Udyoga 37 — Short verses on right conduct

सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् | वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt | vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ

तानेवेन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् | अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा

tānevendrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt | atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā

यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते; यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् | स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते; यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaśca kupyate; yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam | striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te; yaścāyācyaṃ yācati yaśca katthate

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं; यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी | अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति; यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ; yaścābalo balinā nityavairī | aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaścākāmyaṃ kāmayate narendra

वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते; वध्वा वसन्नुत यो मानकामः | परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं; स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम्

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaśca manyate; vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ | parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam

यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः | यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह; एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ | yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha; ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य; स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः | मायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः

yasminyathā vartate yo manuṣya; stasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ | māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ

शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा | नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā | nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā

अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिप | क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipa | krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् | एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām | etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te

विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः | वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi gurutalpagaḥ | vṛṣalīpatirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata

शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः | एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ | etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ

गृही वदान्योऽनपविद्धवाक्यः; शेषान्नभोक्ताप्यविहिंसकश्च | नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्

gṛhī vadānyo'napaviddhavākyaḥ; śeṣānnabhoktāpyavihiṃsakaśca | nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः | अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ | apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये | अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye | apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् | ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet | grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि | आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi | ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज; न्नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय | तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य; न रोचते तव वैचित्रवीर्य

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rāja; nnaivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya | tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya; na rocate tava vaicitravīrya

काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरा; न्पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः | हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः; प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र

kākairimāṃścitrabarhānmayūrā; nparājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ | hitvā siṃhānkroṣṭukāngūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य | तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनमापत्सु परित्यजन्ति

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya | tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainamāpatsu parityajanti

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन; बाह्यं जनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम् | त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः; स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः

na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam | tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ; snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ

कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा; ण्यायव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् | सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहाया; न्सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvā; ṇyāyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim | saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyā; nsahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः | वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ | vaktā hitānāmanurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः; प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः | प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी; त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ | prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं; सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः | अरोगजातीयमुदारवाक्यं; दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ | arogajātīyamudāravākyaṃ; dūtaṃ vadantyaṣṭaguṇopapannam

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं; गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले | न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो; न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ; gacchennaraścetayāno vikāle | na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta

न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छे; त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य | न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति; सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्

na nihnavaṃ satragatasya gacche; tsaṃsṛṣṭamantrasya kusaṅgatasya | na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti; sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा | सेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव; व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bālaputrā | senājīvī coddhṛtabhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते; बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः | स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च; श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ | sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च | अनाविलं चास्य भवेदपत्यं; न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca | anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ; na cainamādyūna iti kṣipanti

अकर्मशीलं च महाशनं च; लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् | अदेशकालज्ञमनिष्टवेष; मेतान्गृहे न प्रतिवासयीत

akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam | adeśakālajñamaniṣṭaveṣa; metāngṛhe na prativāsayīta

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च; वराकसम्भूतममान्यमानिनम् | निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न; मेतान्भृशार्तोऽपि न जातु याचेत्

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca; varākasambhūtamamānyamāninam | niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghna; metānbhṛśārto'pi na jātu yācet

सङ्क्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च | विकृष्टरागं बहुमानिनं चा; प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट्

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca | vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cā; pyetānna seveta narādhamānṣaṭ

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः | अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ | anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय काञ्चित् | स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत्

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāñcit | sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet

हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् | तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham | tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye

बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च | व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca | vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ

पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं; यत्र व्यथेरन्नपि देवाः सशक्राः | पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो; यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ; yatra vyatherannapi devāḥ saśakrāḥ | putrairvairaṃ nityamudvignavāso; yaśaḥpraṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ

भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्रकल्प; द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य | उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः; श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे

bhīṣmasya kopastava cendrakalpa; droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya | utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahastiryagivāpatankhe

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः | पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम्

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ | pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām

धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः | मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात्

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ | mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् | वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम्

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam | vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam

न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् | यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān | yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ

अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् | न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम्

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaścaret | na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam

यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः | तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ | tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते | धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate | dharmārthakāmasaṃyogaṃ so'mutreha ca vindati

संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः | स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति

saṃniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ | sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati

बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे | यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते

balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me | yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते | धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate | dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ

यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् | अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम्

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam | abhijātabalaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam

येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत | यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata | yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñābalamucyate

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः | तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ | tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु | भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu | bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो; श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि | न होममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः

prajñāśareṇābhihatasya janto; ścikitsakāḥ santi na cauṣadhāni | na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत | नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata | nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु | न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu | na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते | तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate | tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā

एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः | क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते

evameva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ | kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate

लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः | न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता

latādharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ | na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā

वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय; सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि | सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्ये; त्सिंहा विनश्येयुरृते वनेन

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya; siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi | siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśye; tsiṃhā vinaśyeyurṛte vanena