Means of Subsistence; Vows and Penances

चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाऽद्यं गुरौ द्विजाः । द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्

caturthamāyuṣo bhāgamuṣitvā'dyaṃ gurau dvijāḥ | dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ kṛtadāro gṛhe vaset

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि

adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ | yā vṛttistāṃ samāsthāya vipro jīvedanāpadi

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः । अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम्

yātrāmātraprasiddhyarthaṃ svaiḥ karmabhiragarhitaiḥ | akleśena śarīrasya kurvīta dhanasañcayam

ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन

ṛtāmṛtābhyāṃ jīvettu mṛtena pramṛtena vā | satyānṛtābhyāmapi vā na śvavṛttyā kadā cana

ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

ṛtamuñchaśilaṃ jñeyamamṛtaṃ syādayācitam | mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam

सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत्

satyānṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena caivāpi jīvyate | sevā śvavṛttirākhyātā tasmāttāṃ parivarjayet

कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा । त्र्यहेहिको वाऽपि भवेदश्वस्तनिक एव वा

kusūladhānyako vā syātkumbhīdhānyaka eva vā | tryahehiko vā'pi bhavedaśvastanika eva vā

चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् । ज्यायान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

caturṇāmapi caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām | jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति

ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣāṃ tribhiranyaḥ pravartate | dvābhyāmekaścaturthastu brahmasattreṇa jīvati

वर्तयंश्च शिलौञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा

vartayaṃśca śilauñchābhyāmagnihotraparāyaṇaḥ | iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapetsadā

न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथं चन । अजिह्मामशथां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम्

na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana | ajihmāmaśathāṃ śuddhāṃ jīvedbrāhmaṇajīvikām

संतोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् । संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः

saṃtoṣaṃ paramāsthāya sukhārthī saṃyato bhavet | saṃtoṣamūlaṃ hi sukhaṃ duḥkhamūlaṃ viparyayaḥ

अतोऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः । स्वर्गायुष्ययशस्यानि व्रताणीमानि धारयेत्

ato'nyatamayā vṛttyā jīvaṃstu snātako dvijaḥ | svargāyuṣyayaśasyāni vratāṇīmāni dhārayet

स्वर्ग्यायुष्य वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तधि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम्

svargyāyuṣya vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ | tadhi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim

नैहेतार्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा । न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्यामपि यतस्ततः

naihetārthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā | na vidyamāneṣvartheṣu nārtyāmapi yatastataḥ

न कल्पमानेष्वर्थेषु इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः । अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत्

na kalpamāneṣvartheṣu indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ | atiprasaktiṃ caiteṣāṃ manasā saṃnivartayet

सर्वान् परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः । यथा तथाऽध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता

sarvān parityajedarthān svādhyāyasya virodhinaḥ | yathā tathā'dhyāpayaṃstu sā hyasya kṛtakṛtyatā

वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च । वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह

vayasaḥ karmaṇo'rthasya śrutasyābhijanasya ca | veṣavāgbuddhisārūpyamācaran vicarediha

बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च । नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्

buddhivṛddhikarāṇyāśu dhanyāni ca hitāni ca | nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति । तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते

yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati | tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate

ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा । नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत्

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā | nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet

एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः । अनीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति

etāneke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ | anīhamānāḥ satatamindriyeṣveva juhvati

वाच्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा । वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिमक्षयाम्

vācyeke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā | vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttimakṣayām

ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्येतैर्मखैः सदा । यजन्ते तैर्मखैः सदा ज्ञानमूलां क्रियामेषां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा

jñānenaivāpare viprā yajantyetairmakhaiḥ sadā | yajante tairmakhaiḥ sadā jñānamūlāṃ kriyāmeṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā

अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते द्युनिशोः सदा । दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णमासेन चैव हि

agnihotraṃ ca juhuyādādyante dyuniśoḥ sadā | darśena cārdhamāsānte paurṇamāsena caiva hi

सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथार्तुअन्ते द्विजोऽध्वरैः । पशुना त्वयनस्यादौ समान्ते सौमिकैर्मखैः

sasyānte navasasyeṣṭyā tathārtuante dvijo'dhvaraiḥ | paśunā tvayanasyādau samānte saumikairmakhaiḥ

अयनान्ते तु समांते नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना चाग्निमान् द्विजः । नवान्नमद्यात्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

ayanānte tu samāṃte nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā cāgnimān dvijaḥ | navānnamadyātmāṃsaṃ vā dīrghamāyurjijīviṣuḥ

नवेनानर्चिता ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः । प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगर्धिनः

navenānarcitā hyasya paśuhavyena cāgnayaḥ | prāṇānevāttumicchanti navānnāmiṣagardhinaḥ

आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा । नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितोऽनर्चितोऽतिथिः

āsanāśanaśayyābhiradbhirmūlaphalena vā | nāsya kaścidvasedgehe śaktito'narcito'tithiḥ

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकान् शठान् । हैतुकान् बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

pāṣaṇḍino vikarmasthān baiḍālavratikān śaṭhān | haitukān bakavṛttīṃśca vāṅmātreṇāpi nārcayet

वेदविद्याव्रतस्नातांश्रोत्रियान् गृहमेधिनः । पूजयेधव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत्

vedavidyāvratasnātāṃśrotriyān gṛhamedhinaḥ | pūjayedhavyakavyena viparītāṃśca varjayet

शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना । संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः

śaktito'pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā | saṃvibhāgaśca bhūtebhyaḥ kartavyo'nuparodhataḥ

राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन् स्नातकः क्षुधा । याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न त्वन्यत इति स्थितिः

rājato dhanamanvicchetsaṃsīdan snātakaḥ kṣudhā | yājyāntevāsinorvā'pi na tvanyata iti sthitiḥ

न सीदेत्स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथं चन । न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति

na sīdetsnātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana | na jīrṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati

कॢप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः । स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च

kḷptakeśanakhaśmaśrurdāntaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ | svādhyāye caiva yuktaḥ syānnityamātmahiteṣu ca

वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले

vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum | yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale

नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदा चन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्

nekṣetodyantamādityaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana | nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam

न लङ्घयेद्वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्च वर्षति । न चोदके निरीक्षेत स्वरूपमिति धारणा

na laṅghayedvatsatantrīṃ na pradhāvecca varṣati | na codake nirīkṣeta svarūpamiti dhāraṇā

मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्

mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham | pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃśca vanaspatīn

नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने । समानशयने चैव न शयीत तया सह

nopagacchetpramatto'pi striyamārtavadarśane | samānaśayane caiva na śayīta tayā saha

रजसाऽभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते

rajasā'bhiplutāṃ nārīṃ narasya hyupagacchataḥ | prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva prahīyate

तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम् । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते

tāṃ vivarjayatastasya rajasā samabhiplutām | prajñā tejo balaṃ cakṣurāyuścaiva pravardhate

नाश्नीयाद्भार्यया सार्धं नैनामीक्षेत चाश्नतीम् । क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम्

nāśnīyādbhāryayā sārdhaṃ naināmīkṣeta cāśnatīm | kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na cāsīnāṃ yathāsukham

नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृताम् । न पश्येत्प्रसवन्तीं च तेजस्कामो द्विजोत्तमः

nāñjayantīṃ svake netre na cābhyaktāmanāvṛtām | na paśyetprasavantīṃ ca tejaskāmo dvijottamaḥ

नान्नमद्यादेकवासा न नग्नः स्नानमाचरेत् । न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे

nānnamadyādekavāsā na nagnaḥ snānamācaret | na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते । न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन

na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate | na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नपि न स्थितः । न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके

na sasattveṣu garteṣu na gacchannapi na sthitaḥ | na nadītīramāsādya na ca parvatamastake

वायुअग्निविप्रमादित्यमपः पश्यंस्तथैव गाः । न कदा चन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्

vāyuagnivipramādityamapaḥ paśyaṃstathaiva gāḥ | na kadā cana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam

तिरस्कृत्योच्चरेत्काष्ठलोष्ठपत्रतृणादिना । तृणादि च नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः

tiraskṛtyoccaretkāṣṭhaloṣṭhapatratṛṇādinā | tṛṇādi ca niyamya prayato vācaṃ saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ

मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाऽभिमुखो रात्रौ संध्यायोश्च यथा दिवा

mūtroccārasamutsargaṃ divā kuryādudaṅmukhaḥ | dakṣiṇā'bhimukho rātrau saṃdhyāyośca yathā divā

छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधभयेषु च

chāyāyāmandhakāre vā rātrāvahani vā dvijaḥ | yathāsukhamukhaḥ kuryātprāṇabādhabhayeṣu ca

प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः

pratyagniṃ pratisūryaṃ ca pratisomodakadvijam | pratigu prativātaṃ ca prajñā naśyati mehataḥ

प्रतिगां प्रतिवातं नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नैक्षेत च स्त्रियम् । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत्

pratigāṃ prativātaṃ nāgniṃ mukhenopadhamennagnāṃ naikṣeta ca striyam | nāmedhyaṃ prakṣipedagnau na ca pādau pratāpayet

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमभिलङ्घयेत् । न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधमाचरेत्

adhastānnopadadhyācca na cainamabhilaṅghayet | na cainaṃ pādataḥ kuryānna prāṇābādhamācaret

नाश्नीयात्संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् । न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोऽपहरेत्स्रजम्

nāśnīyātsaṃdhivelāyāṃ na gacchennāpi saṃviśet | na caiva pralikhedbhūmiṃ nātmano'paharetsrajam

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet | amedhyaliptamanyadvā lohitaṃ vā viṣāṇi vā

नैकः सुप्यात्शून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत् । शून्यगृहे स्वप्यान् नोदक्ययाऽभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः

naikaḥ supyātśūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet | śūnyagṛhe svapyān nodakyayā'bhibhāṣeta yajñaṃ gacchenna cāvṛtaḥ

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau | svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet

न वारयेद्गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्य चित् । न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्य चिद्दर्शयेद्बुधः

na vārayedgāṃ dhayantīṃ na cācakṣīta kasya cit | na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya ciddarśayedbudhaḥ

नाधर्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत्

nādharmike vasedgrāme na vyādhibahule bhṛśam | naikaḥ prapadyetādhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset

न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते । न पाषण्डिगणाक्रान्ते नोपस्षृटेऽन्त्यजैर्नृभिः

na śūdrarājye nivasennādhārmikajanāvṛte | na pāṣaṇḍigaṇākrānte nopasṣṛṭe'ntyajairnṛbhiḥ

न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ॥ नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ nātisauhityamācaret || nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ prātarāśitaḥ

न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् । नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली

na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāryañjalinā pibet | notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna jātu syātkutūhalī

न नृत्येदथ वा गायेन्न वादित्राणि वादयेत् । न नृत्येन्नैव गायेच्च न वादित्राणि वादयेत्) नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तो विरावयेत्

na nṛtyedatha vā gāyenna vāditrāṇi vādayet | na nṛtyennaiva gāyecca na vāditrāṇi vādayet) nāsphoṭayenna ca kṣveḍenna ca rakto virāvayet

न च रक्तो विरोधयेत् न पादौ धावयेत्कांस्ये कदा चिदपि भाजने । न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते

na ca rakto virodhayet na pādau dhāvayetkāṃsye kadā cidapi bhājane | na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite

उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च

upānahau ca vāsaśca dhṛtamanyairna dhārayet | upavītamalaṅkāraṃ srajaṃ karakameva ca

नाविनीतैर्भजेद्धुर्यैर्न च क्षुध्व्याधिपीडितैः । नाविनीतैर्व्रजेद्) न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः

nāvinītairbhajeddhuryairna ca kṣudhvyādhipīḍitaiḥ | nāvinītairvrajed) na bhinnaśṛṅgākṣikhurairna vāladhivirūpitaiḥ

विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितैः । वर्णरूपोपसम्पन्नैः प्रतोदेनातुदन् भृशम्

vinītaistu vrajennityamāśugairlakṣaṇānvitaiḥ | varṇarūpopasampannaiḥ pratodenātudan bhṛśam

प्रतोदेनाक्षिपन् बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथाऽसनम् । न छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्

pratodenākṣipan bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathā'sanam | na chindyānnakharomāṇi dantairnotpāṭayennakhān

न च्छिन्द्यान् न मृत्लोष्ठं च मृद्नीयान्न छिन्द्यात्करजैस्तृणम् । च्छिन्द्यात् न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यामसुखोदयम्

na cchindyān na mṛtloṣṭhaṃ ca mṛdnīyānna chindyātkarajaistṛṇam | cchindyāt na karma niṣphalaṃ kuryānnāyatyāmasukhodayam

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं व्रजत्याशु सूचकाऽशुचिरेव च

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ | sa vināśaṃ vrajatyāśu sūcakā'śucireva ca

सूचकोऽशुचिरेव च न विगर्ह्य कथां कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् । न विगृह्य कथां कुर्याद् गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम्

sūcako'śucireva ca na vigarhya kathāṃ kuryādbahirmālyaṃ na dhārayet | na vigṛhya kathāṃ kuryād gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathaiva vigarhitam

अद्वारेण च नातीयाद्ग्रामं वा वेश्म वाऽवृतम् । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्

advāreṇa ca nātīyādgrāmaṃ vā veśma vā'vṛtam | rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet

नाक्षैर्दीव्येत्कदा चित्तु स्वयं नोपानहौ हरेत् । शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने

nākṣairdīvyetkadā cittu svayaṃ nopānahau haret | śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na cāsane

सर्वं च तिलसम्बद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ । न च नग्नः शयीतैह न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत्

sarvaṃ ca tilasambaddhaṃ nādyādastamite ravau | na ca nagnaḥ śayītaiha na cocchiṣṭaḥ kva cidvrajet

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् । आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाप्नुयात्

ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet | ārdrapādastu bhuñjāno dīrghamāyuravāpnuyāt

अचक्षुर्विषयं दुर्गं न प्रपद्येत कर्हि चित् । न विण्मूत्रमुदीक्षेत न बाहुभ्यां नदीं तरेत्

acakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta karhi cit | na viṇmūtramudīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret

अधितिष्ठेन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः । न कार्पासास्थि न तुषान् दीर्घमायुर्जिजीविषुः

adhitiṣṭhenna keśāṃstu na bhasmāsthikapālikāḥ | na kārpāsāsthi na tuṣān dīrghamāyurjijīviṣuḥ

न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः । न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः

na saṃvasecca patitairna cāṇḍālairna pulkasaiḥ | na mūrkhairnāvaliptaiśca nāntyairnāntyāvasāyibhiḥ

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam | na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet

यो ह्यस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् । सोऽसंवृतं नाम तमः सह तेनैव मज्जति

yo hyasya dharmamācaṣṭe yaścaivādiśati vratam | so'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tenaiva majjati

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः । न स्पृशेच्चैतदुच्छिष्टो न च स्नायाद्विना ततः

na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ | na spṛśeccaitaducchiṣṭo na ca snāyādvinā tataḥ

केशग्रहान् प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् । शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किं चिदपि स्पृशेत्

keśagrahān prahārāṃśca śirasyetān vivarjayet | śiraḥsnātaśca tailena nāṅgaṃ kiṃ cidapi spṛśet

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम्

na rājñaḥ pratigṛhṇīyādarājanyaprasūtitaḥ | sūnācakradhvajavatāṃ veśenaiva ca jīvatām

दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः

daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ | daśadhvajasamo veśo daśaveśasamo nṛpaḥ

दश सूणासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः

daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ | tena tulyaḥ smṛto rājā ghorastasya pratigrahaḥ

यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्यौच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्

yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasyaucchāstravartinaḥ | sa paryāyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim

तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च

tāmisramandhatāmisraṃ mahārauravarauravau | narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakameva ca

सञ्जीवनं महावीचिं तपनं सम्प्रतापनम् । संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम्

sañjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ sampratāpanam | saṃhātaṃ ca sakākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam

पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुं ऋजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् । असिपत्रवनं चैव लोहदारकमेव च

pūtimṛttikaṃ lohaśaṅkuṃ ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm | asipatravanaṃ caiva lohadārakameva ca

एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः

etadvidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ | na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थमेव च

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet | kāyakleśāṃśca tanmūlān vedatattvārthameva ca

उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः । पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम्

utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ | pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsvakāle cāparāṃ ciram

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञां यशश्च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च

ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrghamāyuravāpnuyuḥ | prajñāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca brahmavarcasameva ca

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान्

śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā'pyupākṛtya yathāvidhi | yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsān vipro'rdhapañcamān

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्बहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनि

puṣye tu chandasāṃ kuryādbahirutsarjanaṃ dvijaḥ | māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame'hani

यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्गं छन्दसां बहिः । विरमेत्पक्षिणीं रात्रिं तदेवैकमहर्निशम्

yathāśāstraṃ tu kṛtvaivamutsargaṃ chandasāṃ bahiḥ | virametpakṣiṇīṃ rātriṃ tadevaikamaharniśam

अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु सम्पठेत्

ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet | vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu sampaṭhet

नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ । न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्

nāvispaṣṭamadhīyīta na śūdrajanasannidhau | na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet

यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् । ब्रह्म छन्दस्कृतं चैव द्विजो युक्तो ह्यनापदि

yathoditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet | brahma chandaskṛtaṃ caiva dvijo yukto hyanāpadi

इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम्

imānnityamanadhyāyānadhīyāno vivarjayet | adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam

कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने । एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते

karṇaśrave'nile rātrau divā pāṃsusamūhane | etau varṣāsvanadhyāyāvadhyāyajñāḥ pracakṣate

विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च सम्प्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत्

vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca samplave | ākālikamanadhyāyameteṣu manurabravīt

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने । एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायान् ऋतावपि

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane | etānākālikān vidyādanadhyāyān ṛtāvapi

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने । सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा

prāduṣkṛteṣvagniṣu tu vidyutstanitaniḥsvane | sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā

नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च । धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा

nityānadhyāya eva syādgrāmeṣu nagareṣu ca | dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā

सर्वशः अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ । अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

sarvaśaḥ antargataśave grāme vṛṣalasya ca sannidhau | anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जने । उच्छिष्टः श्राद्धभुक्चैव मनसाऽपि न चिन्तयेत्

udake madhyarātre ca viṇmūtrasya visarjane | ucchiṣṭaḥ śrāddhabhukcaiva manasā'pi na cintayet

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । एकोद्दिष्टनिकेतनम् त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

pratigṛhya dvijo vidvānekoddiṣṭasya ketanam | ekoddiṣṭaniketanam tryahaṃ na kīrtayedbrahma rājño rāhośca sūtake

यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति । विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्तयेत्

yāvadekānudiṣṭasya gandho lepaśca tiṣṭhati | viprasya viduṣo dehe tāvadbrahma na kīrtayet

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् । नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām | nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyameva ca

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरेव चोभयोः । अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्य्ऽष्टकासु च

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayoreva cobhayoḥ | amāvāsyācaturdaśyoḥ paurṇamāsy'ṣṭakāsu ca

अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी । ब्रह्माष्टकपौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत्

amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī | brahmāṣṭakapaurṇamāsyau tasmāttāḥ parivarjayet

पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा । श्वखरोष्ट्रे च रुवति पङ्क्तो च न पठेद्द्विजः

pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā | śvakharoṣṭre ca ruvati paṅkto ca na paṭheddvijaḥ

नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा । वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च

nādhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje'pi vā | vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca

प्राणि वा यदि वाऽप्राणि यत्किं चित्श्राद्धिकं भवेत् । तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः

prāṇi vā yadi vā'prāṇi yatkiṃ citśrāddhikaṃ bhavet | tadālabhyāpyanadhyāyaḥ pāṇyāsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ

चोरैरुपद्रुते ग्रामे सम्भ्रमे चाग्निकारिते । चोरैरुपप्लुते सम्भ्रमे आकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च

corairupadrute grāme sambhrame cāgnikārite | corairupaplute sambhrame ākālikamanadhyāyaṃ vidyātsarvādbhuteṣu ca

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् । अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्तासु च रात्रिषु

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam | aṣṭakāsu tvahorātraṃ ṛtvantāsu ca rātriṣu

नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् । न नावं न खरं नोष्ट्रं नैरिणस्थो न यानगः

nādhīyītāśvamārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam | na nāvaṃ na kharaṃ noṣṭraṃ nairiṇastho na yānagaḥ

न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे । न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके

na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṅgare | na bhuktamātre nājīrṇe na vamitvā na śuktake

अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् । रुधिरे च स्रुते गात्रात्शस्त्रेण च परिक्षते

atithiṃ cānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam | rudhire ca srute gātrātśastreṇa ca parikṣate

सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदा चन । वेदस्याधीत्य वाऽप्यन्तमारण्यकमधीत्य च

sāmadhvanāvṛgyajuṣī nādhīyīta kadā cana | vedasyādhītya vā'pyantamāraṇyakamadhītya ca

ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः । सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः

ṛgvedo devadaivatyo yajurvedastu mānuṣaḥ | sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryastasmāttasyāśucirdhvaniḥ

एतद्विद्वन्तो विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम् । क्रमतः पूर्वमभ्यस्य पश्चाद्वेदमधीयते

etadvidvanto vidvāṃsastrayīniṣkarṣamanvaham | kramataḥ pūrvamabhyasya paścādvedamadhīyate

पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः । अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम्

paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulākhubhiḥ | antarāgamane vidyādanadhyāyamaharniśam

द्वावेव वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धमात्मानं चाशुचिं द्विजः

dvāveva varjayennityamanadhyāyau prayatnataḥ | svādhyāyabhūmiṃ cāśuddhamātmānaṃ cāśuciṃ dvijaḥ

अमावास्यामष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यर्तौ स्नातको द्विजः

amāvāsyāmaṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm | brahmacārī bhavennityamapyartau snātako dvijaḥ

न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि । न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये

na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi | na vāsobhiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा । नाक्रामेत्कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च

devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayostathā | nākrāmetkāmataśchāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca

मध्यंदिनेऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम् । संध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम्

madhyaṃdine'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sāmiṣam | saṃdhyayorubhayoścaiva na seveta catuṣpatham

उद्वर्तनमपस्नानं विण्मूत्रे रक्तमेव च । श्लेश्मनिष्ठ्यूतवान्तानि नाधितिष्ठेत्तु कामतः

udvartanamapasnānaṃ viṇmūtre raktameva ca | śleśmaniṣṭhyūtavāntāni nādhitiṣṭhettu kāmataḥ

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः । अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम्

vairiṇaṃ nopaseveta sahāyaṃ caiva vairiṇaḥ | adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasyaiva ca yoṣitam

न हीदृशमनायुष्यं लोके किं चन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate | yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् । नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदा चन

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam | nāvamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśānapi kadā cana

एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् । तस्मादेतत्त्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान्

etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam | tasmādetattrayaṃ nityaṃ nāvamanyeta buddhimān

नात्मानमवमन्येत पुर्वाभिरसमृद्धिभिः । आ मृत्योः श्रियमन्विच्छेन्नैनां मन्येत दुर्लभाम्

nātmānamavamanyeta purvābhirasamṛddhibhiḥ | ā mṛtyoḥ śriyamanvicchennaināṃ manyeta durlabhām

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam | priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् । शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केन चित्सह

bhadraṃ bhadramiti brūyādbhadramityeva vā vadet | śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryātkena citsaha

नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते । नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह

nātikalyaṃ nātisāyaṃ nātimadhyaṃdine sthite | nājñātena samaṃ gacchennaiko na vṛṣalaiḥ saha

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोऽधिकान् । वयोऽतिगान् रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgān vidyāhīnān vayo'dhikān | vayo'tigān rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃśca nākṣipet

रूपद्रव्यहीनांश्च न स्पृशेत्पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गोब्राह्मणानलाण् । न चापि पश्येदशुचिः सुस्थो ज्योतिर्गणान् दिवा

rūpadravyahīnāṃśca na spṛśetpāṇinocchiṣṭo vipro gobrāhmaṇānalāṇ | na cāpi paśyedaśuciḥ sustho jyotirgaṇān divā

स्वस्थो ज्योतिर्गणान् दिवि स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु

svastho jyotirgaṇān divi spṛṣṭvaitānaśucirnityamadbhiḥ prāṇānupaspṛśet | gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu

अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः । रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत्

anāturaḥ svāni khāni na spṛśedanimittataḥ | romāṇi ca rahasyāni sarvāṇyeva vivarjayet

मङ्गलाचारयुक्तः स्यात्प्रयतात्मा जितेन्द्रियः । जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः

maṅgalācārayuktaḥ syātprayatātmā jitendriyaḥ | japecca juhuyāccaiva nityamagnimatandritaḥ

मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते

maṅgalācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayatātmanām | japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः । वेदमेव जपेन् तं ह्यस्याहुः परं धर्ममुपधर्मोऽन्य उच्यते

vedamevābhyasennityaṃ yathākālamatandritaḥ | vedameva japen taṃ hyasyāhuḥ paraṃ dharmamupadharmo'nya ucyate

वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम्

vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasaiva ca | adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm

पौर्विकीं संस्मरन् जातिं ब्रह्मैवाभ्यस्यते पुनः । द्विजः ब्रह्माभ्यासेन चाजस्रमनन्तं सुखमश्नुते

paurvikīṃ saṃsmaran jātiṃ brahmaivābhyasyate punaḥ | dvijaḥ brahmābhyāsena cājasramanantaṃ sukhamaśnute

सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात्पर्वसु नित्यशः । सावित्रान् शान्तिहोमांश् पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चेन्नित्यमन्वष्टकासु च

sāvitrān śāntihomāṃśca kuryātparvasu nityaśaḥ | sāvitrān śāntihomāṃś pitṝṃścaivāṣṭakāsvarcennityamanvaṣṭakāsu ca

दूरादावसथान् मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् । उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत्

dūrādāvasathān mūtraṃ dūrātpādāvasecanam | ucchiṣṭānnaniṣekaṃ ca dūrādeva samācaret

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्

maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam | pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam

दैवतान्यभिगच्छेत्तु धार्मिकांश्च द्विजोत्तमान् । ईश्वरं चैव रक्षार्थं गुरूनेव च पर्वसु

daivatānyabhigacchettu dhārmikāṃśca dvijottamān | īśvaraṃ caiva rakṣārthaṃ gurūneva ca parvasu

अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् । कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात्

abhivādayedvṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svakam | kṛtāñjalirupāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato'nviyāt

श्रुतिस्मृत्योदितं सम्यग़् निबद्धं स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः

śrutismṛtyoditaṃ samyaġ nibaddhaṃ sveṣu karmasu | dharmamūlaṃ niṣeveta sadācāramatandritaḥ

आचारात्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम्

ācārātlabhate hyāyurācārādīpsitāḥ prajāḥ | ācārāddhanamakṣayyamācāro hantyalakṣaṇam

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च

durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ | duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito'lpāyureva ca

सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīno'pi yaḥ sadācāravānnaraḥ | śraddadhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् ॥ यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः

yadyatparavaśaṃ karma tattadyatnena varjayet || yadyadātmavaśaṃ tu syāttattatseveta yatnataḥ

सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः

sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham | etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ

यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः । तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत्

yatkarma kurvato'sya syātparitoṣo'ntarātmanaḥ | tatprayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet

आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् । न हिंस्याद्ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः

ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum | na hiṃsyādbrāhmaṇān gāśca sarvāṃścaiva tapasvinaḥ

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ह्ण्यं च वर्जयेत्

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam | dveṣaṃ dambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣhṇyaṃ ca varjayet

द्वेषं स्तम्भं च परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् । अन्यत्र पुत्रात्शिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ

dveṣaṃ stambhaṃ ca parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet | anyatra putrātśiṣyādvā śiṣṭyarthaṃ tāḍayettu tau

ब्राह्मणायावगुर्यैव द्विजातिर्वधकाम्यया । शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते

brāhmaṇāyāvaguryaiva dvijātirvadhakāmyayā | śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate

ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भात्मतिपूर्वकम् । एकविंशतीमाजातीः पापयोनिषु जायते

tāḍayitvā tṛṇenāpi saṃrambhātmatipūrvakam | ekaviṃśatīmājātīḥ pāpayoniṣu jāyate

अयुध्यमानस्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासृगङ्गतः । दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः

ayudhyamānasyotpādya brāhmaṇasyāsṛgaṅgataḥ | duḥkhaṃ sumahadāpnoti pretyāprājñatayā naraḥ

शोणितं यावतः पांसून् सङ्गृह्णाति महीतलात् । तावतोऽब्दानमुत्रान्यैः शोणितोत्पादकोऽद्यते

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṅgṛhṇāti mahītalāt | tāvato'bdānamutrānyaiḥ śoṇitotpādako'dyate

न कदा चिद्द्विजे तस्माद्विद्वानवगुरेदपि । न ताडयेत्तृणेनापि न गात्रात्स्रावयेदसृक्

na kadā ciddvije tasmādvidvānavaguredapi | na tāḍayettṛṇenāpi na gātrātsrāvayedasṛk

अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् । हिंसारतश्च यो नित्यं नैहासौ सुखमेधते

adhārmiko naro yo hi yasya cāpyanṛtaṃ dhanam | hiṃsārataśca yo nityaṃ naihāsau sukhamedhate

हिंसारतिश् न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकानां पापानामाशु पश्यन् विपर्ययम्

hiṃsāratiś na sīdannapi dharmeṇa mano'dharme niveśayet | adhārmikānāṃ pāpānāmāśu paśyan viparyayam

नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव । शनैरावर्त्यमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति

nādharmaścarito loke sadyaḥ phalati gauriva | śanairāvartyamānastu karturmūlāni kṛntati

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु । न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः

yadi nātmani putreṣu na cetputreṣu naptṛṣu | na tveva tu kṛto'dharmaḥ karturbhavati niṣphalaḥ

अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति

adharmeṇaidhate tāvattato bhadrāṇi paśyati | tataḥ sapatnān jayati samūlastu vinaśyati

सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत्सदा । शिष्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाच्।बाहूदरसंयतः

satyadharmāryavṛtteṣu śauce caivārametsadā | śiṣyāṃśca śiṣyāddharmeṇa vāc|bāhūdarasaṃyataḥ

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसङ्क्रुष्टमेव च

parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau | dharmaṃ cāpyasukhodarkaṃ lokasaṅkruṣṭameva ca

न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः । न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः

na pāṇipādacapalo na netracapalo'nṛjuḥ | na syādvākcapalaścaiva na paradrohakarmadhīḥ

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ | tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyati

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः । बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः

ṛtvikpurohitācāryairmātulātithisaṃśritaiḥ | bālavṛddhāturairvaidyairjñātisambandhibāndhavaiḥ

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया । दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्

mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā | duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret

एतैर्विवादान् संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । एतैर्जितैश्च जयति सर्वान्लोकानिमान् गृही

etairvivādān saṃtyajya sarvapāpaiḥ pramucyate | etairjitaiśca jayati sarvānlokānimān gṛhī

आचार्यो ब्रह्मलोकैशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः । अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः

ācāryo brahmalokaiśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ | atithistvindralokeśo devalokasya cartvijaḥ

जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः । सम्बन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ

jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ | sambandhino hyapāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛmātulau

आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः । भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः

ākāśeśāstu vijñeyā bālavṛddhakṛśāturāḥ | bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ

छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् । तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासञ्ज्वरः सदा

chāyā svo dāsavargaśca duhitā kṛpaṇaṃ param | tasmādetairadhikṣiptaḥ sahetāsañjvaraḥ sadā

प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् । प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति

pratigrahasamartho'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet | pratigraheṇa hyasyāśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati

न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा

na dravyāṇāmavijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe | prājñaḥ pratigrahaṃ kuryādavasīdannapi kṣudhā

हिरण्यं भूमिमश्वं गामन्नं वासस्तिलान् घृतम् । प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत्

hiraṇyaṃ bhūmimaśvaṃ gāmannaṃ vāsastilān ghṛtam | pratigṛhṇannavidvāṃstu bhasmībhavati dāruvat

हिरण्यमायुरन्नं च भूर्गोश्चाप्योषतस्तनुम् । अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

hiraṇyamāyurannaṃ ca bhūrgoścāpyoṣatastanum | aśvaścakṣustvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ

अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः । अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति

atapāstvanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ | ambhasyaśmaplavenaiva saha tenaiva majjati

तस्मादविद्वान् बिभियाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहात् । स्वल्पकेनाप्यविद्वान् हि पङ्के गौरिव सीदति

tasmādavidvān bibhiyādyasmāttasmātpratigrahāt | svalpakenāpyavidvān hi paṅke gauriva sīdati

न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालव्रतिके द्विजे । न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित्

na vāryapi prayacchettu baiḍālavratike dvije | na bakavratike pāpe nāvedavidi dharmavit

त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्यर्जितं धनम् । दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव च

triṣvapyeteṣu dattaṃ hi vidhinā'pyarjitaṃ dhanam | dāturbhavatyanarthāya paratrādātureva ca

यथा प्लवेनोपलेन निमज्जत्युदके तरन् । तथा निमज्जतोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ

yathā plavenopalena nimajjatyudake taran | tathā nimajjato'dhastādajñau dātṛpratīcchakau

धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः ॥ बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधकः

dharmadhvajī sadā lubdhaśchādmiko lokadambhakaḥ || baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisaṃdhakaḥ

अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः

adhodṛṣṭirnaiṣkṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ | śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ

ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः । ते पतन्त्यन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा

ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ | te patantyandhatāmisre tena pāpena karmaṇā

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret | vratena pāpaṃ pracchādya kurvan strīśūdradambhanam

प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्ह्यन्ते ब्रह्मवादिभिः । छद्मना चरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति

pretyeha cedṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ | chadmanā caritaṃ yacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati

अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति । स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते

aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttimupajīvati | sa liṅgināṃ haratyenastiryagyonau ca jāyate

परकीयनिपानेषु न स्नायाधि कदा चन । स्नायाच्च कदा चन निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते

parakīyanipāneṣu na snāyādhi kadā cana | snāyācca kadā cana nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate

यानशय्याऽऽसनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक्

yānaśayyā''sanānyasya kūpodyānagṛhāṇi ca | adattānyupayuñjāna enasaḥ syātturīyabhāk

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च

nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca | snānaṃ samācarennityaṃ gartaprasravaṇeṣu ca

यमान् सेवेत सततं न नित्यं नियमान् बुधः । यमान् पतत्यकुर्वाणो नियमान् केवलान् भजन्

yamān seveta satataṃ na nityaṃ niyamān budhaḥ | yamān patatyakurvāṇo niyamān kevalān bhajan

नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिकृते तथा । स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्व चित्

nāśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā | striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit

अश्लीकमेतत्साधूनां यत्र जुह्वत्यमी हविः । अश्लीलम् प्रतीपमेतद्देवानां तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

aślīkametatsādhūnāṃ yatra juhvatyamī haviḥ | aślīlam pratīpametaddevānāṃ tasmāttatparivarjayet

मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदा चन । केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः

mattakruddhāturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana | keśakīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ

भ्रूणघ्नावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया । पतत्रिणावलीढं च शुना संस्पृष्टमेव च

bhrūṇaghnāvekṣitaṃ caiva saṃspṛṣṭaṃ cāpyudakyayā | patatriṇāvalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭameva ca

गवा चान्नमुपघ्रातं घुष्टान्नं च विशेषतः । गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम्

gavā cānnamupaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ | gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam

स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्ह्णो वार्धुषिकस्य च । दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च

stenagāyanayoścānnaṃ takṣhṇo vārdhuṣikasya ca | dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca

अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च । शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च

abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca | śuktaṃ paryuṣitaṃ caiva śūdrasyocchiṣṭameva ca

चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः । उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तमनिर्दशम्

cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ | ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntamanirdaśam

अनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योषितः । द्विषदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम्

anarcitaṃ vṛthāmāṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ | dviṣadannaṃ nagaryannaṃ patitānnamavakṣutam

पिशुनानृतिनोश्चान्नं क्रतुविक्रयिणस्तथा ॥ । क्रतुविक्रयकस्य च शैलूषतुन्नवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च

piśunānṛtinoścānnaṃ kratuvikrayiṇastathā || | kratuvikrayakasya ca śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnameva ca

कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतारकस्य च । सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा

karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca | suvarṇakarturveṇasya śastravikrayiṇastathā

श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णेजकस्य च । रञ्जकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे

śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca cailanirṇejakasya ca | rañjakasya nṛśaṃsasya yasya copapatirgṛhe

रजकस्य मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः । अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च

rajakasya mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ | anirdaśaṃ ca pretānnamatuṣṭikarameva ca

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam | āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaścarmāvakartinaḥ

कारुकान्नं प्रजां हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca | gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ puṃścalyāstvannamindriyam | viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śastravikrayiṇo malam

य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः । तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः

ya ete'nye tvabhojyānnāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ | teṣāṃ tvagasthiromāṇi vadantyannaṃ manīṣiṇaḥ

भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम् । मत्या भुक्त्वाऽचरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च

bhuktvā'to'nyatamasyānnamamatyā kṣapaṇaṃ tryaham | matyā bhuktvā'caretkṛcchraṃ retoviṇmūtrameva ca

नाद्यात्शूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः । आददीताममेवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम्

nādyātśūdrasya pakvānnaṃ vidvānaśrāddhino dvijaḥ | ādadītāmamevāsmādavṛttāvekarātrikam

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः । मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन्

śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ | mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samamannamakalpayan

तान् प्रजापतिराहैत्य मा कृध्वं विषमं समम् । श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत्

tān prajāpatirāhaitya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam | śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatamaśraddhayetarat

श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । श्रद्धाकृते ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः

śraddhayeṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryādatandritaḥ | śraddhākṛte hyakṣaye te bhavataḥ svāgatairdhanaiḥ

दानधर्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम् । परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः

dānadharmaṃ niṣeveta nityamaiṣṭikapaurtikam | parituṣṭena bhāvena pātramāsādya śaktitaḥ

यत्किं चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया । उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः

yatkiṃ cidapi dātavyaṃ yācitenānasūyayā | utpatsyate hi tatpātraṃ yattārayati sarvataḥ

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । अक्षयम् तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

vāridastṛptimāpnoti sukhamakṣayyamannadaḥ | akṣayam tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam

भूमिदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः । गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्

bhūmido bhūmimāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ | gṛhado'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpamuttamam

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः । अनडुहः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम्

vāsodaścandrasālokyamaśvisālokyamaśvadaḥ | anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्ष्टिताम्

yānaśayyāprado bhāryāmaiśvaryamabhayapradaḥ | dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । वार्यन्नगोमहीवासस्।तिलकाञ्चनसर्पिषाम्

sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate | vāryannagomahīvāsas|tilakāñcanasarpiṣām

येन येन तु भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति । तत्तत्तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः

yena yena tu bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati | tattattenaiva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ

योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितमेव वा । तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

yo'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadātyarcitameva vā | tāvubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye

न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा च नानृतम् । नार्तोऽप्यपवदेद्विप्रान्न दत्त्वा परिकीर्तयेत्

na vismayeta tapasā vadediṣṭvā ca nānṛtam | nārto'pyapavadedviprānna dattvā parikīrtayet

दत्वा यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् । आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात्

datvā yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt | āyurviprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt

धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । सञ्चिनुयाद् परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन्

dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyādvalmīkamiva puttikāḥ | sañcinuyād paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtānyapīḍayan

नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारं न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः

nāmutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ | na putradāraṃ na jñātirdharmastiṣṭhati kevalaḥ

एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम्

ekaḥ prajāyate jantureka eva pralīyate | eko'nubhuṅkte sukṛtameka eva ca duṣkṛtam

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau | vimukhā bāndhavā yānti dharmastamanugacchati

तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं सञ्चिनुयात्शनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम्

tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinuyātśanaiḥ | dharmeṇa hi sahāyena tamastarati dustaram

धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा हतकिल्बिषम् । परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खशरीरिणम्

dharmapradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hatakilbiṣam | paralokaṃ nayatyāśu bhāsvantaṃ khaśarīriṇam

उत्तमैरुत्तमैर्नित्यं सम्बन्धानाचरेत्सह । सम्भन्धान् निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत्

uttamairuttamairnityaṃ sambandhānācaretsaha | sambhandhān ninīṣuḥ kulamutkarṣamadhamānadhamāṃstyajet

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

uttamānuttamāneva gacchan hīnāṃstu varjayan | brāhmaṇaḥ śreṣṭhatāmeti pratyavāyena śūdratām

दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन् । अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्गं तथाव्रतः

dṛḍhakārī mṛdurdāntaḥ krūrācārairasaṃvasan | ahiṃsro damadānābhyāṃ jayetsvargaṃ tathāvrataḥ

एधौदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम्

edhaudakaṃ mūlaphalamannamabhyudyataṃ ca yat | sarvataḥ pratigṛhṇīyānmadhvathābhayadakṣiṇām

आहृताभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् । मेने प्रजापतिर्ग्राह्यामपि दुष्कृतकर्मणः

āhṛtābhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastādapracoditām | mene prajāpatirgrāhyāmapi duṣkṛtakarmaṇaḥ

नाश्नन्ति पितरस्तस्य दशवर्षाणि पञ्च च ॥ न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते

nāśnanti pitarastasya daśavarṣāṇi pañca ca || na ca havyaṃ vahatyagniryastāmabhyavamanyate

शय्यां गृहान् कुशान् गन्धानपः पुष्पं मणीन् दधि । धाना मत्स्यान् पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत्

śayyāṃ gṛhān kuśān gandhānapaḥ puṣpaṃ maṇīn dadhi | dhānā matsyān payo māṃsaṃ śākaṃ caiva na nirṇudet

गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन्नर्चिष्यन् देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः

gurūn bhṛtyāṃścojjihīrṣannarciṣyan devatātithīn | sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyetsvayaṃ tataḥ

गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा

guruṣu tvabhyatīteṣu vinā vā tairgṛhe vasan | ātmano vṛttimanvicchan gṛhṇīyātsādhutaḥ sadā

आर्धिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ । एते शूद्रेषु भोज्यान्ना याश्चात्मानं निवेदयेत्

ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsanāpitau | ete śūdreṣu bhojyānnā yāścātmānaṃ nivedayet

यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् । यथा चौपचरेदेनं तथाऽत्मानं निवेदयेत्

yādṛśo'sya bhavedātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam | yathā caupacaredenaṃ tathā'tmānaṃ nivedayet

योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते । स पापकृत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः

yo'nyathā santamātmānamanyathā satsu bhāṣate | sa pāpakṛttamo loke stena ātmāpahārakaḥ

वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिःसृताः । तांस्तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः

vācyarthā niyatāḥ sarve vāṅmūlā vāgviniḥsṛtāḥ | tāṃstu yaḥ stenayedvācaṃ sa sarvasteyakṛnnaraḥ

महर्षिपितृदेवानां गत्वाऽनृण्यं यथाविधि । पुत्रे सर्वं समासज्य वसेन् माध्यस्थ्यमाश्रितः

maharṣipitṛdevānāṃ gatvā'nṛṇyaṃ yathāvidhi | putre sarvaṃ samāsajya vasen mādhyasthyamāśritaḥ

आस्थितः एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितमात्मनः । हितमात्मनि एकाकी चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति

āsthitaḥ ekākī cintayennityaṃ vivikte hitamātmanaḥ | hitamātmani ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo'dhigacchati

एषौदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती । स्नातकव्रतकल्पश्च सत्त्ववृद्धिकरः शुभः

eṣauditā gṛhasthasya vṛttirviprasya śāśvatī | snātakavratakalpaśca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ

अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्त्रवित् । व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते

anena vipro vṛttena vartayan vedaśāstravit | vyapetakalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate