The Forest-Dweller and the Sannyasin

एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः । वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितैन्द्रियः

evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivatsnātako dvijaḥ | vane vasettu niyato yathāvadvijitaindriyaḥ

गृहस्थस्तु यथा पश्येद्वलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदाऽरण्यं समाश्रयेत्

gṛhasthastu yathā paśyedvalīpalitamātmanaḥ | apatyasyaiva cāpatyaṃ tadā'raṇyaṃ samāśrayet

संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम् । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

saṃtyajya grāmyamāhāraṃ sarvaṃ caiva paricchadam | putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā

अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम् । ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः

agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniparicchadam | grāmādaraṇyaṃ niḥsṛtya nivasenniyatendriyaḥ

निष्क्रम्य मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा । एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्

niṣkramya munyannairvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā | etāneva mahāyajñānnirvapedvidhipūrvakam

वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा । जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च

vasīta carma cīraṃ vā sāyaṃ snāyātprage tathā | jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ śmaśrulomanakhāni ca

यद्भक्ष्यं स्याद्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः । यद्भक्षः अब्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्

yadbhakṣyaṃ syādtato dadyādbaliṃ bhikṣāṃ ca śaktitaḥ | yadbhakṣaḥ abmūlaphalabhikṣābhirarcayedāśramāgatān

:आश्रमागतं स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः । दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः

:āśramāgataṃ svādhyāye nityayuktaḥ syāddānto maitraḥ samāhitaḥ | dātā nityamanādātā sarvabhūtānukampakaḥ

वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि । दर्शमस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः

vaitānikaṃ ca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi | darśamaskandayan parva paurṇamāsaṃ ca yogataḥ

ऋक्षेष्ट्य्।आग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । दर्शेष्ट्य्।आग्रयणं तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च

ṛkṣeṣṭy|āgrayaṇaṃ caiva cāturmāsyāni cāharet | darśeṣṭy|āgrayaṇaṃ turāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca

दाक्षस्यायनं वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः । पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवत्निर्वपेत्पृथक्

dākṣasyāyanaṃ vāsantaśāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ | puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivatnirvapetpṛthak

देवताभ्यस्तु तधुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः । शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

devatābhyastu tadhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ | śeṣamātmani yuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam

स्थलजौदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च । मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसम्भवान्

sthalajaudakaśākāni puṣpamūlaphalāni ca | medhyavṛkṣodbhavānyadyātsnehāṃśca phalasambhavān

वर्जयेन् मधु मांसं च भौमानि कवकानि च । भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेश्मातकफलानि च

varjayen madhu māṃsaṃ ca bhaumāni kavakāni ca | bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleśmātakaphalāni ca

त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् । जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च

tyajedāśvayuje māsi munyannaṃ pūrvasañcitam | jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केन चित् । न ग्रामजातान्यार्तोऽपि मूलाणि च फलानि च

na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kena cit | na grāmajātānyārto'pi mūlāṇi ca phalāni ca

पुष्पानि च फलानि च अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुजेव वा । अश्मकुट्टो भवेद्वाऽपि दन्तोलूखलिकोऽपि वा

puṣpāni ca phalāni ca agnipakvāśano vā syātkālapakvabhujeva vā | aśmakuṭṭo bhavedvā'pi dantolūkhaliko'pi vā

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान् माससञ्चयिकोऽपि वा । षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा

sadyaḥ prakṣālako vā syān māsasañcayiko'pi vā | ṣaṇmāsanicayo vā syātsamānicaya eva vā

नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाऽहृत्य शक्तितः । चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाऽप्यष्टमकालिकः

naktaṃ cānnaṃ samaśnīyāddivā vā'hṛtya śaktitaḥ | caturthakāliko vā syātsyādvā'pyaṣṭamakālikaḥ

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् । पक्षान्तयोर्वाऽप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्

cāndrāyaṇavidhānairvā śuklakṛṣṇe ca vartayet | pakṣāntayorvā'pyaśnīyādyavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt

पुष्पमूलफलैर्वाऽपि केवलैर्वर्तयेत्सदा । कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः

puṣpamūlaphalairvā'pi kevalairvartayetsadā | kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ

भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् । स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः

bhūmau viparivarteta tiṣṭhedvā prapadairdinam | sthānāsanābhyāṃ viharetsavaneṣūpayannapaḥ

ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

grīṣme pañcatapāstu syādvarṣāsvabhrāvakāśikaḥ | ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ

उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् । तपस्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः

upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ pitṝn devāṃśca tarpayet | tapascaraṃścogrataraṃ śoṣayeddehamātmanaḥ

अग्नीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि । अनग्निरनिकेतः स्यान् मुनिर्मूलफलाशनः

agnīnātmani vaitānān samāropya yathāvidhi | anagniraniketaḥ syān munirmūlaphalāśanaḥ

अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराऽऽशयः । शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः

aprayatnaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharā''śayaḥ | śaraṇeṣvamamaścaiva vṛkṣamūlaniketanaḥ

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet | gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu

ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा

grāmādāhṛtya vā'śnīyādaṣṭau grāsān vane vasan | pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā

एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः

etāścānyāśca seveta dīkṣā vipro vane vasan | vividhāścaupaniṣadīrātmasaṃsiddhaye śrutīḥ

ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः । विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये

ṛṣibhirbrāhmaṇaiścaiva gṛhasthaireva sevitāḥ | vidyātapovivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye

अपराजितां वाऽस्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः । आ निपातात्शरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः

aparājitāṃ vā'sthāya vrajeddiśamajihmagaḥ | ā nipātātśarīrasya yukto vāryanilāśanaḥ

आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वाऽन्यतमया तनुम् । वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

āsāṃ maharṣicaryāṇāṃ tyaktvā'nyatamayā tanum | vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate

वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थमायुषो भागं त्यक्वा सङ्गान् परिव्रजेत्

vaneṣu ca vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ | caturthamāyuṣo bhāgaṃ tyakvā saṅgān parivrajet

आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः । भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते

āśramādāśramaṃ gatvā hutahomo jitendriyaḥ | bhikṣābalipariśrāntaḥ pravrajan pretya vardhate

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet | anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajatyadhaḥ

अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्

adhītya vidhivadvedān putrāṃścotpādya dharmataḥ | iṣṭvā ca śaktito yajñairmano mokṣe niveśayet

अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । तथा प्रजां अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः

anadhītya dvijo vedānanutpādya tathā sutān | tathā prajāṃ aniṣṭvā caiva yajñaiśca mokṣamicchan vrajatyadhaḥ

प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । सार्ववेदसदक्षिणाम् आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्

prājāpatyaṃ nirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām | sārvavedasadakṣiṇām ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāt

यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः

yo dattvā sarvabhūtebhyaḥ pravrajatyabhayaṃ gṛhāt | tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ

यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम् । तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

yasmādaṇvapi bhūtānāṃ dvijānnotpadyate bhayam | tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः । समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत्

agārādabhiniṣkrāntaḥ pavitropacito muniḥ | samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet

एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् । सिद्धिमेकस्य सम्पश्यन्न जहाति न हीयते

eka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyavān | siddhimekasya sampaśyanna jahāti na hīyate

सिद्धम् अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् । उपेक्षकोऽसङ्कुसुको मुनिर्भावसमाहितः

siddham anagniraniketaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet | upekṣako'saṅkusuko munirbhāvasamāhitaḥ

ऽसाङ्कुसुको कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । कुचैलं समता चैव सर्वस्मिन्नेतत्मुक्तस्य लक्षणम्

'sāṅkusuko kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā | kucailaṃ samatā caiva sarvasminnetatmuktasya lakṣaṇam

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam | kālameva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet | satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन । न चैमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित्

ativādāṃstitikṣeta nāvamanyeta kaṃ cana | na caimaṃ dehamāśritya vairaṃ kurvīta kena cit

क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् । सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत्

kruddhyantaṃ na pratikrudhyedākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet | saptadvārāvakīrṇāṃ ca na vācamanṛtāṃ vadet

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः । आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह

adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ | ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicarediha

न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया । नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित्

na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā | nānuśāsanavādābhyāṃ bhikṣāṃ lipseta karhi cit

न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः । आकीर्णं भिक्षुकैर्वाऽन्यैरगारमुपसंव्रजेत्

na tāpasairbrāhmaṇairvā vayobhirapi vā śvabhiḥ | ākīrṇaṃ bhikṣukairvā'nyairagāramupasaṃvrajet

कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् । विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्

kḷptakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān | vicarenniyato nityaṃ sarvabhūtānyapīḍayan

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च । तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे

ataijasāni pātrāṇi tasya syurnirvraṇāni ca | teṣāmadbhiḥ smṛtaṃ śaucaṃ camasānāmivādhvare

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा । एताणि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaidalaṃ tathā | etāṇi yatipātrāṇi manuḥ svāyambhuvo'bravīt

एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे । भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ na prasajjeta vistare | bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane | vṛtte śarāvasampāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret

अलाभे न विषदी स्यात्लाभे चैव न हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यात्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः

alābhe na viṣadī syātlābhe caiva na harṣayet | prāṇayātrikamātraḥ syātmātrāsaṅgādvinirgataḥ

अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः । अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते

abhipūjitalābhāṃstu jugupsetaiva sarvaśaḥ | abhipūjitalābhaiśca yatirmukto'pi badhyate

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च । ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत्

alpānnābhyavahāreṇa rahaḥsthānāsanena ca | hriyamāṇāni viṣayairindriyāṇi nivartayet

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च । अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते

indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveṣakṣayeṇa ca | ahiṃsayā ca bhūtānāmamṛtatvāya kalpate

अवेक्षेत गतीर्नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाः । निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये

avekṣeta gatīrnṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāḥ | niraye caiva patanaṃ yātanāśca yamakṣaye

विप्रयोगं प्रियैश्चैव संयोगं च तथाऽप्रियैः । जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम्

viprayogaṃ priyaiścaiva saṃyogaṃ ca tathā'priyaiḥ | jarayā cābhibhavanaṃ vyādhibhiścopapīḍanam

देहादुत्क्रमणं चास्मात्पुनर्गर्भे च सम्भवम् । योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश्चास्यान्तरात्मनः

dehādutkramaṇaṃ cāsmātpunargarbhe ca sambhavam | yonikoṭisahasreṣu sṛtīścāsyāntarātmanaḥ

अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् । धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम्

adharmaprabhavaṃ caiva duḥkhayogaṃ śarīriṇām | dharmārthaprabhavaṃ caiva sukhasaṃyogamakṣayam

सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः । देहेषु च समुत्पत्तिमुत्तमेष्वधमेषु च

sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta yogena paramātmanaḥ | deheṣu ca samutpattimuttameṣvadhameṣu ca

देहेषु चैवोपपत्तिम् दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः । भूषितोऽपि समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्

deheṣu caivopapattim dūṣito'pi careddharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ | bhūṣito'pi samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakam | na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा । शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत्

saṃrakṣaṇārthaṃ jantūnāṃ rātrāvahani vā sadā | śarīrasyātyaye caiva samīkṣya vasudhāṃ caret

अह्ना रात्र्या च याञ्जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः । तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

ahnā rātryā ca yāñjantūn hinastyajñānato yatiḥ | teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍācaret

प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः । व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः

prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo'pi vidhivatkṛtāḥ | vyāhṛtipraṇavairyuktā vijñeyaṃ paramaṃ tapaḥ

दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः । तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात्

dahyante dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malāḥ | tathendriyāṇāṃ dahyante doṣāḥ prāṇasya nigrahāt

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

prāṇāyāmairdaheddoṣān dhāraṇābhiśca kilbiṣam | pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयामकृतात्मभिः । ध्यानयोगेन सम्पश्येद्गतिमस्यान्तरात्मनः

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyāmakṛtātmabhiḥ | dhyānayogena sampaśyedgatimasyāntarātmanaḥ

सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते

samyagdarśanasampannaḥ karmabhirna nibadhyate | darśanena vihīnastu saṃsāraṃ pratipadyate

अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्मभिः । तपसश्चरणैश्चौग्रैः साधयन्तीह तत्पदम्

ahiṃsayendriyāsaṅgairvaidikaiścaiva karmabhiḥ | tapasaścaraṇaiścaugraiḥ sādhayantīha tatpadam

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam | carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत्

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam | rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyajet

नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा । तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते

nadīkūlaṃ yathā vṛkṣo vṛkṣaṃ vā śakuniryathā | tathā tyajannimaṃ dehaṃ kṛcchrādgrāhādvimucyate

प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् । विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम्

priyeṣu sveṣu sukṛtamapriyeṣu ca duṣkṛtam | visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanam

यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः । तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चैह च शाश्वतम्

yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥspṛhaḥ | tadā sukhamavāpnoti pretya caiha ca śāśvatam

अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गान् शनैः शनैः । सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते

anena vidhinā sarvāṃstyaktvā saṅgān śanaiḥ śanaiḥ | sarvadvandvavinirmukto brahmaṇyevāvatiṣṭhate

ध्यानिकं सर्वमेवैतद्यदेतदभिशब्दितम् । न ह्यनध्यात्मवित्कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते

dhyānikaṃ sarvamevaitadyadetadabhiśabditam | na hyanadhyātmavitkaścitkriyāphalamupāśnute

अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च । आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्

adhiyajñaṃ brahma japedādhidaivikameva ca | ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat

इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् । इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम्

idaṃ śaraṇamajñānāmidameva vijānatām | idamanvicchatāṃ svargamidamānantyamicchatām

अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः । स विधूयैह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति

anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ | sa vidhūyaiha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati

एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम् । वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत

eṣa dharmo'nuśiṣṭo vo yatīnāṃ niyatātmanām | vedasaṃnyāsikānāṃ tu karmayogaṃ nibodhata

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā | ete gṛhasthaprabhavāścatvāraḥ pṛthagāśramāḥ

सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः । यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्

sarve'pi kramaśastvete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ | yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim

सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः । वेदश्रुतिविधानतः गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि

sarveṣāmapi caiteṣāṃ vedasmṛtividhānataḥ | vedaśrutividhānataḥ gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīnetān bibharti hi

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim | tathaivāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim

चतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः

caturbhirapi caivaitairnityamāśramibhirdvijaiḥ | daśalakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्

dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam

दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते । अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्

daśa lakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate | adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim

दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन् समाहितः । वेदान्तं विधिवत्श्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः

daśalakṣaṇakaṃ dharmamanutiṣṭhan samāhitaḥ | vedāntaṃ vidhivatśrutvā saṃnyasedanṛṇo dvijaḥ

संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन् । नियतो वेदमभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत्

saṃnyasya sarvakarmāṇi karmadoṣānapānudan | niyato vedamabhyasya putraiśvarye sukhaṃ vaset

एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः । संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमं गतिम्

evaṃ saṃnyasya karmāṇi svakāryaparamo'spṛhaḥ | saṃnyāsenāpahatyainaḥ prāpnoti paramaṃ gatim

एष वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः । पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत

eṣa vo'bhihito dharmo brāhmaṇasya caturvidhaḥ | puṇyo'kṣayaphalaḥ pretya rājñāṃ dharmaṃ nibodhata