āgatam

निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः । सो ऽहं ते दातुम् इच्छामि वृणुष्व गुरुदक्षिणाम्

niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ / so 'haṃ te dātum icchāmi vṛṇuṣva gurudakṣiṇām

§पराशर उवाच: भूयः स मन्त्रिभिः सार्धं मन्त्रयाम् आस पार्थिवः । गुरुनिष्कृतिकामो ऽत्र किम् अयं प्रार्थ्यताम् इति

§parāśara uvāca: bhūyaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayām āsa pārthivaḥ / guruniṣkṛtikāmo 'tra kim ayaṃ prārthyatām iti

तम् ऊचुर् मन्त्रिणो राज्यम् अशेषं प्रार्थ्यताम् अयम् । कृतिभिः प्रार्थ्यते राज्यम् अनायासितसैनिकैः

tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam / kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ

प्रहस्य तान् आह नृपः स खाण्डिक्यो महामतिः । स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम्

prahasya tān āha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāmatiḥ / svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham

एवम् एतद् भवन्तो ऽत्र अर्थसाधनमन्त्रिणः । परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः

evam etad bhavanto 'tra arthasādhanamantriṇaḥ / paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा समुपेत्यैनं स तु केशिध्वजं नृपम् । उवाच किम् अवश्यं त्वं ददासि गुरुदक्षिणाम्

§parāśara uvāca: ity uktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam / uvāca kim avaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām

बाढम् इत्य् एव तेनोक्तः खाण्डिक्यस् तम् अथाब्रवीत् । भवान् अध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः

bāḍham ity eva tenoktaḥ khāṇḍikyas tam athābravīt / bhavān adhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ

यदि चेद् दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः । तत् क्लेशप्रशमायालं यत् कर्म तद् उदीरय

yadi ced dīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ / tat kleśapraśamāyālaṃ yat karma tad udīraya

______________________________________________________ §केशिध्वज उवाच: न प्रार्थितं त्वया कस्मान् मम राज्यम् अकण्टकम् । राज्यलाभाद् विना नान्यत् क्षत्रियाणाम् अतिप्रियम्

______________________________________________________ §keśidhvaja uvāca: na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam / rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam

§खाण्डिक्य उवाच: केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः । राज्यम् एतद् अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य् अपण्डिताः

§khāṇḍikya uvāca: keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ / rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मो यत् प्रजापरिपालनम् । वधश् च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम्

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam / vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām

अफ़्तेर् ३, ग्२ इन्स्।: यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य् अपहृते त्वया । बन्धायैव भवत्य् एषा अविद्याप्य् अक्रमोज्झिता

After 3, G2 ins.: yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā / bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā

जन्मोपभोगलिप्सार्थम् इयं राज्यस्पृहा मम । अन्येषां दोषजा नैव धर्मम् एवानुरुध्यते

janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama / anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate

न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत् सतां मतम् ॥ विप्_६,७।६अब् ॥ अफ़्तेर् ६अब् ग्१ इन्स्।: जन्मोपभोगक्षयदं योगाद् अन्यन् न विद्यते ॥ विप्_६,७।६अब्*१३:१ ॥ ब्रह्मवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम ॥ विप्_६,७।६अब्*१३:२ ॥ विज्ञातयोगशास्त्रार्थाः त्वम् अस्यान् निमिसंततौ ॥ विप्_६,७।६अब्*१३:३ ॥ अतो न याचितं राज्यम् अविद्यान्तर्गतं तव ॥ विप्_६,७।६च्द् ॥ राज्ये गृध्नन्त्य् अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः । अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः

na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitat satāṃ matam // ViP_6,7.6ab // After 6ab G1 ins.: janmopabhogakṣayadaṃ yogād anyan na vidyate // ViP_6,7.6ab*13:1 // brahmavīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama // ViP_6,7.6ab*13:2 // vijñātayogaśāstrārthāḥ tvam asyān nimisaṃtatau // ViP_6,7.6ab*13:3 // ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava // ViP_6,7.6cd // rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ / ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ

§पराशर उवाच: ततः प्रहृष्टः साध्व् इति प्राह केशिध्वजो नृपः । खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम

§parāśara uvāca: tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ / khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama

अहम् अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै । राज्यं यागांश् च विविधान् भोगैः पुण्यक्षयं तथा

aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai / rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā

तद् इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम् । श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन

tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam / śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana

अनात्मन्य् आत्मबुद्धिर् या अस्वे स्वम् इति या मतिः । अविद्यातरुसंभूतिबीजम् एतद् द्विधा स्थितम्

anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ / avidyātarusaṃbhūtibījam etad dvidhā sthitam

पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः । अहम् एतद् इतीत्य् उच्चैः कुरुते कुमतिर् मतिम्

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ / aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim

आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते । आत्मन्य् आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite / ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare

कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः । अदेहे ह्य् आत्मनि प्राज्ञो ममेदम् इति मन्यते

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ / adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate

इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः । करोति पण्डितः स्वाम्यम् अनात्मनि कलेवरे

itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ / karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare

सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः । देहश् चान्यो यदा पुंसस् तदा बन्धाय तत्परम्

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ / dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam

अफ़्तेर् १६, श्२ द्७ इन्स्।: मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा । पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः

After 16, Ś2 D7 ins.: mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā / pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ

पञ्चभूतात्मकैर् भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः । आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः

pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ / āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ

अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन् । मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan / mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ

प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर् ज्ञानोष्णवारिणा । तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम्

prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā / tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam

मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान् । अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम् ऋच्छति

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān / ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati

निर्वाणमय एवायम् आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस् ते तु नात्मनः

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ / duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ

जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात् तथापि हि । शब्दोद्रेकादिकान् धर्मांस् तत् करोति यथा मुने

jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi / śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune

तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद् अहंमानादिदूषितः । भजते प्राकृतान् धर्मान् अन्यस् तेभ्यो हि सो ऽव्ययः

tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ / bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ

तद् एतत् कथितं बीजम् अविद्याया मया तव । क्लेशानां च क्षयकरं योगाद् अन्यन् न विद्यते

tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava / kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate

§खाण्डिक्य उवाच: तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस् त्वम् अस्यां निमिसंततौ

§khāṇḍikya uvāca: taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama / vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau

§केशिध्वज उवाच: योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः

§keśidhvaja uvāca: yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama / yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर् निर्विषयं तथा

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः । चिन्तयेन् मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ / cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram

आत्मभावं नयत्य् एनं तद् ब्रह्मध्यायिनं मुने । विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा

ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune / vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ / tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate

एवम् अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुर् अभिधीयते

evam atyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ / yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate

अफ़्तेर् ३२, श्२ द्७ इन्स्।: योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस् तु परब्रह्मोपलब्धिमान्

After 32, Ś2 D7 ins.: yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate / viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān

यद्य् अन्तरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम् । जन्मान्तरैर् अभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते

yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam / janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate

विनिष्पन्नसमाधिस् तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात्

viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani / prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन्

brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān / seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān / kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ

एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः

ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ / viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ

एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर् युतः । यमाख्यैर् नियमाख्यैश् च युञ्जीत नियतो यतिः

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ / yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ

प्राणाख्यम् अनिलं वश्यम् अभ्यासात् कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat / prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः स द्विधानेन तृतीयः संयमात् तयोः

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau / kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ

तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम । आलम्बनम् अनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम्

tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama / ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam

शब्दादिष्व् अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्याच् चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit / kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ

वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम् । इन्द्रियाणाम् अवश्यैस् तैर् न योगी योगसाधकः

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām / indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः । वशीकृतैस् ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ / vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye

§खाण्डिक्य उवाच: कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारम् अशेषं तद् धन्ति दोषसमुद्भवम्

§khāṇḍikya uvāca: kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ / yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam

§केशिध्वज उवाच: आश्रयश् चेतसो ब्रह्म द्विधा तच् च स्वरूपतः । भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च

§keśidhvaja uvāca: āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ / bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca

त्रिविधा भावना भूप विश्वम् एतन् निबोधताम् । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका

trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām / brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā

कर्मभावात्मिका ह्य् एका ब्रह्मभावात्मिकापरा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना

karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā / ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश् चराः

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ / karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā / adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वम् एतत् परं चान्यद् भेदभिन्नदृशां नृप

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu / viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रम् अगोचरम् । वचसाम् आत्मसंवेद्यं तज् ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram / vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam

तच् च विष्णोः परं रूपम् अरूपस्याजम् अक्षरम् । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः

tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram / viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ

न तद् योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्तयेद् विश्वगोचरम्

na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ / tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram

हिरण्यगर्भो भगवान् वासवो ऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास् तारका ग्रहाः

hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ / maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ

गन्धर्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः

gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ / manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ

भूप भूतान्य् अशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम्

bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ / pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam

एकपादं द्विपादं च बहुपादम् अपादकम् । मूर्तम् एतद् धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम्

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam / mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam

एतत् सर्वम् इदं विश्वं जगद् एतच् चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम्

etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram / parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam

अफ़्तेर् ६०, श्२ द्७ इन्स्।: विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते

After 60, Ś2 D7 ins.: viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā / avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate

यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा । संसारतापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसंततान्

yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā / saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān

तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते

tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā / sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate

अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका । सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्य् अतिशक्त्या पतत्त्रिषु

aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā / sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu

पतत्त्रिभ्यो मृगास् तेभ्यस् तच्छक्त्या पशवो ऽधिकाः । पशुभ्यो मनुजाश् चापि शक्त्या पुंसः प्रभाविताः

patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ / paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ

तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप

tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa

शक्रः समस्तदेवेभ्यस् ततश् चापि प्रजापतिः । हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः

śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ / hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ

एतान्य् अशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस् तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा

etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva / yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत् सद् इत्य् उच्यते बुधैः

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate / amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ

समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद् विश्वरूपरूपं वै रूपम् अन्यद् धरेर् महत्

samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ / tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat

समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया

samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara / devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā

जगताम् उपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्य् अव्याहतात्मिका

jagatām upakārāya na sā karmanimittajā / ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā

तद् रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप । चिन्त्यम् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम्

tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa / cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam

यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम्

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ / tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam

तस्मात् समस्तशक्तीनाम् आधारे तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा

tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ / kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā

शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप

śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ / tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास् ते समस्तास् तु देवाद्याः कर्मयोनयः

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ / aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ

मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम् । एषा वै धारणा प्रोक्ता यच् चित्तं तत्र धार्यते

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham / eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate

तच् च मूर्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच् छ्रूयताम् अनाधारे धारणा नोपपद्यते

tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa / tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्त्रोपमेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम्

prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam / sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam

समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

samakarṇāntavinyastacārukarṇavibhūṣaṇam / kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam

वलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुम् अथवापि चतुर्भुजम्

valītribhaṅginā magnanābhinā codareṇa vai / pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam

समस्थितोरुजङ्घं च सुस्थिताङ्घ्रिकराम्बुजम् । चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam / cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम्

kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam

शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम् ॥ विप्_६,७।८५अब् ॥ अफ़्तेर् ८५अब् त्३ इन्स्।: वरदाभयहस्तं च मुद्रिकाहस्तभूषितम् ॥ विप्_६,७।८५अब्*१७ ॥ चिन्तयेत् तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् ॥ विप्_६,७।८५च्द् ॥ तावद् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा । व्रजतस् तिष्ठतो ऽन्यद् वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तां तदा

śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam // ViP_6,7.85ab // After 85ab T3 ins.: varadābhayahastaṃ ca mudrikāhastabhūṣitam // ViP_6,7.85ab*17 // cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam // ViP_6,7.85cd // tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā / vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ / nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम्

tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ / cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam

सा यदा धारणा तद्वद् अवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर् भूषणै रहितं स्मरेत्

sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ / kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret

तद् एकावयवं देवं चेतसा हि पुनर् बुधः । कुर्यात् ततो ऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत्

tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ / kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet

तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश् चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्यानं प्रथमैर् अङ्गैः षड्भिर् निष्पाद्यते नृप

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā / taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa

तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat / manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस् तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva / prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ

क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्तते

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat / niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate

तद्भावभावम् आपन्नस् ततो ऽसौ परमात्मना । भवत्य् अभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā / bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet

विभेदजनके ऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति

vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati

इत्य् उक्तस् ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किम् अन्यत् क्रियतां तव

ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ / saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava

§खाण्डिक्य उवाच: कथिते योगसद्भावे सर्वम् एव कृतं मम । तवोपदेशेनाशेषो नष्टश् चित्तमलो यतः

§khāṇḍikya uvāca: kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama / tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ

ममेति यन् मया चोक्तम् असद् एतन् न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यम् अपि विज्ञेयवेदिभिः

mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā / narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ

अहं ममेत्य् अविद्येयं व्यवहारस् तथानया । परमार्थस् त्व् असंलाप्यो गोचरे वचसां न सः

ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā / paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ

तद् गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद् भवता कृतम् । यद् विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam / yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ

§पराशर उवाच: यथार्हं पूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस् ततः केशिध्वजो नृपः

§parāśara uvāca: yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ / ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ

खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । वनं जगाम गोविन्दे विनिवेशितमानसः

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye / vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ

तत्रैकान्तरतिर् भूत्वा यमादिगुणशोधितः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्य् अवाप नृपतिर् लयम्

tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ / viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam

केशिध्वजो ऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान् कर्म चक्रे चानभिसंधितम्

keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ / bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam

अकल्याणोपभोगैश् च क्षीणपापो ऽमलस् ततः । अवाप सिद्धिम् अत्यन्ततापक्षयफलां द्विज

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ / avāpa siddhim atyantatāpakṣayaphalāṃ dvija

______________________________________________________ §पराशर उवाच: इत्य् एष कथितः सम्यक् तृतीयः प्रतिसंचरः । आत्यन्तिको विमुक्तिर् या लयो ब्रह्मणि शाश्वते

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ity eṣa kathitaḥ samyak tṛtīyaḥ pratisaṃcaraḥ / ātyantiko vimuktir yā layo brahmaṇi śāśvate

सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव भवतो गदितं मया

sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva bhavato gaditaṃ mayā

पुराणं वैष्णवं त्व् एतत् सर्वकिल्बिषनाशनम् । विशिष्टं सर्वशास्त्रेभ्यः पुरुषार्थोपपादकम्

purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ tv etat sarvakilbiṣanāśanam / viśiṣṭaṃ sarvaśāstrebhyaḥ puruṣārthopapādakam

तुभ्यं यथावन् मैत्रेय प्रोक्तं शुश्रूषवे ऽव्ययम् । यद् अन्यद् अपि वक्तव्यं तत् पृच्छाद्य वदामि ते

tubhyaṃ yathāvan maitreya proktaṃ śuśrūṣave 'vyayam / yad anyad api vaktavyaṃ tat pṛcchādya vadāmi te

§मैत्रेय उवाच: भगवन् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया मुने । श्रुतं चैतन् मया भक्त्या नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे

§maitreya uvāca: bhagavan kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā mune / śrutaṃ caitan mayā bhaktyā nānyat praṣṭavyam asti me

विच्छिन्नाः सर्वसंदेहा वैमल्यं मनसः कृतम् । त्वत्प्रसादान् मया ज्ञाता उत्पत्तिस्थितिसंयमाः

vicchinnāḥ sarvasaṃdehā vaimalyaṃ manasaḥ kṛtam / tvatprasādān mayā jñātā utpattisthitisaṃyamāḥ

ज्ञातश् चतुर्विधो राशिः शक्तिश् च त्रिविधा गुरो । विज्ञाता चापि कार्त्स्न्येन त्रिविधा भावभावना

jñātaś caturvidho rāśiḥ śaktiś ca trividhā guro / vijñātā cāpi kārtsnyena trividhā bhāvabhāvanā

त्वत्प्रसादान् मया ज्ञातं ज्ञेयैर् अन्यैर् अलं द्विज । यथैतद् अखिलं विष्णोर् जगन् न व्यतिरिच्यते

tvatprasādān mayā jñātaṃ jñeyair anyair alaṃ dvija / yathaitad akhilaṃ viṣṇor jagan na vyatiricyate

कृतार्थो ऽस्म्य् अपसंदेहस् त्वत्प्रसादान् महामुने । वर्णधर्मादयो धर्मा विदिता यद् अशेषतः

kṛtārtho 'smy apasaṃdehas tvatprasādān mahāmune / varṇadharmādayo dharmā viditā yad aśeṣataḥ

प्रवृत्तं च निवृत्तं च ज्ञातं कर्म मयाखिलम् । प्रसीद विप्रप्रवर नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca jñātaṃ karma mayākhilam / prasīda viprapravara nānyat praṣṭavyam asti me

यद् अस्य कथनायासैर् योजितो ऽसि मया गुरो । तत् क्षम्यतां विशेषो ऽस्ति न सतां पुत्रशिष्ययोः

yad asya kathanāyāsair yojito 'si mayā guro / tat kṣamyatāṃ viśeṣo 'sti na satāṃ putraśiṣyayoḥ

§पराशर उवाच: एतत् ते यन् मयाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । श्रुते ऽस्मिन् सर्वदोषोत्थः पापराशिः प्रणश्यति

§parāśara uvāca: etat te yan mayākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam / śrute 'smin sarvadoṣotthaḥ pāparāśiḥ praṇaśyati

सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं कृत्स्नं मयात्र तव कीर्तितम्

sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ kṛtsnaṃ mayātra tava kīrtitam

अत्र देवास् तथा दैत्या गन्धर्वोरगराक्षसाः । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः कथ्यन्ते ऽप्सरसस् तथा

atra devās tathā daityā gandharvoragarākṣasāḥ / yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kathyante 'psarasas tathā

मुनयो भावितात्मानः कथ्यन्ते तपसान्विताः । चातुर्वर्ण्यं तथा पुंसां विशिष्टचरिता नराः

munayo bhāvitātmānaḥ kathyante tapasānvitāḥ / cāturvarṇyaṃ tathā puṃsāṃ viśiṣṭacaritā narāḥ

पुण्याः प्रदेशा मेदिन्याः पुण्या नद्यो ऽथ सागराः । पर्वताश् च महापुण्याश् चरितानि च धीमताम्

puṇyāḥ pradeśā medinyāḥ puṇyā nadyo 'tha sāgarāḥ / parvatāś ca mahāpuṇyāś caritāni ca dhīmatām

वर्णधर्मादयो धर्मा वेदशाखाश् च कृत्स्नशः । येषां संश्रवणात् सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

varṇadharmādayo dharmā vedaśākhāś ca kṛtsnaśaḥ / yeṣāṃ saṃśravaṇāt sadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

उत्पत्तिस्थितिनाशानां हेतुर् यो जगतो ऽव्ययः । स सर्वभूतः सर्वात्मा कथ्यते भगवान् हरिः

utpattisthitināśānāṃ hetur yo jagato 'vyayaḥ / sa sarvabhūtaḥ sarvātmā kathyate bhagavān hariḥ

अवशेनापि यन् नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः ॥ विप्_६,८।१९अब् ॥ अफ़्तेर् १९अब् इन्स्।: तस्माद् व्यासाद् अहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् ॥ विप्_६,८।१९अब्*१८ ॥ पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तैर् मृगैर् इव ॥ विप्_६,८।१९च्द् ॥ अफ़्तेर् १९, ब्१ द्६ इन्स्।: यन् नामकीर्तनं भक्त्या विलायनम् अनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातूनाम् इव पावकः

avaśenāpi yan nāmni kīrtite sarvapātakaiḥ // ViP_6,8.19ab // After 19ab ins.: tasmād vyāsād ahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam // ViP_6,8.19ab*18 // pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrastair mṛgair iva // ViP_6,8.19cd // After 19, B1 D6 ins.: yan nāmakīrtanaṃ bhaktyā vilāyanam anuttamam / maitreyāśeṣapāpānāṃ dhātūnām iva pāvakaḥ

कलिकल्मषम् अत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् ॥ विप्_६,८।२१अब् ॥ अफ़्तेर् २१अब् श्२ द्७ इन्स्।: तन्नाशनं परं भक्त्या हरिस्मरणम् एव हि ॥ विप्_६,८।२१अब्*२०:१ ॥ तत् किंचिन् न स्थितं विप्र मार्गणीयं यद् अन्यतः ॥ विप्_६,८।२१अब्*२०:२ ॥ प्रयाति विलयं सद्यः सकृद् यत्र च संस्मृते ॥ विप्_६,८।२१च्द् ॥ हिरण्यगर्भदेवेन्द्ररुद्रादित्याश्विवायुभिः । पावकैर् वसुभिः साध्यैर् विश्वेदेवादिभिः सुरैः

kalikalmaṣam atyugraṃ narakārtipradaṃ nṛṇām // ViP_6,8.21ab // After 21ab Ś2 D7 ins.: tannāśanaṃ paraṃ bhaktyā harismaraṇam eva hi // ViP_6,8.21ab*20:1 // tat kiṃcin na sthitaṃ vipra mārgaṇīyaṃ yad anyataḥ // ViP_6,8.21ab*20:2 // prayāti vilayaṃ sadyaḥ sakṛd yatra ca saṃsmṛte // ViP_6,8.21cd // hiraṇyagarbhadevendrarudrādityāśvivāyubhiḥ / pāvakair vasubhiḥ sādhyair viśvedevādibhiḥ suraiḥ

यक्षरक्षोरगैः सिद्धैर् दैत्यगन्धर्वदानवैः । अप्सरोभिस् तथा तारानक्षत्रैः सकलैर् ग्रहैः

yakṣarakṣoragaiḥ siddhair daityagandharvadānavaiḥ / apsarobhis tathā tārānakṣatraiḥ sakalair grahaiḥ

सप्तर्षिभिस् तथा धिष्ण्यैर् धिष्ण्याधिपतिभिस् तथा । ब्राह्मणाद्यैर् मनुष्यैश् च तथैव पशुभिर् मृगैः

saptarṣibhis tathā dhiṣṇyair dhiṣṇyādhipatibhis tathā / brāhmaṇādyair manuṣyaiś ca tathaiva paśubhir mṛgaiḥ

सरीसृपैर् विहंगैश् च पलाशाद्यैर् महीरुहैः । वनाद्रिसागरसरित्पातालैः सधरादिभिः

sarīsṛpair vihaṃgaiś ca palāśādyair mahīruhaiḥ / vanādrisāgarasaritpātālaiḥ sadharādibhiḥ

शब्दादिभिश् च सहितं ब्रह्माण्डम् अखिलं द्विज । मेरोर् इवाणुर् यस्यैतद् यन्मयं च द्विजोत्तम

śabdādibhiś ca sahitaṃ brahmāṇḍam akhilaṃ dvija / meror ivāṇur yasyaitad yanmayaṃ ca dvijottama

स सर्वः सर्ववित् सर्वस्वरूपो रूपवर्जितः । भगवान् कीर्तितो विष्णुर् अत्र पापप्रणाशनः

sa sarvaḥ sarvavit sarvasvarūpo rūpavarjitaḥ / bhagavān kīrtito viṣṇur atra pāpapraṇāśanaḥ

अफ़्तेर् २७, ञ्१ व्१ ब् इन्स्।: यद् अश्वमेधावभृथे स्नातः प्राप्नोति वै फलम् । सकलं तद् अवाप्नोति श्रुत्वैतन् मुनिसत्तम

After 27, Ñ1 V1 B ins.: yad aśvamedhāvabhṛthe snātaḥ prāpnoti vai phalam / sakalaṃ tad avāpnoti śrutvaitan munisattama

प्रयागे पुष्करे चैव कुरुक्षेत्रे तथार्बुदे । कृतोपवासः प्राप्नोति तद् अस्य श्रवणान् नरः

prayāge puṣkare caiva kurukṣetre tathārbude / kṛtopavāsaḥ prāpnoti tad asya śravaṇān naraḥ

यद् अग्निहोत्रे सुहुते वर्षेणाप्नोति वै फलम् । महापुण्यमयं विप्र तद् अस्य श्रवणात् सकृत्

yad agnihotre suhute varṣeṇāpnoti vai phalam / mahāpuṇyamayaṃ vipra tad asya śravaṇāt sakṛt

यज् ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले । मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम्

yaj jyeṣṭhaśukladvādaśyāṃ snātvā vai yamunājale / mathurāyāṃ hariṃ dṛṣṭvā prāpnoti paramāṃ gatim

तद् आप्नोति फलं सम्यक् समाधानेन कीर्तनात् ॥ विप्_६,८।३२अब् ॥ अफ़्तेर् ३२अब्, त्३ इन्स्।: तद् अस्य श्रवxxxम् आदरेण सुकीर्तिवान् ॥ विप्_६,८।३२अब्*२२ ॥ पुराणस्यास्य विप्रर्षे केशवार्पितमानसः ॥ विप्_६,८।३२च्द् ॥ यमुनासलिले स्नातः पुरुषो मुनिसत्तम । ज्येष्ठामूले ऽमले पक्षे द्वादश्याम् उपवासकृत्

tad āpnoti phalaṃ samyak samādhānena kīrtanāt // ViP_6,8.32ab // After 32ab, T3 ins.: tad asya śravaxxxm ādareṇa sukīrtivān // ViP_6,8.32ab*22 // purāṇasyāsya viprarṣe keśavārpitamānasaḥ // ViP_6,8.32cd // yamunāsalile snātaḥ puruṣo munisattama / jyeṣṭhāmūle 'male pakṣe dvādaśyām upavāsakṛt

समभ्यर्च्याच्युतं सम्यङ् मथुरायां समाहितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य प्राप्नोत्य् अविकलं फलम्

samabhyarcyācyutaṃ samyaṅ mathurāyāṃ samāhitaḥ / aśvamedhasya yajñasya prāpnoty avikalaṃ phalam

आलोक्यर्द्धिम् अथान्येषाम् उन्नीतानां स्ववंशजैः । एतत् किलोचुर् अन्येषाम् पितरः सपितामहाः

ālokyarddhim athānyeṣām unnītānāṃ svavaṃśajaiḥ / etat kilocur anyeṣām pitaraḥ sapitāmahāḥ

कच्चिद् अस्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिलाप्लुतः । अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायाम् उपोषितः

kaccid asmatkule jātaḥ kālindīsalilāplutaḥ / arcayiṣyati govindaṃ mathurāyām upoṣitaḥ

ज्येष्ठामूले सिते पक्षे येनैवं वयम् अप्य् उत । पराम् ऋद्धिम् अवाप्स्यामस् तारिताः स्वकुलोद्भवैः

jyeṣṭhāmūle site pakṣe yenaivaṃ vayam apy uta / parām ṛddhim avāpsyāmas tāritāḥ svakulodbhavaiḥ

ज्येष्ठामूले सिते पक्षे समभ्यर्च्य जनार्दनम् । धन्यानां कुलजः पिण्डान् यमुनायां प्रदास्यति

jyeṣṭhāmūle site pakṣe samabhyarcya janārdanam / dhanyānāṃ kulajaḥ piṇḍān yamunāyāṃ pradāsyati

तस्मिन् काले समभ्यर्च्य तत्र कृष्णं समाहितः । दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश् च यमुनासलिलाप्लुतः

tasmin kāle samabhyarcya tatra kṛṣṇaṃ samāhitaḥ / dattvā piṇḍaṃ pitṛbhyaś ca yamunāsalilāplutaḥ

यद् आप्नोति नरः पुण्यं तारयन् स्वपितामहान् । श्रुत्वाध्यायं तद् आप्नोति पुराणस्यास्य भक्तिमान्

yad āpnoti naraḥ puṇyaṃ tārayan svapitāmahān / śrutvādhyāyaṃ tad āpnoti purāṇasyāsya bhaktimān

एतत् संसारभीरूणां परित्राणम् अनुत्तमम् । दुःस्वप्ननाशनं नॄणां सर्वदुष्टनिबर्हणम्

etat saṃsārabhīrūṇāṃ paritrāṇam anuttamam / duḥsvapnanāśanaṃ nṝṇāṃ sarvaduṣṭanibarhaṇam

अफ़्तेर् ४१, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: इदम् आर्षं पुरा प्राह ऋभवे कमलोद्भवः । ऋभुः प्रियव्रतायाह स च भागुरये ऽब्रवीत्

After 41, ed. Veṅk. ins.: idam ārṣaṃ purā prāha ṛbhave kamalodbhavaḥ / ṛbhuḥ priyavratāyāha sa ca bhāguraye 'bravīt

भागुरिः स्तम्भमित्राय दधीचाय स चोक्तवान् । सारस्वताय तेनोक्तं भृगुः सारस्वताद् अपि

bhāguriḥ stambhamitrāya dadhīcāya sa coktavān / sārasvatāya tenoktaṃ bhṛguḥ sārasvatād api

भृगुणा पुरुकुत्साय नर्मदायै स चोक्तवान् । नर्मदा धृतराष्ट्राय नागायापूरणाय च

bhṛguṇā purukutsāya narmadāyai sa coktavān / narmadā dhṛtarāṣṭrāya nāgāyāpūraṇāya ca

ताभ्यां च नागराजाय प्रोक्तं वासुकये द्विज । वासुकिः प्राह वत्साय वत्सश् चाश्वतराय वै

tābhyāṃ ca nāgarājāya proktaṃ vāsukaye dvija / vāsukiḥ prāha vatsāya vatsaś cāśvatarāya vai

कम्बलाय च तेनोक्तम् एलापत्राय तेन वै

kambalāya ca tenoktam elāpatrāya tena vai

पातालं समनुप्राप्तस् ततो वेदशिरा मुनिः । प्राप्तवान् एतद् अखिलं स वै प्रमतये ददौ

pātālaṃ samanuprāptas tato vedaśirā muniḥ / prāptavān etad akhilaṃ sa vai pramataye dadau

दत्तं प्रमतिना चैव जातूकर्णाय धीमते । जातूकर्णेन चैवोक्तम् अन्येषां पुण्यशालिनाम्

dattaṃ pramatinā caiva jātūkarṇāya dhīmate / jātūkarṇena caivoktam anyeṣāṃ puṇyaśālinām

पुलस्त्यवरदानेन ममाप्य् एतत् स्मृतिं गतम् । मयापि तुभ्यं मैत्रेय यथावत् कथितं त्व् इदम्

pulastyavaradānena mamāpy etat smṛtiṃ gatam / mayāpi tubhyaṃ maitreya yathāvat kathitaṃ tv idam

त्वम् अप्य् एतच् छिनीकाय कलेर् अन्ते वदिष्यसि

tvam apy etac chinīkāya kaler ante vadiṣyasi

इत्य् एतत् परमं गुह्यं कलिकल्मषनाशनम् । यः शृणोति नरः पापैः स सर्वैर् द्विज मुच्यते

ity etat paramaṃ guhyaṃ kalikalmaṣanāśanam / yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpaiḥ sa sarvair dvija mucyate

पितृयक्षमनुष्येभ्यः समस्तामरसंस्तुतिः । कृता तेन भवेद् एतद् यः शृणोति दिने दिने

pitṛyakṣamanuṣyebhyaḥ samastāmarasaṃstutiḥ / kṛtā tena bhaved etad yaḥ śṛṇoti dine dine

अफ़्तेर् ५२, द्२ इन्स्।: कपिलादानजनितं पुण्यम् अत्यन्तदुर्लभम् । श्रुत्वा त्व् अस्य दशाध्यायान् अवाप्नोति न संशयः

After 52, D2 ins.: kapilādānajanitaṃ puṇyam atyantadurlabham / śrutvā tv asya daśādhyāyān avāpnoti na saṃśayaḥ

यस् त्वैतत् सकलं शृणोति पुरुषः कृत्वा मनस्य् अच्युतं सर्वं सर्वमयं समस्तजगताम् आधारम् आत्माश्रयम् । ज्ञानं ज्ञेयम् अनन्तम् आदिरहितं सर्वामराणां हितं स प्राप्नोति न संशयो ऽस्त्य् अविकलं यद् वाजिमेधे फलम्

yas tvaitat sakalaṃ śṛṇoti puruṣaḥ kṛtvā manasy acyutaṃ sarvaṃ sarvamayaṃ samastajagatām ādhāram ātmāśrayam / jñānaṃ jñeyam anantam ādirahitaṃ sarvāmarāṇāṃ hitaṃ sa prāpnoti na saṃśayo 'sty avikalaṃ yad vājimedhe phalam

यत्रादौ भगवांश् चराचरगुरुर् मध्ये तथान्ते च स ब्रह्मज्ञानमयो ऽच्युतो ऽखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः । तच् छृण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्राप्नोत्य् अस्ति न तत् समस्तभुवनेष्व् एकान्तसिद्धिर् हरिः

yatrādau bhagavāṃś carācaragurur madhye tathānte ca sa brahmajñānamayo 'cyuto 'khilajaganmadhyāntasargaprabhuḥ / tac chṛṇvan puruṣaḥ pavitraparamaṃ bhaktyā paṭhan dhārayan prāpnoty asti na tat samastabhuvaneṣv ekāntasiddhir hariḥ

यस्मिन् न्यस्तमतिर् न याति नरकं स्वर्गो ऽपि यच् चिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मो ऽपि लोको ऽल्पकः । मुक्तिं चेतसि यः स्थितो ऽमलधियां पुंसां ददात्य् अव्ययः किं चित्रं यद् अघं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते

yasmin nyastamatir na yāti narakaṃ svargo 'pi yac cintane vighno yatra niveśitātmamanaso brāhmo 'pi loko 'lpakaḥ / muktiṃ cetasi yaḥ sthito 'maladhiyāṃ puṃsāṃ dadāty avyayaḥ kiṃ citraṃ yad aghaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite

यज्ञैर् यज्ञविदो यजन्ति सततं यज्ञेश्वरं कर्मिणो यं यं ब्रह्ममयं परापरपरं ध्यायन्ति च ज्ञानिनः । यं संप्राप्य न जायते न म्रियते नो वर्धते हीयते नैवासन् न च सद् भवत्य् अति ततः किं वा हरेः श्रूयताम्

yajñair yajñavido yajanti satataṃ yajñeśvaraṃ karmiṇo yaṃ yaṃ brahmamayaṃ parāparaparaṃ dhyāyanti ca jñāninaḥ / yaṃ saṃprāpya na jāyate na mriyate no vardhate hīyate naivāsan na ca sad bhavaty ati tataḥ kiṃ vā hareḥ śrūyatām

कव्यं यः पितृरूपधृग् विधिहुतं हव्यं च भुङ्क्ते विभुर् देवत्वे भगवान् अनादिनिधनः स्वाहास्वधासंज्ञितः । यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति हन्ति कलुषं श्रोत्रं स यातो हरिः

kavyaṃ yaḥ pitṛrūpadhṛg vidhihutaṃ havyaṃ ca bhuṅkte vibhur devatve bhagavān anādinidhanaḥ svāhāsvadhāsaṃjñitaḥ / yasmin brahmaṇi sarvaśaktinilaye mānāni no mānināṃ niṣṭhāyai prabhavanti hanti kaluṣaṃ śrotraṃ sa yāto hariḥ

नान्तो ऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवो ऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य । नापक्षयं च समुपैत्य् अविकल्पवस्तु यस् तं नतो ऽस्मि पुरुषोत्तमम् ईशम् ईड्यम्

nānto 'sti yasya na ca yasya samudbhavo 'sti vṛddhir na yasya pariṇāmavivarjitasya / nāpakṣayaṃ ca samupaity avikalpavastu yas taṃ nato 'smi puruṣottamam īśam īḍyam

तस्यैव यो ऽनुगुणभुग् बहुधैक एव शुद्धो ऽप्य् अशुद्ध इव मूर्तिविभागभेदैः । ज्ञानान्वितः सकलतत्त्वविभूतिकर्ता तस्मै नतो ऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय

tasyaiva yo 'nuguṇabhug bahudhaika eva śuddho 'py aśuddha iva mūrtivibhāgabhedaiḥ / jñānānvitaḥ sakalatattvavibhūtikartā tasmai nato 'smi puruṣāya sadāvyayāya

ज्ञानप्रवृत्तिनियमैक्यमयाय पुंसो भोगप्रदानपटवे त्रिगुणात्मकाय । अव्याकृताय भवभावनकारणाय वन्दे स्वरूपभवनाय सदाजराय

jñānapravṛttiniyamaikyamayāya puṃso bhogapradānapaṭave triguṇātmakāya / avyākṛtāya bhavabhāvanakāraṇāya vande svarūpabhavanāya sadājarāya

अफ़्तेर् ६१, श्१ इन्स्।: जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन । व्योमानिलाग्निजलभूरचनामयाय शब्दादिभोग्यविषयोपनयक्षमाय । पुंसः समस्तकरणैर् उपकारकाय व्यक्ताय सूक्ष्मविमलाय सदा नतो ऽस्मि

After 61, Ś1 ins.: jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana / vyomānilāgnijalabhūracanāmayāya śabdādibhogyaviṣayopanayakṣamāya / puṃsaḥ samastakaraṇair upakārakāya vyaktāya sūkṣmavimalāya sadā nato 'smi

इति विविधम् अजस्य यस्य रूपं प्रकृतिपरात्ममयं सनातनस्य । प्रदिशतु भगवान् अशेषपुंसां हरिर् अपजन्मजरादिकां स सिद्धिम्

iti vividham ajasya yasya rūpaṃ prakṛtiparātmamayaṃ sanātanasya / pradiśatu bhagavān aśeṣapuṃsāṃ harir apajanmajarādikāṃ sa siddhim

अफ़्तेर् ३९, द्८ इन्स्।: कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्तबन्धो परं व्रजेत्

After 39, D8 ins.: kīrtanād eva kṛṣṇasya muktabandho paraṃ vrajet

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: यदा यदा हि मैत्रेय हानिर् धर्मस्य लक्ष्यते

ed. Veṅk. ins.: yadā yadā hi maitreya hānir dharmasya lakṣyate

तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया महात्मभिः

tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā mahātmabhiḥ

अफ़्तेर् ४७, म्४ इन्स्।: अट्टशूला जनपदा शिवशूलाश् चतुष्पथा

After 47, M4 ins.: aṭṭaśūlā janapadā śivaśūlāś catuṣpathā

केशशूला स्त्रियः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे

keśaśūlā striyaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: इन्द्रगोपनिभाः केचित् ततः शिखिनिभास् तथा

ed. Veṅk. ins.: indragopanibhāḥ kecit tataḥ śikhinibhās tathā

मनःशिलाभाः केचिद् वै हरितालनिभाः परे

manaḥśilābhāḥ kecid vai haritālanibhāḥ pare

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: एवं भवति कल्पान्ते समस्तं मुनिसत्तम

ed. Veṅk. ins.: evaṃ bhavati kalpānte samastaṃ munisattama

वासुदेवस्य माहात्म्यान् नित्यस्य परमात्मनः

vāsudevasya māhātmyān nityasya paramātmanaḥ

अफ़्तेर् १६, द्४।५,त्२।३,ग्२।३ इन्स्।: व्याप्तम् एवाभवत् सर्वं जगद् एतद् द्विजोत्तम

After 16, D4.5,T2.3,G2.3 ins.: vyāptam evābhavat sarvaṃ jagad etad dvijottama

फ़ोर् ८२, ब्२ सुब्स्त्।; wहिले ब्१ इन्स्। अफ़्तेर् ८२ भूतेषु यो ऽन्तर् वसति स्म नित्यं सर्वाणि भूतानि च यत्र सन्ति । धाता विधाता परमेश्वरश् च स वासुदेवो न यतः परो ऽन्यः

For 82, B2 subst.; while B1 ins. after 82 bhūteṣu yo 'ntar vasati sma nityaṃ sarvāṇi bhūtāni ca yatra santi / dhātā vidhātā parameśvaraś ca sa vāsudevo na yataḥ paro 'nyaḥ

द्५ इन्स्।: व्यर्थं जन्मशतं तस्य श्रुत्वा वक्त्रपराङ्मुखः

D5 ins.: vyarthaṃ janmaśataṃ tasya śrutvā vaktraparāṅmukhaḥ

अश्वमेधसमं ज्ञेयं कुरुक्षेत्रशताधिकम्

aśvamedhasamaṃ jñeyaṃ kurukṣetraśatādhikam

निष्फलं जीवितं तस्य अस्य ज्ञानपराङ्मुखः

niṣphalaṃ jīvitaṃ tasya asya jñānaparāṅmukhaḥ

म्। इन्स्। [अफ़्तेर् ६,१।१]: §मैत्रेय: व्याख्यातो भवता वंशो यादवानां महात्मनाम्

M. ins. [after 6,1.1]: §maitreya: vyākhyāto bhavatā vaṃśo yādavānāṃ mahātmanām

अस्ति किंचिन् मया प्रार्थ्यम् अध्यात्मश्रवणेच्छया

asti kiṃcin mayā prārthyam adhyātmaśravaṇecchayā

सर्वसंशयभेत्तारस् त्वाम् ऋते ऽन्ये न सन्ति भोः

sarvasaṃśayabhettāras tvām ṛte 'nye na santi bhoḥ

द्वैतम् एके प्रशंसन्ति अद्वैतम् अपरे जनाः

dvaitam eke praśaṃsanti advaitam apare janāḥ

द्वयं ते के प्रशंसन्ति महात्मानो महामुने

dvayaṃ te ke praśaṃsanti mahātmāno mahāmune

§श्रीपराशर: अध्यात्मम् अखिलं ब्रह्मन् व्याख्यामि भवतो मुने

§śrīparāśara: adhyātmam akhilaṃ brahman vyākhyāmi bhavato mune

दुर्बोधत्वाद् एकमनाः शृणुष्व गदतो मम

durbodhatvād ekamanāḥ śṛṇuṣva gadato mama

श्रुत्वावधारय मुने पारं त्व् अस्मान् न विद्यते

śrutvāvadhāraya mune pāraṃ tv asmān na vidyate

न भूतानि हृषीकानि तथान्तःकरणान्य् अपि

na bhūtāni hṛṣīkāni tathāntaḥkaraṇāny api

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: नाहं मन्ये लोकजयाद् अधिका स्याद् वसुंधरा

ed. Veṅk. ins.: nāhaṃ manye lokajayād adhikā syād vasuṃdharā

अफ़्तेर् ३, ग्२ इन्स्।: यत् प्रजापालनं यच् च स्वराज्यप्रतिपक्षणाम्

After 3, G2 ins.: yat prajāpālanaṃ yac ca svarājyapratipakṣaṇām

अफ़्तेर् १६, श्२ द्७ इन्स्।: यदि नामास्य कायस्य यद् अन्तस् तद् बहिर् भवेत्

After 16, Ś2 D7 ins.: yadi nāmāsya kāyasya yad antas tad bahir bhavet

दण्डम् आदाय लोको ऽयं शुनः काकांश् च वारयेत्

daṇḍam ādāya loko 'yaṃ śunaḥ kākāṃś ca vārayet

अफ़्तेर् ३२, श्२ द्७ इन्स्।: एको वै बन्धमोक्षस्य न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

After 32, Ś2 D7 ins.: eko vai bandhamokṣasya na dvitīyo 'sti kaścana

पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम्

pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam

सङ्गस्य कर्मणा बुद्धिः पूर्वोत्पत्तौ न संभवेत्

saṅgasya karmaṇā buddhiḥ pūrvotpattau na saṃbhavet

एवं धर्मो ऽभ्युपायेन नान्यधर्मेषु कारणम्

evaṃ dharmo 'bhyupāyena nānyadharmeṣu kāraṇam

अफ़्तेर् ६०, श्२ द्७ इन्स्।: तत्त्वाच् च शक्तिविक्षेपाः तदाज्ञासंज्ञिता विभोः

After 60, Ś2 D7 ins.: tattvāc ca śaktivikṣepāḥ tadājñāsaṃjñitā vibhoḥ

अवशेनापि यन् नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः ॥ विप्_६,८।१९अब् ॥ अफ़्तेर् १९अब् इन्स्।: तस्माद् व्यासाद् अहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् ॥ विप्_६,८।१९अब्*१८ ॥ पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तैर् मृगैर् इव ॥ विप्_६,८।१९च्द् ॥ अफ़्तेर् १९, ब्१ द्६ इन्स्।: मयैतत् कथितं सर्वं सहस्रैः सप्तसंख्यया

avaśenāpi yan nāmni kīrtite sarvapātakaiḥ // ViP_6,8.19ab // After 19ab ins.: tasmād vyāsād ahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam // ViP_6,8.19ab*18 // pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrastair mṛgair iva // ViP_6,8.19cd // After 19, B1 D6 ins.: mayaitat kathitaṃ sarvaṃ sahasraiḥ saptasaṃkhyayā

अफ़्तेर् २७, ञ्१ व्१ ब् इन्स्।: तन् मङ्गल्यं स्वस्त्ययनं तत् पवित्रम् अनुत्तमम्

After 27, Ñ1 V1 B ins.: tan maṅgalyaṃ svastyayanaṃ tat pavitram anuttamam

अफ़्तेर् ४१, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: मङ्गलं मङ्गलानां च पुत्रसंपत्प्रदायकम्

After 41, ed. Veṅk. ins.: maṅgalaṃ maṅgalānāṃ ca putrasaṃpatpradāyakam

अफ़्तेर् ५२, द्२ इन्स्।: श्रुत्वैतत् सकलं विप्र पुराणं वैष्णवं महत्

After 52, D2 ins.: śrutvaitat sakalaṃ vipra purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ mahat

वाचकं पूजयेत् तत्र व्यासकल्पं द्विजोत्तम

vācakaṃ pūjayet tatra vyāsakalpaṃ dvijottama

दद्याच् च काञ्चनं गावश् चाभ्रमन्तं स्वशक्तितः

dadyāc ca kāñcanaṃ gāvaś cābhramantaṃ svaśaktitaḥ

वाचके पूजितं विप्र पूजितस् तेन केशवः

vācake pūjitaṃ vipra pūjitas tena keśavaḥ

अफ़्तेर् ६१, श्१ इन्स्।: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय

After 61, Ś1 ins.: oṃ namo bhagavate vāsudevāya

जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन । नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज

jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana / namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja