Udyoga 35 — On wealth, dharma, and friends

ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः | शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ | śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase

सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् | उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam | ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate

आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो | इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho | iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोकेषु गीयते | तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate | tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् | विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā

केशिन्युवाच|| किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांसो दितिजाः स्विद्विरोचन | अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति

keśinyuvāca|| kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana | atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati

प्राजापत्या हि वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः | अस्माकं खल्विमे लोकाः के देवाः के द्विजातयः

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ | asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ

केशिन्युवाच|| इहैवास्स्व प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन | सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ

keśinyuvāca|| ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana | sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau

तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे | सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि सङ्गतौ

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase | sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau

सुधन्वोवाच|| अन्वालभे हिरण्मयं प्राह्रादेऽहं तवासनम् | एकत्वमुपसम्पन्नो न त्वासेयं त्वया सह

sudhanvovāca|| anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam | ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha

अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्यथ वा बृसीम् | सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम्

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm | sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam

सुधन्वोवाच|| पितापि ते समासीनमुपासीतैव मामधः | बालः सुखैधितो गेहे न त्वं किञ्चन बुध्यसे

sudhanvovāca|| pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ | bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiñcana budhyase

हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु नः | सुधन्वन्विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ | sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

सुधन्वोवाच|| हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन | प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः

sudhanvovāca|| hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana | prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते | न हि देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte | na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit

सुधन्वोवाच|| पितरं ते गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते | पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रह्रादो नानृतं वदेत्

sudhanvovāca|| pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte | putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet

इमौ तौ सम्प्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह | आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गमिहागतौ

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha | āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau

किं वै सहैव चरतो न पुरा चरतः सह | विरोचनैतत्पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha | virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā

न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे | प्रह्राद तत्त्वां पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदीः

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe | prahrāda tattvāṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ

उदकं मधुपर्कं चाप्यानयन्तु सुधन्वने | ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane | brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā

सुधन्वोवाच|| उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम | प्रह्राद त्वं तु नौ प्रश्नं तथ्यं प्रब्रूहि पृच्छतोः

sudhanvovāca|| udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama | prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ

पुत्रो वान्यो भवान्ब्रह्मन्साक्ष्ये चैव भवेत्स्थितः | तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत्

putro vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ | tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet

अथ यो नैव प्रब्रूयात्सत्यं वा यदि वानृतम् | एतत्सुधन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam | etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset

सुधन्वोवाच|| यां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः | यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

sudhanvovāca|| yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ | yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset

नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः | अमित्रान्भूयसः पश्यन्दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ | amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते | शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte | śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् | सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan | sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ

मत्तः श्रेयानङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन | मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जितः

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana | mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ

विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव | सुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava | sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam

सुधन्वोवाच|| यद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदीः | पुनर्ददामि ते तस्मात्पुत्रं प्रह्राद दुर्लभम्

sudhanvovāca|| yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ | punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham

एष प्रह्राद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः | पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुमार्याः संनिधौ मम

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ | pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ saṃnidhau mama

तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि | मा गमः ससुतामात्योऽत्ययं पुत्राननुभ्रमन्

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi | mā gamaḥ sasutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman

न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् | यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम्

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat | yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः | तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ | tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम् | नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा; श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले

na chandāṃsi vṛjināttārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam | nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā; śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम् | राजद्विष्टं स्त्रीपुमांसोर्विवादं; वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam | rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ; varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ

सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं; शलाकधूर्तं च चिकित्सकं च | अरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान्साक्ष्येष्वधिकुर्वीत सप्त

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca | ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitānsākṣyeṣvadhikurvīta sapta

मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं; मानेनाधीतमुत मानयज्ञः | एतानि चत्वार्यभयङ्कराणि; भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ; mānenādhītamuta mānayajñaḥ | etāni catvāryabhayaṅkarāṇi; bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी | पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī | parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ

भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात्पानपो द्विजः | अतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेदनिन्दकः

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ | atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindakaḥ

स्रुवप्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशश्चार्थवानपि | रक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात्सर्वे ब्रह्महणैः समाः

sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi | rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmahaṇaiḥ samāḥ

तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं; युगे भद्रो व्यवहारेण साधुः | शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ | śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaśca

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा; मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया | क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा; ह्रियं कामः सर्वमेवाभिमानः

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā; mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā | krodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ

श्रीर्मङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यात्सम्प्रवर्धते | दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate | dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च | पराक्रमश्चाबहुभाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca | parākramaścābahubhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

एतान्गुणांस्तात महानुभावा; नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य | राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान्गुणानेष गुणोऽतिभाति

etānguṇāṃstāta mahānubhāvā; neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya | rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti

अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके; स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि | चत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भि; श्चत्वार्येषामन्ववयन्ति सन्तः

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni | catvāryeṣāmanvavetāni sadbhi; ścatvāryeṣāmanvavayanti santaḥ

यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च; चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भिः | दमः सत्यमार्जवमानृशंस्यं; चत्वार्येतान्यन्ववयन्ति सन्तः

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca; catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ | damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ; catvāryetānyanvavayanti santaḥ

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् | नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति; न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम्

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam | nāsau dharmo yatra na satyamasti; na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम् | शौर्यं च चित्रभाष्यं च दश संसर्गयोनयः

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam | śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśa saṃsargayonayaḥ

पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम् | पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यमेवाश्नुते फलम्

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam | puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam

पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः | नष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ | naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ

पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुनः पुनः | वृद्धप्रज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ | vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ

असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृन्नरः | स कृच्छ्रं महदाप्नोति नचिरात्पापमाचरन्

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ | sa kṛcchraṃ mahadāpnoti nacirātpāpamācaran

अनसूयः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा | अकृच्छ्रात्सुखमाप्नोति सर्वत्र च विराजते

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā | akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate

प्रज्ञामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः | प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम्

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ | prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum

दिवसेनैव तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं वसेत् | अष्टमासेन तत्कुर्याद्येन वर्षाः सुखं वसेत्

divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vaset | aṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset

पूर्वे वयसि तत्कुर्याद्येन वृद्धः सुखं वसेत् | यावज्जीवेन तत्कुर्याद्येन प्रेत्य सुखं वसेत्

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset | yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम् | शूरं विगतसङ्ग्रामं गतपारं तपस्विनम्

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām | śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam

धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते | असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate | asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate

गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् | अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām | atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम् | प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām | prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca

द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी | क्षत्रियः स्वर्गभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम्

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī | kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः | शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ | śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत | तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata | tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

दुर्योधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा | कर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā | karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi

सर्वैर्गुणैरुपेताश्च पाण्डवा भरतर्षभ | पितृवत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत्

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha | pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat