Udyoga 34 — Duties of a king

जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि | तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi | tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ

त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि; प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः | यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व; श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम्

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi; prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ | yanmanyase pathyamadīnasattva; śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām

पापाशङ्की पापमेवानुपश्य; न्पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् | कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथाव; न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः

pāpāśaṅkī pāpamevānupaśya; npṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham | kave tanme brūhi sarvaṃ yathāva; nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ

शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् | अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam | apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam

तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवमिच्छन्कुरून्प्रति | वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे

tasmādvakṣyāmi te rājanbhavamicchankurūnprati | vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत | अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata | anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप | उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः

tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa | upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ

अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु | सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu | sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret

अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् | उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām | utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये | कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye | kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति | युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati | yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् | श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम्

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam | śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् | रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते

bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam | rūpābhipātī grasate nānubandhamavekṣate

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् | हितं च परिणामे यत्तदद्यं भूतिमिच्छता

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat | hitaṃ ca pariṇāme yattadadyaṃ bhūtimicchatā

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः | स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ | sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् | फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam | phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ

यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः | तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ | tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् | मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet | mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः | इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ | iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः | कृतः पुरुषकारोऽपि भवेद्येषु निरर्थकः

anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ tathāgatāḥ | kṛtaḥ puruṣakāro'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ

कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् | क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्

kāṃścidarthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān | kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव | आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva | āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् | प्रसादयति लोकं यः तं लोकोऽनुप्रसीदति

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham | prasādayati lokaṃ yaḥ taṃ loko'nuprasīdati

यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव | सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते

yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva | sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा | वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā | vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ

धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः | वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ | vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī

अथ सन्त्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः | प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ | pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने | स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने

ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭrāvamardane | sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् | धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet | dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate

अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः | सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम्

apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ | sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam

सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस्ततः | सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा

suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ | sañcinvandhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः | चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ | cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा | अथ या सुदुहा राजन्नैव तां विनयन्त्यपि

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā | atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi

यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापयन्त्यपि | यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi | yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayantyapi

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे | इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे

etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase | indrāya sa praṇamate namate yo balīyase

पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मित्रबान्धवाः | पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitrabāndhavāḥ | patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते | मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate | mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate

मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षत्यनुक्रमः | अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣatyanukramaḥ | abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ

न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः | अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते

na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me matiḥ | antyeṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate

य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये | सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye | sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ

अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् | अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत्

akāryakaraṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt | akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः | एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ | ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ

असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः किञ्चित्कार्यं कदाचन | मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम्

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiñcitkāryaṃ kadācana | manyante santamātmānamasantamapi viśrutam

गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः | असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ | asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ

जिता सभा वस्त्रवता समाशा गोमता जिता | अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम्

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā | adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam

शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति | न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati | na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् | लवणोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram | lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha

सम्पन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा | क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā | kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते | दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate | daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate

अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् | उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम्

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam | uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः | ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ | aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः | तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव

indriyairindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ | tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva

यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्शिना | आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट्

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarśinā | āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते | अमित्रान्वाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate | amitrānvājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate

आत्मानमेव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् | ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet | tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु | परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu | parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate

रथः शरीरं पुरुषस्य राज; न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः | तैरप्रमत्तः कुशलः सदश्वै; र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rāja; nnātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ | tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvai; rdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् | अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam | avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim

अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः | इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम्

anarthamarthataḥ paśyannarthaṃ caivāpyanarthataḥ | indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham

धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः | श्रीप्राणधनदारेभ्य क्षिप्रं स परिहीयते

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ | śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate

अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः | इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद्भ्रश्यते हि सः

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ | indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyate hi saḥ

आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः | आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः

ātmanātmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyataiḥ | ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ | कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau | kāmaśca rājankrodhaśca tau prajñānaṃ vilumpataḥ

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ सम्भारान्योऽधिगच्छति | स वै सम्भृतसम्भारः सततं सुखमेधते

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati | sa vai sambhṛtasambhāraḥ satataṃ sukhamedhate

यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मतिक्षयान् | जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम्

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān | jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam

दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्मभिः | इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः

dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarmabhiḥ | indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ

असन्त्यागात्पापकृतामपापां; स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् | शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा; त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात्

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ; stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt | śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā; ttasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt

निजानुत्पततः शत्रून्पञ्च पञ्चप्रयोजनान् | यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम्

nijānutpatataḥ śatrūnpañca pañcaprayojanān | yo mohānna nigṛhṇāti tamāpadgrasate naram

अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता | दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम्

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā | damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām

आत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता | वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā | vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata

आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् | वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते

ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān | vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate

हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् | शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम्

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam | śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः | अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम्

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ | arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum

अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक्सुभाषिता | सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā | saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate

संरोहति शरैर्विद्धं वनं परशुना हतम् | वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्

saṃrohati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam | vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः | वाक्षल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ | vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि | परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

vāksāyakā vadanānniṣpatanti; yairāhataḥ śocati rātryahāni | parasya nāmarmasu te patanti; tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् | बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽपाचीनानि पश्यति

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam | buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते | अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite | anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati

सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत | पाण्डवानां विरोधेन न चैनामवबुध्यसे

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata | pāṇḍavānāṃ virodhena na caināmavabudhyase

राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् | शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet | śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ

अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः | तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित्

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheyapuraskṛtaḥ | tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit

आनृशंस्यादनुक्रोशाद्योऽसौ धर्मभृतां वरः | गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति

ānṛśaṃsyādanukrośādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ | gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati