Udyoga 40 — Closing exhortations

योऽभ्यर्थितः सद्भिरसज्जमानः; करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा | क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्तमलं; प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः

yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ; karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā | kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ; prasannā hi sukhāya santaḥ

महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं; यः सन्त्यजत्यनुपाक्रुष्ट एव | सुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते; जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ; yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva | sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् | गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam | guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः | अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः

asūyaikapadaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ | aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ

सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् | सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत्

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham | sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः | नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः; क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता | अपालनं हन्ति पशूंश्च राज; न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā | apālanaṃ hanti paśūṃśca rāja; nnekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram

अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं; मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च | वृद्धो ज्ञातिरवसन्नो वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव

ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ; madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaśca | vṛddho jñātiravasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva

अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी | विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī | viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā

गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् | देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt | devabrāhmaṇapūjārthamatithīnāṃ ca bhārata

इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् | न जातु कामान्न भयान्न लोभा; द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam | na jātu kāmānna bhayānna lobhā; ddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ

नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; नित्यो जीवो धातुरस्य त्वनित्यः | त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये; सन्तुष्य त्वं तोषपरो हि लाभः

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye; nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ | tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; santuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābhaḥ

महाबलान्पश्य महानुभावा; न्प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् | राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगा; न्गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य

mahābalānpaśya mahānubhāvā; npraśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām | rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogā; ngatānnarendrānvaśamantakasya

मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति | तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्त; श्चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति

mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti | taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudanta; ścitāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti

अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून् | द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn | dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ

उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः | अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयङ्कृतम्

utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ | agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṅkṛtam

अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो; महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम् | तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho; mahattamastiṣṭhati hyandhakāram | tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan

इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव; न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेवम् | यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके; भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति

idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāva; nniśamya sarvaṃ pratipattumevam | yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिः | तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यो ह्यात्मा नित्यमम्भोऽम्भ एव

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ | tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् | कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्मदुर्गाणि सन्तर

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm | kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janmadurgāṇi santara

प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं; विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् | कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य; यः सम्पृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित्

prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham | kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadācit

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा | चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā | cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी | ऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व; न्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात्

nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānnavarjī | ṛtaṃ bruvangurave karma kurva; nna brāhmaṇaścyavate brahmalokāt

अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी; निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च | गोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा; हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति

adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnī; niṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāśca | gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā; hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti

वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च | त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं; प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते

vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃśca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃśca | tretāpūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ; pretya svarge devasukhāni bhuṅkte

ब्रह्मक्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः; क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः | तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप; स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते

brahmakṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ | tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpa; styaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte

चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो; हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोध | क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र; स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodha | kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputra; staṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva

एवमेतद्यथा मां त्वमनुशाससि नित्यदा | ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम्

evametadyathā māṃ tvamanuśāsasi nityadā | mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām

सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा | दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते

sā tu buddhiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānprati me sadā | duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केनचित् | दिष्टमेव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kenacit | diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam