Yuddha Kanda

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम्। रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam| rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt

कृतं हनूमता कार्यं सुमहद् भुवि दुर्लभम्। मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले

kṛtaṃ hanūmatā kāryaṃ sumahad bhuvi durlabham| manasāpi yadanyena na śakyaṃ dharaṇītale

नहि तं परिपश्यामि यस्तरेत महोदधिम्। अन्यत्र गरुडाद् वायोरन्यत्र च हनूमतः

nahi taṃ paripaśyāmi yastareta mahodadhim| anyatra garuḍād vāyoranyatra ca hanūmataḥ

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम्

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām| apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām

प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन् को नाम निष्क्रमेत्। को विशेत् सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम्

praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvan ko nāma niṣkramet| ko viśet sudurādharṣāṃ rākṣasaiśca surakṣitām

यो वीर्यबलसम्पन्नो न समः स्याद्धनूमतः। भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत्। एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च

yo vīryabalasampanno na samaḥ syāddhanūmataḥ| bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat| evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca

यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे। कुर्यात् तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम्

yo hi bhṛtyo niyuktaḥ san bhartrā karmaṇi duṣkare| kuryāt tadanurāgeṇa tamāhuḥ puruṣottamam

यो नियुक्तः परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम्। भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुर्मध्यमं नरम्

yo niyuktaḥ paraṃ kāryaṃ na kuryānnṛpateḥ priyam| bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhurmadhyamaṃ naram

नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद् यः समाहितः। भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम्

niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryād yaḥ samāhitaḥ| bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣādhamam

तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता। न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः

tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā| na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ

अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः। वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः

ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ| vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ

इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति। यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम्

idaṃ tu mama dīnasya mano bhūyaḥ prakarṣati| yadihāsya priyākhyāturna kurmi sadṛśaṃ priyam

एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः। मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः

eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanūmataḥ| mayā kālamimaṃ prāpya dattastasya mahātmanaḥ

इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे। हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम्

ityuktvā prītihṛṣṭāṅgo rāmastaṃ pariṣasvaje| hanūmantaṃ kṛtātmānaṃ kṛtakāryamupāgatam

ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुसत्तमः। हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः

dhyātvā punaruvācedaṃ vacanaṃ raghusattamaḥ| harīṇāmīśvarasyāpi sugrīvasyopaśṛṇvataḥ

सर्वथा सुकृतं तावत् सीतायाः परिमार्गणम्। सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम

sarvathā sukṛtaṃ tāvat sītāyāḥ parimārgaṇam| sāgaraṃ tu samāsādya punarnaṣṭaṃ mano mama

कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः। हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः

kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ| harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāgatāḥ

यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम। समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम्

yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama| samudrapāragamane harīṇāṃ kimivottaram

इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः। हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत्

ityuktvā śokasambhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ| hanūmantaṃ mahābāhustato dhyānamupāgamat

तं तु शोकपरिद्यूनं रामं दशरथात्मजम्। उवाच वचनं श्रीमान् सुग्रीवः शोकनाशनम्

taṃ tu śokaparidyūnaṃ rāmaṃ daśarathātmajam| uvāca vacanaṃ śrīmān sugrīvaḥ śokanāśanam

किं त्वया तप्यते वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा। मैवं भूस्त्यज संतापं कृतघ्न इव सौहृदम्

kiṃ tvayā tapyate vīra yathānyaḥ prākṛtastathā| maivaṃ bhūstyaja saṃtāpaṃ kṛtaghna iva sauhṛdam

संतापस्य च ते स्थानं नहि पश्यामि राघव। प्रवृत्तावुपलब्धायां ज्ञाते च निलये रिपोः

saṃtāpasya ca te sthānaṃ nahi paśyāmi rāghava| pravṛttāvupalabdhāyāṃ jñāte ca nilaye ripoḥ

मतिमान् शास्त्रवित् प्राज्ञः पण्डितश्चासि राघव। त्यजेमां प्राकृतां बुद्धिं कृतात्मेवार्थदूषिणीम्

matimān śāstravit prājñaḥ paṇḍitaścāsi rāghava| tyajemāṃ prākṛtāṃ buddhiṃ kṛtātmevārthadūṣiṇīm

समुद्रं लङ्घयित्वा तु महानक्रसमाकुलम्। लङ्कामारोहयिष्यामो हनिष्यामश्च ते रिपुम्

samudraṃ laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam| laṅkāmārohayiṣyāmo haniṣyāmaśca te ripum

निरुत्साहस्य दीनस्य शोकपर्याकुलात्मनः। सर्वार्था व्यवसीदन्ति व्यसनं चाधिगच्छति

nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ| sarvārthā vyavasīdanti vyasanaṃ cādhigacchati

इमे शूराः समर्थाश्च सर्वतो हरियूथपाः। त्वत्प्रियार्थं कृतोत्साहाः प्रवेष्टुमपि पावकम्। एषां हर्षेण जानामि तर्कश्चापि दृढो मम

ime śūrāḥ samarthāśca sarvato hariyūthapāḥ| tvatpriyārthaṃ kṛtotsāhāḥ praveṣṭumapi pāvakam| eṣāṃ harṣeṇa jānāmi tarkaścāpi dṛḍho mama

विक्रमेण समानेष्ये सीतां हत्वा यथा रिपुम्। रावणं पापकर्माणं तथा त्वं कर्तुमर्हसि

vikrameṇa samāneṣye sītāṃ hatvā yathā ripum| rāvaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ tathā tvaṃ kartumarhasi

सेतुरत्र यथा बद्ध्येद् यथा पश्येम तां पुरीम्। तस्य राक्षसराजस्य तथा त्वं कुरु राघव

seturatra yathā baddhyed yathā paśyema tāṃ purīm| tasya rākṣasarājasya tathā tvaṃ kuru rāghava

दृष्ट्वा तां हि पुरीं लङ्कां त्रिकूटशिखरे स्थिताम्। हतं च रावणं युद्धे दर्शनादवधारय

dṛṣṭvā tāṃ hi purīṃ laṅkāṃ trikūṭaśikhare sthitām| hataṃ ca rāvaṇaṃ yuddhe darśanādavadhāraya

अबद्‍ध्वा सागरे सेतुं घोरे च वरुणालये। लङ्कां न मर्दितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

abad‍dhvā sāgare setuṃ ghore ca varuṇālaye| laṅkāṃ na mardituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ

सेतुबन्धः समुद्रे च यावल्लङ्कासमीपतः। सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं जितमित्युपधारय। इमे हि समरे वीरा हरयः कामरूपिणः

setubandhaḥ samudre ca yāvallaṅkāsamīpataḥ| sarvaṃ tīrṇaṃ ca me sainyaṃ jitamityupadhāraya| ime hi samare vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ

तदलं विक्लवां बुद्धिं राजन् सर्वार्थनाशिनीम्। पुरुषस्य हि लोकेऽस्मिन् शोकः शौर्यापकर्षणः

tadalaṃ viklavāṃ buddhiṃ rājan sarvārthanāśinīm| puruṣasya hi loke'smin śokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ

यत् तु कार्यं मनुष्येण शौटीर्यमवलम्ब्यताम्। तदलंकरणायैव कर्तुर्भवति सत्वरम्

yat tu kāryaṃ manuṣyeṇa śauṭīryamavalambyatām| tadalaṃkaraṇāyaiva karturbhavati satvaram

अस्मिन् काले महाप्राज्ञ सत्त्वमातिष्ठ तेजसा। शूराणां हि मनुष्याणां त्वद्विधानां महात्मनाम्। विनष्टे वा प्रणष्टे वा शोकः सर्वार्थनाशनः

asmin kāle mahāprājña sattvamātiṣṭha tejasā| śūrāṇāṃ hi manuṣyāṇāṃ tvadvidhānāṃ mahātmanām| vinaṣṭe vā praṇaṣṭe vā śokaḥ sarvārthanāśanaḥ

तत्त्वं बुद्धिमतां श्रेष्ठः सर्वशास्त्रार्थकोविदः। मद्विधैः सचिवैः सार्धमरिं जेतुं समर्हसि

tattvaṃ buddhimatāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ| madvidhaiḥ sacivaiḥ sārdhamariṃ jetuṃ samarhasi

नहि पश्याम्यहं कंचित् त्रिषु लोकेषु राघव। गृहीतधनुषो यस्ते तिष्ठेदभिमुखो रणे

nahi paśyāmyahaṃ kaṃcit triṣu lokeṣu rāghava| gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhedabhimukho raṇe

वानरेषु समासक्तं न ते कार्यं विपत्स्यते। अचिराद् द्रक्ष्यसे सीतां तीर्त्वा सागरमक्षयम्

vānareṣu samāsaktaṃ na te kāryaṃ vipatsyate| acirād drakṣyase sītāṃ tīrtvā sāgaramakṣayam

तदलं शोकमालम्ब्य क्रोधमालम्ब भूपते। निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः सर्वे चण्डस्य बिभ्यति

tadalaṃ śokamālambya krodhamālamba bhūpate| niśceṣṭāḥ kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasya bibhyati

लङ्घनार्थं च घोरस्य समुद्रस्य नदीपतेः। सहास्माभिरिहोपेतः सूक्ष्मबुद्धिर्विचारय

laṅghanārthaṃ ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ| sahāsmābhirihopetaḥ sūkṣmabuddhirvicāraya

लङ्घिते तत्र तैः सैन्यैर्जितमित्येव निश्चिनु। सर्वं तीर्णं च मे सैन्यं जितमित्यवधार्यताम्

laṅghite tatra taiḥ sainyairjitamityeva niścinu| sarvaṃ tīrṇaṃ ca me sainyaṃ jitamityavadhāryatām

इमे हि हरयः शूराः समरे कामरूपिणः। तानरीन् विधमिष्यन्ति शिलापादपवृष्टिभिः

ime hi harayaḥ śūrāḥ samare kāmarūpiṇaḥ| tānarīn vidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ

कथंचित् परिपश्यामि लङ्घितं वरुणालयम्। हतमित्येव तं मन्ये युद्धे शत्रुनिबर्हण

kathaṃcit paripaśyāmi laṅghitaṃ varuṇālayam| hatamityeva taṃ manye yuddhe śatrunibarhaṇa

किमुक्त्वा बहुधा चापि सर्वथा विजयी भवान्। निमित्तानि च पश्यामि मनो मे सम्प्रहृष्यति

kimuktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayī bhavān| nimittāni ca paśyāmi mano me samprahṛṣyati

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत्। प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat| pratijagrāha kākutstho hanūmantamathābravīt

तपसा सेतुबन्धेन सागरोच्छोषणेन च। सर्वथापि समर्थोऽस्मि सागरस्यास्य लङ्घने

tapasā setubandhena sāgarocchoṣaṇena ca| sarvathāpi samartho'smi sāgarasyāsya laṅghane

कति दुर्गाणि दुर्गाया लङ्कायास्तद् ब्रवीष्व मे। ज्ञातुमिच्छामि तत् सर्वं दर्शनादिव वानर

kati durgāṇi durgāyā laṅkāyāstad bravīṣva me| jñātumicchāmi tat sarvaṃ darśanādiva vānara

बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियामपि। गुप्तिकर्म च लङ्काया रक्षसां सदनानि च

balasya parimāṇaṃ ca dvāradurgakriyāmapi| guptikarma ca laṅkāyā rakṣasāṃ sadanāni ca

यथासुखं यथावच्च लङ्कायामसि दृष्टवान्। सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि

yathāsukhaṃ yathāvacca laṅkāyāmasi dṛṣṭavān| sarvamācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hyasi

श्रुत्वा रामस्य वचनं हनूमान् मारुतात्मजः। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो रामं पुनरथाब्रवीत्

śrutvā rāmasya vacanaṃ hanūmān mārutātmajaḥ| vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho rāmaṃ punarathābravīt

श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये दुर्गकर्म विधानतः। गुप्ता पुरी यथा लङ्का रक्षिता च यथा बलैः

śrūyatāṃ sarvamākhyāsye durgakarma vidhānataḥ| guptā purī yathā laṅkā rakṣitā ca yathā balaiḥ

राक्षसाश्च यथा स्निग्धा रावणस्य च तेजसा। परां समृद्धिं लङ्कायाः सागरस्य च भीमताम्

rākṣasāśca yathā snigdhā rāvaṇasya ca tejasā| parāṃ samṛddhiṃ laṅkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām

विभागं च बलौघस्य निर्देशं वाहनस्य च। एवमुक्त्वा कपिश्रेष्ठः कथयामास तत्त्वतः

vibhāgaṃ ca balaughasya nirdeśaṃ vāhanasya ca| evamuktvā kapiśreṣṭhaḥ kathayāmāsa tattvataḥ

हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला। महती रथसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेविता

hṛṣṭapramuditā laṅkā mattadvipasamākulā| mahatī rathasampūrṇā rakṣogaṇaniṣevitā

दृढबद्धकपाटानि महापरिघवन्ति च। चत्वारि विपुलान्यस्या द्वाराणि सुमहान्ति च

dṛḍhabaddhakapāṭāni mahāparighavanti ca| catvāri vipulānyasyā dvārāṇi sumahānti ca

तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च। आगतं प्रतिसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते

tatreṣūpalayantrāṇi balavanti mahānti ca| āgataṃ pratisainyaṃ taistatra pratinivāryate

द्वारेषु संस्कृता भीमाः कालायसमयाः शिताः। शतशो रचिता वीरैः शतघ्न्यो रक्षसां गणैः

dvāreṣu saṃskṛtā bhīmāḥ kālāyasamayāḥ śitāḥ| śataśo racitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasāṃ gaṇaiḥ

सौवर्णस्तु महांस्तस्याः प्राकारो दुष्प्रधर्षणः। मणिविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः

sauvarṇastu mahāṃstasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ| maṇividrumavaidūryamuktāviracitāntaraḥ

सर्वतश्च महाभीमाः शीततोया महाशुभाः। अगाधा ग्राहवत्यश्च परिखा मीनसेविताः

sarvataśca mahābhīmāḥ śītatoyā mahāśubhāḥ| agādhā grāhavatyaśca parikhā mīnasevitāḥ

द्वारेषु तासां चत्वारः संक्रमाः परमायताः। यन्त्रैरुपेता बहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः

dvāreṣu tāsāṃ catvāraḥ saṃkramāḥ paramāyatāḥ| yantrairupetā bahubhirmahadbhirgṛhapaṅktibhiḥ

त्रायन्ते संक्रमास्तत्र परसैन्यागते सति। यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्ते परिखासु समन्ततः

trāyante saṃkramāstatra parasainyāgate sati| yantraistairavakīryante parikhāsu samantataḥ

एकस्त्वकम्प्यो बलवान् संक्रमः सुमहादृढः। काञ्चनैर्बहुभिः स्तम्भैर्वेदिकाभिश्च शोभितः

ekastvakampyo balavān saṃkramaḥ sumahādṛḍhaḥ| kāñcanairbahubhiḥ stambhairvedikābhiśca śobhitaḥ

स्वयं प्रकृतिमापन्नो युयुत्सू राम रावणः। उत्थितश्चाप्रमत्तश्च बलानामनुदर्शने

svayaṃ prakṛtimāpanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ| utthitaścāpramattaśca balānāmanudarśane

लङ्का पुनर्निरालम्बा देवदुर्गा भयावहा। नादेयं पार्वतं वान्यं कृत्रिमं च चतुर्विधम्

laṅkā punarnirālambā devadurgā bhayāvahā| nādeyaṃ pārvataṃ vānyaṃ kṛtrimaṃ ca caturvidham

स्थिता पारे समुद्रस्य दूरपारस्य राघव। नौपथश्चापि नास्त्यत्र निरुद्देशश्च सर्वतः

sthitā pāre samudrasya dūrapārasya rāghava| naupathaścāpi nāstyatra niruddeśaśca sarvataḥ

शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पूर्देवपुरोपमा। वाजिवारणसम्पूर्णा लङ्का परमदुर्जया

śailāgre racitā durgā sā pūrdevapuropamā| vājivāraṇasampūrṇā laṅkā paramadurjayā

परिखाश्च शतघ्न्यश्च यन्त्राणि विविधानि च। शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः

parikhāśca śataghnyaśca yantrāṇi vividhāni ca| śobhayanti purīṃ laṅkāṃ rāvaṇasya durātmanaḥ

अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम्। शूलहस्ता दुराधर्षाः सर्वे खड्गाग्रयोधिनः

ayutaṃ rakṣasāmatra pūrvadvāraṃ samāśritam| śūlahastā durādharṣāḥ sarve khaḍgāgrayodhinaḥ

नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम्। चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः

niyutaṃ rakṣasāmatra dakṣiṇadvāramāśritam| caturaṅgeṇa sainyena yodhāstatrāpyanuttamāḥ

प्रयुतं रक्षसामत्र पश्चिमद्वारमाश्रितम्। चर्मखड्गधराः सर्वे तथा सर्वास्त्रकोविदाः

prayutaṃ rakṣasāmatra paścimadvāramāśritam| carmakhaḍgadharāḥ sarve tathā sarvāstrakovidāḥ

न्यर्बुदं रक्षसामत्र उत्तरद्वारमाश्रितम्। रथिनश्चाश्ववाहाश्च कुलपुत्राः सुपूजिताः

nyarbudaṃ rakṣasāmatra uttaradvāramāśritam| rathinaścāśvavāhāśca kulaputrāḥ supūjitāḥ

शतशोऽथ सहस्राणि मध्यमं स्कन्धमाश्रिताः। यातुधाना दुराधर्षाः साग्रकोटिश्च रक्षसाम्

śataśo'tha sahasrāṇi madhyamaṃ skandhamāśritāḥ| yātudhānā durādharṣāḥ sāgrakoṭiśca rakṣasām

ते मया संक्रमा भग्नाः परिखाश्चावपूरिताः। दग्धा च नगरी लङ्का प्राकाराश्चावसादिताः। बलैकदेशः क्षपितो राक्षसानां महात्मनाम्

te mayā saṃkramā bhagnāḥ parikhāścāvapūritāḥ| dagdhā ca nagarī laṅkā prākārāścāvasāditāḥ| balaikadeśaḥ kṣapito rākṣasānāṃ mahātmanām

येन केन तु मार्गेण तराम वरुणालयम्। हतेति नगरी लङ्का वानरैरुपधार्यताम्

yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇālayam| hateti nagarī laṅkā vānarairupadhāryatām

अङ्गदो द्विविदो मैन्दो जाम्बवान् पनसो नलः। नीलः सेनापतिश्चैव बलशेषेण किं तव

aṅgado dvivido maindo jāmbavān panaso nalaḥ| nīlaḥ senāpatiścaiva balaśeṣeṇa kiṃ tava

प्लवमाना हि गत्वा त्वां रावणस्य महापुरीम्। सपर्वतवनां भित्त्वा सखातां च सतोरणाम्। सप्राकारां सभवनामानयिष्यन्ति राघव

plavamānā hi gatvā tvāṃ rāvaṇasya mahāpurīm| saparvatavanāṃ bhittvā sakhātāṃ ca satoraṇām| saprākārāṃ sabhavanāmānayiṣyanti rāghava

एवमाज्ञापय क्षिप्रं बलानां सर्वसंग्रहम्। मुहूर्तेन तु युक्तेन प्रस्थानमभिरोचय

evamājñāpaya kṣipraṃ balānāṃ sarvasaṃgraham| muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः। ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः

śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ| tato'bravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ

यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः। क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

yannivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ| kṣipramenāṃ vadhiṣyāmi satyametad bravīmi te

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचय। युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवाकरः

asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaya| yukto muhūrte vijaye prāpto madhyaṃ divākaraḥ

सीतां हृत्वा तु तद् यातु क्वासौ यास्यति जीवितः। सीता श्रुत्वाभियानं मे आशामेष्यति जीविते। जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वामृतमिवातुरः

sītāṃ hṛtvā tu tad yātu kvāsau yāsyati jīvitaḥ| sītā śrutvābhiyānaṃ me āśāmeṣyati jīvite| jīvitānte'mṛtaṃ spṛṣṭvā pītvāmṛtamivāturaḥ

उत्तराफाल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते। अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः

uttarāphālgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate| abhiprayāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति वै। निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम्

nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti vai| nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिमं मम। विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम्

upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamimaṃ mama| vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः। उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः

tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ| uvāca rāmo dharmātmā punarapyarthakovidaḥ

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम्। वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्

agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum| vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा। पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय

phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā| pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya

दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम्। राक्षसाः पथि रक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः

dūṣayeyurdurātmānaḥ pathi mūlaphalodakam| rākṣasāḥ pathi rakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः। अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम्

nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ| abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam

यत्तु फल्गु बलं किंचित् तदत्रैवोपपद्यताम्। एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम्

yattu phalgu balaṃ kiṃcit tadatraivopapadyatām| etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः। कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः

sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ| kapisiṃhāḥ prakarṣantu śataśo'tha sahasraśaḥ

गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः। गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः

gajaśca girisaṃkāśo gavayaśca mahābalaḥ| gavākṣaścāgrato yātu gavāṃ dṛpta ivarṣabhaḥ

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः। पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः

yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ patiḥ| pālayan dakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः। यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः

gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ| yātu vānaravāhinyāḥ savyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन्। अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः

yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan| adhiruhya hanūmantamairāvatamiveśvaraḥ

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः। सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा

aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścāntakopamaḥ| sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः। ऋक्षराजो महाबाहुः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः

jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ| ṛkṣarājo mahābāhuḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः। व्यादिदेश महावीर्यो वानरान् वानरर्षभः

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ| vyādideśa mahāvīryo vānarān vānararṣabhaḥ

ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य महौजसः। गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा

te vānaragaṇāḥ sarve samutpatya mahaujasaḥ| guhābhyaḥ śikharebhyaśca āśu pupluvire tadā

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः। जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्

tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ| jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि। वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा

śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi| vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी। हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणापि पालिताः

taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī| hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇāpi pālitāḥ

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः। क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम्

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ| kṣvelanto ninadantaśca jagmurvai dakṣiṇāṃ diśam

भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च। उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः

bhakṣayantaḥ sugandhīni madhūni ca phalāni ca| udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च। पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान्

anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahanti kṣipanti ca| patantaścotpatantyanye pātayantyapare parān

रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः। इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः

rāvaṇo no nihantavyaḥ sarve ca rajanīcarāḥ| iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ

पुरस्तादृषभो नीलो वीरः कुमुद एव च। पन्थानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह

purastādṛṣabho nīlo vīraḥ kumuda eva ca| panthānaṃ śodhayanti sma vānarairbahubhiḥ saha

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च। बलिभिर्बहुभिर्भीमैर्वृतः शत्रुनिबर्हणः

madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca| balibhirbahubhirbhīmairvṛtaḥ śatrunibarhaṇaḥ

हरिः शतबलिर्वीरः कोटिभिर्दशभिर्वृतः। सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम्

hariḥ śatabalirvīraḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ| sarvāmeko hyavaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः। अर्कश्च बहुभिः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति

koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ| arkaśca bahubhiḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ। सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः

suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau| sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ saṃrarakṣatuḥ

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः। सम्पतन् प्लवतां श्रेष्ठस्तद् बलं पर्यवारयत्

teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṃgavaḥ| sampatan plavatāṃ śreṣṭhastad balaṃ paryavārayat

दरीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः। सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान्

darīmukhaḥ prajaṅghaśca jambho'tha rabhasaḥ kapiḥ| sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṃgamān

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्ति बलदर्पिताः। अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम्

evaṃ te hariśārdūlā gacchanti baladarpitāḥ| apaśyanta giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ giriśatāyutam

सरांसि च सुफुल्लानि तटाकानि वराणि च। रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत्

sarāṃsi ca suphullāni taṭākāni varāṇi ca| rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat

वर्जयन् नागराभ्याशांस्तथा जनपदानपि। सागरौघनिभं भीमं तद् वानरबलं महत्

varjayan nāgarābhyāśāṃstathā janapadānapi| sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tad vānarabalaṃ mahat

निःससर्प महाघोरं भीमघोषमिवार्णवम्। तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः

niḥsasarpa mahāghoraṃ bhīmaghoṣamivārṇavam| tasya dāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuñjarāḥ

तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः। कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ

tūrṇamāpupluvuḥ sarve sadaśvā iva coditāḥ| kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau

महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ। ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः

mahadbhyāmiva saṃspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau| tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ

जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्। तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा

jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam| tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaḥ śubhayā girā

उवाच परिपूर्णार्थं पूर्णार्थप्रतिभानवान्। हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम्

uvāca paripūrṇārthaṃ pūrṇārthapratibhānavān| hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam

समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि। महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव

samṛddhārthaḥ samṛddhārthāmayodhyāṃ pratiyāsyasi| mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava

शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये। अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः

śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyevārthasiddhaye| anuvāti śivo vāyuḥ senāṃ mṛduhitaḥ sukhaḥ

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः। प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः

pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ| prasannāśca diśaḥ sarvā vimalaśca divākaraḥ

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः। ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः। अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम्

uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ| brahmarāśirviśuddhaśca śuddhāśca paramarṣayaḥ| arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः। पितामहः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्

triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣiḥ sapurohitaḥ| pitāmahaḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे। नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम्

vimale ca prakāśete viśākhe nirupadrave| nakṣatraṃ paramasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām

नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमतिपीड्यते। मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना

nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramatipīḍyate| mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā

सर्वं चैतद् विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम्। काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितम्

sarvaṃ caitad vināśāya rākṣasānāmupasthitam| kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatraṃ grahapīḍitam

प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च। प्रवान्ति नाधिका गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः

prasannāḥ surasāścāpo vanāni phalavanti ca| pravānti nādhikā gandhā yathartukusumā drumāḥ

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो। देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये। एवमार्य समीक्ष्यैतत् प्रीतो भवितुमर्हसि

vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho| devānāmiva sainyāni saṃgrāme tārakāmaye| evamārya samīkṣyaitat prīto bhavitumarhasi

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्। अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम हरिवाहिनी

iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt| athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma harivāhinī

ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखद्रंष्ट्रायुधैरपि। कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः

ṛkṣavānaraśārdūlairnakhadraṃṣṭrāyudhairapi| karāgraiścaraṇāgraiśca vānarairuddhataṃ rajaḥ

भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम्। सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी

bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām| saparvatavanākāśaṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī

छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसंततिः। उत्तरन्त्याश्च सेनायाः सततं बहुयोजनम्

chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasaṃtatiḥ| uttarantyāśca senāyāḥ satataṃ bahuyojanam

नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत्। सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान्

nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat| sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatān

समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च। मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक् चाधश्च साविशत्

samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca| madhyena ca samantācca tiryak cādhaśca sāviśat

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः। ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः

samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ| te hṛṣṭavadanāḥ sarve jagmurmārutaraṃhasaḥ

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः। हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम्

harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ| harṣaṃ vīryaṃ balodrekān darśayantaḥ parasparam

यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि। तत्र केचिद् द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे

yauvanotsekajād darpād vividhāṃścakruradhvani| tatra kecid drutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare

केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः। प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि संनिजघ्नुः पदान्यपि

kecit kilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ| prāsphoṭayaṃśca pucchāni saṃnijaghnuḥ padānyapi

भुजान् विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे। आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः

bhujān vikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire| ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ

महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिरे। ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः

mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrire| ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ

जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः शिलाद्रुमैः। ततः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः

jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuḥ śilādrumaiḥ| tataḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ

वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही। सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी

vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī| sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī

प्रहृष्टमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः। वानरास्त्वरिता यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। प्रमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन्

prahṛṣṭamuditāḥ sarve sugrīveṇābhipālitāḥ| vānarāstvaritā yānti sarve yuddhābhinandinaḥ| pramokṣayiṣavaḥ sītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan

ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतम्। सह्यपर्वतमासाद्य वानरास्ते समारुहन्

tataḥ pādapasambādhaṃ nānāvanasamāyutam| sahyaparvatamāsādya vānarāste samāruhan

काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च। पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च

kānanāni vicitrāṇi nadīprasravaṇāni ca| paśyannapi yayau rāmaḥ sahyasya malayasya ca

चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान्। तिनिशान् करवीरांश्च भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः

campakāṃstilakāṃścūtānaśokān sinduvārakān| tiniśān karavīrāṃśca bhañjanti sma plavaṃgamāḥ

अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्यग्रोधपादपान्। जम्बूकामलकान् नीपान् भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः

aṅkolāṃśca karañjāṃśca plakṣanyagrodhapādapān| jambūkāmalakān nīpān bhañjanti sma plavaṃgamāḥ

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः। वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान्

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ| vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān

मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः। षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु

mārutaḥ sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ| ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूषितः। धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घट्टितः

adhikaṃ śailarājastu dhātubhistu vibhūṣitaḥ| dhātubhyaḥ prasṛto reṇurvāyuvegena ghaṭṭitaḥ

सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः। गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः

sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ| giriprastheṣu ramyeṣu sarvataḥ samprapuṣpitāḥ

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः

ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ| mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा। रञ्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः

ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā| rañjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ

चूताः पाटलिकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशपाः कुटजास्तथा

cūtāḥ pāṭalikāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ| muculindārjunāścaiva śiṃśapāḥ kuṭajāstathā

हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा। नीलाशोकाश्च सरला अङ्कोलाः पद्मकास्तथा

hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā| nīlāśokāśca saralā aṅkolāḥ padmakāstathā

प्रीयमाणैः प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः। वाप्यस्तस्मिन् गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च

prīyamāṇaiḥ plavaṃgaistu sarve paryākulīkṛtāḥ| vāpyastasmin girau ramyāḥ palvalāni tathaiva ca

चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः। प्लवैः क्रौञ्चैश्च संकीर्णा वराहमृगसेविताः

cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ| plavaiḥ krauñcaiśca saṃkīrṇā varāhamṛgasevitāḥ

ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः। व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः

ṛkṣaistarakṣubhiḥ siṃhaiḥ śārdūlaiśca bhayāvahaiḥ| vyālaiśca bahubhirbhīmaiḥ sevyamānāḥ samantataḥ

पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः

padmaiḥ saugandhikaiḥ phullaiḥ kumudaiścotpalaistathā| vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः

tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā| snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ

अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः। फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च

anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ| phalānyamṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca

बभञ्जुर्वानरास्तत्र पादपानां मदोत्कटाः। द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः

babhañjurvānarāstatra pādapānāṃ madotkaṭāḥ| droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ

ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः। पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः

yayuḥ pibantaḥ svasthāste madhūni madhupiṅgalāḥ| pādapānavabhañjanto vikarṣantastathā latāḥ

विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः। वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधु दर्पिताः

vidhamanto girivarān prayayuḥ plavagarṣabhāḥ| vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhu darpitāḥ

अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे। बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरिपुङ्गवैः। यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा

anye vṛkṣān prapadyante prapibantyapi cāpare| babhūva vasudhā taistu sampūrṇā haripuṅgavaiḥ| yathā kamalakedāraiḥ pakvairiva vasuṃdharā

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः। आरुरोह महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम्

mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ| āruroha mahābāhuḥ śikharaṃ drumabhūṣitam

ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः। कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत् सलिलाशयम्

tataḥ śikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ| kūrmamīnasamākīrṇamapaśyat salilāśayam

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम्। आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम्

te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim| āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhīmaniḥsvanam

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम्। रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः

avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam| rāmo ramayatāṃ śreṣṭhaḥ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ

अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः। वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत्

atha dhautopalatalāṃ toyaughaiḥ sahasotthitaiḥ| velāmāsādya vipulāṃ rāmo vacanamabravīt

एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम्। इहेदानीं विचिन्ता सा या नः पूर्वमुपस्थिता

ete vayamanuprāptāḥ sugrīva varuṇālayam| ihedānīṃ vicintā sā yā naḥ pūrvamupasthitā

अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पतिः। न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः

ataḥ paramatīro'yaṃ sāgaraḥ saritāṃ patiḥ| na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह। यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात्

tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha| yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt

इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः। रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत् तदा

itīva sa mahābāhuḥ sītāharaṇakarśitaḥ| rāmaḥ sāgaramāsādya vāsamājñāpayat tadā

सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव। सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने

sarvāḥ senā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava| samprāpto mantrakālo naḥ sāgarasyeha laṅghane

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत्। गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः

svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścit kuto vrajet| gacchantu vānarāḥ śūrā jñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः। सेनां निवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुमायुते

rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ| senāṃ niveśayat tīre sāgarasya drumāyute

विरराज समीपस्थं सागरस्य च तद् बलम्। मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः

virarāja samīpasthaṃ sāgarasya ca tad balam| madhupāṇḍujalaḥ śrīmān dvitīya iva sāgaraḥ

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः। निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः

velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ| niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ

तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः। अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे

teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasaṃnāhaniḥsvanaḥ| antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता। त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत्

sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā| tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparābhavat

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी। वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम्

sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī| vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम्। पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः

dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam| paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ

चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये। हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः

caṇḍanakragrāhaghoraṃ kṣapādau divasakṣaye| hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम्। चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः

candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam| caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṃgilaiḥ

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम्। अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम्

dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam| avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam

सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम्। मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः। उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रहृष्टा जलराशयः

sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādhamasurālayam| makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ| utpetuśca nipetuśca prahṛṣṭā jalarāśayaḥ

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम्। सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा

agnicūrṇamivāviddhaṃ bhāsvarāmbumahoragam| surārinilayaṃ ghoraṃ pātālaviṣayaṃ sadā

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम्। सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत

sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam| sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣamadṛśyata

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा। तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारारत्नसमाकुले

sampṛktaṃ nabhasāpyambhaḥ sampṛktaṃ ca nabho'mbhasā| tādṛgrūpe sma dṛśyete tārāratnasamākule

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च। विशेषो न द्वयोरासीत् सागरस्याम्बरस्य च

samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca| viśeṣo na dvayorāsīt sāgarasyāmbarasya ca

अन्योन्यैरहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः। ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाम्बरे

anyonyairahatāḥ saktāḥ sasvanurbhīmaniḥsvanāḥ| ūrmayaḥ sindhurājasya mahābherya ivāmbare

रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना। उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम्

ratnaughajalasaṃnādaṃ viṣaktamiva vāyunā| utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam

ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम्। अनिलोद्‍धूतमाकाशे प्रवलान्तमिवोर्मिभिः

dadṛśuste mahātmāno vātāhatajalāśayam| anilod‍dhūtamākāśe pravalāntamivormibhiḥ

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुः स्थिताः। भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलमिव सागरम्

tato vismayamāpannā harayo dadṛśuḥ sthitāḥ| bhrāntormijālasaṃnādaṃ pralolamiva sāgaram

सा तु नीलेन विधिवत्स्वारक्षा सुसमाहिता। सागरस्योत्तरे तीरे साधु सा विनिवेशिता

sā tu nīlena vidhivatsvārakṣā susamāhitā| sāgarasyottare tīre sādhu sā viniveśitā

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ। विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशम्

maindaśca dvividaścobhau tatra vānarapuṅgavau| viceratuśca tāṃ senāṃ rakṣārthaṃ sarvatodiśam

निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः। पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत्

niviṣṭāyāṃ tu senāyāṃ tīre nadanadīpateḥ| pārśvasthaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāmo vacanamabravīt

शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति। मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते

śokaśca kila kālena gacchatā hyapagacchati| mama cāpaśyataḥ kāntāmahanyahani vardhate

न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च। एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते

na me duḥkhaṃ priyā dūre na me duḥkhaṃ hṛteti ca| etadevānuśocāmi vayo'syā hyativartate

वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश। त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः

vāhi vāta yataḥ kāntā tāṃ spṛṣṭvā māmapi spṛśa| tvayi me gātrasaṃsparśaścandre dṛṣṭisamāgamaḥ

तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये। हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत्

tanme dahati gātrāṇi viṣaṃ pītamivāśaye| hā nātheti priyā sā māṃ hriyamāṇā yadabravīt

तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविमलार्चिषा। रात्रिंदिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना

tadviyogendhanavatā taccintāvimalārciṣā| rātriṃdivaṃ śarīraṃ me dahyate madanāgninā

अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना। एवं च प्रज्वलन् कामो न मा सुप्तं जले दहेत्

avagāhyārṇavaṃ svapsye saumitre bhavatā vinā| evaṃ ca prajvalan kāmo na mā suptaṃ jale dahet

बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम्। यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ

bahvetat kāmayānasya śakyametena jīvitum| yadahaṃ sā ca vāmorurekāṃ dharaṇimāśritau

केदारस्येवाकेदारः सोदकस्य निरूदकः। उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम्

kedārasyevākedāraḥ sodakasya nirūdakaḥ| upasnehena jīvāmi jīvantīṃ yacchṛṇomi tām

कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणाम्। विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम्

kadā nu khalu suśroṇīṃ śatapatrāyatekṣaṇām| vijitya śatrūn drakṣyāmi sītāṃ sphītāmiva śriyam

कदा सुचारुदन्तोष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम्। ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः

kadā sucārudantoṣṭhaṃ tasyāḥ padmamivānanam| īṣadunnāmya pāsyāmi rasāyanamivāturaḥ

तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ। कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः

tau tasyāḥ sahitau pīnau stanau tālaphalopamau| kadā na khalu sotkampau śliṣyantyā māṃ bhajiṣyataḥ

सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती। मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति

sā nūnamasitāpāṅgī rakṣomadhyagatā satī| mannāthā nāthahīneva trātāraṃ nādhigacchati

कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया। राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च

kathaṃ janakarājasya duhitā mama ca priyā| rākṣasīmadhyagā śete snuṣā daśarathasya ca

अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति। विधूय जलदान् नीलान् शशिलेखा शरत्स्विव

avikṣobhyāṇi rakṣāṃsi sā vidhūyotpatiṣyati| vidhūya jaladān nīlān śaśilekhā śaratsviva

स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च। भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात्

svabhāvatanukā nūnaṃ śokenānaśanena ca| bhūyastanutarā sītā deśakālaviparyayāt

कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान्। शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसम्

kadā nu rākṣasendrasya nidhāyorasi sāyakān| śokaṃ pratyāhariṣyāmi śokamutsṛjya mānasam

कदा नु खलु मे साध्वी सीतामरसुतोपमा। सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम्

kadā nu khalu me sādhvī sītāmarasutopamā| sotkaṇṭhā kaṇṭhamālambya mokṣyatyānandajaṃ jalam

कदा शोकमिमं घोरं मैथिलीविप्रयोगजम्। सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा

kadā śokamimaṃ ghoraṃ maithilīviprayogajam| sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukletaraṃ yathā

एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः। दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत्

evaṃ vilapatastasya tatra rāmasya dhīmataḥ| dinakṣayānmandavapurbhāskaro'stamupāgamat

आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत। स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः

āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ saṃdhyāmupāsata| smaran kamalapatrākṣīṃ sītāṃ śokākulīkṛtaḥ

लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भयावहम्। राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणेव महात्मना। अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः

laṅkāyāṃ tu kṛtaṃ karma ghoraṃ dṛṣṭvā bhayāvaham| rākṣasendro hanumatā śakreṇeva mahātmanā| abravīd rākṣasān sarvān hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ

धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी। तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी

dharṣitā ca praviṣṭā ca laṅkā duṣprasahā purī| tena vānaramātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī

प्रासादो धर्षितश्चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः। आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता

prāsādo dharṣitaścaityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ| āvilā ca purī laṅkā sarvā hanumatā kṛtā

किं करिष्यामि भद्रं वः किं वो युक्तमनन्तरम्। उच्यतां नः समर्थं यत् कृतं च सुकृतं भवेत्

kiṃ kariṣyāmi bhadraṃ vaḥ kiṃ vo yuktamanantaram| ucyatāṃ naḥ samarthaṃ yat kṛtaṃ ca sukṛtaṃ bhavet

मन्त्रमूलं च विजयं प्रवदन्ति मनस्विनः। तस्माद् वै रोचये मन्त्रं रामं प्रति महाबलाः

mantramūlaṃ ca vijayaṃ pravadanti manasvinaḥ| tasmād vai rocaye mantraṃ rāmaṃ prati mahābalāḥ

त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः। तेषां तु समवेतानां गुणदोषौ वदाम्यहम्

trividhāḥ puruṣā loke uttamādhamamadhyamāḥ| teṣāṃ tu samavetānāṃ guṇadoṣau vadāmyaham

मन्त्रस्त्रिभिर्हि संयुक्तः समर्थैर्मन्त्रनिर्णये। मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैरपि वाधिकैः

mantrastribhirhi saṃyuktaḥ samarthairmantranirṇaye| mitrairvāpi samānārthairbāndhavairapi vādhikaiḥ

सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत्। दैवे च कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम्

sahito mantrayitvā yaḥ karmārambhān pravartayet| daive ca kurute yatnaṃ tamāhuḥ puruṣottamam

एकोऽर्थं विमृशेदेको धर्मे प्रकुरुते मनः। एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम्

eko'rthaṃ vimṛśedeko dharme prakurute manaḥ| ekaḥ kāryāṇi kurute tamāhurmadhyamaṃ naram

गुणदोषौ न निश्चित्य त्यक्त्वा दैवव्यपाश्रयम्। करिष्यामीति यः कार्यमुपेक्षेत् स नराधमः

guṇadoṣau na niścitya tyaktvā daivavyapāśrayam| kariṣyāmīti yaḥ kāryamupekṣet sa narādhamaḥ

यथेमे पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः। एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः

yatheme puruṣā nityamuttamādhamamadhyamāḥ| evaṃ mantro'pi vijñeya uttamādhamamadhyamaḥ

ऐकमत्यमुपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा। मन्त्रिणो यत्र निरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम्

aikamatyamupāgamya śāstradṛṣṭena cakṣuṣā| mantriṇo yatra niratāstamāhurmantramuttamam

बह्वीरपि मतीर्गत्वा मन्त्रिणामर्थनिर्णयः। पुनर्यत्रैकतां प्राप्तः स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः

bahvīrapi matīrgatvā mantriṇāmarthanirṇayaḥ| punaryatraikatāṃ prāptaḥ sa mantro madhyamaḥ smṛtaḥ

अन्योन्यमतिमास्थाय यत्र सम्प्रतिभाष्यते। न चैकमत्ये श्रेयोऽस्ति मन्त्रः सोऽधम उच्यते

anyonyamatimāsthāya yatra sampratibhāṣyate| na caikamatye śreyo'sti mantraḥ so'dhama ucyate

तस्मात् सुमन्त्रितं साधु भवन्तो मतिसत्तमाः। कार्यं सम्प्रतिपद्यन्तमेतत् कृत्यं मतं मम

tasmāt sumantritaṃ sādhu bhavanto matisattamāḥ| kāryaṃ sampratipadyantametat kṛtyaṃ mataṃ mama

वानराणां हि धीराणां सहस्रैः परिवारितः। रामोऽभ्येति पुरीं लङ्कामस्माकमुपरोधकः

vānarāṇāṃ hi dhīrāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ| rāmo'bhyeti purīṃ laṅkāmasmākamuparodhakaḥ

तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम्। तरसा युक्तरूपेण सानुजः सबलानुगः

tariṣyati ca suvyaktaṃ rāghavaḥ sāgaraṃ sukham| tarasā yuktarūpeṇa sānujaḥ sabalānugaḥ

समुद्रमुच्छोषयति वीर्येणान्यत्करोति वा। तस्मिन्नेवंविधे कार्ये विरुद्धे वानरैः सह। हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं सम्मन्त्र्यतां मम

samudramucchoṣayati vīryeṇānyatkaroti vā| tasminnevaṃvidhe kārye viruddhe vānaraiḥ saha| hitaṃ pure ca sainye ca sarvaṃ sammantryatāṃ mama

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास्ते महाबलाः। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम्

ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasāste mahābalāḥ| ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः। राजन् परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम्

dviṣatpakṣamavijñāya nītibāhyāstvabuddhayaḥ| rājan parighaśaktyṛṣṭiśūlapaṭṭiśakuntalam

सुमहन्नो बलं कस्माद् विषादं भजते भवान्। त्वया भोगवतीं गत्वा निर्जिताः पन्नगा युधि

sumahanno balaṃ kasmād viṣādaṃ bhajate bhavān| tvayā bhogavatīṃ gatvā nirjitāḥ pannagā yudhi

कैलासशिखरावासी यक्षैर्बहुभिरावृतः। सुमहत्कदनं कृत्वा वश्यस्ते धनदः कृतः

kailāsaśikharāvāsī yakṣairbahubhirāvṛtaḥ| sumahatkadanaṃ kṛtvā vaśyaste dhanadaḥ kṛtaḥ

स महेश्वरसख्येन श्लाघमानस्त्वया विभो। निर्जितः समरे रोषाल्लोकपालो महाबलः

sa maheśvarasakhyena ślāghamānastvayā vibho| nirjitaḥ samare roṣāllokapālo mahābalaḥ

विनिपात्य च यक्षौघान् विक्षोभ्य विनिगृह्य च। त्वया कैलासशिखराद् विमानमिदमाहृतम्

vinipātya ca yakṣaughān vikṣobhya vinigṛhya ca| tvayā kailāsaśikharād vimānamidamāhṛtam

मयेन दानवेन्द्रेण त्वद्भयात् सख्यमिच्छता। दुहिता तव भार्यार्थे दत्ता राक्षसपुङ्गव

mayena dānavendreṇa tvadbhayāt sakhyamicchatā| duhitā tava bhāryārthe dattā rākṣasapuṅgava

दानवेन्द्रो महाबाहो वीर्योत्सिक्तो दुरासदः। विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः

dānavendro mahābāho vīryotsikto durāsadaḥ| vigṛhya vaśamānītaḥ kumbhīnasyāḥ sukhāvahaḥ

निर्जितास्ते महाबाहो नागा गत्वा रसातलम्। वासुकिस्तक्षकः शङ्खो जटी च वशमाहृताः

nirjitāste mahābāho nāgā gatvā rasātalam| vāsukistakṣakaḥ śaṅkho jaṭī ca vaśamāhṛtāḥ

अक्षया बलवन्तश्च शूरा लब्धवराः पुनः। त्वया संवत्सरं युद्‍ध्वा समरे दानवा विभो

akṣayā balavantaśca śūrā labdhavarāḥ punaḥ| tvayā saṃvatsaraṃ yud‍dhvā samare dānavā vibho

स्वबलं समुपाश्रित्य नीता वशमरिंदम। मायाश्चाधिगतास्तत्र बह्व्यो वै राक्षसाधिप

svabalaṃ samupāśritya nītā vaśamariṃdama| māyāścādhigatāstatra bahvyo vai rākṣasādhipa

शूराश्च बलवन्तश्च वरुणस्य सुता रणे। निर्जितास्ते महाभाग चतुर्विधबलानुगाः

śūrāśca balavantaśca varuṇasya sutā raṇe| nirjitāste mahābhāga caturvidhabalānugāḥ

मृत्युदण्डमहाग्राहं शाल्मलीद्रुममण्डितम्। कालपाशमहावीचिं यमकिंकरपन्नगम्

mṛtyudaṇḍamahāgrāhaṃ śālmalīdrumamaṇḍitam| kālapāśamahāvīciṃ yamakiṃkarapannagam

महाज्वरेण दुर्धर्षं यमलोकमहार्णवम्। अवगाह्य त्वया राजन् यमस्य बलसागरम्

mahājvareṇa durdharṣaṃ yamalokamahārṇavam| avagāhya tvayā rājan yamasya balasāgaram

जयश्च विपुलः प्राप्तो मृत्युश्च प्रतिषेधितः। सुयुद्धेन च ते सर्वे लोकस्तत्र सुतोषिताः

jayaśca vipulaḥ prāpto mṛtyuśca pratiṣedhitaḥ| suyuddhena ca te sarve lokastatra sutoṣitāḥ

क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः। आसीद् वसुमती पूर्णा महद्भिरिव पादपैः

kṣatriyairbahubhirvīraiḥ śakratulyaparākramaiḥ| āsīd vasumatī pūrṇā mahadbhiriva pādapaiḥ

तेषां वीर्यगुणोत्साहैर्न समो राघवो रणे। प्रसह्य ते त्वया राजन् हताः समरदुर्जयाः

teṣāṃ vīryaguṇotsāhairna samo rāghavo raṇe| prasahya te tvayā rājan hatāḥ samaradurjayāḥ

तिष्ठ वा किं महाराज श्रमेण तव वानरान्। अयमेको महाबाहुरिन्द्रजित् क्षपयिष्यति

tiṣṭha vā kiṃ mahārāja śrameṇa tava vānarān| ayameko mahābāhurindrajit kṣapayiṣyati

अनेन च महाराज माहेश्वरमनुत्तमम्। इष्ट्वा यज्ञं वरो लब्धो लोके परमदुर्लभः

anena ca mahārāja māheśvaramanuttamam| iṣṭvā yajñaṃ varo labdho loke paramadurlabhaḥ

शक्तितोमरमीनं च विनिकीर्णान्त्रशैवलम्। गजकच्छपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम्

śaktitomaramīnaṃ ca vinikīrṇāntraśaivalam| gajakacchapasambādhamaśvamaṇḍūkasaṃkulam

रुद्रादित्यमहाग्राहं मरुद्वसुमहोरगम्। रथाश्वगजतोयौघं पदातिपुलिनं महत्

rudrādityamahāgrāhaṃ marudvasumahoragam| rathāśvagajatoyaughaṃ padātipulinaṃ mahat

अनेन हि समासाद्य देवानां बलसागरम्। गृहीतो दैवतपतिर्लङ्कां चापि प्रवेशितः

anena hi samāsādya devānāṃ balasāgaram| gṛhīto daivatapatirlaṅkāṃ cāpi praveśitaḥ

पितामहनियोगाच्च मुक्तः शम्बरवृत्रहा। गतस्त्रिविष्टपं राजन् सर्वदेवनमस्कृतः

pitāmahaniyogācca muktaḥ śambaravṛtrahā| gatastriviṣṭapaṃ rājan sarvadevanamaskṛtaḥ

तमेव त्वं महाराज विसृजेन्द्रजितं सुतम्। यावद् वानरसेनां तां सरामां नयति क्षयम्

tameva tvaṃ mahārāja visṛjendrajitaṃ sutam| yāvad vānarasenāṃ tāṃ sarāmāṃ nayati kṣayam

राजन्नापदयुक्तेयमागता प्राकृताज्जनात्। हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम्

rājannāpadayukteyamāgatā prākṛtājjanāt| hṛdi naiva tvayā kāryā tvaṃ vadhiṣyasi rāghavam

ततो नीलाम्बुदप्रख्यः प्रहस्तो नाम राक्षसः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा

tato nīlāmbudaprakhyaḥ prahasto nāma rākṣasaḥ| abravīt prāñjalirvākyaṃ śūraḥ senāpatistadā

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः। सर्वे धर्षयितुं शक्याः किं पुनर्मानवौ रणे

devadānavagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ| sarve dharṣayituṃ śakyāḥ kiṃ punarmānavau raṇe

सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता। नहि मे जीवतो गच्छेज्जीवन् स वनगोचरः

sarve pramattā viśvastā vañcitāḥ sma hanūmatā| nahi me jīvato gacchejjīvan sa vanagocaraḥ

सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्। करोम्यवानरां भूमिमाज्ञापयतु मां भवान्

sarvāṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām| karomyavānarāṃ bhūmimājñāpayatu māṃ bhavān

रक्षां चैव विधास्यामि वानराद् रजनीचर। नागमिष्यति ते दुःखं किंचिदात्मापराधजम्

rakṣāṃ caiva vidhāsyāmi vānarād rajanīcara| nāgamiṣyati te duḥkhaṃ kiṃcidātmāparādhajam

अब्रवीत् तु सुसंक्रुद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः। इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम्

abravīt tu susaṃkruddho durmukho nāma rākṣasaḥ| idaṃ na kṣamaṇīyaṃ hi sarveṣāṃ naḥ pradharṣaṇam

अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च। श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेण प्रधर्षणम्

ayaṃ paribhavo bhūyaḥ purasyāntaḥpurasya ca| śrīmato rākṣasendrasya vānareṇa pradharṣaṇam

अस्मिन् मुहूर्ते गत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान्। प्रविष्टान् सागरं भीममम्बरं वा रसातलम्

asmin muhūrte gatvaiko nivartiṣyāmi vānarān| praviṣṭān sāgaraṃ bhīmamambaraṃ vā rasātalam

ततोऽब्रवीत् सुसंक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रो महाबलः। प्रगृह्य परिघं घोरं मांसशोणितरूषितम्

tato'bravīt susaṃkruddho vajradaṃṣṭro mahābalaḥ| pragṛhya parighaṃ ghoraṃ māṃsaśoṇitarūṣitam

किं नो हनूमता कार्यं कृपणेन तपस्विना। रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवेऽपि सलक्ष्मणे

kiṃ no hanūmatā kāryaṃ kṛpaṇena tapasvinā| rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve'pi salakṣmaṇe

अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम्। आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम्

adya rāmaṃ sasugrīvaṃ parigheṇa salakṣmaṇam| āgamiṣyāmi hatvaiko vikṣobhya harivāhinīm

इदं ममापरं वाक्यं शृणु राजन् यदिच्छसि। उपायकुशलो ह्येव जयेच्छत्रूनतन्द्रितः

idaṃ mamāparaṃ vākyaṃ śṛṇu rājan yadicchasi| upāyakuśalo hyeva jayecchatrūnatandritaḥ

कामरूपधराः शूराः सुभीमा भीमदर्शनाः। राक्षसा वा सहस्राणि राक्षसाधिप निश्चिताः

kāmarūpadharāḥ śūrāḥ subhīmā bhīmadarśanāḥ| rākṣasā vā sahasrāṇi rākṣasādhipa niścitāḥ

काकुत्स्थमुपसंगम्य बिभ्रतो मानुषं वपुः। सर्वे ह्यसम्भ्रमा भूत्वा ब्रुवन्तु रघुसत्तमम्

kākutsthamupasaṃgamya bibhrato mānuṣaṃ vapuḥ| sarve hyasambhramā bhūtvā bruvantu raghusattamam

प्रेषिता भरतेनैव भ्रात्रा तव यवीयसा। स हि सेनां समुत्थाप्य क्षिप्रमेवोपयास्यति

preṣitā bharatenaiva bhrātrā tava yavīyasā| sa hi senāṃ samutthāpya kṣipramevopayāsyati

ततो वयमितस्तूर्णं शूलशक्तिगदाधराः। चापबाणासिहस्ताश्च त्वरितास्तत्र यामहे

tato vayamitastūrṇaṃ śūlaśaktigadādharāḥ| cāpabāṇāsihastāśca tvaritāstatra yāmahe

आकाशे गणशः स्थित्वा हत्वा तां हरिवाहिनीम्। अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या प्रापयाम यमक्षयम्

ākāśe gaṇaśaḥ sthitvā hatvā tāṃ harivāhinīm| aśmaśastramahāvṛṣṭyā prāpayāma yamakṣayam

एवं चेदुपसर्पेतामनयं रामलक्ष्मणौ। अवश्यमपनीतेन जहतामेव जीवितम्

evaṃ cedupasarpetāmanayaṃ rāmalakṣmaṇau| avaśyamapanītena jahatāmeva jīvitam

कौम्भकर्णिस्ततो वीरो निकुम्भो नाम वीर्यवान्। अब्रवीत् परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्

kaumbhakarṇistato vīro nikumbho nāma vīryavān| abravīt paramakruddho rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः। अहमेको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम्

sarve bhavantastiṣṭhantu mahārājena saṃgatāḥ| ahameko haniṣyāmi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam

सुग्रीवं सहनूमन्तं सर्वांश्चैवात्र वानरान्। ततो वज्रहनुर्नाम राक्षसः पर्वतोपमः

sugrīvaṃ sahanūmantaṃ sarvāṃścaivātra vānarān| tato vajrahanurnāma rākṣasaḥ parvatopamaḥ

क्रुद्धः परिलिहन् सृक्कां जिह्वया वाक्यमब्रवीत्। स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः

kruddhaḥ parilihan sṛkkāṃ jihvayā vākyamabravīt| svairaṃ kurvantu kāryāṇi bhavanto vigatajvarāḥ

एकोऽहं भक्षयिष्यामि तां सर्वां हरिवाहिनीम्। स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधु वारुणीम्

eko'haṃ bhakṣayiṣyāmi tāṃ sarvāṃ harivāhinīm| svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhu vāruṇīm

अहमेको वधिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम्। साङ्गदं च हनूमन्तं सर्वांश्चैवात्र वानरान्

ahameko vadhiṣyāmi sugrīvaṃ sahalakṣmaṇam| sāṅgadaṃ ca hanūmantaṃ sarvāṃścaivātra vānarān

ततो निकुम्भो रभसः सूर्यशत्रुर्महाबलः। सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च महापार्श्वमहोदरौ

tato nikumbho rabhasaḥ sūryaśatrurmahābalaḥ| suptaghno yajñakopaśca mahāpārśvamahodarau

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः। इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान् रावणात्मजः

agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ| indrajicca mahātejā balavān rāvaṇātmajaḥ

प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः। धूम्राक्षश्चातिकायश्च दुर्मुखश्चैव राक्षसः

prahasto'tha virūpākṣo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ| dhūmrākṣaścātikāyaśca durmukhaścaiva rākṣasaḥ

परिघान् पट्टिशान् शूलान् प्रासान् शक्तिपरश्वधान्। चापानि च सुबाणानि खड्गांश्च विपुलाम्बुभान्

parighān paṭṭiśān śūlān prāsān śaktiparaśvadhān| cāpāni ca subāṇāni khaḍgāṃśca vipulāmbubhān

प्रगृह्य परमक्रुद्धाः समुत्पत्य च राक्षसाः। अब्रुवन् रावणं सर्वे प्रदीप्ता इव तेजसा

pragṛhya paramakruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ| abruvan rāvaṇaṃ sarve pradīptā iva tejasā

अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्। कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता

adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam| kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā

तान् गृहीतायुधान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं पुनः प्रत्युपवेश्य तान्

tān gṛhītāyudhān sarvān vārayitvā vibhīṣaṇaḥ| abravīt prāñjalirvākyaṃ punaḥ pratyupaveśya tān

अप्युपायैस्त्रिभिस्तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते। तस्य विक्रमकालांस्तान् युक्तानाहुर्मनीषिणः

apyupāyaistribhistāta yo'rthaḥ prāptuṃ na śakyate| tasya vikramakālāṃstān yuktānāhurmanīṣiṇaḥ

प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च। विक्रमास्तात सिद्ध्यन्ति परीक्ष्य विधिना कृताः

pramatteṣvabhiyukteṣu daivena prahateṣu ca| vikramāstāta siddhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ

अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम्। जितरोषं दुराधर्षं तं धर्षयितुमिच्छथ

apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam| jitaroṣaṃ durādharṣaṃ taṃ dharṣayitumicchatha

समुद्रं लङ्घयित्वा तु घोरं नदनदीपतिम्। गतिं हनूमतो लोके को विद्यात् तर्कयेत वा

samudraṃ laṅghayitvā tu ghoraṃ nadanadīpatim| gatiṃ hanūmato loke ko vidyāt tarkayeta vā

बलान्यपरिमेयानि वीर्याणि च निशाचराः। परेषां सहसावज्ञा न कर्तव्या कथंचन

balānyaparimeyāni vīryāṇi ca niśācarāḥ| pareṣāṃ sahasāvajñā na kartavyā kathaṃcana

किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा। आजहार जनस्थानाद् यस्य भार्यां यशस्विनः

kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā| ājahāra janasthānād yasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ

खरो यद्यतिवृत्तस्तु स रामेण हतो रणे। अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथाबलम्

kharo yadyativṛttastu sa rāmeṇa hato raṇe| avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathābalam

एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद् भवेत्। आहृता सा परित्याज्या कलहार्थे कृते नु किम्

etannimittaṃ vaidehī bhayaṃ naḥ sumahad bhavet| āhṛtā sā parityājyā kalahārthe kṛte nu kim

न तु क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना। वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयतामस्य मैथिली

na tu kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā| vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatāmasya maithilī

यावन्न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम्। पुरीं दारयते बाणैर्दीयतामस्य मैथिली

yāvanna sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām| purīṃ dārayate bāṇairdīyatāmasya maithilī

यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी। नावस्कन्दति नो लङ्कां तावत् सीता प्रदीयताम्

yāvat sughorā mahatī durdharṣā harivāhinī| nāvaskandati no laṅkāṃ tāvat sītā pradīyatām

विनश्येद्धि पुरी लङ्का शूराः सर्वे च राक्षसाः। रामस्य दयिता पत्नी न स्वयं यदि दीयते

vinaśyeddhi purī laṅkā śūrāḥ sarve ca rākṣasāḥ| rāmasya dayitā patnī na svayaṃ yadi dīyate

प्रसादये त्वां बन्धुत्वात् कुरुष्व वचनं मम। हितं तथ्यं त्वहं ब्रूमि दीयतामस्य मैथिली

prasādaye tvāṃ bandhutvāt kuruṣva vacanaṃ mama| hitaṃ tathyaṃ tvahaṃ brūmi dīyatāmasya maithilī

पुरा शरत्सूर्यमरीचिसंनिभान् नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान् नृपात्मजः। सृजत्यमोघान् विशिखान् वधाय ते प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

purā śaratsūryamarīcisaṃnibhān navāgrapuṅkhān sudṛḍhān nṛpātmajaḥ| sṛjatyamoghān viśikhān vadhāya te pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

त्यजाशु कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम्। प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

tyajāśu kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam| prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। विसर्जयित्वा तान् सर्वान् प्रविवेश स्वकं गृहम्

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ| visarjayitvā tān sarvān praviveśa svakaṃ gṛham

ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः। राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः

tataḥ pratyuṣasi prāpte prāptadharmārthaniścayaḥ| rākṣasādhipaterveśma bhīmakarmā vibhīṣaṇaḥ

शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्। सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम्

śailāgracayasaṃkāśaṃ śailaśṛṅgamivonnatam| suvibhaktamahākakṣaṃ mahājanaparigraham

मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम्। राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम्

matimadbhirmahāmātrairanuraktairadhiṣṭhitam| rākṣasairāptaparyāptaiḥ sarvataḥ parirakṣitam

मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम्। शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम्

mattamātaṅganiḥśvāsairvyākulīkṛtamārutam| śaṅkhaghoṣamahāghoṣaṃ tūryasambādhanāditam

प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम्। तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम्

pramadājanasambādhaṃ prajalpitamahāpatham| taptakāñcananiryūhaṃ bhūṣaṇottamabhūṣitam

गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव। रत्नसंचयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव

gandharvāṇāmivāvāsamālayaṃ marutāmiva| ratnasaṃcayasambādhaṃ bhavanaṃ bhogināmiva

तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान्। अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः

taṃ mahābhramivādityastejovistṛtaraśmivān| agrajasyālayaṃ vīraḥ praviveśa mahādyutiḥ

पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान्। शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान्

puṇyān puṇyāhaghoṣāṃśca vedavidbhirudāhṛtān| śuśrāva sumahātejā bhrāturvijayasaṃśritān

पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिभिः सुमनोक्षतैः। मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः

pūjitān dadhipātraiśca sarpibhiḥ sumanokṣataiḥ| mantravedavido viprān dadarśa sa mahābalaḥ

स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा। आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम्

sa pūjyamāno rakṣobhirdīpyamānaṃ svatejasā| āsanasthaṃ mahābāhurvavande dhanadānujam

स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम्। जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः

sa rājadṛṣṭisampannamāsanaṃ hemabhūṣitam| jagāma samudācāraṃ prayujyācārakovidaḥ

स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसंनिधौ। उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम्

sa rāvaṇaṃ mahātmānaṃ vijane mantrisaṃnidhau| uvāca hitamatyarthaṃ vacanaṃ hetuniścitam

प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः। देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः

prasādya bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ sāntvenopasthitakramaḥ| deśakālārthasaṃvādi dṛṣṭalokaparāvaraḥ

यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परंतप। तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः

yadāprabhṛti vaidehī samprāpteha paraṃtapa| tadāprabhṛti dṛśyante nimittānyaśubhāni naḥ

सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः। मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते

sasphuliṅgaḥ sadhūmārciḥ sadhūmakaluṣodayaḥ| mantrasaṃdhukṣito'pyagnirna samyagabhivardhate

अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च। सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः

agniṣṭeṣvagniśālāsu tathā brahmasthalīṣu ca| sarīsṛpāṇi dṛśyante havyeṣu ca pipīlikāḥ

गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः। दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः

gavāṃ payāṃsi skannāni vimadā varakuñjarāḥ| dīnamaśvāḥ praheṣante navagrāsābhinandinaḥ

खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च। न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः

kharoṣṭrāśvatarā rājan bhinnaromāḥ sravanti ca| na svabhāve'vatiṣṭhante vidhānairapi cintitāḥ

वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः। समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः

vāyasāḥ saṃghaśaḥ krūrā vyāharanti samantataḥ| samavetāśca dṛśyante vimānāgreṣu saṃghaśaḥ

गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः। उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः

gṛdhrāśca parilīyante purīmupari piṇḍitāḥ| upapannāśca saṃdhye dve vyāharantyaśivaṃ śivāḥ

क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः। श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः

kravyādānāṃ mṛgāṇāṃ ca purīdvāreṣu saṃghaśaḥ| śrūyante vipulā ghoṣāḥ savisphūrjitaniḥsvanāḥ

तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम्। रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम्

tadevaṃ prastute kārye prāyaścittamidaṃ kṣamam| rocaye vīra vaidehī rāghavāya pradīyatām

इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया। तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि

idaṃ ca yadi vā mohāllobhād vā vyāhṛtaṃ mayā| tatrāpi ca mahārāja na doṣaṃ kartumarhasi

अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते। रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च

ayaṃ hi doṣaḥ sarvasya janasyāsyopalakṣyate| rakṣasāṃ rākṣasīnāṃ ca purasyāntaḥpurasya ca

प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः। अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम्। सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति

prāpaṇe cāsya mantrasya nivṛttāḥ sarvamantriṇaḥ| avaśyaṃ ca mayā vācyaṃ yad dṛṣṭamathavā śrutam| sampradhārya yathānyāyaṃ tad bhavān kartumarhati

इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान्। रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः

iti svamantriṇāṃ madhye bhrātā bhrātaramūcivān| rāvaṇaṃ rakṣasāṃ śreṣṭhaṃ pathyametad vibhīṣaṇaḥ

हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम्। निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत्

hitaṃ mahārthaṃ mṛdu hetusaṃhitaṃ vyatītakālāyatisampratikṣamam| niśamya tadvākyamupasthitajvaraḥ prasaṅgavānuttarametadabravīt

भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम्। सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः

bhayaṃ na paśyāmi kutaścidapyahaṃ na rāghavaḥ prāpsyati jātu maithilīm| suraiḥ sahendrairapi saṃgare kathaṃ mamāgrataḥ sthāsyati lakṣmaṇāgrajaḥ

इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो महाबलः संयति चण्डविक्रमः। दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं विसर्जयामास तदा विभीषणम्

ityevamuktvā surasainyanāśano mahābalaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ| daśānano bhrātaramāptavādinaṃ visarjayāmāsa tadā vibhīṣaṇam

स बभूव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः। असन्मानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणा

sa babhūva kṛśo rājā maithilīkāmamohitaḥ| asanmānācca suhṛdāṃ pāpaḥ pāpena karmaṇā

अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन्। अतीतसमये काले तस्मिन् वै युधि रावणः। अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत

atīva kāmasampanno vaidehīmanucintayan| atītasamaye kāle tasmin vai yudhi rāvaṇaḥ| amātyaiśca suhṛdbhiśca prāptakālamamanyata

स हेमजालविततं मणिविद्रुमभूषितम्। उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महारथम्

sa hemajālavitataṃ maṇividrumabhūṣitam| upagamya vinītāśvamāruroha mahāratham

तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम्। प्रययौ रक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति

tamāsthāya rathaśreṣṭhaṃ mahāmeghasamasvanam| prayayau rakṣasāṃ śreṣṭho daśagrīvaḥ sabhāṃ prati

असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्ततः। राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे

asicarmadharā yodhāḥ sarvāyudhadharāstataḥ| rākṣasā rākṣasendrasya purastāt sampratasthire

नानाविकृतवेषाश्च नानाभूषणभूषिताः। पार्श्वतः पृष्ठतश्चैनं परिवार्य ययुस्तदा

nānāvikṛtaveṣāśca nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ| pārśvataḥ pṛṣṭhataścainaṃ parivārya yayustadā

रथैश्चातिरथाः शीघ्रं मत्तैश्च वरवारणैः। अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः

rathaiścātirathāḥ śīghraṃ mattaiśca varavāraṇaiḥ| anūtpeturdaśagrīvamākrīḍadbhiśca vājibhiḥ

गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः। परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः। ततस्तूर्यसहस्राणं संजज्ञे निःस्वनो महान्

gadāparighahastāśca śaktitomarapāṇayaḥ| paraśvadhadharāścānye tathānye śūlapāṇayaḥ| tatastūryasahasrāṇaṃ saṃjajñe niḥsvano mahān

तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभां गच्छति रावणे। स नेमिघोषेण महान् सहसाभिनिनादयन्

tumulaḥ śaṅkhaśabdaśca sabhāṃ gacchati rāvaṇe| sa nemighoṣeṇa mahān sahasābhininādayan

राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः। विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतमशोभत

rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ pratipede mahārathaḥ| vimalaṃ cātapatraṃ ca pragṛhītamaśobhata

पाण्डुरं राक्षसेन्द्रस्य पूर्णस्ताराधिपो यथा। हेममञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे

pāṇḍuraṃ rākṣasendrasya pūrṇastārādhipo yathā| hemamañjarigarbhe ca śuddhasphaṭikavigrahe

चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे। ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थं पृथिवीस्थिताः

cāmaravyajane tasya rejatuḥ savyadakṣiṇe| te kṛtāñjalayaḥ sarve rathasthaṃ pṛthivīsthitāḥ

राक्षसा राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिस्तं ववन्दिरे। राक्षसैः स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिंदमः

rākṣasā rākṣasaśreṣṭhaṃ śirobhistaṃ vavandire| rākṣasaiḥ stūyamānaḥ sañjayāśīrbhirariṃdamaḥ

आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा। सुवर्णरजतास्तीर्णां विशुद्धस्फटिकान्तराम्

āsasāda mahātejāḥ sabhāṃ viracitāṃ tadā| suvarṇarajatāstīrṇāṃ viśuddhasphaṭikāntarām

विराजमानो वपुषा रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम्। तां पिशाचशतैः षड्‍‍भिरभिगुप्तां सदाप्रभाम्

virājamāno vapuṣā rukmapaṭṭottaracchadām| tāṃ piśācaśataiḥ ṣaḍ‍‍bhirabhiguptāṃ sadāprabhām

प्रविवेश महातेजाः सुकृतां विश्वकर्मणा। तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिनसंवृतम्

praviveśa mahātejāḥ sukṛtāṃ viśvakarmaṇā| tasyāṃ tu vaidūryamayaṃ priyakājinasaṃvṛtam

महत्सोपाश्रयं भेजे रावणः परमासनम्। ततः शशासेश्वरवद्दूताँल्लघुपराक्रमान्

mahatsopāśrayaṃ bheje rāvaṇaḥ paramāsanam| tataḥ śaśāseśvaravaddūtā~llaghuparākramān

समानयत मे क्षिप्रमिहैतान् राक्षसानिति। कृत्यमस्ति महज्जाने कर्तव्यमिति शत्रुभिः

samānayata me kṣipramihaitān rākṣasāniti| kṛtyamasti mahajjāne kartavyamiti śatrubhiḥ

राक्षसास्तद्वचः श्रुत्वा लङ्कायां परिचक्रमुः। अनुगेहमवस्थाय विहारशयनेषु च। उद्यानेषु च रक्षांसि चोदयन्तो ह्यभीतवत्

rākṣasāstadvacaḥ śrutvā laṅkāyāṃ paricakramuḥ| anugehamavasthāya vihāraśayaneṣu ca| udyāneṣu ca rakṣāṃsi codayanto hyabhītavat

ते रथान्तचरा एके दृप्तानेके दृढान् हयान्। नागानेकेऽधिरुरुहुर्जग्मुश्चैके पदातयः

te rathāntacarā eke dṛptāneke dṛḍhān hayān| nāgāneke'dhiruruhurjagmuścaike padātayaḥ

सा पुरी परमाकीर्णा रथकुञ्जरवाजिभिः। सम्पतद्भिर्विरुरुचे गरुत्मद्भिरिवाम्बरम्

sā purī paramākīrṇā rathakuñjaravājibhiḥ| sampatadbhirviruruce garutmadbhirivāmbaram

ते वाहनान्यवस्थाय यानानि विविधानि च। सभां पद्भिः प्रविविशुः सिंहा गिरिगुहामिव

te vāhanānyavasthāya yānāni vividhāni ca| sabhāṃ padbhiḥ praviviśuḥ siṃhā giriguhāmiva

राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु राज्ञा ते प्रतिपूजिताः। पीठेष्वन्ये बृसीष्वन्ये भूमौ केचिदुपाविशन्

rājñaḥ pādau gṛhītvā tu rājñā te pratipūjitāḥ| pīṭheṣvanye bṛsīṣvanye bhūmau kecidupāviśan

ते समेत्य सभायां वै राक्षसा राजशासनात्। यथार्हमुपतस्थुस्ते रावणं राक्षसाधिपम्

te sametya sabhāyāṃ vai rākṣasā rājaśāsanāt| yathārhamupatasthuste rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

मन्त्रिणश्च यथामुख्या निश्चितार्थेषु पण्डिताः। अमात्याश्च गुणोपेताः सर्वज्ञा बुद्धिदर्शनाः

mantriṇaśca yathāmukhyā niścitārtheṣu paṇḍitāḥ| amātyāśca guṇopetāḥ sarvajñā buddhidarśanāḥ

समीयुस्तत्र शतशः शूराश्च बहवस्तथा। सभायां हेमवर्णायां सर्वार्थस्य सुखाय वै

samīyustatra śataśaḥ śūrāśca bahavastathā| sabhāyāṃ hemavarṇāyāṃ sarvārthasya sukhāya vai

ततो महात्मा विपुलं सुयुग्यं रथं वरं हेमविचित्रिताङ्गम्। शुभं समास्थाय ययौ यशस्वी विभीषणः संसदमग्रजस्य

tato mahātmā vipulaṃ suyugyaṃ rathaṃ varaṃ hemavicitritāṅgam| śubhaṃ samāsthāya yayau yaśasvī vibhīṣaṇaḥ saṃsadamagrajasya

स पूर्वजायावरजः शशंस नामाथ पश्चाच्चरणौ ववन्दे। शुकः प्रहस्तश्च तथैव तेभ्यो ददौ यथार्हं पृथगासनानि

sa pūrvajāyāvarajaḥ śaśaṃsa nāmātha paścāccaraṇau vavande| śukaḥ prahastaśca tathaiva tebhyo dadau yathārhaṃ pṛthagāsanāni

सुवर्णनानामणिभूषणानां सुवाससां संसदि राक्षसानाम्। तेषां परार्घ्यागुरुचन्दनानां स्रजां च गन्धाः प्रववुः समन्तात्

suvarṇanānāmaṇibhūṣaṇānāṃ suvāsasāṃ saṃsadi rākṣasānām| teṣāṃ parārghyāgurucandanānāṃ srajāṃ ca gandhāḥ pravavuḥ samantāt

न चुक्रुशुर्नानृतमाह कश्चित् सभासदो नापि जजल्पुरुच्चैः। संसिद्धार्थाः सर्व एवोग्रवीर्या भर्तुः सर्वे ददृशुश्चाननं ते

na cukruśurnānṛtamāha kaścit sabhāsado nāpi jajalpuruccaiḥ| saṃsiddhārthāḥ sarva evogravīryā bhartuḥ sarve dadṛśuścānanaṃ te

स रावणः शस्त्रभृतां मनस्विनां महाबलानां समितौ मनस्वी। तस्यां सभायां प्रभया चकाशे मध्ये वसूनामिव वज्रहस्तः

sa rāvaṇaḥ śastrabhṛtāṃ manasvināṃ mahābalānāṃ samitau manasvī| tasyāṃ sabhāyāṃ prabhayā cakāśe madhye vasūnāmiva vajrahastaḥ

स तां परिषदं कृत्स्नां समीक्ष्य समितिंजयः। प्रचोदयामास तदा प्रहस्तं वाहिनीपतिम्

sa tāṃ pariṣadaṃ kṛtsnāṃ samīkṣya samitiṃjayaḥ| pracodayāmāsa tadā prahastaṃ vāhinīpatim

सेनापते यथा ते स्युः कृतविद्याश्चतुर्विधाः। योधा नगररक्षायां तथा व्यादेष्टुमर्हसि

senāpate yathā te syuḥ kṛtavidyāścaturvidhāḥ| yodhā nagararakṣāyāṃ tathā vyādeṣṭumarhasi

स प्रहस्तः प्रणीतात्मा चिकीर्षन् राजशासनम्। विनिक्षिपद् बलं सर्वं बहिरन्तश्च मन्दिरे

sa prahastaḥ praṇītātmā cikīrṣan rājaśāsanam| vinikṣipad balaṃ sarvaṃ bahirantaśca mandire

ततो विनिक्षिप्य बलं सर्वं नगरगुप्तये। प्रहस्तः प्रमुखे राज्ञो निषसाद जगाद च

tato vinikṣipya balaṃ sarvaṃ nagaraguptaye| prahastaḥ pramukhe rājño niṣasāda jagāda ca

विहितं बहिरन्तश्च बलं बलवतस्तव। कुरुष्वाविमनाः क्षिप्रं यदभिप्रेतमस्ति ते

vihitaṃ bahirantaśca balaṃ balavatastava| kuruṣvāvimanāḥ kṣipraṃ yadabhipretamasti te

प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा राजा राज्यहितैषिणः। सुखेप्सुः सुहृदां मध्ये व्याजहार स रावणः

prahastasya vacaḥ śrutvā rājā rājyahitaiṣiṇaḥ| sukhepsuḥ suhṛdāṃ madhye vyājahāra sa rāvaṇaḥ

प्रियाप्रिये सुखे दुःखे लाभालाभे हिताहिते। धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु यूयमर्हथ वेदितुम्

priyāpriye sukhe duḥkhe lābhālābhe hitāhite| dharmakāmārthakṛcchreṣu yūyamarhatha veditum

सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धानि सर्वदा। मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विफलानि मे

sarvakṛtyāni yuṣmābhiḥ samārabdhāni sarvadā| mantrakarmaniyuktāni na jātu viphalāni me

ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिव वासवः। भवद्भिरहमत्यर्थं वृतः श्रियमवाप्नुयाम्

sasomagrahanakṣatrairmarudbhiriva vāsavaḥ| bhavadbhirahamatyarthaṃ vṛtaḥ śriyamavāpnuyām

अहं तु खलु सर्वान् वः समर्थयितुमुद्यतः। कुम्भकर्णस्य तु स्वप्नान् नेममर्थमचोदयम्

ahaṃ tu khalu sarvān vaḥ samarthayitumudyataḥ| kumbhakarṇasya tu svapnān nemamarthamacodayam

अयं हि सुप्तः षण्मासान् कुम्भकर्णो महाबलः। सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः स इदानीं समुत्थितः

ayaṃ hi suptaḥ ṣaṇmāsān kumbhakarṇo mahābalaḥ| sarvaśastrabhṛtāṃ mukhyaḥ sa idānīṃ samutthitaḥ

इयं च दण्डकारण्याद् रामस्य महिषी प्रिया। रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीता जनकात्मजा

iyaṃ ca daṇḍakāraṇyād rāmasya mahiṣī priyā| rakṣobhiścaritoddeśādānītā janakātmajā

सा मे न शय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी। त्रिषु लोकेषु चान्या मे न सीतासदृशी तथा

sā me na śayyāmāroḍhumicchatyalasagāminī| triṣu lokeṣu cānyā me na sītāsadṛśī tathā

तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना। हेमबिम्बनिभा सौम्या मायेव मयनिर्मिता

tanumadhyā pṛthuśroṇī śaradindunibhānanā| hemabimbanibhā saumyā māyeva mayanirmitā

सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ चरणौ सुप्रतिष्ठितौ। दृष्ट्वा ताम्रनखौ तस्या दीप्यते मे शरीरजः

sulohitatalau ślakṣṇau caraṇau supratiṣṭhitau| dṛṣṭvā tāmranakhau tasyā dīpyate me śarīrajaḥ

हुताग्नेरर्चिसंकाशामेनां सौरीमिव प्रभाम्। उन्नसं विमलं वल्गु वदनं चारुलोचनम्

hutāgnerarcisaṃkāśāmenāṃ saurīmiva prabhām| unnasaṃ vimalaṃ valgu vadanaṃ cārulocanam

पश्यंस्तदवशस्तस्याः कामस्य वशमेयिवान्। क्रोधहर्षसमानेन दुर्वर्णकरणेन च

paśyaṃstadavaśastasyāḥ kāmasya vaśameyivān| krodhaharṣasamānena durvarṇakaraṇena ca

शोकसंतापनित्येन कामेन कलुषीकृतः। सा तु संवत्सरं कालं मामयाचत भामिनी

śokasaṃtāpanityena kāmena kaluṣīkṛtaḥ| sā tu saṃvatsaraṃ kālaṃ māmayācata bhāminī

प्रतीक्षमाणा भर्तारं राममायतलोचना। तन्मया चारुनेत्रायाः प्रतिज्ञातं वचः शुभम्

pratīkṣamāṇā bhartāraṃ rāmamāyatalocanā| tanmayā cārunetrāyāḥ pratijñātaṃ vacaḥ śubham

श्रान्तोऽहं सततं कामाद् यातो हय इवाध्वनि। कथं सागरमक्षोभ्यं तरिष्यन्ति वनौकसः

śrānto'haṃ satataṃ kāmād yāto haya ivādhvani| kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tariṣyanti vanaukasaḥ

बहुसत्त्वझषाकीर्णं तौ वा दशरथात्मजौ। अथवा कपिनैकेन कृतं नः कदनं महत्

bahusattvajhaṣākīrṇaṃ tau vā daśarathātmajau| athavā kapinaikena kṛtaṃ naḥ kadanaṃ mahat

दुर्ज्ञेयाः कार्यगतयो ब्रूत यस्य यथामति। मानुषान्नो भयं नास्ति तथापि तु विमृश्यताम्

durjñeyāḥ kāryagatayo brūta yasya yathāmati| mānuṣānno bhayaṃ nāsti tathāpi tu vimṛśyatām

तदा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितोऽजयम्। ते मे भवन्तश्च तथा सुग्रीवप्रमुखान् हरीन्

tadā devāsure yuddhe yuṣmābhiḥ sahito'jayam| te me bhavantaśca tathā sugrīvapramukhān harīn

परे पारे समुद्रस्य पुरस्कृत्य नृपात्मजौ। सीतायाः पदवीं प्राप्य सम्प्राप्तौ वरुणालयम्

pare pāre samudrasya puraskṛtya nṛpātmajau| sītāyāḥ padavīṃ prāpya samprāptau varuṇālayam

अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ। भवद्भिर्मन्त्र्यतां मन्त्रः सुनीतं चाभिधीयताम्

adeyā ca yathā sītā vadhyau daśarathātmajau| bhavadbhirmantryatāṃ mantraḥ sunītaṃ cābhidhīyatām

नहि शक्तिं प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित्। सागरं वानरैस्तीर्त्वा निश्चयेन जयो मम

nahi śaktiṃ prapaśyāmi jagatyanyasya kasyacit| sāgaraṃ vānaraistīrtvā niścayena jayo mama

तस्य कामपरीतस्य निशम्य परिदेवितम्। कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेदमब्रवीत्

tasya kāmaparītasya niśamya paridevitam| kumbhakarṇaḥ pracukrodha vacanaṃ cedamabravīt

यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य प्रसह्य सीता खलु सा इहाहृता। सकृत् समीक्ष्यैव सुनिश्चितं तदा भजेत चित्तं यमुनेव यामुनम्

yadā tu rāmasya salakṣmaṇasya prasahya sītā khalu sā ihāhṛtā| sakṛt samīkṣyaiva suniścitaṃ tadā bhajeta cittaṃ yamuneva yāmunam

सर्वमेतन्महाराज कृतमप्रतिमं तव। विधीयेत सहास्माभिरादावेवास्य कर्मणः

sarvametanmahārāja kṛtamapratimaṃ tava| vidhīyeta sahāsmābhirādāvevāsya karmaṇaḥ

न्यायेन राजकार्याणि यः करोति दशानन। न स संतप्यते पश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः

nyāyena rājakāryāṇi yaḥ karoti daśānana| na sa saṃtapyate paścānniścitārthamatirnṛpaḥ

अनुपायेन कर्माणि विपरीतानि यानि च। क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव

anupāyena karmāṇi viparītāni yāni ca| kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva

यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कर्माण्यभिचिकीर्षति। पूर्वं चापरकार्याणि स न वेद नयानयौ

yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi karmāṇyabhicikīrṣati| pūrvaṃ cāparakāryāṇi sa na veda nayānayau

चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्ष्याधिकं बलम्। छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः

capalasya tu kṛtyeṣu prasamīkṣyādhikaṃ balam| chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ

त्वयेदं महदारब्धं कार्यमप्रतिचिन्तितम्। दिष्ट्या त्वां नावधीद् रामो विषमिश्रमिवामिषम्

tvayedaṃ mahadārabdhaṃ kāryamapraticintitam| diṣṭyā tvāṃ nāvadhīd rāmo viṣamiśramivāmiṣam

तस्मात् त्वया समारब्धं कर्म ह्यप्रतिमं परैः। अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूंस्तवानघ

tasmāt tvayā samārabdhaṃ karma hyapratimaṃ paraiḥ| ahaṃ samīkariṣyāmi hatvā śatrūṃstavānagha

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव निशाचर। यदि शक्रविवस्वन्तौ यदि पावकमारुतौ। तावहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava niśācara| yadi śakravivasvantau yadi pāvakamārutau| tāvahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi

गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः। नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद् वै पुरंदरः

girimātraśarīrasya mahāparighayodhinaḥ| nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyād vai puraṃdaraḥ

पुनर्मां स द्वितीयेन शरेण निहनिष्यति। ततोऽहं तस्य पास्यामि रुधिरं काममाश्वस

punarmāṃ sa dvitīyena śareṇa nihaniṣyati| tato'haṃ tasya pāsyāmi rudhiraṃ kāmamāśvasa

वधेन वै दाशरथेः सुखावहं जयं तवाहर्तुमहं यतिष्ये। हत्वा च रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान्

vadhena vai dāśaratheḥ sukhāvahaṃ jayaṃ tavāhartumahaṃ yatiṣye| hatvā ca rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कार्याणि हितानि विज्वरः। मया तु रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kāryāṇi hitāni vijvaraḥ| mayā tu rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati

रावणं क्रुद्धमाज्ञाय महापार्श्वो महाबलः। मुहूर्तमनुसंचिन्त्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

rāvaṇaṃ kruddhamājñāya mahāpārśvo mahābalaḥ| muhūrtamanusaṃcintya prāñjalirvākyamabravīt

यः खल्वपि वनं प्राप्य मृगव्यालनिषेवितम्। न पिबेन्मधु सम्प्राप्य स नरो बालिशो भवेत्

yaḥ khalvapi vanaṃ prāpya mṛgavyālaniṣevitam| na pibenmadhu samprāpya sa naro bāliśo bhavet

ईश्वरस्येश्वरः कोऽस्ति तव शत्रुनिबर्हण। रमस्व सह वैदेह्या शत्रूनाक्रम्य मूर्धसु

īśvarasyeśvaraḥ ko'sti tava śatrunibarhaṇa| ramasva saha vaidehyā śatrūnākramya mūrdhasu

बलात् कुक्कुटवृत्तेन प्रवर्तस्व महाबल। आक्रम्याक्रम्य सीतां वै तां भुङ्क्ष्व च रमस्व च

balāt kukkuṭavṛttena pravartasva mahābala| ākramyākramya sītāṃ vai tāṃ bhuṅkṣva ca ramasva ca

लब्धकामस्य ते पश्चादागमिष्यति किं भयम्। प्राप्तमप्राप्तकालं वा सर्वं प्रतिविधास्यसे

labdhakāmasya te paścādāgamiṣyati kiṃ bhayam| prāptamaprāptakālaṃ vā sarvaṃ pratividhāsyase

कुम्भकर्णः सहास्माभिरिन्द्रजिच्च महाबलः। प्रतिषेधयितुं शक्तौ सवज्रमपि वज्रिणम्

kumbhakarṇaḥ sahāsmābhirindrajicca mahābalaḥ| pratiṣedhayituṃ śaktau savajramapi vajriṇam

उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं वा कुशलैः कृतम्। समतिक्रम्य दण्डेन सिद्धिमर्थेषु रोचये

upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ vā kuśalaiḥ kṛtam| samatikramya daṇḍena siddhimartheṣu rocaye

इह प्राप्तान् वयं सर्वाञ्छत्रूंस्तव महाबल। वशे शस्त्रप्रतापेन करिष्यामो न संशयः

iha prāptān vayaṃ sarvāñchatrūṃstava mahābala| vaśe śastrapratāpena kariṣyāmo na saṃśayaḥ

एवमुक्तस्तदा राजा महापार्श्वेन रावणः। तस्य सम्पूजयन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत्

evamuktastadā rājā mahāpārśvena rāvaṇaḥ| tasya sampūjayan vākyamidaṃ vacanamabravīt

महापार्श्व निबोध त्वं रहस्यं किंचिदात्मनः। चिरवृत्तं तदाख्यास्ये यदवाप्तं पुरा मया

mahāpārśva nibodha tvaṃ rahasyaṃ kiṃcidātmanaḥ| ciravṛttaṃ tadākhyāsye yadavāptaṃ purā mayā

पितामहस्य भवनं गच्छन्तीं पुञ्जिकस्थलाम्। चञ्चूर्यमाणामद्राक्षमाकाशेऽग्निशिखामिव

pitāmahasya bhavanaṃ gacchantīṃ puñjikasthalām| cañcūryamāṇāmadrākṣamākāśe'gniśikhāmiva

सा प्रसह्य मया भुक्ता कृता विवसना ततः। स्वयम्भूभवनं प्राप्ता लोलिता नलिनी यथा

sā prasahya mayā bhuktā kṛtā vivasanā tataḥ| svayambhūbhavanaṃ prāptā lolitā nalinī yathā

तच्च तस्य तथा मन्ये ज्ञातमासीन्महात्मनः। अथ संकुपितो वेधा मामिदं वाक्यमब्रवीत्

tacca tasya tathā manye jñātamāsīnmahātmanaḥ| atha saṃkupito vedhā māmidaṃ vākyamabravīt

अद्यप्रभृति यामन्यां बलान्नारीं गमिष्यसि। तदा ते शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः

adyaprabhṛti yāmanyāṃ balānnārīṃ gamiṣyasi| tadā te śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ

इत्यहं तस्य शापस्य भीतः प्रसभमेव ताम्। नारोहये बलात् सीतां वैदेहीं शयने शुभे

ityahaṃ tasya śāpasya bhītaḥ prasabhameva tām| nārohaye balāt sītāṃ vaidehīṃ śayane śubhe

सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे गतिः। नैतद् दाशरथिर्वेद ह्यासादयति तेन माम्

sāgarasyeva me vego mārutasyeva me gatiḥ| naitad dāśarathirveda hyāsādayati tena mām

को हि सिंहमिवासीनं सुप्तं गिरिगुहाशये। क्रुद्धं मृत्युमिवासीनं प्रबोधयितुमिच्छति

ko hi siṃhamivāsīnaṃ suptaṃ giriguhāśaye| kruddhaṃ mṛtyumivāsīnaṃ prabodhayitumicchati

न मत्तो निर्गतान् बाणान् द्विजिह्वान् पन्नगानिव। रामः पश्यति संग्रामे तेन मामभिगच्छति

na matto nirgatān bāṇān dvijihvān pannagāniva| rāmaḥ paśyati saṃgrāme tena māmabhigacchati

क्षिप्रं वज्रसमैर्बाणैः शतधा कार्मुकच्युतैः। राममादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम्

kṣipraṃ vajrasamairbāṇaiḥ śatadhā kārmukacyutaiḥ| rāmamādīpayiṣyāmi ulkābhiriva kuñjaram

तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः। उदितः सविता काले नक्षत्राणां प्रभामिव

taccāsya balamādāsye balena mahatā vṛtaḥ| uditaḥ savitā kāle nakṣatrāṇāṃ prabhāmiva

न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा युधास्मि शक्यो वरुणेन वा पुनः। मया त्वियं बाहुबलेन निर्जिता पुरा पुरी वैश्रवणेन पालिता

na vāsavenāpi sahasracakṣuṣā yudhāsmi śakyo varuṇena vā punaḥ| mayā tviyaṃ bāhubalena nirjitā purā purī vaiśravaṇena pālitā

निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि। विभीषणो राक्षसराजमुख्य- मुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम्

niśācarendrasya niśamya vākyaṃ sa kumbhakarṇasya ca garjitāni| vibhīṣaṇo rākṣasarājamukhya- muvāca vākyaṃ hitamarthayuktam

वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशि- श्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः। पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः सीतामहाहिस्तव केन राजन्

vṛto hi bāhvantarabhogarāśi- ścintāviṣaḥ susmitatīkṣṇadaṃṣṭraḥ| pañcāṅgulīpañcaśiro'tikāyaḥ sītāmahāhistava kena rājan

यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः। दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

yāvanna laṅkāṃ samabhidravanti balīmukhāḥ parvatakūṭamātrāḥ| daṃṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्। वज्रोपमा वायुसमानवेगाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

yāvanna gṛhṇanti śirāṃsi bāṇā rāmeritā rākṣasapuṃgavānām| vajropamā vāyusamānavegāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं- स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा। निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः स्थातुं समर्था युधि राघवस्य

na kumbhakarṇendrajitau ca rājaṃ- stathā mahāpārśvamahodarau vā| nikumbhakumbhau ca tathātikāyaḥ sthātuṃ samarthā yudhi rāghavasya

जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः। न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो- र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः

jīvaṃstu rāmasya na mokṣyase tvaṃ guptaḥ savitrāpyathavā marudbhiḥ| na vāsavasyāṅkagato na mṛtyo- rnabho na pātālamanupraviṣṭaḥ

निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे। न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्

niśamya vākyaṃ tu vibhīṣaṇasya tataḥ prahasto vacanaṃ babhāṣe| na no bhayaṃ vidma na daivatebhyo na dānavebhyo'pyathavā kadācit

न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः। कथं नु रामाद् भविता भयं नो नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित्

na yakṣagandharvamahoragebhyo bhayaṃ na saṃkhye patagoragebhyaḥ| kathaṃ nu rāmād bhavitā bhayaṃ no narendraputrāt samare kadācit

प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी। ततो महार्थं वचनं बभाषे धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः

prahastavākyaṃ tvahitaṃ niśamya vibhīṣaṇo rājahitānukāṅkṣī| tato mahārthaṃ vacanaṃ babhāṣe dharmārthakāmeṣu niviṣṭabuddhiḥ

प्रहस्त राजा च महोदरश्च त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्। ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः

prahasta rājā ca mahodaraśca tvaṃ kumbhakarṇaśca yathārthajātam| bravīta rāmaṃ prati tanna śakyaṃ yathā gatiḥ svargamadharmabuddheḥ

वधस्तु रामस्य मया त्वया च प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा। कथं भवेदर्थविशारदस्य महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य

vadhastu rāmasya mayā tvayā ca prahasta sarvairapi rākṣasairvā| kathaṃ bhavedarthaviśāradasya mahārṇavaṃ tartumivāplavasya

धर्मप्रधानस्य महारथस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः। पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः

dharmapradhānasya mahārathasya ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ| puro'sya devāśca tathāvidhasya kṛtyeṣu śaktasya bhavanti mūḍhāḥ

तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः। भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्

tīkṣṇā na tāvat tava kaṅkapatrā durāsadā rāghavavipramuktāḥ| bhittvā śarīraṃ praviśanti bāṇāḥ prahasta tenaiva vikatthase tvam

भित्त्वा न तावत् प्रविशन्ति कायं प्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः। शिताः शरा राघवविप्रमुक्ताः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्

bhittvā na tāvat praviśanti kāyaṃ prāṇāntikāste'śanitulyavegāḥ| śitāḥ śarā rāghavavipramuktāḥ prahasta tenaiva vikatthase tvam

न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः। न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः

na rāvaṇo nātibalastriśīrṣo na kumbhakarṇasya suto nikumbhaḥ| na cendrajid dāśarathiṃ pravoḍhuṃ tvaṃ vā raṇe śakrasamaṃ samarthaḥ

देवान्तको वापि नरान्तको वा तथातिकायोऽतिरथो महात्मा। अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य

devāntako vāpi narāntako vā tathātikāyo'tiratho mahātmā| akampanaścādrisamānasāraḥ sthātuṃ na śaktā yudhi rāghavasya

अयं च राजा व्यसनाभिभूतो मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः। अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी

ayaṃ ca rājā vyasanābhibhūto mitrairamitrapratimairbhavadbhiḥ| anvāsyate rākṣasanāśanārthe tīkṣṇaḥ prakṛtyā hyasamīkṣakārī

अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना नागेन भीमेन महाबलेन। बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु

anantabhogena sahasramūrdhnā nāgena bhīmena mahābalena| balāt parikṣiptamimaṃ bhavanto rājānamutkṣipya vimocayantu

यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः। निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः

yāvaddhi keśagrahaṇāt suhṛdbhiḥ sametya sarvaiḥ paripūrṇakāmaiḥ| nigṛhya rājā parirakṣitavyo bhūtairyathā bhīmabalairgṛhītaḥ

सुवारिणा राघवसागरेण प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः। युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः

suvāriṇā rāghavasāgareṇa pracchādyamānastarasā bhavadbhiḥ| yuktastvayaṃ tārayituṃ sametya kākutsthapātālamukhe patan saḥ

इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य। सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्

idaṃ purasyāsya sarākṣasasya rājñaśca pathyaṃ sasuhṛjjanasya| samyagghi vākyaṃ svamataṃ bravīmi narendraputrāya dadātu maithilīm

परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्‍ध्वा स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्। तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद‍्ध्या वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री

parasya vīryaṃ svabalaṃ ca bud‍dhvā sthānaṃ kṣayaṃ caiva tathaiva vṛddhim| tathā svapakṣe'pyanumṛśya buda‍dhyā vadet kṣamaṃ svāmihitaṃ sa mantrī

बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्त- न्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य। ततो महात्मा वचनं बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयूथमुख्यः

bṛhaspatestulyamatervacasta- nniśamya yatnena vibhīṣaṇasya| tato mahātmā vacanaṃ babhāṣe tatrendrajinnairṛtayūthamukhyaḥ

किं नाम ते तात कनिष्ठ वाक्य- मनर्थकं वै बहुभीतवच्च। अस्मिन् कुले योऽपि भवेन्न जातः सोऽपीदृशं नैव वदेन्न कुर्यात्

kiṃ nāma te tāta kaniṣṭha vākya- manarthakaṃ vai bahubhītavacca| asmin kule yo'pi bhavenna jātaḥ so'pīdṛśaṃ naiva vadenna kuryāt

सत्त्वेन वीर्येण पराक्रमेण धैर्येण शौर्येण च तेजसा च। एकः कुलेऽस्मिन् पुरुषो विमुक्तो विभीषणस्तात कनिष्ठ एषः

sattvena vīryeṇa parākrameṇa dhairyeṇa śauryeṇa ca tejasā ca| ekaḥ kule'smin puruṣo vimukto vibhīṣaṇastāta kaniṣṭha eṣaḥ

किं नाम तौ मानुषराजपुत्रा- वस्माकमेकेन हि राक्षसेन। सुप्राकृतेनापि निहन्तुमेतौ शक्यौ कुतो भीषयसे स्म भीरो

kiṃ nāma tau mānuṣarājaputrā- vasmākamekena hi rākṣasena| suprākṛtenāpi nihantumetau śakyau kuto bhīṣayase sma bhīro

त्रिलोकनाथो ननु देवराजः शक्रो मया भूमितले निविष्टः। भयार्पिताश्चापि दिशः प्रपन्नाः सर्वे तदा देवगणाः समग्राः

trilokanātho nanu devarājaḥ śakro mayā bhūmitale niviṣṭaḥ| bhayārpitāścāpi diśaḥ prapannāḥ sarve tadā devagaṇāḥ samagrāḥ

ऐरावतो निःस्वनमुन्नदन् स निपातितो भूमितले मया तु। विकृष्य दन्तौ तु मया प्रसह्य वित्रासिता देवगणाः समग्राः

airāvato niḥsvanamunnadan sa nipātito bhūmitale mayā tu| vikṛṣya dantau tu mayā prasahya vitrāsitā devagaṇāḥ samagrāḥ

सोऽहं सुराणामपि दर्पहन्ता दैत्योत्तमानामपि शोककर्ता। कथं नरेन्द्रात्मजयोर्न शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः

so'haṃ surāṇāmapi darpahantā daityottamānāmapi śokakartā| kathaṃ narendrātmajayorna śakto manuṣyayoḥ prākṛtayoḥ suvīryaḥ

अथेन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसस्तद् वचनं निशम्य। ततो महार्थं वचनं बभाषे विभीषणः शस्त्रभृतां वरिष्ठः

athendrakalpasya durāsadasya mahaujasastad vacanaṃ niśamya| tato mahārthaṃ vacanaṃ babhāṣe vibhīṣaṇaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बालस्त्वमद्याप्यविपक्वबुद्धिः। तस्मात् त्वयाप्यात्मविनाशनाय वचोऽर्थहीनं बहु विप्रलप्तम्

na tāta mantre tava niścayo'sti bālastvamadyāpyavipakvabuddhiḥ| tasmāt tvayāpyātmavināśanāya vaco'rthahīnaṃ bahu vipralaptam

पुत्रप्रवादेन तु रावणस्य त्वमिन्द्रजिन्मित्रमुखोऽसि शत्रुः। यस्येदृशं राघवतो विनाशं निशम्य मोहादनुमन्यसे त्वम्

putrapravādena tu rāvaṇasya tvamindrajinmitramukho'si śatruḥ| yasyedṛśaṃ rāghavato vināśaṃ niśamya mohādanumanyase tvam

त्वमेव वध्यश्च सुदुर्मतिश्च स चापि वध्यो य इहानयत् त्वाम्। बालं दृढं साहसिकं च योऽद्य प्रावेशयन्मन्त्रकृतां समीपम्

tvameva vadhyaśca sudurmatiśca sa cāpi vadhyo ya ihānayat tvām| bālaṃ dṛḍhaṃ sāhasikaṃ ca yo'dya prāveśayanmantrakṛtāṃ samīpam

मूढोऽप्रगल्भोऽविनयोपपन्न- स्तीक्ष्णस्वभावोऽल्पमतिर्दुरात्मा। मूर्खस्त्वमत्यन्तसुदुर्मतिश्च त्वमिन्द्रजिद् बालतया ब्रवीषि

mūḍho'pragalbho'vinayopapanna- stīkṣṇasvabhāvo'lpamatirdurātmā| mūrkhastvamatyantasudurmatiśca tvamindrajid bālatayā bravīṣi

को ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशा- नर्चिष्मतः कालनिकाशरूपान्। सहेत बाणान् यमदण्डकल्पान् समक्षमुक्तान् युधि राघवेण

ko brahmadaṇḍapratimaprakāśā- narciṣmataḥ kālanikāśarūpān| saheta bāṇān yamadaṇḍakalpān samakṣamuktān yudhi rāghaveṇa

धनानि रत्नानि सुभूषणानि वासांसि दिव्यानि मणींश्च चित्रान्। सीतां च रामाय निवेद्य देवीं वसेम राजन्निह वीतशोकाः

dhanāni ratnāni subhūṣaṇāni vāsāṃsi divyāni maṇīṃśca citrān| sītāṃ ca rāmāya nivedya devīṃ vasema rājanniha vītaśokāḥ

सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः

suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyamuktavantaṃ vibhīṣaṇam| abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ

वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च। न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना

vaset saha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa ca| na tu mitrapravādena saṃvasecchatrusevinā

जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस। हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा

jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa| hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā

प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस। ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च

pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa| jñātayo'pyavamanyante śūraṃ paribhavanti ca

नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः। प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः

nityamanyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ| pracchannahṛdayā ghorā jñātayastu bhayāvahāḥ

श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा। पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम

śrūyante hastibhirgītāḥ ślokāḥ padmavane purā| pāśahastān narān dṛṣṭvā śṛṇuṣva gadato mama

नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः। घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः

nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ| ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ

उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः। कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः

upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātra saṃśayaḥ| kṛtsnād bhayājjñātibhayaṃ kukaṣṭaṃ vihitaṃ ca naḥ

विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम्। विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः

vidyate goṣu sampannaṃ vidyate jñātito bhayam| vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate brāhmaṇe tapaḥ

ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः। ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः

tato neṣṭamidaṃ saumya yadahaṃ lokasatkṛtaḥ| aiśvaryamabhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ

यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः। न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम्

yathā puṣkarapatreṣu patitāstoyabindavaḥ| na śleṣamabhigacchanti tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम्। न भवत्यम्बुसंक्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम्

yathā śaradi meghānāṃ siñcatāmapi garjatām| na bhavatyambusaṃkledastathānāryeṣu sauhṛdam

यथा मधुकरस्तर्षाद् रसं विन्दन्न तिष्ठति। तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम्

yathā madhukarastarṣād rasaṃ vindanna tiṣṭhati| tathā tvamapi tatraiva tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा मधुकरस्तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि। रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम्

yathā madhukarastarṣāt kāśapuṣpaṃ pibannapi| rasamatra na vindeta tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः। दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम्

yathā pūrvaṃ gajaḥ snātvā gṛhya hastena vai rajaḥ| dūṣayatyātmano dehaṃ tathānāryeṣu sauhṛdam

योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर। अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसन

yo'nyastvevaṃvidhaṃ brūyād vākyametanniśācara| asmin muhūrte na bhavet tvāṃ tu dhik kulapāṃsana

इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः। उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ| utpapāta gadāpāṇiścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ

अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः। अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्राता वै राक्षसाधिपम्

abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ| antarikṣagataḥ śrīmān bhrātā vai rākṣasādhipam

स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि। ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः। इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते

sa tvaṃ bhrānto'si me rājan brūhi māṃ yad yadicchasi| jyeṣṭho mānyaḥ pitṛsamo na ca dharmapathe sthitaḥ| idaṃ hi paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyagrajasya te

सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन। न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः

sunītaṃ hitakāmena vākyamuktaṃ daśānana| na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः। अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ| apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः। न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा

baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇaḥ| na naśyantamupekṣe tvāṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā

दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः। न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः

dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ| na tvāmicchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे। कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca narā raṇe| kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ

तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता। आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम्। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना

tanmarṣayatu yaccoktaṃ gurutvāddhitamicchatā| ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām| svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā

निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर। परान्तकाले हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्

nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā na rocate te vacanaṃ niśācara| parāntakāle hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः। आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः

ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaṃ rāvaṇānujaḥ| ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम्। गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः

taṃ meruśikharākāraṃ dīptāmiva śatahradām| gaganasthaṃ mahīsthāste dadṛśurvānarādhipāḥ

ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः। तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ| te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ

स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः। वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ| varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ

तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः। वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान्

tamātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ| vānaraiḥ saha durdharṣaścintayāmāsa buddhimān

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह। हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम्

cintayitvā muhūrtaṃ tu vānarāṃstānuvāca ha| hanumatpramukhān sarvānidaṃ vacanamuttamam

एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः। राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः

eṣa sarvāyudhopetaścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ| rākṣasobhyeti paśyadhvamasmān hantuṃ na saṃśayaḥ

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः। सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ| sālānudyamya śailāṃśca idaṃ vacanamabruvan

शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम्। निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः

śīghraṃ vyādiśa no rājan vadhāyaiṣāṃ durātmanām| nipatanti hatā yāvad dharaṇyāmalpacetanāḥ

तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः। उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत

teṣāṃ sambhāṣamāṇānāmanyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ| uttaraṃ tīramāsādya khastha eva vyatiṣṭhata

स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान्। सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः

sa uvāca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān| sugrīvaṃ tāṃśca samprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः। तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ| tasyāhamanujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ

तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम्। रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता

tena sītā janasthānād hṛtā hatvā jaṭāyuṣam| ruddhā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā

तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम्। साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः

tamahaṃ hetubhirvākyairvividhaiśca nyadarśayam| sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ

स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः। उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम्

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ| ucyamānaṃ hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham

सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः। त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः

so'haṃ paruṣitastena dāsavaccāvamānitaḥ| tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ

निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने। सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम्

nivedayata māṃ kṣipraṃ rāghavāya mahātmane| sarvalokaśaraṇyāya vibhīṣaṇamupasthitam

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः। लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत्

etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ| lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdhamidamabravīt

प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः। निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव

praviṣṭaḥ śatrusainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ| nihanyādantaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva

मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि। वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप

mantre vyūhe naye cāre yukto bhavitumarhasi| vānarāṇāṃ ca bhadraṃ te pareṣāṃ ca paraṃtapa

अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः। शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत्

antardhānagatā hyete rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ| śūrāśca nikṛtijñāśca teṣāṃ jātu na viśvaset

प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्। अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः

praṇidhī rākṣasendrasya rāvaṇasya bhavedayam| anupraviśya so'smāsu bhedaṃ kuryānna saṃśayaḥ

अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्। अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि

atha vā svayamevaiṣa chidramāsādya buddhimān| anupraviśya viśvaste kadācit praharedapi

मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा। सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम्

mitrāṭavibalaṃ caiva maulabhṛtyabalaṃ tathā| sarvametad balaṃ grāhyaṃ varjayitvā dviṣadbalam

प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो। आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत्

prakṛtyā rākṣaso hyeṣa bhrātāmitrasya vai prabho| āgataśca ripuḥ sākṣāt kathamasmiṃśca viśvaset

रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः। चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः

rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ| caturbhiḥ saha rakṣobhirbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर

rāvaṇena praṇītaṃ hi tamavehi vibhīṣaṇam| tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः। प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ

rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamihāgataḥ| prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi cānagha

वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः

vadhyatāmeṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha| rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ

एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्

evamuktvā tu taṃ rāmaṃ saṃrabdho vāhinīpatiḥ| vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat

सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः। समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन्

sugrīvasya tu tad vākyaṃ śrutvā rāmo mahābalaḥ| samīpasthānuvācedaṃ hanumatpramukhān kapīn

यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति। वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्

yaduktaṃ kapirājena rāvaṇāvarajaṃ prati| vākyaṃ hetumadatyarthaṃ bhavadbhirapi ca śrutam

सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा। समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता

suhṛdāmarthakṛcchreṣu yuktaṃ buddhimatā sadā| samarthenopasaṃdeṣṭuṃ śāśvatīṃ bhūtimicchatā

इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः। सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः

ityevaṃ paripṛṣṭāste svaṃ svaṃ matamatandritāḥ| sopacāraṃ tadā rāmamūcuḥ priyacikīrṣavaḥ

अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव। आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया

ajñātaṃ nāsti te kiṃcit triṣu lokeṣu rāghava| ātmānaṃ pūjayan rāma pṛcchasyasmān suhṛttayā

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः। परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च

tvaṃ hi satyavrataḥ śūro dhārmiko dṛḍhavikramaḥ| parīkṣyakārī smṛtimān nisṛṣṭātmā suhṛtsu ca

तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव। हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः

tasmādekaikaśastāvad bruvantu sacivāstava| hetuto matisampannāḥ samarthāśca punaḥ punaḥ

इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः। विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः

ityukte rāghavāyātha matimānaṅgado'grataḥ| vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvāca vacanaṃ hariḥ

शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि। विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः

śatroḥ sakāśāt samprāptaḥ sarvathā tarkya eva hi| viśvāsanīyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ

छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः। प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत्

chādayitvā''tmabhāvaṃ hi caranti śaṭhabuddhayaḥ| praharanti ca randhreṣu so'narthaḥ sumahān bhavet

अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह। गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत्

arthānarthau viniścitya vyavasāyaṃ bhajeta ha| guṇataḥ saṃgrahaṃ kuryād doṣatastu visarjayet

यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्। गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप

yadi doṣo mahāṃstasmiṃstyajyatāmaviśaṅkitam| guṇān vāpi bahūn jñātvā saṃgrahaḥ kriyatāṃ nṛpa

शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्

śarabhastvatha niścitya sārthaṃ vacanamabravīt| kṣipramasmin naravyāghra cāraḥ pratividhīyatām

प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना। परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः

praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣmabuddhinā| parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ

जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः। वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम्

jāmbavāṃstvatha samprekṣya śāstrabuddhyā vicakṣaṇaḥ| vākyaṃ vijñāpayāmāsa guṇavad doṣavarjitam

बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः। अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम्

baddhavairācca pāpācca rākṣasendrād vibhīṣaṇaḥ| adeśakāle samprāptaḥ sarvathā śaṃkyatāmayam

ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः। वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्

tato maindastu samprekṣya nayāpanayakovidaḥ| vākyaṃ vacanasampanno babhāṣe hetumattaram

अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः। पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर

anujo nāma tasyaiṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ| pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanairnarapatīśvara

भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि। यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ

bhāvamasya tu vijñāya tattvatastaṃ kariṣyasi| yadi duṣṭo na duṣṭo vā buddhipūrvaṃ nararṣabha

अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः। उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु

atha saṃskārasampanno hanūmān sacivottamaḥ| uvāca vacanaṃ ślakṣṇamarthavanmadhuraṃ laghu

न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्। अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्

na bhavantaṃ matiśreṣṭhaṃ samarthaṃ vadatāṃ varam| atiśāyayituṃ śakto bṛhaspatirapi bruvan

न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः। वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात्

na vādānnāpi saṃgharṣānnādhikyānna ca kāmataḥ| vakṣyāmi vacanaṃ rājan yathārthaṃ rāma gauravāt

अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव। तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते

arthānarthanimittaṃ hi yaduktaṃ sacivaistava| tatra doṣaṃ prapaśyāmi kriyā nahyupapadyate

ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते। सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे

ṛte niyogāt sāmarthyamavaboddhuṃ na śakyate| sahasā viniyogo'pi doṣavān pratibhāti me

चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव। अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते

cārapraṇihitaṃ yuktaṃ yaduktaṃ sacivaistava| arthasyāsambhavāt tatra kāraṇaṃ nopapadyate

अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः। विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति

adeśakāle samprāpta ityayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ| vivakṣā tatra me'stīyaṃ tāṃ nibodha yathāmati

एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा। पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि

eṣa deśaśca kālaśca bhavatīha yathā tathā| puruṣāt puruṣaṃ prāpya tathā doṣaguṇāvapi

दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि। युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः

daurātmyaṃ rāvaṇe dṛṣṭvā vikramaṃ ca tathā tvayi| yuktamāgamanaṃ hyatra sadṛśaṃ tasya buddhitaḥ

अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति। यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता

ajñātarūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājan pṛcchyatāmiti| yaduktamatra me prekṣā kācidasti samīkṣitā

पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः। तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्

pṛcchyamāno viśaṅketa sahasā buddhimān vacaḥ| tatra mitraṃ praduṣyeta mithyā pṛṣṭaṃ sukhāgatam

अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै। अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्

aśakyaṃ sahasā rājan bhāvo boddhuṃ parasya vai| antareṇa svarairbhinnairnaipuṇyaṃ paśyatāṃ bhṛśam

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता। प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः

na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā| prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmānme nāsti saṃśayaḥ

अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति। न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः

aśaṅkitamatiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati| na cāsya duṣṭavāgasti tasmānme nāsti saṃśayaḥ

देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर। सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम्

deśakālopapannaṃ ca kāryaṃ kāryavidāṃ vara| saphalaṃ kurute kṣipraṃ prayogeṇābhisaṃhitam

उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्। वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम्

udyogaṃ tava samprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam| vālinaṃ ca hataṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam

राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः। एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः

rājyaṃ prārthayamānastu buddhipūrvamihāgataḥ| etāvat tu puraskṛtya yujyate tasya saṃgrahaḥ

यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति। प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर

yathāśakti mayoktaṃ tu rākṣasasyārjavaṃ prati| pramāṇaṃ tvaṃ hi śeṣasya śrutvā buddhimatāṃ vara

अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्

atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha| pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavānātmani sthitam

ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्। श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः

mamāpi ca vivakṣāsti kācit prati vibhīṣaṇam| śrotumicchāmi tat sarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ

मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन। दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्

mitrabhāvena samprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana| doṣo yadyapi tasya syāt satāmetadagarhitam

सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च। ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः

sugrīvastvatha tadvākyamābhāṣya ca vimṛśya ca| tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṅgavaḥ

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः। ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्

sa duṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ| īdṛśaṃ vyasanaṃ prāptaṃ bhrātaraṃ yaḥ parityajet

को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्। वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु

ko nāma sa bhavet tasya yameṣa na parityajet| vānarādhipatervākyaṃ śrutvā sarvānudīkṣya tu

ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्। इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः

īṣadutsmayamānastu lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam| iti hovāca kākutstho vākyaṃ satyaparākramaḥ

अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च। न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः

anadhītya ca śāstrāṇi vṛddhānanupasevya ca| na śakyamīdṛśaṃ vaktuṃ yaduvāca harīśvaraḥ

अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा। प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु

asti sūkṣmataraṃ kiṃcid yathātra pratibhāti mā| pratyakṣaṃ laukikaṃ cāpi vartate sarvarājasu

अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः। व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः

amitrāstatkulīnāśca prātideśyāśca kīrtitāḥ| vyasaneṣu prahartārastasmādayamihāgataḥ

अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान्। एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः

apāpāstatkulīnāśca mānayanti svakān hitān| eṣa prāyo narendrāṇāṃ śaṅkanīyastu śobhanaḥ

यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च। तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु

yastu doṣastvayā prokto hyādāne'ribalasya ca| tatra te kīrtayiṣyāmi yathāśāstramidaṃ śṛṇu

न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः। पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः

na vayaṃ tatkulīnāśca rājyakāṅkṣī ca rākṣasaḥ| paṇḍitā hi bhaviṣyanti tasmād grāhyo vibhīṣaṇaḥ

अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः। प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्। इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः

avyagrāśca prahṛṣṭāśca te bhaviṣyanti saṃgatāḥ| praṇādaśca mahāneṣo'nyonyasya bhayamāgatam| iti bhedaṃ gamiṣyanti tasmād grāhyo vibhīṣaṇaḥ

न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः। मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः

na sarve bhrātarastāta bhavanti bharatopamāḥ| madvidhā vā pituḥ putrāḥ suhṛdo vā bhavadvidhāḥ

एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः। उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्

evamuktastu rāmeṇa sugrīvaḥ sahalakṣmaṇaḥ| utthāyedaṃ mahāprājñaḥ praṇato vākyamabravīt

रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर

rāvaṇena praṇihitaṃ tamavehi niśācaram| tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः। प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ

rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamihāgataḥ| prahartuṃ tvayi viśvaste viśvaste mayi vānagha

लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः

lakṣmaṇe vā mahābāho sa vadhyaḥ sacivaiḥ saha| rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ

एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्

evamuktvā raghuśreṣṭhaṃ sugrīvo vāhinīpatiḥ| vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat

स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च। ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्

sa sugrīvasya tad vākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca| tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca haripuṅgavam

स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः। सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन

sa duṣṭo vāpyaduṣṭo vā kimeṣa rajanīcaraḥ| sūkṣmamapyahitaṃ kartuṃ mama śaktaḥ kathaṃcana

पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान्। अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर

piśācān dānavān yakṣān pṛthivyāṃ caiva rākṣasān| aṅgulyagreṇa tān hanyāmicchan harigaṇeśvara

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः। अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः

śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ| arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ

स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्। कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः

sa hi taṃ pratijagrāha bhāryāhartāramāgatam| kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punarmadvidho janaḥ

ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा। शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना

ṛṣeḥ kaṇvasya putroṇa kaṇḍunā paramarṣiṇā| śṛṇu gāthā purā gītā dharmiṣṭhā satyavādinā

बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्। न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप

baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam| na hanyādānṛśaṃsyārthamapi śatruṃ paraṃtapa

आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः। अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना

ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ| ariḥ prāṇān parityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā

स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति। स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम्

sa ced bhayād vā mohād vā kāmād vāpi na rakṣati| svayā śaktyā yathānyāyaṃ tat pāpaṃ lokagarhitam

विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः। आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः

vinaṣṭaḥ paśyatastasya rakṣiṇaḥ śaraṇaṃ gataḥ| ānāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacchedarakṣitaḥ

एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे। अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्

evaṃ doṣo mahānatra prapannānāmarakṣaṇe| asvargyaṃ cāyaśasyaṃ ca balavīryavināśanam

करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्। धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये

kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍorvacanamuttamam| dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāt tu phalodaye

सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम

sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate| abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetad vrataṃ mama

आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया। विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम्

ānayainaṃ hariśreṣṭha dattamasyābhayaṃ mayā| vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam

रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः। प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः

rāmasya tu vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ| pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhipūritaḥ

किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे। यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः

kimatra citraṃ dharmajña lokanāthaśikhāmaṇe| yat tvamāryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavān satpathe sthitaḥ

मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्। अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः

mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhaṃ vetti vibhīṣaṇam| anumānācca bhāvācca sarvataḥ suparīkṣitaḥ

तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव। विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः

tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava| vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ

ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त- द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः। विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्त्रिराजेन यथा पुरंदरः

tatastu sugrīvavaco niśamya ta- ddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ| vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ patattrirājena yathā puraṃdaraḥ

राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः। विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयत्

rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ| vibhīṣaṇo mahāprājño bhūmiṃ samavalokayat

खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह। स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः

khāt papātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha| sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ

पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः। अब्रवीच्च तदा वाक्यं रामं प्रति विभीषणः

pādayornipapātātha caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ| abravīcca tadā vākyaṃ rāmaṃ prati vibhīṣaṇaḥ

धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम्। अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः

dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ sampraharṣaṇam| anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāsmyavamānitaḥ

भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः। परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च

bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ| parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca

भवद‍्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च। तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

bhavada‍gataṃ hi me rājyaṃ jīvitaṃ ca sukhāni ca| tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmo vacanamabravīt

वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव। आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम्

vacasā sāntvayitvainaṃ locanābhyāṃ pibanniva| ākhyāhi mama tattvena rākṣasānāṃ balābalam

एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा। रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे

evamuktaṃ tadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā| rāvaṇasya balaṃ sarvamākhyātumupacakrame

अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगपक्षिणाम्। राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ gandharvoragapakṣiṇām| rājaputra daśagrīvo varadānāt svayambhuvaḥ

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान्। कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि

rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān| kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः। कैलासे येन समरे मणिभद्रः पराजितः

rāma senāpatistasya prahasto yadi te śrutaḥ| kailāse yena samare maṇibhadraḥ parājitaḥ

बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि। धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित्

baddhagodhāṅgulitrāṇastvavadhyakavaco yudhi| dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit

संग्रामे सुमहद‍्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम्। अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव

saṃgrāme sumahada‍vyūhe tarpayitvā hutāśanam| antardhānagataḥ śrīmānindrajiddhanti rāghava

महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः। अनीकपास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि

mahodaramahāpārśvau rākṣasaścāpyakampanaḥ| anīkapāstu tasyaite lokapālasamā yudhi

दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम्। मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम्

daśakoṭisahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām| māṃsaśoṇitabhakṣyāṇāṃ laṅkāpuranivāsinām

स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत्। सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना

sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat| saha devaistu te bhagnā rāvaṇena durātmanā

विभीषणस्य तु वचस्तच्छ्रुत्वा रघुसत्तमः। अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत्

vibhīṣaṇasya tu vacastacchrutvā raghusattamaḥ| anvīkṣya manasā sarvamidaṃ vacanamabravīt

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण। आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम्

yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa| ākhyātāni ca tattvena hyavagacchāmi tānyaham

अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम्। राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे

ahaṃ hatvā daśagrīvaṃ saprahastaṃ sahātmajam| rājānaṃ tvāṃ kariṣyāmi satyametacchṛṇotu me

रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः। पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते

rasātalaṃ vā praviśet pātālaṃ vāpi rāvaṇaḥ| pitāmahasakāśaṃ vā na me jīvan vimokṣyate

अहत्वा रावणं संख्ये सपुत्रजनबान्धवम्। अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे

ahatvā rāvaṇaṃ saṃkhye saputrajanabāndhavam| ayodhyāṃ na pravekṣyāmi tribhistairbhrātṛbhiḥ śape

श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः। शिरसाऽऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवं प्रचक्रमे

śrutvā tu vacanaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ| śirasā''vandya dharmātmā vaktumevaṃ pracakrame

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे। करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम्

rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇe| kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम्। अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय

iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam| abravīllakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya

तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम्। राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद

tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam| rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद् विभीषणम्। मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात्

evamuktastu saumitrirabhyaṣiñcad vibhīṣaṇam| madhye vānaramukhyānāṃ rājānaṃ rājaśāsanāt

तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः। प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधुसाध्विति चाब्रुवन्

taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṅgamāḥ| pracukruśurmahātmānaṃ sādhusādhviti cābruvan

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम्। कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम्। सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam| kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam| sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇāṃ mahaujasām

उपायैरभिगच्छाम यथा नदनदीपतिम्। तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम्

upāyairabhigacchāma yathā nadanadīpatim| tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच विभीषणः। समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

evamuktastu dharmātmā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ| samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati

खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः। कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः

khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ| kartumarhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता। आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः

evaṃ vibhīṣaṇenokto rākṣasena vipaścitā| ājagāmātha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम्। सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम्

tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham| sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam

प्रकृत्या धर्मशीलस्य रामस्यास्याप्यरोचत। सलक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम्

prakṛtyā dharmaśīlasya rāmasyāsyāpyarocata| salakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram

सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत। विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते

satkriyārthaṃ kriyādakṣaṃ smitapūrvamabhāṣata| vibhīṣaṇasya mantro'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate

सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः। उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत् तदुच्यताम्

sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavān mantravicakṣaṇaḥ| ubhābhyāṃ sampradhāryārthaṃ rocate yat taducyatām

एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ। समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः

evamuktau tato vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau| samudācārasaṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ

किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव। विभीषणेन यत् तूक्तमस्मिन् काले सुखावहम्

kimarthaṃ nau naravyāghra na rociṣyati rāghava| vibhīṣaṇena yat tūktamasmin kāle sukhāvaham

अबद्‍ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन् वरुणालये। लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

abad‍dhvā sāgare setuṃ ghore'smin varuṇālaye| laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः। अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम्। यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम्

vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ| alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā sāgaro'yaṃ niyujyatām| yathā sainyena gacchāma purīṃ rāvaṇapālitām

एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः। संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः

evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ| saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ

ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम्। ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान्

tato niviṣṭāṃ dhvajinīṃ sugrīveṇābhipālitām| dadarśa rākṣaso'bhyetya śārdūlo nāma vīryavān

चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः। तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः

cāro rākṣasarājasya rāvaṇasya durātmanaḥ| tāṃ dṛṣṭvā sarvato'vyagrāṃ pratigamya sa rākṣasaḥ

आविश्य लङ्कां वेगेन राजानमिदमब्रवीत्। एष वै वानरर्क्षौघो लङ्कां समभिवर्तते

āviśya laṅkāṃ vegena rājānamidamabravīt| eṣa vai vānararkṣaugho laṅkāṃ samabhivartate

अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः। पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

agādhaścāprameyaśca dvitīya iva sāgaraḥ| putrau daśarathasyemau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ। एतौ सागरमासाद्य संनिविष्टौ महाद्युते

uttamau rūpasampannau sītāyāḥ padamāgatau| etau sāgaramāsādya saṃniviṣṭau mahādyute

बलं चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम्। तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि

balaṃ cākāśamāvṛtya sarvato daśayojanam| tattvabhūtaṃ mahārāja kṣipraṃ veditumarhasi

तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम्। उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम्

tava dūtā mahārāja kṣipramarhanti veditum| upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedo vātra prayujyatām

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः। शुकं साधु तदा रक्षो वाक्यमर्थविदां वरम्

śārdūlasya vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ| uvāca sahasā vyagraḥ sampradhāryārthamātmanaḥ| śukaṃ sādhu tadā rakṣo vākyamarthavidāṃ varam

सुग्रीवं ब्रूहि गत्वाऽऽशु राजानं वचनान्मम। यथासंदेशमक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा

sugrīvaṃ brūhi gatvā''śu rājānaṃ vacanānmama| yathāsaṃdeśamaklībaṃ ślakṣṇayā parayā girā

त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च। न कश्चनार्थस्तव नास्त्यनर्थ- स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश

tvaṃ vai mahārājakulaprasūto mahābalaścarkṣarajaḥsutaśca| na kaścanārthastava nāstyanartha- stathāpi me bhrātṛsamo harīśa

अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः। किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम्

ahaṃ yadyaharaṃ bhāryāṃ rājaputrasya dhīmataḥ| kiṃ tatra tava sugrīva kiṣkindhāṃ prati gamyatām

नहीयं हरिभिर्लङ्का प्राप्तुं शक्या कथंचन। देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः

nahīyaṃ haribhirlaṅkā prāptuṃ śakyā kathaṃcana| devairapi sagandharvaiḥ kiṃ punarnaravānaraiḥ

स तदा राक्षसेन्द्रेण संदिष्टो रजनीचरः। शुको विहंगमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम्

sa tadā rākṣasendreṇa saṃdiṣṭo rajanīcaraḥ| śuko vihaṃgamo bhūtvā tūrṇamāplutya cāmbaram

स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम्। संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्

sa gatvā dūramadhvānamuparyupari sāgaram| saṃsthito hyambare vākyaṃ sugrīvamidamabravīt

सर्वमुक्तं यथाऽऽदिष्टं रावणेन दुरात्मना। तत् प्रापयन्तं वचनं तूर्णमाप्लुत्य वानराः

sarvamuktaṃ yathā''diṣṭaṃ rāvaṇena durātmanā| tat prāpayantaṃ vacanaṃ tūrṇamāplutya vānarāḥ

प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं लोप्तुं हन्तुं च मुष्टिभिः। सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः

prāpadyanta tadā kṣipraṃ loptuṃ hantuṃ ca muṣṭibhiḥ| sarvaiḥ plavaṃgaiḥ prasabhaṃ nigṛhīto niśācaraḥ

गगनाद् भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः। वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत्

gaganād bhūtale cāśu pratigṛhyāvatāritaḥ| vānaraiḥ pīḍyamānastu śuko vacanamabravīt

न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः। यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत्। अनुक्तवादी दूतः सन् स दूतो वधमर्हति

na dūtān ghnanti kākutstha vāryantāṃ sādhu vānarāḥ| yastu hitvā mataṃ bhartuḥ svamataṃ sampradhārayet| anuktavādī dūtaḥ san sa dūto vadhamarhati

शुकस्य वचनं रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम्। उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान्

śukasya vacanaṃ rāmaḥ śrutvā tu paridevitam| uvāca māvadhiṣṭeti ghnataḥ śākhāmṛgarṣabhān

स च पत्रलघुर्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये। अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

sa ca patralaghurbhūtvā haribhirdarśite'bhaye| antarikṣe sthito bhūtvā punarvacanamabravīt

सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम। किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः

sugrīva sattvasampanna mahābalaparākrama| kiṃ mayā khalu vaktavyo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा प्लवंगमानामृषभो महाबलः। उवाच वाक्यं रजनीचरस्य चारं शुकं शुद्धमदीनसत्त्वः

sa evamuktaḥ plavagādhipastadā plavaṃgamānāmṛṣabho mahābalaḥ| uvāca vākyaṃ rajanīcarasya cāraṃ śukaṃ śuddhamadīnasattvaḥ

न मेऽसि मित्रं न तथानुकम्प्यो न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽसि। अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध- स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः

na me'si mitraṃ na tathānukampyo na copakartāsi na me priyo'si| ariśca rāmasya sahānubandha- stato'si vālīva vadhārha vadhyaḥ

निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश। लङ्कां च सर्वां महता बलेन सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म

nihanmyahaṃ tvāṃ sasutaṃ sabandhuṃ sajñātivargaṃ rajanīcareśa| laṅkāṃ ca sarvāṃ mahatā balena sarvaiḥ kariṣyāmi sametya bhasma

न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः। अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि तथैव पातालमनुप्रविष्टः। गिरीशपादाम्बुजसंगतो वा हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्

na mokṣyase rāvaṇa rāghavasya suraiḥ sahendrairapi mūḍha guptaḥ| antarhitaḥ sūryapathaṃ gato'pi tathaiva pātālamanupraviṣṭaḥ| girīśapādāmbujasaṃgato vā hato'si rāmeṇa sahānujastvam

तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम्। त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम्

tasya te triṣu lokeṣu na piśācaṃ na rākṣasam| trātāraṃ nānupaśyāmi na gandharvaṃ na cāsuram

अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम्। किं नु ते रामसांनिध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च। हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे

avadhīstvaṃ jarāvṛddhaṃ gṛdhrarājaṃ jaṭāyuṣam| kiṃ nu te rāmasāṃnidhye sakāśe lakṣmaṇasya ca| hṛtā sītā viśālākṣī yāṃ tvaṃ gṛhya na budhyase

महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि। न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति

mahābalaṃ mahātmānaṃ durādharṣaṃ surairapi| na budhyase raghuśreṣṭhaṃ yaste prāṇān hariṣyati

ततोऽब्रवीद् वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः। नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे

tato'bravīd vālisuto'pyaṅgado harisattamaḥ| nāyaṃ dūto mahārāja cārakaḥ pratibhāti me

तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता। गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते

tulitaṃ hi balaṃ sarvamanena tava tiṣṭhatā| gṛhyatāṃ māgamallaṅkāmetaddhi mama rocate

ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः। जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत्

tato rājñā samādiṣṭāḥ samutpatya valīmukhāḥ| jagṛhuśca babandhuśca vilapantamanāthavat

शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः। व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम्। लुप्येते मे बलात् पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी

śukastu vānaraiścaṇḍaistatra taiḥ samprapīḍitaḥ| vyācukrośa mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam| lupyete me balāt pakṣau bhidyete me tathākṣiṇī

यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम्। एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम्। सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद् यदि जीवितम्

yāṃ ca rātriṃ mariṣyāmi jāye rātriṃ ca yāmaham| etasminnantare kāle yanmayā hyaśubhaṃ kṛtam| sarvaṃ tadupapadyethā jahyāṃ ced yadi jīvitam

नाघातयत् तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम्। वानरानब्रवीद् रामो मुच्यतां दूत आगतः

nāghātayat tadā rāmaḥ śrutvā tatparidevitam| vānarānabravīd rāmo mucyatāṃ dūta āgataḥ

ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः। अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः

tataḥ sāgaravelāyāṃ darbhānāstīrya rāghavaḥ| añjaliṃ prāṅmukhaḥ kṛtvā pratiśiśye mahodadheḥ

बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः। जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा

bāhuṃ bhujaṅgabhogābhamupadhāyārisūdanaḥ| jātarūpamayaiścaiva bhūṣaṇairbhūṣitaṃ purā

मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः। भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा

maṇikāñcanakeyūramuktāpravarabhūṣaṇaiḥ| bhujaiḥ paramanārīṇāmabhimṛṣṭamanekadhā

चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्। बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्

candanāgurubhiścaiva purastādabhisevitam| bālasūryaprakāśaiśca candanairupaśobhitam

शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा। तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्

śayane cottamāṅgena sītāyāḥ śobhitaṃ purā| takṣakasyeva sambhogaṃ gaṅgājalaniṣevitam

संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्। सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्

saṃyuge yugasaṃkāśaṃ śatrūṇāṃ śokavardhanam| suhṛdāṃ nandanaṃ dīrghaṃ sāgarāntavyapāśrayam

अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्। दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्

asyatā ca punaḥ savyaṃ jyāghātavihatatvacam| dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhuṃ mahāparighasaṃnibham

गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्। अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा

gosahasrapradātāraṃ hyupadhāya bhujaṃ mahat| adya me taraṇaṃ vātha maraṇaṃ sāgarasya vā

इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्। अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः

iti rāmo dhṛtiṃ kṛtvā mahābāhurmahodadhim| adhiśiṣye ca vidhivat prayato niyato muniḥ

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले। नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः

tasya rāmasya suptasya kuśāstīrṇe mahītale| niyamādapramattasya niśāstisro'bhijagmatuḥ

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः। उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्

sa trirātroṣitastatra nayajño dharmavatsalaḥ| upāsata tadā rāmaḥ sāgaraṃ saritāṃ patim

न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः। प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः

na ca darśayate rūpaṃ mando rāmasya sāgaraḥ| prayatenāpi rāmeṇa yathārhamabhipūjitaḥ

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः। समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

samudrasya tataḥ kruddho rāmo raktāntalocanaḥ| samīpasthamuvācedaṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्। प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता

avalepaḥ samudrasya na darśayati yaḥ svayam| praśamaśca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā

असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्

asāmarthyaphalā hyete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ| ātmapraśaṃsinaṃ duṣṭaṃ dhṛṣṭaṃ viparidhāvakam

सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्। न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः

sarvatrotsṛṣṭadaṇḍaṃ ca lokaḥ satkurute naram| na sāmnā śakyate kīrtirna sāmnā śakyate yaśaḥ

प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि। अद्य मद‍्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्

prāptuṃ lakṣmaṇa loke'smiñjayo vā raṇamūrdhani| adya mada‍bāṇanirbhagnairmakarairmakarālayam

निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः। भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण

niruddhatoyaṃ saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ| bhogināṃ paśya bhogāni mayā bhinnāni lakṣmaṇa

महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह। सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा

mahābhogāni matsyānāṃ kariṇāṃ ca karāniha| saśaṅkhaśuktikājālaṃ samīnamakaraṃ tathā

अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये। क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

adya yuddhena mahatā samudraṃ pariśoṣaye| kṣamayā hi samāyuktaṃ māmayaṃ makarālayaḥ

असमर्थं विजानाति धिक् क्षमामीदृशे जने। न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

asamarthaṃ vijānāti dhik kṣamāmīdṛśe jane| na darśayati sāmnā me sāgaro rūpamātmanaḥ

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः

cāpamānaya saumitre śarāṃścāśīviṣopamān| samudraṃ śoṣayiṣyāmi padbhyāṃ yāntu plavaṃgamāḥ

अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्

adyākṣobhyamapi kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram| velāsu kṛtamaryādaṃ sahasrormisamākulam

निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्। महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्

nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakairvaruṇālayam| mahārṇavaṃ kṣobhayiṣye mahādānavasaṃkulam

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः। बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

evamuktvā dhanuṣpāṇiḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ| babhūva rāmo durdharṣo yugāntāgniriva jvalan

सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्। मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः

sampīḍya ca dhanurghoraṃ kampayitvā śarairjagat| mumoca viśikhānugrān vajrāniva śatakratuḥ

ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः। प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्

te jvalanto mahāvegāstejasā sāyakottamāḥ| praviśanti samudrasya jalaṃ vitrastapannagam

तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्। स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा

toyavegaḥ samudrasya samīnamakaro mahān| sa babhūva mahāghoraḥ samārutaravastathā

महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः। सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः

mahormimālāvitataḥ śaṅkhaśuktisamāvṛtaḥ| sadhūmaḥ parivṛttormiḥ sahasāsīnmahodadhiḥ

व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः। दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः

vyathitāḥ pannagāścāsan dīptāsyā dīptalocanāḥ| dānavāśca mahāvīryāḥ pātālatalavāsinaḥ

ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा। विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः

ūrmayaḥ sindhurājasya sanakramakarāstathā| vindhyamandarasaṃkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ

आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः। उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः

āghūrṇitataraṅgaughaḥ sambhrāntoragarākṣasaḥ| udvartitamahāgrāhaḥ saghoṣo varuṇālayaḥ

ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्। सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे

tatastu taṃ rāghavamugravegaṃ prakarṣamāṇaṃ dhanuraprameyam| saumitrirutpatya viniḥśvasantaṃ māmeti coktvā dhanurālalambe

एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्। भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम्

etadvināpi hyudadhestavādya sampatsyate vīratamasya kāryam| bhavadvidhāḥ krodhavaśaṃ na yānti dīrghaṃ bhavān paśyatu sādhuvṛttam

अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च। शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि- र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण

antarhitaiścāpi tathāntarikṣe brahmarṣibhiścaiva surarṣibhiśca| śabdaḥ kṛtaḥ kaṣṭamiti bruvadbhi- rmāmeti coktvā mahatā svareṇa

अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः। अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव

athovāca raghuśreṣṭhaḥ sāgaraṃ dāruṇaṃ vacaḥ| adya tvāṃ śoṣayiṣyāmi sapātālaṃ mahārṇava

शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर। मया निहतसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान्

śaranirdagdhatoyasya pariśuṣkasya sāgara| mayā nihatasattvasya pāṃsurutpadyate mahān

मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर। परं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवंगमाः

matkārmukavisṛṣṭena śaravarṣeṇa sāgara| paraṃ tīraṃ gamiṣyanti padbhireva plavaṃgamāḥ

विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम्। दानवालय संतापं मत्तो नाम गमिष्यसि

vicinvannābhijānāsi pauruṣaṃ nāpi vikramam| dānavālaya saṃtāpaṃ matto nāma gamiṣyasi

ब्राह्मेणास्त्रेण संयोज्य ब्रह्मदण्डनिभं शरम्। संयोज्य धनुषि श्रेष्ठे विचकर्ष महाबलः

brāhmeṇāstreṇa saṃyojya brahmadaṇḍanibhaṃ śaram| saṃyojya dhanuṣi śreṣṭhe vicakarṣa mahābalaḥ

तस्मिन् विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने। रोदसी सम्पफालेव पर्वताश्च चकम्पिरे

tasmin vikṛṣṭe sahasā rāghaveṇa śarāsane| rodasī sampaphāleva parvatāśca cakampire

तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे। प्रतिचुक्षुभिरे चाशु सरांसि सरितस्तथा

tamaśca lokamāvavre diśaśca na cakāśire| praticukṣubhire cāśu sarāṃsi saritastathā

तिर्यक् च सह नक्षत्रैः संगतौ चन्द्रभास्करौ। भास्करांशुभिरादीप्तं तमसा च समावृतम्

tiryak ca saha nakṣatraiḥ saṃgatau candrabhāskarau| bhāskarāṃśubhirādīptaṃ tamasā ca samāvṛtam

प्रचकाशे तदाऽऽकाशमुल्काशतविदीपितम्। अन्तरिक्षाच्च निर्घाता निर्जग्मुरतुलस्वनाः

pracakāśe tadā''kāśamulkāśatavidīpitam| antarikṣācca nirghātā nirjagmuratulasvanāḥ

वपुःप्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुतपङ्‍क्तयः। बभञ्ज च तदा वृक्षाञ्जलदानुद्वहन्मुहुः

vapuḥprakarṣeṇa vavurdivyamārutapaṅ‍ktayaḥ| babhañja ca tadā vṛkṣāñjaladānudvahanmuhuḥ

आरुजंश्चैव शैलाग्रान् शिखराणि बभञ्ज च। दिवि च स्म महामेघाः संहताः समहास्वनाः

ārujaṃścaiva śailāgrān śikharāṇi babhañja ca| divi ca sma mahāmeghāḥ saṃhatāḥ samahāsvanāḥ

मुमुचुर्वैद्युतानग्नींस्ते महाशनयस्तदा। यानि भूतानि दृश्यानि चुक्रुशुश्चाशनेः समम्

mumucurvaidyutānagnīṃste mahāśanayastadā| yāni bhūtāni dṛśyāni cukruśuścāśaneḥ samam

अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम्। शिश्यिरे चाभिभूतानि संत्रस्तान्युद्विजन्ति च

adṛśyāni ca bhūtāni mumucurbhairavasvanam| śiśyire cābhibhūtāni saṃtrastānyudvijanti ca

सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात्। सह भूतैः सतोयोर्मिः सनागः सहराक्षसः

sampravivyathire cāpi na ca paspandire bhayāt| saha bhūtaiḥ satoyormiḥ sanāgaḥ saharākṣasaḥ

सहसाभूत् ततो वेगाद् भीमवेगो महोदधिः। योजनं व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र सम्प्लवात्

sahasābhūt tato vegād bhīmavego mahodadhiḥ| yojanaṃ vyaticakrāma velāmanyatra samplavāt

तं तथा समतिक्रान्तं नातिचक्राम राघवः। समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम्