The Householder — Marriage and Shraddha

षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा

ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traivedikaṃ vratam | tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikameva vā

वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वाऽपि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत्

vedānadhītya vedau vā vedaṃ vā'pi yathākramam | aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramamāvaset

तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा

taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ | sragviṇaṃ talpa āsīnamarhayetprathamaṃ gavā

गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम्

guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi | udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ | sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune

अमैथिनी महान्त्यपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः । स्त्रीसम्बन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत्

amaithinī mahāntyapi samṛddhāni go'jāvidhanadhānyataḥ | strīsambandhe daśaitāni kulāni parivarjayet

हीनक्रियं निश्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् । क्षय्यामयाव्य्ऽपस्मारिश्वित्रिकुष्ठिकुलानि च

hīnakriyaṃ niśpuruṣaṃ niśchando romaśārśasam | kṣayyāmayāvy'pasmāriśvitrikuṣṭhikulāni ca

नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । नालोमिकां नातिलोमां न वाचाटां न पिङ्गलाम्

nodvahetkapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm | nālomikāṃ nātilomāṃ na vācāṭāṃ na piṅgalām

वाचालां नऋक्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम्

vācālāṃ naṛkṣavṛkṣanadīnāmnīṃ nāntyaparvatanāmikām | na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣaṇanāmikām

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत्स्त्रियम्

avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm | tanulomakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīmudvahetstriyam

यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता । वै(वा पिता नौपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाऽधर्मशङ्कया

yasyāstu na bhavedbhrātā na vijñāyeta vā pitā | vai(vā pitā naupayaccheta tāṃ prājñaḥ putrikā'dharmaśaṅkayā

सवर्णाऽग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः

savarṇā'gre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi | kāmatastu pravṛttānāmimāḥ syuḥ kramaśo'varāḥ

शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः

śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte | te ca svā caiva rājñaśca tāśca svā cāgrajanmanaḥ

न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः । कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्यौपदिश्यते

na brāhmaṇakṣatriyayorāpadyapi hi tiṣṭhatoḥ | kasmiṃścidapi vṛttānte śūdrā bhāryaupadiśyate

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम्

hīnajātistriyaṃ mohādudvahanto dvijātayaḥ | kulānyeva nayantyāśu sasantānāni śūdratām

शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च । शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः

śūdrāvedī patatyatrerutathyatanayasya ca | śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते

śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇo yātyadhogatim | janayitvā sutaṃ tasyāṃ brāhmaṇyādeva hīyate

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्गं स गच्छति

daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu | nāśnanti pitṛdevāstanna ca svargaṃ sa gacchati

वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च । तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते

vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca | tasyāṃ caiva prasūtasya niṣkṛtirna vidhīyate

चतुर्णामपि वर्णानं प्रेत्य चैह हिताहितान् । अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत

caturṇāmapi varṇānaṃ pretya caiha hitāhitān | aṣṭāvimān samāsena strīvivāhānnibodhata

ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽसुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathā'suraḥ | gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ

यो यस्य धर्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ । तद्वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान्

yo yasya dharmyo varṇasya guṇadoṣau ca yasya yau | tadvaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi prasave ca guṇāguṇān

षडानुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विश्।शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धर्म्यानराक्षसान्

ṣaḍānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo'varān | viś|śūdrayostu tāneva vidyāddharmyānarākṣasān

धर्म्यान्न राक्षसान् चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः

dharmyānna rākṣasān caturo brāhmaṇasyādyān praśastān kavayo viduḥ | rākṣasaṃ kṣatriyasyaikamāsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह । पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदा चन

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau smṛtāviha | paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kadā cana

पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ । गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ

pṛthakpṛthagvā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau | gāndharvo rākṣasaścaiva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau

आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः

ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam | āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ

यज्ञे तु वितते सम्यगृत्विजे कर्म कुर्वते । अलङ्कृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते

yajñe tu vitate samyagṛtvije karma kurvate | alaṅkṛtya sutādānaṃ daivaṃ dharmaṃ pracakṣate

एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः । कन्याप्रदानं विधिवदार्षो धर्मः स उच्यते

ekaṃ gomithunaṃ dve vā varādādāya dharmataḥ | kanyāpradānaṃ vidhivadārṣo dharmaḥ sa ucyate

सहौभौ चरतां धर्ममिति वाचाऽनुभाष्य च । कन्याप्रदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः

sahaubhau caratāṃ dharmamiti vācā'nubhāṣya ca | kanyāpradānamabhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ

ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः । कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते

jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyai caiva śaktitaḥ | kanyāpradānaṃ svācchandyādāsuro dharma ucyate

इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः

icchayā'nyonyasaṃyogaḥ kanyāyāśca varasya ca | gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāmasambhavaḥ

हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते

hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṃ rudatīṃ gṛhāt | prasahya kanyāharaṇaṃ rākṣaso vidhirucyate

सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः

suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati | sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ

पैशाचः प्रथितोऽधमः अद्भिरेव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते । इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया

paiśācaḥ prathito'dhamaḥ adbhireva dvijāgryāṇāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate | itareṣāṃ tu varṇānāmitaretarakāmyayā

यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः । सर्वं शृणुत तं विप्राः सर्वं कीर्तयतो मम

yo yasyaiṣāṃ vivāhānāṃ manunā kīrtito guṇaḥ | sarvaṃ śṛṇuta taṃ viprāḥ sarvaṃ kīrtayato mama

सम्यक्कीर्तयतो दश पूर्वान् परान् वंश्यानात्मानं चैकविंशकम् । ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृत्मोचयत्येनसः पितॄन्

samyakkīrtayato daśa pūrvān parān vaṃśyānātmānaṃ caikaviṃśakam | brāhmīputraḥ sukṛtakṛtmocayatyenasaḥ pitṝn

दैवौढाजः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान् । आर्षौढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन् षट्षट्कायौढजः सुतः

daivauḍhājaḥ sutaścaiva sapta sapta parāvarān | ārṣauḍhājaḥ sutastrīṃstrīn ṣaṭṣaṭkāyauḍhajaḥ sutaḥ

ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः

brāhmādiṣu vivāheṣu caturṣvevānupūrvaśaḥ | brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante śiṣṭasammatāḥ

ब्रह्मवर्चसिनः रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः । पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः

brahmavarcasinaḥ rūpasattvaguṇopetā dhanavanto yaśasvinaḥ | paryāptabhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṃ samāḥ

इतरेषु तु शिष्टेषु नृशंसाऽनृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः

itareṣu tu śiṣṭeṣu nṛśaṃsā'nṛtavādinaḥ | jāyante durvivāheṣu brahmadharmadviṣaḥ sutāḥ

अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान् विवर्जयेत्

aninditaiḥ strīvivāhairanindyā bhavati prajā | ninditairninditā nṝṇāṃ tasmānnindyān vivarjayet

पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते । असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि

pāṇigrahaṇasaṃskāraḥ savarṇāsūpadiśyate | asavarṇāsvayaṃ jñeyo vidhirudvāhakarmaṇi

शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया । वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने

śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā | vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane

ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा । पर्ववर्जं व्रजेच्चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया

ṛtukālābhigāmī syātsvadāranirataḥ sadā | parvavarjaṃ vrajeccaināṃ tadvrato ratikāmyayā

ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । चतुर्भिरितरैः सार्धमहोभिः सद्विगर्हितैः

ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ | caturbhiritaraiḥ sārdhamahobhiḥ sadvigarhitaiḥ

तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या । त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दशरात्रयः

tāsāmādyāścatasrastu ninditaikādaśī ca yā | trayodaśī ca śeṣāstu praśastā daśarātrayaḥ

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्तवे स्त्रियम्

yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu | tasmādyugmāsu putrārthī saṃviśedārtave striyam

पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः । समेऽपुमान् पुं।स्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्ययः

pumān puṃso'dhike śukre strī bhavatyadhike striyāḥ | same'pumān puṃ|striyau vā kṣīṇe'lpe ca viparyayaḥ

निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन् । ब्रह्मचार्येव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन्

nindyāsvaṣṭāsu cānyāsu striyo rātriṣu varjayan | brahmacāryeva bhavati yatra tatrāśrame vasan

न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयात्शुल्कमण्वपि । गृह्णंश्छुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी

na kanyāyāḥ pitā vidvān gṛhṇīyātśulkamaṇvapi | gṛhṇaṃśchulkaṃ hi lobhena syānnaro'patyavikrayī

स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः । नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम्

strīdhanāni tu ye mohādupajīvanti bāndhavāḥ | nārīyānāni vastraṃ vā te pāpā yāntyadhogatim

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं के चिदाहुर्मृषैव तत् । अल्पोऽप्येवं महान् वाऽपि विक्रयस्तावदेव सः

ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cidāhurmṛṣaiva tat | alpo'pyevaṃ mahān vā'pi vikrayastāvadeva saḥ

तावानेव स विक्रयः यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम्

tāvāneva sa vikrayaḥ yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ | arhaṇaṃ tatkumārīṇāmānṛśaṃsyaṃ ca kevalam

न केवलम् पितृभिर्भ्रातृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा । पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः

na kevalam pitṛbhirbhrātṛbhiścaitāḥ patibhirdevaraistathā | pūjyā bhūṣayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ

यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः । यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः

yatra nāryastu pūjyante ramante tatra devatāḥ | yatraitāstu na pūjyante sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ

( ) शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम् । न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तधि सर्वदा

( ) śocanti jāmayo yatra vinaśyatyāśu tatkulam | na śocanti tu yatraitā vardhate tadhi sarvadā

जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ॥ तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः

jāmayo yāni gehāni śapantyapratipūjitāḥ || tāni kṛtyāhatānīva vinaśyanti samantataḥ

तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च

tasmādetāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ | bhūtikāmairnarairnityaṃ satkāreṣūtsaveṣu ca

संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम्

saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca | yasminneva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam

यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते

yadi hi strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet | apramodātpunaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravartate

स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तद्रोचते कुलम् । तस्यां त्वरोचमानायां सर्वमेव न रोचते

striyāṃ tu rocamānāyāṃ sarvaṃ tadrocate kulam | tasyāṃ tvarocamānāyāṃ sarvameva na rocate

कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca | kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः । गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया

śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiśca kevalaiḥ | gobhiraśvaiśca yānaiśca kṛṣyā rājopasevayā

अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम् । कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः

ayājyayājanaiścaiva nāstikyena ca karmaṇām | kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ

मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः

mantratastu samṛddhāni kulānyalpadhanānyapi | kulasaṅkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ

वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकीं गृही

vaivāhike'gnau kurvīta gṛhyaṃ karma yathāvidhi | pañcayajñavidhānaṃ ca paktiṃ cānvāhikīṃ gṛhī

पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चौदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन्

pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ | kaṇḍanī caudakumbhaśca badhyate yāstu vāhayan

वध्यते तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः । पञ्च कॢप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम्

vadhyate tāsāṃ krameṇa sarvāsāṃ niṣkṛtyarthaṃ maharṣibhiḥ | pañca kḷptā mahāyajñāḥ pratyahaṃ gṛhamedhinām

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam | homo daivo balirbhauto nṛyajño'tithipūjanam

पञ्चैतान् यो महाऽयज्ञान्न हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते

pañcaitān yo mahā'yajñānna hāpayati śaktitaḥ | sa gṛhe'pi vasannityaṃ sūnādoṣairna lipyate

देवताऽतिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः । न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति

devatā'tithibhṛtyānāṃ pitṝṇāmātmanaśca yaḥ | na nirvapati pañcānāmucchvasanna sa jīvati

अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च । ब्राह्म्यं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते

ahutaṃ ca hutaṃ caiva tathā prahutameva ca | brāhmyaṃ hutaṃ prāśitaṃ ca pañcayajñān pracakṣate

जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । ब्राह्म्यं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम्

japo'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ | brāhmyaṃ hutaṃ dvijāgryārcā prāśitaṃ pitṛtarpaṇam

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दैवे चैवैह कर्मणि । दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम्

svādhyāye nityayuktaḥ syāddaive caivaiha karmaṇi | daivakarmaṇi yukto hi bibhartīdaṃ carācaram

अग्नौ प्रास्ताऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्तिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

agnau prāstā'hutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣtirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । सर्वे जीवन्ति जन्तवः तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः

yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ | sarve jīvanti jantavaḥ tathā gṛhasthamāśritya vartante sarva āśramāḥ

वर्तन्त इतराश्रमः यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही

vartanta itarāśramaḥ yasmāttrayo'pyāśramiṇo jñānenānnena cānvaham | gṛhasthenaiva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī

गृहं स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गमक्षयमिच्छता । सुखं चेहेच्छताऽत्यन्तं योऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः

gṛhaṃ sa saṃdhāryaḥ prayatnena svargamakṣayamicchatā | sukhaṃ cehecchatā'tyantaṃ yo'dhāryo durbalendriyaiḥ

ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा । आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता

ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtānyatithayastathā | āśāsate kuṭumbibhyastebhyaḥ kāryaṃ vijānatā

स्वाध्यायेनार्चयेतऋषीन् होमैर्देवान् यथाविधि । पितॄंश्राद्धैश्च नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा

svādhyāyenārcayetaṛṣīn homairdevān yathāvidhi | pitṝṃśrāddhaiśca nṝnannairbhūtāni balikarmaṇā

कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा । दद्यादहरहः पयोमूलफलैर्वाऽपि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्

kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā | dadyādaharahaḥ payomūlaphalairvā'pi pitṛbhyaḥ prītimāvahan

एकमप्याशयेद्विप्रं पित्र्यर्थे पाञ्चयज्ञिके । पित्र्यर्थं न चैवात्राशयेत्किं चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम्

ekamapyāśayedvipraṃ pitryarthe pāñcayajñike | pitryarthaṃ na caivātrāśayetkiṃ cidvaiśvadevaṃ prati dvijam

वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम् । आभ्यः कुर्याद्देवताभ्यो ब्राह्मणो होममन्वहम्

vaiśvadevasya siddhasya gṛhye'gnau vidhipūrvakam | ābhyaḥ kuryāddevatābhyo brāhmaṇo homamanvaham

अग्नेः सोमस्य चैवादौ तयोश्चैव समस्तयोः । विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च

agneḥ somasya caivādau tayoścaiva samastayoḥ | viśvebhyaścaiva devebhyo dhanvantaraya eva ca

कुह्वै चैवानुमत्यै च प्रजापतय एव च । सह द्यावापृथिव्योश्च तथा स्विष्टकृतेऽन्ततः

kuhvai caivānumatyai ca prajāpataya eva ca | saha dyāvāpṛthivyośca tathā sviṣṭakṛte'ntataḥ

एवं सम्यघविर्हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम् । इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत्

evaṃ samyaghavirhutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam | indrāntakāppatīndubhyaḥ sānugebhyo baliṃ haret

मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेदप्स्वद्भ्य इत्यपि । वनस्पतिभ्य इत्येवं मुसलोलूखले हरेत्

marudbhya iti tu dvāri kṣipedapsvadbhya ityapi | vanaspatibhya ityevaṃ musalolūkhale haret

उच्छीर्षके श्रियै कुर्याद्भद्रकाल्यै च पादतः । ब्रह्मवास्तोष्पतिभ्यां तु वास्तुमध्ये बलिं हरेत्

ucchīrṣake śriyai kuryādbhadrakālyai ca pādataḥ | brahmavāstoṣpatibhyāṃ tu vāstumadhye baliṃ haret

विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो बलिमाकाश उत्क्षिपेत् । दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तञ्चारिभ्य एव च

viśvebhyaścaiva devebhyo balimākāśa utkṣipet | divācarebhyo bhūtebhyo naktañcāribhya eva ca

पृष्ठवास्तुनि कुर्वीत बलिं सर्वात्मभूतये । सर्वान्नभूतये पितृभ्यो बलिशेषं तु सर्वं दक्षिणतो हरेत्

pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṃ sarvātmabhūtaye | sarvānnabhūtaye pitṛbhyo baliśeṣaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇato haret

शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् । वयसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि

śūnāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām | vayasānāṃ kṛmīṇāṃ ca śanakairnirvapedbhuvi

वयसां च एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति । स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथार्जुना

vayasāṃ ca evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityamarcati | sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtiḥ pathārjunā

कृत्वैतद्बलिकर्मैवमतिथिं पूर्वमाशयेत् । भिक्षां च भिक्षवे दद्याद्विधिवद्ब्रह्मचारिणे

kṛtvaitadbalikarmaivamatithiṃ pūrvamāśayet | bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyādvidhivadbrahmacāriṇe

यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरोः । तत्पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही

yatpuṇyaphalamāpnoti gāṃ dattvā vidhivadguroḥ | tatpuṇyaphalamāpnoti bhikṣāṃ dattvā dvijo gṛhī

भिक्षामप्युदपात्रं वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम् । वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत्

bhikṣāmapyudapātraṃ vā satkṛtya vidhipūrvakam | vedatattvārthaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet

नश्यन्ति हव्यकव्यानि नराणामविजानताम् । भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद्दत्तानि दातृभिः

naśyanti havyakavyāni narāṇāmavijānatām | bhasmībhūteṣu vipreṣu mohāddattāni dātṛbhiḥ

भस्मभूतेषु विद्यातपस्समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु । निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्बिषात्

bhasmabhūteṣu vidyātapassamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu | nistārayati durgācca mahataścaiva kilbiṣāt

सम्प्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनौदके । अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम्

samprāptāya tvatithaye pradadyādāsanaudake | annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam

संस्कृत्य शिलानप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः । सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन्

saṃskṛtya śilānapyuñchato nityaṃ pañcāgnīnapi juhvataḥ | sarvaṃ sukṛtamādatte brāhmaṇo'narcito vasan

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदा चन

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā | etānyapi satāṃ gehe nocchidyante kadā cana

एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

ekarātraṃ tu nivasannatithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ | anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा । उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा

naikagrāmīṇamatithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā | upasthitaṃ gṛhe vidyādbhāryā yatrāgnayo'pi vā

उपासते ये गृहस्थाः परपाकमबुद्धयः । तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नादिदायिनः

upāsate ye gṛhasthāḥ parapākamabuddhayaḥ | tena te pretya paśutāṃ vrajantyannādidāyinaḥ

अप्रणोद्योऽतिथिः सायं सूर्यौढो गृहमेधिना । काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत्

apraṇodyo'tithiḥ sāyaṃ sūryauḍho gṛhamedhinā | kāle prāptastvakāle vā nāsyānaśnan gṛhe vaset

न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् । धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं वाऽतिथिपूजनम्

na vai svayaṃ tadaśnīyādatithiṃ yanna bhojayet | dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ vā'tithipūjanam

आसनावसथौ शय्यामनुव्रज्यामुपासनाम् । उत्तमेषूत्तमं कुर्याधीने हीनं समे समम्

āsanāvasathau śayyāmanuvrajyāmupāsanām | uttameṣūttamaṃ kuryādhīne hīnaṃ same samam

वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् । तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत्

vaiśvadeve tu nirvṛtte yadyanyo'tithirāvrajet | tasyāpyannaṃ yathāśakti pradadyānna baliṃ haret

न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् । भोजनार्थं हि ते शंसन् वान्ताशीत्युच्यते बुधैः

na bhojanārthaṃ sve vipraḥ kulagotre nivedayet | bhojanārthaṃ hi te śaṃsan vāntāśītyucyate budhaiḥ

न ब्राह्मणस्य त्वतिथिर्गृहे राजन्य उच्यते । वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुरेव च

na brāhmaṇasya tvatithirgṛhe rājanya ucyate | vaiśyaśūdrau sakhā caiva jñātayo gurureva ca

यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत् । भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत्

yadi tvatithidharmeṇa kṣatriyo gṛhamāvrajet | bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tamapi bhojayet

वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ । भोजयेत्सह भृत्यैस्तावानृशंस्यं प्रयोजयन्

vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe'tithidharmiṇau | bhojayetsaha bhṛtyaistāvānṛśaṃsyaṃ prayojayan

इतरानपि सख्यादीन् सम्प्रीत्या गृहमागतान् । प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया

itarānapi sakhyādīn samprītyā gṛhamāgatān | prakṛtyānnaṃ yathāśakti bhojayetsaha bhāryayā

सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः । अतिथिभ्योऽग्र एवैतान् भोजयेदविचारयन्

suvāsinīḥ kumārīśca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ | atithibhyo'gra evaitān bhojayedavicārayan

अतिथिभ्योऽन्वगेवैतान् अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः । स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिमात्मनः

atithibhyo'nvagevaitān adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte'vicakṣaṇaḥ | sa bhuñjāno na jānāti śvagṛdhrairjagdhimātmanaḥ

भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि । भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती

bhuktavatsvatha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi | bhuñjīyātāṃ tataḥ paścādavaśiṣṭaṃ tu dampatī

देवान् ऋषीन् मनुष्यांश्च पितॄन् गृह्याश्च देवताः । पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत्

devān ṛṣīn manuṣyāṃśca pitṝn gṛhyāśca devatāḥ | pūjayitvā tataḥ paścādgṛhasthaḥ śeṣabhugbhavet

अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् । यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत्सतामन्नं विधीयते

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt | yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetatsatāmannaṃ vidhīyate

राजर्त्विग्स्नातकगुरून् प्रियश्वशुरमातुलान् । अर्हयेन् मधुपर्केण परिसंवत्सरात्पुनः

rājartvigsnātakagurūn priyaśvaśuramātulān | arhayen madhuparkeṇa parisaṃvatsarātpunaḥ

राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ । उपस्थिते मधुपर्केण सम्पूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः

rājā ca śrotriyaścaiva yajñakarmaṇyupasthitau | upasthite madhuparkeṇa sampūjyau na tvayajña iti sthitiḥ

सायं त्वन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते

sāyaṃ tvannasya siddhasya patnyamantraṃ baliṃ haret | vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātarvidhīyate

पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् । चैन्दुक्षये पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान् मासानुमासिकम्

pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraścandrakṣaye'gnimān | caindukṣaye piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryān māsānumāsikam

पितॄणां मासिकं श्राद्धमन्वाहार्यं विदुर्बुधाः । तच्चामिषेणा कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः

pitṝṇāṃ māsikaṃ śrāddhamanvāhāryaṃ vidurbudhāḥ | taccāmiṣeṇā kartavyaṃ praśastena prayatnataḥ

समन्तत तत्र ये भोजनीयाः स्युर्ये च वर्ज्या द्विजोत्तमाः । यावन्तश्चैव यैश्चान्नैस्तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः

samantata tatra ye bhojanīyāḥ syurye ca varjyā dvijottamāḥ | yāvantaścaiva yaiścānnaistān pravakṣyāmyaśeṣataḥ

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । पितृकृत्ये भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे

dvau daive pitṛkārye trīnekaikamubhayatra vā | pitṛkṛtye bhojayetsusamṛddho'pi na prasajjeta vistare

न प्रवर्तेत सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्पदः । पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नैहेत विस्तरम्

na pravarteta satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasampadaḥ | pañcaitān vistaro hanti tasmānnaiheta vistaram

प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये । तस्मिन् युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी

prathitā pretakṛtyaiṣā pitryaṃ nāma vidhukṣaye | tasmin yuktasyaiti nityaṃ pretakṛtyaiva laukikī

श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः । अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम्

śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ | arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam

एकैकमपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् । भोजयन् पुष्कलं फलमाप्नोति नामन्त्रज्ञान् बहूनपि

ekaikamapi vidvāṃsaṃ daive pitrye ca bhojayet | bhojayan puṣkalaṃ phalamāpnoti nāmantrajñān bahūnapi

दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थं तधव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः

dūrādeva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam | tīrthaṃ tadhavyakavyānāṃ pradāne so'tithiḥ smṛtaḥ

सहस्रं हि सहस्राणामनृचां यत्र भुञ्जते । एकस्तान् मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति धर्मतः

sahasraṃ hi sahasrāṇāmanṛcāṃ yatra bhuñjate | ekastān mantravitprītaḥ sarvānarhati dharmataḥ

ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च । न हि हस्तावसृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः

jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi ca | na hi hastāvasṛgdigdhau rudhireṇaiva śudhyataḥ

यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् । तावतो ग्रसते प्रेतो दीप्तशूलर्ष्ट्ययोगुडान्

yāvato grasate grāsān havyakavyeṣvamantravit | tāvato grasate preto dīptaśūlarṣṭyayoguḍān

ज्ञाननिष्ठा द्विजाः के चित्तपोनिष्ठास्तथाऽपरे । तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथाऽपरे

jñānaniṣṭhā dvijāḥ ke cittaponiṣṭhāstathā'pare | tapaḥsvādhyāyaniṣṭhāśca karmaniṣṭhāstathā'pare

ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः । हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्ष्वपि

jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ | havyāni tu yathānyāyaṃ sarveṣveva caturṣvapi

अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः । अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात्पिता स्याद्वेदपारगः

aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syādvedapāragaḥ | aśrotriyo vā putraḥ syātpitā syādvedapāragaḥ

ज्यायांसमनयोर्विद्याद्यस्य स्यात्श्रोत्रियः पिता । मन्त्रसम्पूजनार्थं तु सत्कारमितरोऽर्हति

jyāyāṃsamanayorvidyādyasya syātśrotriyaḥ pitā | mantrasampūjanārthaṃ tu satkāramitaro'rhati

न श्राद्धे भोजयेन् मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः । नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धे भोजयेद्द्विजम्

na śrāddhe bhojayen mitraṃ dhanaiḥ kāryo'sya saṅgrahaḥ | nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāttaṃ śrāddhe bhojayeddvijam

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च । तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca | tasya pretya phalaṃ nāsti śrāddheṣu ca haviḥṣu ca

यः सङ्गतानि कुरुते मोहात्श्राद्धेन मानवः । स स्वर्गाच्च्यवते लोकात्श्राद्धमित्रो द्विजाधमः

yaḥ saṅgatāni kurute mohātśrāddhena mānavaḥ | sa svargāccyavate lokātśrāddhamitro dvijādhamaḥ

सम्भोजानि साऽभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः । इहैवास्ते तु सा लोके गौरन्धेवैकवेश्मनि

sambhojāni sā'bhihitā paiśācī dakṣiṇā dvijaiḥ | ihaivāste tu sā loke gaurandhevaikaveśmani

यथैरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् । तथाऽनृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

yathairiṇe bījamuptvā na vaptā labhate phalam | tathā'nṛce havirdattvā na dātā labhate phalam

दातॄन् प्रतिग्रहीतॄंश्च कुरुते फलभागिनः । विदुषे दक्षिणां दत्त्वा विधिवत्प्रेत्य चैह च

dātṝn pratigrahītṝṃśca kurute phalabhāginaḥ | viduṣe dakṣiṇāṃ dattvā vidhivatpretya caiha ca

कामं श्राद्धेऽर्चयेन् मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्

kāmaṃ śrāddhe'rcayen mitraṃ nābhirūpamapi tvarim | dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam

यत्नेन भोजयेत्श्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् । शाखान्तगमथाध्वर्युं छन्दोगं तु समाप्तिकम्

yatnena bhojayetśrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam | śākhāntagamathādhvaryuṃ chandogaṃ tu samāptikam

एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः । पितॄणां तस्य तृप्तिः स्यात्शाश्वती साप्तपौरुषी

eṣāmanyatamo yasya bhuñjīta śrāddhamarcitaḥ | pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syātśāśvatī sāptapauruṣī

एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः

eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ | anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ

मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पतिं बन्धुं ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत्

mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum | dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhuṃ ṛtvigyājyau ca bhojayet

न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् । पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit | pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ

ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान् मनुरब्रवीत्

ye stenapatitaklībā ye ca nāstikavṛttayaḥ | tān havyakavyayorviprānanarhān manurabravīt

जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा । याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत्

jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbālaṃ kitavaṃ tathā | yājayanti ca ye pūgāṃstāṃśca śrāddhe na bhojayet

चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा । चिकित्सकादेवलकामांसविक्रयिणस्तथा विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

cikitsakān devalakān māṃsavikrayiṇastathā | cikitsakādevalakāmāṃsavikrayiṇastathā vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syurhavyakavyayoḥ

प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा

preṣyo grāmasya rājñaśca kunakhī śyāvadantakaḥ | pratiroddhā guroścaiva tyaktāgnirvārdhuṣistathā

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मद्विष्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

yakṣmī ca paśupālaśca parivettā nirākṛtiḥ | brahmadviṣparivittiśca gaṇābhyantara eva ca

कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चौपपतिर्गृहे

kuśīlavo'vakīrṇī ca vṛṣalīpatireva ca | paunarbhavaśca kāṇaśca yasya caupapatirgṛhe

भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा । शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ

bhṛtakādhyāpako yaśca bhṛtakādhyāpitastathā | śūdraśiṣyo guruścaiva vāgduṣṭaḥ kuṇḍagolakau

अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा । अकारणपरित्यक्ता ब्राह्मैर्यौनैश्च सम्बन्धैः संयोगं पतितैर्गतः

akāraṇe parityaktā mātāpitrorgurostathā | akāraṇaparityaktā brāhmairyaunaiśca sambandhaiḥ saṃyogaṃ patitairgataḥ

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । समुद्रयायी बन्दी च तैलिकः कूटकारकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī | samudrayāyī bandī ca tailikaḥ kūṭakārakaḥ

पित्रा विवदमानश्च कितवो मद्यपस्तथा । पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी

pitrā vivadamānaśca kitavo madyapastathā | pāparogyabhiśastaśca dāmbhiko rasavikrayī

धनुःशराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः । मित्रध्रुग्द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च

dhanuḥśarāṇāṃ kartā ca yaścāgredidhiṣūpatiḥ | mitradhrugdyūtavṛttiśca putrācāryastathaiva ca

भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा । उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्याः स्युर्वेदनिन्दक एव च

bhrāmarī gaṇḍamālī ca śvitryatho piśunastathā | unmatto'ndhaśca varjyāḥ syurvedanindaka eva ca

हस्तिगोऽश्वौष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति । पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च

hastigo'śvauṣṭradamako nakṣatrairyaśca jīvati | pakṣiṇāṃ poṣako yaśca yuddhācāryastathaiva ca

स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः । गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक एव च

srotasāṃ bhedako yaśca teṣāṃ cāvaraṇe rataḥ | gṛhasaṃveśako dūto vṛkṣāropaka eva ca

श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च । हिंस्रो वृषलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः

śvakrīḍī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca | hiṃsro vṛṣalavṛttiśca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ

आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा । कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च

ācārahīnaḥ klībaśca nityaṃ yācanakastathā | kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhirnindita eva ca

औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा । प्रेतनिर्यापकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvāpatistathā | pretaniryāpakaścaiva varjanīyāḥ prayatnataḥ

एतान् विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् । द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत्

etān vigarhitācārānapāṅkteyān dvijādhamān | dvijātipravaro vidvānubhayatra vivarjayet

यावतः संस्पृशेदङ्गैर्ब्राह्मणान् शूद्रयाजकः । तावतां न भवेद्दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम्

yāvataḥ saṃspṛśedaṅgairbrāhmaṇān śūdrayājakaḥ | tāvatāṃ na bhaveddātuḥ phalaṃ dānasya paurtikam

अपाङ्क्तदाने यो दातुर्भवत्यूर्ध्वं फलौदयः । अपङ्क्त्यदाने दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः

apāṅktadāne yo dāturbhavatyūrdhvaṃ phalaudayaḥ | apaṅktyadāne daive haviṣi pitrye vā taṃ pravakṣyāmyaśeṣataḥ

दैवे कर्मणि अव्रतैर्यद्द्विजैर्भुक्तं परिवेत्र्यादिभिस्तथा । अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च तद्वै रक्षांसि भुञ्जते

daive karmaṇi avratairyaddvijairbhuktaṃ parivetryādibhistathā | apāṅkteyairyadanyaiśca tadvai rakṣāṃsi bhuñjate

दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः

dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite | parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः

parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate | sarve te narakaṃ yānti dātṛyājakapañcamāḥ

भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः । धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः

bhrāturmṛtasya bhāryāyāṃ yo'nurajyeta kāmataḥ | dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ

परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलकौ । पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान् मृते भर्तरि गोलकः

paradāreṣu jāyete dvau sutau kuṇḍagolakau | patyau jīvati kuṇḍaḥ syān mṛte bhartari golakaḥ

तौ तु जातौ परक्षेत्रे प्राणिनौ प्रेत्य चैह च । ते तु जाताः परक्षेत्रे प्राणिनः दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम्

tau tu jātau parakṣetre prāṇinau pretya caiha ca | te tu jātāḥ parakṣetre prāṇinaḥ dattāni havyakavyāni nāśayanti pradāyinām

अपाङ्क्त्यो यावतः पङ्क्त्यान् भुञ्जानाननुपश्यति । अपङ्क्त्यो यावतः तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः

apāṅktyo yāvataḥ paṅktyān bhuñjānānanupaśyati | apaṅktyo yāvataḥ tāvatāṃ na phalaṃ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ

वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु । शतस्य च पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

vīkṣyāndho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī śatasya tu | śatasya ca pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam

वेदविद्चापि विप्रोऽस्य लोभात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । विनाशं व्रजति क्षिप्रमामपात्रमिवाम्भसि

vedavidcāpi vipro'sya lobhātkṛtvā pratigraham | vināśaṃ vrajati kṣipramāmapātramivāmbhasi

सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् । नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं तु वार्धुषौ

somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam | naṣṭaṃ devalake dattamapratiṣṭhaṃ tu vārdhuṣau

यत्तु वाणिजके दत्तं नैह नामुत्र तद्भवेत् । भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे

yattu vāṇijake dattaṃ naiha nāmutra tadbhavet | bhasmanīva hutaṃ dravyaṃ tathā paunarbhave dvije

इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु । मेदोऽसृङ्मांसमज्जाऽस्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः

itareṣu tvapāṅktyeṣu yathoddiṣṭeṣvasādhuṣu | medo'sṛṅmāṃsamajjā'sthi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ

अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः । अपङ्क्त्यौपहता पङ्क्तिः तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान् पङ्क्तिपावनान्

apāṅktyopahatā paṅktiḥ pāvyate yairdvijottamaiḥ | apaṅktyaupahatā paṅktiḥ tānnibodhata kārtsnyena dvijāgryān paṅktipāvanān

अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca | śrotriyānvayajāścaiva vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । ब्रह्मदेयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च

triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit | brahmadeyātmasantāno jyeṣṭhasāmaga eva ca

ब्रह्मदेयानुसन्तानो वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः

brahmadeyānusantāno vedārthavitpravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ | śatāyuścaiva vijñeyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ

पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते । निमन्त्रयेत त्र्य्ऽवरान् सम्यग्विप्रान् यथौदितान्

pūrvedyuraparedyurvā śrāddhakarmaṇyupasthite | nimantrayeta try'varān samyagviprān yathauditān

निमन्त्रयीत निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत्

nimantrayīta nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavetsadā | na ca chandāṃsyadhīyīta yasya śrāddhaṃ ca tadbhavet

निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । वायुवत्चानुगच्छन्ति तथाऽसीनानुपासते

nimantritān hi pitara upatiṣṭhanti tān dvijān | vāyuvatcānugacchanti tathā'sīnānupāsate

केतितस्तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः । कथं चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत्

ketitastu yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamaḥ | kathaṃ cidapyatikrāman pāpaḥ sūkaratāṃ vrajet

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यद्दुष्कृतं किं चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

āmantritastu yaḥ śrāddhe vṛṣalyā saha modate | dāturyadduṣkṛtaṃ kiṃ cittatsarvaṃ pratipadyate

अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः

akrodhanāḥ śaucaparāḥ satataṃ brahmacāriṇaḥ | nyastaśastrā mahābhāgāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ

यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषामप्यशेषतः । ये च यैरुपचर्याः स्युर्नियमैस्तान्निबोधत

yasmādutpattireteṣāṃ sarveṣāmapyaśeṣataḥ | ye ca yairupacaryāḥ syurniyamaistānnibodhata

मनोर्हैरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः । तेषां ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः

manorhairaṇyagarbhasya ye marīcyādayaḥ sutāḥ | teṣāṃ ṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ

विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः । अग्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः

virāṭsutāḥ somasadaḥ sādhyānāṃ pitaraḥ smṛtāḥ | agniṣvāttāśca devānāṃ mārīcā lokaviśrutāḥ

दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वौरगरक्षसाम् । सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः

daityadānavayakṣāṇāṃ gandharvauragarakṣasām | suparṇakinnarāṇāṃ ca smṛtā barhiṣado'trijāḥ

सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः । वैश्यानामाज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः

somapā nāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ | vaiśyānāmājyapā nāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ

सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽङ्गिरःसुताः । पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः

somapāstu kaveḥ putrā haviṣmanto'ṅgiraḥsutāḥ | pulastyasyājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ

अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् बर्हिषदस्तथा । अनग्निदग्धानग्निदग्धान् अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निर्दिशेत्

agnidagdhānagnidagdhān kāvyān barhiṣadastathā | anagnidagdhānagnidagdhān agniṣvāttāṃśca saumyāṃśca viprāṇāmeva nirdiśet

य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः । तेषामपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम्

ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṃ parikīrtitāḥ | teṣāmapīha vijñeyaṃ putrapautramanantakam

ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः । देवेभ्यस्तु जगत्सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः

ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo devamānavāḥ | devebhyastu jagatsarvaṃ caraṃ sthāṇvanupūrvaśaḥ

राजतैर्भाजनैरेषामथो वा रजतान्वितैः । वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायौपकल्पते

rājatairbhājanaireṣāmatho vā rajatānvitaiḥ | vāryapi śraddhayā dattamakṣayāyaupakalpate

दैवकार्याद्द्विजातीनां पितृकार्यं विशिष्यते । दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्

daivakāryāddvijātīnāṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate | daivaṃ hi pitṛkāryasya pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam

तेषामारक्षभूतं तु पूर्वं दैवं नियोजयेत् । रक्षांसि विप्रलुम्पन्ति श्राद्धमारक्षवर्जितम्

teṣāmārakṣabhūtaṃ tu pūrvaṃ daivaṃ niyojayet | rakṣāṃsi vipralumpanti śrāddhamārakṣavarjitam

दैवाद्यन्तं तदीहेत पित्र्याद्यन्तं न तद्भवेत् । पित्र्याद्यन्तं त्वीहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः

daivādyantaṃ tadīheta pitryādyantaṃ na tadbhavet | pitryādyantaṃ tvīhamānaḥ kṣipraṃ naśyati sānvayaḥ

शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् । दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत्

śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet | dakṣiṇāpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet

अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीरेषु चैव हि । विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा

avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu caiva hi | vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā

आसनेषूपकॢप्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक्पृथक् । उपस्पृष्टौदकान् सम्यग्विप्रांस्तानुपवेशयेत्

āsaneṣūpakḷpteṣu barhiṣmatsu pṛthakpṛthak | upaspṛṣṭaudakān samyagviprāṃstānupaveśayet

उपवेश्य तु तान् विप्रानासनेष्वजुगुप्सितान् । गन्धमाल्यैः सुरभिभिरर्चयेद्दैवपूर्वकम्

upaveśya tu tān viprānāsaneṣvajugupsitān | gandhamālyaiḥ surabhibhirarcayeddaivapūrvakam

तेषामुदकमानीय सपवित्रांस्तिलानपि । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह

teṣāmudakamānīya sapavitrāṃstilānapi | agnau kuryādanujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ saha

अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाऽप्यायनमादितः । हविर्दानेन विधिवत्पश्चात्संतर्पयेत्पितॄन्

agneḥ somayamābhyāṃ ca kṛtvā'pyāyanamāditaḥ | havirdānena vidhivatpaścātsaṃtarpayetpitṝn

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते

agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet | yo hyagniḥ sa dvijo viprairmantradarśibhirucyate

अक्रोधनान् सुप्रसादान् वदन्त्येतान् पुरातनान् । लोकस्याप्यायने युक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान्

akrodhanān suprasādān vadantyetān purātanān | lokasyāpyāyane yuktān śrāddhadevān dvijottamān

श्राद्धे देवान् द्विजोत्तमान् अपसव्यमग्नौ कृत्वा सर्वमावृत्य विक्रमम् । आवृत्परिक्रमं अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि

śrāddhe devān dvijottamān apasavyamagnau kṛtvā sarvamāvṛtya vikramam | āvṛtparikramaṃ apasavyena hastena nirvapedudakaṃ bhuvi

त्रींस्तु तस्माधविःशेषात्पिण्डान् कृत्वा समाहितः । औदकेनैव विधिना निर्वपेद्दक्षिणामुखः

trīṃstu tasmādhaviḥśeṣātpiṇḍān kṛtvā samāhitaḥ | audakenaiva vidhinā nirvapeddakṣiṇāmukhaḥ

न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मृज्याल्लेपभागिनाम्

nyupya piṇḍāṃstatastāṃstu prayato vidhipūrvakam | teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nirmṛjyāllepabhāginām

आचम्यौदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून् । षडृतूंश्च नमस्कुर्यात्पितॄनेव च मन्त्रवत्

ācamyaudakparāvṛtya trirāyamya śanairasūn | ṣaḍṛtūṃśca namaskuryātpitṝneva ca mantravat

उदकं निनयेत्शेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः

udakaṃ ninayetśeṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ | avajighrecca tān piṇḍān yathānyuptān samāhitaḥ

पिण्डेभ्यस्त्वल्पिकां मात्रां समादायानुपूर्वशः । पिण्डेभ्यः स्वल्पिकां तानेव विप्रानासीनान् विधिवत्पूर्वमाशयेत्

piṇḍebhyastvalpikāṃ mātrāṃ samādāyānupūrvaśaḥ | piṇḍebhyaḥ svalpikāṃ tāneva viprānāsīnān vidhivatpūrvamāśayet

ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । विप्रवद्वाऽपि तं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत्

dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣāmeva nirvapet | vipravadvā'pi taṃ śrāddhe svakaṃ pitaramāśayet

श्राद्धं पिता यस्य निवृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पिता यस्य तु वृत्तः स्याज् पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

śrāddhaṃ pitā yasya nivṛttaḥ syājjīveccāpi pitāmahaḥ | pitā yasya tu vṛttaḥ syāj pituḥ sa nāma saṅkīrtya kīrtayetprapitāmaham

पितामहो वा तत्श्राद्धं भुञ्जीतैत्यब्रवीन् मनुः । कामं वा समनुज्ञातः स्वयमेव समाचरेत्

pitāmaho vā tatśrāddhaṃ bhuñjītaityabravīn manuḥ | kāmaṃ vā samanujñātaḥ svayameva samācaret

तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलौदकम् । तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन्

teṣāṃ dattvā tu hasteṣu sapavitraṃ tilaudakam | tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāmastviti bruvan

प्रयच्छेत्तु पाणिभ्यां तूपसङ्गृह्य स्वयमन्नस्य वर्धितम् । वर्द्धितम् विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत्

prayacchettu pāṇibhyāṃ tūpasaṅgṛhya svayamannasya vardhitam | varddhitam viprāntike pitṝn dhyāyan śanakairupanikṣipet

उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं यदन्नमुपनीयते । तद्विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः

ubhayorhastayormuktaṃ yadannamupanīyate | tadvipralumpantyasurāḥ sahasā duṣṭacetasaḥ

गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः

guṇāṃśca sūpaśākādyān payo dadhi ghṛtaṃ madhu | vinyasetprayataḥ pūrvaṃ bhūmāveva samāhitaḥ

भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च । हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vividhaṃ mūlāni ca phalāni ca | hṛdyāni caiva māṃsāni pānāni surabhīṇi ca

उपनीय तु तत्सर्वं शनकैः सुसमाहितः । परिवेषयेत प्रयतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन्

upanīya tu tatsarvaṃ śanakaiḥ susamāhitaḥ | pariveṣayeta prayato guṇān sarvān pracodayan

नास्रमापातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् । न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्

nāsramāpātayejjātu na kupyennānṛtaṃ vadet | na pādena spṛśedannaṃ na caitadavadhūnayet

अस्रं गमयति प्रेतान् कोपोऽरीननृतं शुनः । पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम्

asraṃ gamayati pretān kopo'rīnanṛtaṃ śunaḥ | pādasparśastu rakṣāṃsi duṣkṛtīnavadhūnanam

यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः । ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्यात्पितॄणामेतदीप्सितम्

yadyadroceta viprebhyastattaddadyādamatsaraḥ | brahmodyāśca kathāḥ kuryātpitṝṇāmetadīpsitam

स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च

svādhyāyaṃ śrāvayetpitrye dharmaśāstrāṇi caiva hi | ākhyānānītihāsāṃśca purāṇāni khilāni ca

हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैःशनैः । अन्नाद्येनासकृच्चैतान् गुणैश्च परिचोदयेत्

harṣayedbrāhmaṇāṃstuṣṭo bhojayecca śanaiḥśanaiḥ | annādyenāsakṛccaitān guṇaiśca paricodayet

व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । कुतपं चासनं दद्यात्तिलैश्च विकिरेन् महीम्

vratasthamapi dauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet | kutapaṃ cāsanaṃ dadyāttilaiśca vikiren mahīm

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम्

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ | trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarām

अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद्भुञ्जीरंस्ते च वाग्यताः । न च द्विजातयो ब्रूयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान्

atyuṣṇaṃ sarvamannaṃ syādbhuñjīraṃste ca vāgyatāḥ | na ca dvijātayo brūyurdātrā pṛṣṭā havirguṇān

यावदुष्मा भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः । पितरस्तावदश्नन्ति यावन्नओक्ता हविर्गुणाः

yāvaduṣmā bhavatyannaṃ yāvadaśnanti vāgyatāḥ | pitarastāvadaśnanti yāvannaoktā havirguṇāḥ

यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः । सौपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जते

yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ | saupānatkaśca yadbhuṅkte tadvai rakṣāṃsi bhuñjate

चाण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटः श्वा तथैव च । रजस्वला च षण्ढश्च नैक्षेरन्नश्नतो द्विजान्

cāṇḍālaśca varāhaśca kukkuṭaḥ śvā tathaiva ca | rajasvalā ca ṣaṇḍhaśca naikṣerannaśnato dvijān

होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते । दैवे हविषि पित्र्ये वा तद्गच्छत्ययथातथम्

home pradāne bhojye ca yadebhirabhivīkṣyate | daive haviṣi pitrye vā tadgacchatyayathātatham

घ्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः । शूकरो श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेणावरवर्णजः

ghrāṇena sūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ | śūkaro śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇāvaravarṇajaḥ

खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत् । हीनातिरिक्तगात्रो वा तमप्यपनयेत्पुनः

khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo'pi vā bhavet | hīnātiriktagātro vā tamapyapanayetpunaḥ

ब्राह्मणं भिक्षुकं वाऽपि भोजनार्थमुपस्थितम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत्

brāhmaṇaṃ bhikṣukaṃ vā'pi bhojanārthamupasthitam | brāhmaṇairabhyanujñātaḥ śaktitaḥ pratipūjayet

सार्ववर्णिकमन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा । समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरन् भुवि

sārvavarṇikamannādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā | samutsṛjedbhuktavatāmagrato vikiran bhuvi

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः

asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām | ucchiṣṭaṃ bhāgadheyaṃ syāddarbheṣu vikiraśca yaḥ

उच्छेषणां भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत्पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते

uccheṣaṇāṃ bhūmigatamajihmasyāśaṭhasya ca | dāsavargasya tatpitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate

आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु । अदैवं भोजयेत्श्राद्धं पिण्डमेकं च निर्वपेत्

āsapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṃsthitasya tu | adaivaṃ bhojayetśrāddhaṃ piṇḍamekaṃ ca nirvapet

सहपिण्डक्रियायां तु कृतायामस्य धर्मतः । अनयैवावृता कार्यं पिण्डनिर्वपनं सुतैः

sahapiṇḍakriyāyāṃ tu kṛtāyāmasya dharmataḥ | anayaivāvṛtā kāryaṃ piṇḍanirvapanaṃ sutaiḥ

श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति । स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्षिराः

śrāddhaṃ bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati | sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākṣirāḥ

श्राद्धभुग्वृषलीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस्तस्य शेरते

śrāddhabhugvṛṣalītalpaṃ tadaharyo'dhigacchati | tasyāḥ purīṣe taṃ māsaṃ pitarastasya śerate

पृष्ट्वा स्वदितमित्येवं तृप्तानाचामयेत्ततः । आचान्तांश्चानुजानीयादभितो रम्यतामिति

pṛṣṭvā svaditamityevaṃ tṛptānācāmayettataḥ | ācāntāṃścānujānīyādabhito ramyatāmiti

स्वधाऽस्त्वित्येव तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम् । स्वधाकारः परा ह्याषीः सर्वेषु पितृकर्मसु

svadhā'stvityeva taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram | svadhākāraḥ parā hyāṣīḥ sarveṣu pitṛkarmasu

ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् । यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्ततो द्विजैः

tato bhuktavatāṃ teṣāmannaśeṣaṃ nivedayet | yathā brūyustathā kuryādanujñātastato dvijaiḥ

पित्र्ये स्वदितमित्येव वाच्यं गोष्ठे तु सुशृतम् । सम्पन्नमित्यभ्युदये दैवे रुचितमित्यपि

pitrye svaditamityeva vācyaṃ goṣṭhe tu suśṛtam | sampannamityabhyudaye daive rucitamityapi

सम्पन्नम् अपराह्णस्तथा दर्भा वास्तुसम्पादनं तिलाः । सम्पादनं सृष्टिर्मृष्टिर्द्विजाश्चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु सम्पदः

sampannam aparāhṇastathā darbhā vāstusampādanaṃ tilāḥ | sampādanaṃ sṛṣṭirmṛṣṭirdvijāścāgryāḥ śrāddhakarmasu sampadaḥ

दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः । पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसम्पदः

darbhāḥ pavitraṃ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca sarvaśaḥ | pavitraṃ yacca pūrvoktaṃ vijñeyā havyasampadaḥ

मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् । अक्सारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते

munyannāni payaḥ somo māṃsaṃ yaccānupaskṛtam | aksāralavaṇaṃ caiva prakṛtyā havirucyate

विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः । (विसर्ज्य ब्राह्मनांस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम्) दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् याचेतैमान् वरान् पितॄन्

visṛjya brāhmaṇāṃstāṃstu niyato vāgyataḥ śuciḥ | (visarjya brāhmanāṃstāṃstu prayato vidhipūrvakam) dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan yācetaimān varān pitṝn

दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति

dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca | śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti

एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् । गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत्

evaṃ nirvapaṇaṃ kṛtvā piṇḍāṃstāṃstadanantaram | gāṃ vipramajamagniṃ vā prāśayedapsu vā kṣipet

पिण्डनिर्वपणं के चित्परस्तादेव कुर्वते । वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा

piṇḍanirvapaṇaṃ ke citparastādeva kurvate | vayobhiḥ khādayantyanye prakṣipantyanale'psu vā

पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी

pativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā | madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍamadyātsamyaksutārthinī

आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा

āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam | dhanavantaṃ prajāvantaṃ sāttvikaṃ dhārmikaṃ tathā

प्रक्षाल्य हस्तावाचाम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् । ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि भोजयेत्

prakṣālya hastāvācāmya jñātiprāyaṃ prakalpayet | jñātibhyaḥ satkṛtaṃ dattvā bāndhavānapi bhojayet

दत्वा उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः । यत्तिष्ठेद् ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः

datvā uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ | yattiṣṭhed tato gṛhabaliṃ kuryāditi dharmo vyavasthitaḥ

हविर्यच्चिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्पते । पितृभ्यो विधिवद्दत्तं तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः

haviryaccirarātrāya yaccānantyāya kalpate | pitṛbhyo vidhivaddattaṃ tatpravakṣyāmyaśeṣataḥ

तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा । दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृणाम्

tilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena vā | dattena māsaṃ tṛpyanti vidhivatpitaro nṛṇām

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु । औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै

dvau māsau matsyamāṃsena trīn māsān hāriṇena tu | aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai

षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै । अष्टावेनस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु

ṣaṇmāsāṃśchāgamāṃsena pārṣatena ca sapta vai | aṣṭāvenasya māṃsena rauraveṇa navaiva tu

ऐणेयमांसेन दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः । शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु

aiṇeyamāṃsena daśamāsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ | śaśakūrmayostu māṃsena māsānekādaśaiva tu

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च । संवत्सरे वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca | saṃvatsare vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī

कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः

kālaśākaṃ mahāśalkāḥ khaḍgalohāmiṣaṃ madhu | ānantyāyaiva kalpyante munyannāni ca sarvaśaḥ

यत्किं चिन् मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् । तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्षासु च मघासु च

yatkiṃ cin madhunā miśraṃ pradadyāttu trayodaśīm | tadapyakṣayameva syādvarṣāsu ca maghāsu ca

अपि नः स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च

api naḥ sa kule bhūyādyo no dadyāttrayodaśīm | pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prākchāye kuñjarasya ca

यद्यद्ददाति विधिवत्सम्यक्श्रद्धासमन्वितः । तत्तत्पितॄणां भवति परत्रानन्तमक्षयम्

yadyaddadāti vidhivatsamyakśraddhāsamanvitaḥ | tattatpitṝṇāṃ bhavati paratrānantamakṣayam

कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथैतराः

kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm | śrāddhe praśastāstithayo yathaitā na tathaitarāḥ

युक्षु कुर्वन् दिनर्क्षेषु सर्वान् कामान् समश्नुते । अयुक्षु तु पितॄन् सर्वान् प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम्

yukṣu kurvan dinarkṣeṣu sarvān kāmān samaśnute | ayukṣu tu pitṝn sarvān prajāṃ prāpnoti puṣkalām

यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते

yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣādviśiṣyate | tathā śrāddhasya pūrvāhṇādaparāhṇo viśiṣyate

प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्यमानिधनात्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना

prācīnāvītinā samyagapasavyamatandriṇā | pitryamānidhanātkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā

रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा । संध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरौदिते

rātrau śrāddhaṃ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi sā | saṃdhyayorubhayoścaiva sūrye caivāciraudite

अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्यैह निर्वपेत् । हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकमन्वहम्

anena vidhinā śrāddhaṃ trirabdasyaiha nirvapet | hemantagrīṣmavarṣāsu pāñcayajñikamanvaham

न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽग्नौ विधीयते । न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्द्विजन्मनः

na paitṛyajñiyo homo laukike'gnau vidhīyate | na darśena vinā śrāddhamāhitāgnerdvijanmanaḥ

यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन् स्नात्वा द्विजोत्तमः । तेनैव कृत्स्नमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम्

yadeva tarpayatyadbhiḥ pitṝn snātvā dvijottamaḥ | tenaiva kṛtsnamāpnoti pitṛyajñakriyāphalam

वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् । प्रपितामहांस्तथाऽदित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी

vasūn vadanti tu pitṝn rudrāṃścaiva pitāmahān | prapitāmahāṃstathā'dityān śrutireṣā sanātanī

विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वाऽमृतभोजनः । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम्

vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ vā'mṛtabhojanaḥ | vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam

एतद्वोऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम् । द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतामिति

etadvo'bhihitaṃ sarvaṃ vidhānaṃ pāñcayajñikam | dvijātimukhyavṛttīnāṃ vidhānaṃ śrūyatāmiti