Ayodhya Kanda

''' गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः। शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः

''' gacchatā mātulakulaṃ bharatena tadānaghaḥ| śatrughno nityaśatrughno nītaḥ prītipuraskṛtaḥ

स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः। मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ| mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः। भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ| bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ। उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau| ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः। स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः

sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ| svaśarīrād vinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः। स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ| svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः। अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः

sa hi devairudīrṇasya rāvaṇasya vadhārthibhiḥ| arthito mānuṣe loke jajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना

kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā| yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः। भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः

sa hi rūpopapannaśca vīryavānanasūyakaḥ| bhūmāvanupamaḥ sūnurguṇairdaśarathopamaḥ

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते। उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

sa ca nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate| ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया

kadācidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati| na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि

śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ| kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi

बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः। वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः

buddhimān madhurābhāṣī pūrvabhāṣī priyaṃvadaḥ| vīryavānna ca vīryeṇa mahatā svena vismitaḥ

न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते

na cānṛtakatho vidvān vṛddhānāṃ pratipūjakaḥ| anuraktaḥ prajābhiśca prajāścāpyanurajyate

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः

sānukrośo jitakrodho brāhmaṇapratipūjakaḥ| dīnānukampī dharmajño nityaṃ pragrahavān śuciḥ

कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते। मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः

kulocitamatiḥ kṣātraṃ svadharmaṃ bahu manyate| manyate parayā prītyā mahat svargaphalaṃ tataḥ

नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा

nāśreyasi rato yaśca na viruddhakathāruciḥ| uttarottarayuktīnāṃ vaktā vācaspatiryathā

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः

arogastaruṇo vāgmī vapuṣmān deśakālavit| loke puruṣasārajñaḥ sādhureko vinirmitaḥ

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः

sa tu śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ| bahiścara iva prāṇo babhūva guṇataḥ priyaḥ

सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः

sarvavidyāvratasnāto yathāvat sāṅgavedavit| iṣvastre ca pituḥ śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः। वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः

kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ| vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान्। लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः

dharmakāmārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān| laukike samayācāre kṛtakalpo viśāradaḥ

निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्। अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्

nibhṛtaḥ saṃvṛtākāro guptamantraḥ sahāyavān| amoghakrodhaharṣaśca tyāgasaṃyamakālavit

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्‍ग्राही न दुर्वचः। निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्

dṛḍhabhaktiḥ sthiraprajño nāsad‍grāhī na durvacaḥ| nistandrīrapramattaśca svadoṣaparadoṣavit

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः। यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः

śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ| yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च। आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्

satsaṃgrahānugrahaṇe sthānavinnigrahasya ca| āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit

श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च। अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः

śraiṣṭhyaṃ cāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣu ca| arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्। आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्

vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit| ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः। अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः

dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasammataḥ| abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ

अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः। अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी

apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ| anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī

नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः। एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः

nāvajñeyaśca bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ| evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ

सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः

sammatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ| buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye cāpi śacīpateḥ

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ| guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्। लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी

tamevaṃvṛttasampannamapradhṛṣyaparākramam| lokanāthopamaṃ nāthamakāmayata medinī

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam| dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः। प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति

atha rājño babhūvaiva vṛddhasya cirajīvinaḥ| prītireṣā kathaṃ rāmo rājā syānmayi jīvati

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते। कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्

eṣā hyasya parā prītirhṛdi samparivartate| kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampakaḥ| mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau| mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्

mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam| anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām

इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः

ityevaṃ vividhaistaistairanyapārthivadurlabhaiḥ| śiṣṭairaparimeyaiśca loke lokottarairguṇaiḥ

तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः। निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत

taṃ samīkṣya tadā rājā yuktaṃ samuditairguṇaiḥ| niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yauvarājyamamanyata

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्। संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्

divyantarikṣe bhūmau ca ghoramutpātajaṃ bhayam| saṃcacakṣe'tha medhāvī śarīre cātmano jarām

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः। लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः

pūrṇacandrānanasyātha śokāpanudamātmanaḥ| loke rāmasya bubudhe sampriyatvaṃ mahātmanaḥ

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च। प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः

ātmanaśca prajānāṃ ca śreyase ca priyeṇa ca| prāpte kāle sa dharmātmā bhaktyā tvaritavān nṛpaḥ

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि। समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadānapi| samānināya medinyāṃ pradhānān pṛthivīpatiḥ

तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्। ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः

tān veśmanānābharaṇairyathārhaṃ pratipūjitān| dadarśālaṃkṛto rājā prajāpatiriva prajāḥ

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः। त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्

na tu kekayarājānaṃ janakaṃ vā narādhipaḥ| tvarayā cānayāmāsa paścāttau śroṣyataḥ priyam

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने। ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः

athopaviṣṭe nṛpatau tasmin parapurārdane| tataḥ praviviśuḥ śeṣā rājāno lokasammatāḥ

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च। राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca| rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ

स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः। उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः

sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ| upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ

''' ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः। हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः

''' tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ| hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ

दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्

dundubhisvarakalpena gambhīreṇānunādinā| svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan

राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्

rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca| uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān

विदितं भवतामेतद् यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्

viditaṃ bhavatāmetad yathā me rājyamuttamam| pūrvakairmama rājendraiḥ sutavat paripālitam

सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्। श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत्

so'hamikṣvākubhiḥ sarvairnarendraiḥ pratipālitam| śreyasā yoktumicchāmi sukhārhamakhilaṃ jagat

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः

mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā| prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्। पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam| pāṇḍurasyātapatrasya cchāyāyāṃ jaritaṃ mayā

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये

prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ| jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye

राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः। परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्

rājaprabhāvajuṣṭāṃ ca durvahāmajitendriyaiḥ| pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan

सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते। संनिकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्

so'haṃ viśrāmamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite| saṃnikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣabhān

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः। पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः

anujāto hi māṃ sarvairguṇaiḥ śreṣṭho mamātmajaḥ| purandarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्। यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम्

taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam| yauvarājye niyoktāsmi prātaḥ puruṣapuṅgavam

अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः। त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्

anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvā~llakṣmaṇāgrajaḥ| trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्। गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै

anena śreyasā sadyaḥ saṃyokṣye'hamimāṃ mahīm| gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्। भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्

yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam| bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद् विचिन्त्यताम्। अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया

yadyapyeṣā mama prītirhitamanyad vicintyatām| anyā madhyasthacintā tu vimardābhyadhikodayā

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम्। वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam| vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ

स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः। जनौघोद‍्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव

snigdho'nunādaḥ saṃjajñe tato harṣasamīritaḥ| janaughoda‍ghuṣṭasaṃnādo medinīṃ kampayanniva

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह

tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ| brāhmaṇā balamukhyāśca paurajānapadaiḥ saha

समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः। ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्

sametya te mantrayituṃ samatāgatabuddhayaḥ| ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव। स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम्

anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva| sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम्

icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam| gajena mahatā yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम्। अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam| ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt

श्रुत्वैतद् वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ। राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः

śrutvaitad vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha| rājānaḥ saṃśayo'yaṃ me tadidaṃ brūta tattvataḥ

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति। भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम्

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati| bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mahābalam

ते तमूचुर्महात्मानः पौरजानपदैः सह। बहवो नृप कल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते

te tamūcurmahātmānaḥ paurajānapadaiḥ saha| bahavo nṛpa kalyāṇaguṇāḥ santi sutasya te

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः। प्रियानानन्दनान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्य तान्शृणु

guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ| priyānānandanān kṛtsnān pravakṣyāmo'dya tānśṛṇu

दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते

divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ| ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः। साक्षाद् रामाद् विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह

rāmaḥ satpuruṣo loke satyaḥ satyaparāyaṇaḥ| sākṣād rāmād vinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha

प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद‍्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः

prajāsukhatve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ| buda‍dhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ

धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः

dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ| kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः

mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ| priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ

बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता। तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā| tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः। सम्यग् विद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित्

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ| samyag vidyāvratasnāto yathāvat sāṅgavedavit

गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः। कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः

gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ| kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnātmā mahāmatiḥ

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः। यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा

dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ| yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā

गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते। संग्रामात् पुनरागत्य कुञ्जरेण रथेन वा

gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate| saṃgrāmāt punarāgatya kuñjareṇa rathena vā

पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति। पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च

paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati| putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca

निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान्। शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद् वर्मसु दंशिताः

nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān| śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccid varmasu daṃśitāḥ

इति वः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते। व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः

iti vaḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate| vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ

उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति। सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati| satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मनाश्रितः। सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्यकथारुचिः

smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanāśritaḥ| samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhyakathāruciḥ

उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा। सुभ्रूरायतताम्राक्षः साक्षाद् विष्णुरिव स्वयम्

uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā| subhrūrāyatatāmrākṣaḥ sākṣād viṣṇuriva svayam

रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः। प्रजापालनसंयुक्तो न रागोपहतेन्द्रियः

rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ| prajāpālanasaṃyukto na rāgopahatendriyaḥ

शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्। नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन

śaktastrailokyamapyeṣa bhoktuṃ kiṃ nu mahīmimām| nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana

हन्त्येष नियमाद् वध्यानवध्येषु न कुप्यति। युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति

hantyeṣa niyamād vadhyānavadhyeṣu na kupyati| yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati

दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम्। गुणैर्विरोचते रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

dāntaiḥ sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananairnṛṇām| guṇairvirocate rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्। लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी

tamevaṃguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam| lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī

वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः। दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः

vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ| diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च

balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ| devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca

आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः

āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā| ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः। सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः। तेषां तद् याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्

striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ| sarvā devānnamasyanti rāmasyārthe manasvinaḥ| teṣāṃ tad yācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām

राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्। पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्

rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam| paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam

तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्। हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि

taṃ devadevopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam| hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi

''' तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः

''' teṣāmañjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ| pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम। यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ

aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama| yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha

इति प्रत्यर्चितान् राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्। वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्

iti pratyarcitān rājā brāhmaṇānidamabravīt| vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः। यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्

caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ| yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām

राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्। शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः

rājñastūparate vākye janaghoṣo mahānabhūt| śanaistasmin praśānte ca janaghoṣe janādhipaḥ

वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्। अभिषेकाय रामस्य यत् कर्म सपरिच्छदम्

vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ rājā vacanamabravīt| abhiṣekāya rāmasya yat karma saparicchadam

तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि। तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः

tadadya bhagavan sarvamājñāpayitumarhasi| tacchrutvā bhūmipālasya vasiṣṭho munisattamaḥ

आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन्। सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि

ādideśāgrato rājñaḥ sthitān yuktān kṛtāñjalīn| suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīrapi

शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी। अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि

śuklamālyāni lājāṃśca pṛthak ca madhusarpiṣī| ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhānyapi

चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्। चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्

caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam| cāmaravyajane cobhe dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram

शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम्। हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च

śataṃ ca śātakumbhānāṃ kumbhānāmagnivarcasām| hiraṇyaśṛṅgamṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca

यच्चान्यत् किंचिदेष्टव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम्। उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः

yaccānyat kiṃcideṣṭavyaṃ tat sarvamupakalpyatām| upasthāpayata prātaragnyagāre mahīpateḥ

अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च। चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः

antaḥpurasya dvārāṇi sarvasya nagarasya ca| candanasragbhirarcyantāṃ dhūpaiśca ghrāṇahāribhiḥ

प्रशस्तमन्नं गुणवद् दधिक्षीरोपसेचनम्। द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत्

praśastamannaṃ guṇavad dadhikṣīropasecanam| dvijānāṃ śatasāhasraṃ yatprakāmamalaṃ bhavet

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम्। घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः

satkṛtya dvijamukhyānāṃ śvaḥ prabhāte pradīyatām| ghṛtaṃ dadhi ca lājāśca dakṣiṇāścāpi puṣkalāḥ

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्। ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च

sūrye'bhyuditamātre śvo bhavitā svastivācanam| brāhmaṇāśca nimantryantāṃ kalpyantāmāsanāni ca

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम्। सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः

ābadhyantāṃ patākāśca rājamārgaśca sicyatām| sarve ca tālāpacarā gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ

कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः। देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः

kakṣyāṃ dvitīyāmāsādya tiṣṭhantu nṛpaveśmanaḥ| devāyatanacaityeṣu sānnabhakṣyāḥ sadakṣiṇāḥ

उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्। दीर्घासिबद्धगोधाश्च संनद्धा मृष्टवाससः

upasthāpayitavyāḥ syurmālyayogyāḥ pṛthakpṛthak| dīrghāsibaddhagodhāśca saṃnaddhā mṛṣṭavāsasaḥ

महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम्। एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ

mahārājāṅganaṃ śūrāḥ praviśantu mahodayam| evaṃ vyādiśya viprau tu kriyāstatra viniṣṭhitau

चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च। कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम्

cakratuścaiva yaccheṣaṃ pārthivāya nivedya ca| kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim

यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ। ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत्

yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijottamau| tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanamabravīt

रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति। स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्

rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti| sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt

रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम्। अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम्

rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam| atha tatra sahāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam

प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः। म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः

prācyodīcyā pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ| mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ

उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा। तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः

upāsāṃcakrire sarve taṃ devā vāsavaṃ yathā| teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ

प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम्। गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्

prāsādastho daśaratho dadarśāyāntamātmajam| gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam

दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्। चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्

dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam| candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam

रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्। घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः

rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam| gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ

न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः। अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात्

na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ| avatārya sumantrastu rāghavaṃ syandanottamāt

पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्। स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः

pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt| sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ raghunandanaḥ

आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः। स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके

āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ sahasā tena rāghavaḥ| sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike

नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः। तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः

nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ| taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ

गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्। तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम्

gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam| tasmai cābhyudyataṃ samyaṅmaṇikāñcanabhūṣitam

दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्। तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः

dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam| tathā''sanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ

स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः। तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत

svayaiva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ| tena vibhrājitā tatra sā sabhāpi vyarocata

विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना। तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्

vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā| taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam

अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्। स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः

alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam| sa taṃ susthitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ

उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः। ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः

uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ| jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ

उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः। त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः

utpannastvaṃ guṇajyeṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ| tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ

तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि। कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति

tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi| kāmatastvaṃ prakṛtyaiva nirṇīto guṇavāniti

गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्। भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः

guṇavatyapi tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam| bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ

कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च। परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा

kāmakrodhasamutthāni tyajasva vyasanāni ca| parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय। कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा संनिचयान् बहून्

amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prajāścaivānurañjaya| koṣṭhāgārāyudhāgāraiḥ kṛtvā saṃnicayān bahūn

इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्। तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः

iṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm| tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ

तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर। तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः

tasmāt putra tvamātmānaṃ niyamyaivaṃ samācara| tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ

त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्। सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च

tvaritāḥ śīghramāgatya kausalyāyai nyavedayan| sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca

व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा। अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः। ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः

vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā| athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ| yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त- च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु। नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान् समानर्चुरभिप्रहृष्टाः

te cāpi paurā nṛpatervacasta- cchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāśu| narendramāmantrya gṛhāṇi gatvā devān samānarcurabhiprahṛṣṭāḥ

''' गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः। मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम्

''' gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ| mantrayitvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam

श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः। रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः

śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyastu me sutaḥ| rāmo rājīvapatrākṣo yuvarāja iti prabhuḥ

अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा। सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय

athāntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā| sūtamāmantrayāmāsa rāmaṃ punarihānaya

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ। रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः

pratigṛhya tu tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau| rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ

द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः। श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत्

dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ| śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat

प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत्। यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद‍्ब्रूह्यशेषतः

praveśya cainaṃ tvarito rāmo vacanamabravīt| yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastada‍brūhyaśeṣataḥ

तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति। श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा

tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati| śrutvā pramāṇaṃ tatra tvaṃ gamanāyetarāya vā

इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽपि त्वरयान्वितः। प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम्

iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'pi tvarayānvitaḥ| prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः। प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम्

taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ| praveśayāmāsa gṛhaṃ vivakṣuḥ priyamuttamam

प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः। ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

praviśanneva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ| dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ

प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः। प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत्

praṇamantaṃ tamutthāpya sampariṣvajya bhūmipaḥ| pradiśya cāsanaṃ cāsmai rāmaṃ ca punarabravīt

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः। अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः

rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā yathepsitāḥ| annavadbhiḥ kratuśatairyatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि। दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम

jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi| dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि। देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः

anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhānyapi| devarṣipitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathā''tmanaḥ

न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्। अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि

na kiṃcinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt| ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi

अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्। अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक

adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam| atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि राघव। सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः

api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi rāghava| sanirghātā divolkāśca patanti hi mahāsvanāḥ

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः। आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः

avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇagrahaiḥ| āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ

प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे। राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति

prāyeṇa ca nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave| rājā hi mṛtyumāpnoti ghorāṃ cāpadamṛcchati

तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव। तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः

tad yāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava| tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम्। श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः

adya candro'bhyupagamat puṣyāt pūrvaṃ punarvasum| śvaḥ puṣyayogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ

तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्। श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप

tatra puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām| śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa

तस्मात् त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना। सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना

tasmāt tvayādyaprabhṛti niśeyaṃ niyatātmanā| saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः। भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि

suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ| bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः। तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम

viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ| tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः। ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ| jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ

किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम्। सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव

kiṃ nu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matam| satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava

इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने। व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद् गृहम्

ityuktaḥ so'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane| vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayād gṛham

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने। तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ

praviśya cātmano veśma rājñā''diṣṭe'bhiṣecane| tatkṣaṇādeva niṣkramya māturantaḥpuraṃ yayau

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्। वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम्

tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm| vāgyatāṃ devatāgāre dadarśāyācatīṃ śriyam

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा। सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्

prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇastathā| sītā cānayitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam

तस्मिन् कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा। सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च

tasmin kāle'pi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā| sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca

श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम्। प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्

śrutvā puṣye ca putrasya yauvarājye'bhiṣecanam| prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च। उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम्

tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca| uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmidaṃ varam

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि। भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः

amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi| bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह। एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान् पिता

sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha| evamuktamupādhyāyaiḥ sa hi māmuktavān pitā

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने। तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय

yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane| tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya

एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकांक्षितम्। हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत

etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṃkṣitam| harṣabāṣpākulaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः। ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय

vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ| jñātīn me tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāśca nandaya

कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक। येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता

kalyāṇe bata nakṣatre mayā jāto'si putraka| yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे। येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe| yeyamikṣvākurājaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati

इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत्। प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव

ityevamukto mātrā tu rāmo bhrātaramabravīt| prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम्। द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता

lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām| dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानिच। जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये

saumitre bhuṅkṣva bhogāṃstvamiṣṭān rājyaphalānica| jīvitaṃ cāpi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च। अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम्

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca| abhyanujñāpya sītāṃ ca yayau svaṃ ca niveśanam

''' संदिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने। पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत्

''' saṃdiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāvinyabhiṣecane| purohitaṃ samāhūya vasiṣṭhamidamabravīt

गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन। श्रेयसे राज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रत

gacchopavāsaṃ kākutsthaṃ kārayādya tapodhana| śreyase rājyalābhāya vadhvā saha yatavrata

तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः। स्वयं वसिष्ठो भगवान् ययौ रामनिवेशनम्

tatheti ca sa rājānamuktvā vedavidāṃ varaḥ| svayaṃ vasiṣṭho bhagavān yayau rāmaniveśanam

उपवासयितुं वीरं मन्त्रविन्मन्त्रकोविदम्। ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुधृतव्रतः

upavāsayituṃ vīraṃ mantravinmantrakovidam| brāhmaṃ rathavaraṃ yuktamāsthāya sudhṛtavrataḥ

स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्। तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः

sa rāmabhavanaṃ prāpya pāṇḍurābhraghanaprabham| tisraḥ kakṣyā rathenaiva viveśa munisattamaḥ

तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमम्। मानयिष्यन् स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्

tamāgatamṛṣiṃ rāmastvaranniva sasambhramam| mānayiṣyan sa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt

अभ्येत्य त्वरमाणोऽथ रथाभ्याशं मनीषिणः। ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात् स्वयम्

abhyetya tvaramāṇo'tha rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ| tato'vatārayāmāsa parigṛhya rathāt svayam

स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च। प्रियार्हं हर्षयन् राममित्युवाच पुरोहितः

sa cainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā sambhāṣyābhiprasādya ca| priyārhaṃ harṣayan rāmamityuvāca purohitaḥ

प्रसन्नस्ते पिता राम यत्त्वं राज्यमवाप्स्यसि। उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया

prasannaste pitā rāma yattvaṃ rājyamavāpsyasi| upavāsaṃ bhavānadya karotu saha sītayā

प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः। पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा

prātastvāmabhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ| pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā

इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतः। मन्त्रवत् कारयामास वैदेह्या सहितं शुचिः

ityuktvā sa tadā rāmamupavāsaṃ yatavrataḥ| mantravat kārayāmāsa vaidehyā sahitaṃ śuciḥ

ततो यथावद् रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः। अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्

tato yathāvad rāmeṇa sa rājño gururarcitaḥ| abhyanujñāpya kākutsthaṃ yayau rāmaniveśanāt

सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः। सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः

suhṛdbhistatra rāmo'pi sahāsīnaḥ priyaṃvadaiḥ| sabhājito viveśātha tānanujñāpya sarvaśaḥ

हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ। यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः

hṛṣṭanārīnarayutaṃ rāmaveśma tadā babhau| yathā mattadvijagaṇaṃ praphullanalinaṃ saraḥ

स राजभवनप्रख्यात् तस्माद् रामनिवेशनात्। निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्

sa rājabhavanaprakhyāt tasmād rāmaniveśanāt| nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam

वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः। बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः

vṛndavṛndairayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ| babhūvurabhisambādhāḥ kutūhalajanairvṛtāḥ

जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवृतस्तदा। बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निःस्वनः

janavṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavṛtastadā| babhūva rājamārgasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ

सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तथा च वनमालिनी। आसीदयोध्या तदहः समुच्छ्रितगृहध्वजा

siktasammṛṣṭarathyā hi tathā ca vanamālinī| āsīdayodhyā tadahaḥ samucchritagṛhadhvajā

तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाकुलो जनः। रामाभिषेकमाकांक्षन्नाकांक्षन्नुदयं रवेः

tadā hyayodhyānilayaḥ sastrībālākulo janaḥ| rāmābhiṣekamākāṃkṣannākāṃkṣannudayaṃ raveḥ

प्रजालंकारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्। उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्

prajālaṃkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam| utsuko'bhūjjano draṣṭuṃ tamayodhyāmahotsavam

एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः। व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ

evaṃ tajjanasambādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ| vyūhanniva janaughaṃ taṃ śanai rājakulaṃ yayau

सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य च। समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः

sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsādamadhiruhya ca| samīyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः। पप्रच्छ स्वमतं तस्मै कृतमित्यभिवेदयत्

tamāgatamabhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ| papraccha svamataṃ tasmai kṛtamityabhivedayat

तेन चैव तदा तुल्यं सहासीनाः सभासदः। आसनेभ्यः समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्

tena caiva tadā tulyaṃ sahāsīnāḥ sabhāsadaḥ| āsanebhyaḥ samuttasthuḥ pūjayantaḥ purohitam

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्। विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव

guruṇā tvabhyanujñāto manujaughaṃ visṛjya tam| viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhāmiva

तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्। व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसंकुलं नभः

tadagryaveṣapramadājanākulaṃ mahendraveśmapratimaṃ niveśanam| vyadīpayaṃścāru viveśa pārthivaḥ śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ

''' गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः। सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत्

''' gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ| saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat

प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत् ततः। महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितानले

pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivat tataḥ| mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalitānale

शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्। ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे

śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam| dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare

वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः। श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः

vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ| śrīmatyāyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ

एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः। अलंकारविधिं सम्यक् कारयामास वेश्मनः

ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ| alaṃkāravidhiṃ samyak kārayāmāsa veśmanaḥ

तत्र शृण्वन् सुखा वाचः सूतमागधवन्दिनाम्। पूर्वां संध्यामुपासीनो जजाप सुसमाहितः

tatra śṛṇvan sukhā vācaḥ sūtamāgadhavandinām| pūrvāṃ saṃdhyāmupāsīno jajāpa susamāhitaḥ

तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम्। विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान्

tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam| vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa sa dvijān

तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तथा। अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः

teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'tha gambhīramadhurastathā| ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ

कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम्। अयोध्यानिलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः

kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam| ayodhyānilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ

ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम्। प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम्

tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam| prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhayituṃ purīm

सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च। चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च

sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca| catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣvaṭṭālakeṣu ca

नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च। कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च

nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca| kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca

सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च। ध्वजाः समुच्छ्रिताः साधु पताकाश्चाभवंस्तथा

sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteṣu ca| dhvajāḥ samucchritāḥ sādhu patākāścābhavaṃstathā

नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्। मनःकर्णसुखा वाचः शुश्राव जनता ततः

naṭanartakasaṅghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām| manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśrāva janatā tataḥ

रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः। रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च

rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ| rāmābhiṣeke samprāpte catvareṣu gṛheṣu ca

बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः। रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेव कथा मिथः

bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṅghaśaḥ| rāmābhiṣavasaṃyuktāścakrureva kathā mithaḥ

कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः। राजमार्गः कृतः श्रीमान् पौरै रामाभिषेचने

kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ| rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmān paurai rāmābhiṣecane

प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया। दीपवृक्षांस्तथा चक्रुरनुरथ्यासु सर्वशः

prakāśakaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā| dīpavṛkṣāṃstathā cakruranurathyāsu sarvaśaḥ

अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत् पुरवासिनः। आकांक्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्

alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tat puravāsinaḥ| ākāṃkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam

समेत्य सङ्घशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च। कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम्

sametya saṅghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca| kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam

अहो महात्मा राजायमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः। ज्ञात्वा वृद्धं स्वमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति

aho mahātmā rājāyamikṣvākukulanandanaḥ| jñātvā vṛddhaṃ svamātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati

सर्वे ह्यनुगृहीताः स्म यन्नो रामो महीपतिः। चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः

sarve hyanugṛhītāḥ sma yanno rāmo mahīpatiḥ| cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ

अनुद्धतमना विद्वान् धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः। यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथास्मास्वपि राघवः

anuddhatamanā vidvān dharmātmā bhrātṛvatsalaḥ| yathā ca bhrātṛṣu snigdhastathāsmāsvapi rāghavaḥ

चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः। यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम्

ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ| yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam

एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुः परे। दिग्भ्यो विश्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः

evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvuḥ pare| digbhyo viśrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ

ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम्। रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः

te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam| rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ

जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निःस्वनः। पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निःस्वनः

janaughaistairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra niḥsvanaḥ| parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ

ततस्तदिन्द्रक्षयसंनिभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपाहितैः। समन्ततः सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम्

tatastadindrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ didṛkṣubhirjānapadairupāhitaiḥ| samantataḥ sasvanamākulaṃ babhau samudrayādobhirivārṇavodakam

''' ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता। प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया

''' jñātidāsī yato jātā kaikeyyā tu sahoṣitā| prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम्। अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादादन्ववैक्षत

siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām| ayodhyāṃ mantharā tasmāt prāsādādanvavaikṣata

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम्। सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्युताम्

patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām| siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairyutām

माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्। शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनादिताम्

mālyamodakahastaiśca dvijendrairabhināditām| śukladevagṛhadvārāṃ sarvavāditranāditām

सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषनिनादिताम्। प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्

samprahṛṣṭajanākīrṇāṃ brahmaghoṣanināditām| prahṛṣṭavarahastyaśvāṃ sampraṇarditagovṛṣām

हृष्टप्रमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्। अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता

hṛṣṭapramuditaiḥ paurairucchritadhvajamālinīm| ayodhyāṃ mantharā dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgatā

सा हर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्। अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा

sā harṣotphullanayanāṃ pāṇḍurakṣaumavāsinīm| avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā

उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती। राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति

uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī| rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ samprayacchati

अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे। कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः

atimātraṃ praharṣaḥ kiṃ janasyāsya ca śaṃsa me| kārayiṣyati kiṃ vāpi samprahṛṣṭo mahīpatiḥ

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा। आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā| ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन चानघम्। राजा दशरथो राममभिषेक्ता हि राघवम्

śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena cānagham| rājā daśaratho rāmamabhiṣektā hi rāghavam

धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षितः। कैलासशिखराकारात् प्रासादादवरोहत

dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitaḥ| kailāsaśikharākārāt prāsādādavarohata

सा दह्यमाना क्रोधेन मन्थरा पापदर्शिनी। शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्

sā dahyamānā krodhena mantharā pāpadarśinī| śayānāmeva kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते। उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate| upaplutamaghaughena nātmānamavabudhyase

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे। चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे

aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase| calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāḥ srota ivoṣṇage

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः। कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत् परम्

evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ| kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamat param

कैकेयी त्वब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे। विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्

kaikeyī tvabravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare| viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्। उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा

mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram| uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्यां हितैषिणी। विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्

sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyāṃ hitaiṣiṇī| viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam

अक्षयं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्। रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

akṣayaṃ sumahad devi pravṛttaṃ tvadvināśanam| rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati

सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता। दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता

sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā| dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत्। त्वद‍्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः

tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahad bhavet| tvada‍vṛddhau mama vṛddhiśca bhavediha na saṃśayaḥ

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः। उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे

narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ| ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः। शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसंधिता

dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ| śuddhabhāvena jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā

उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्। अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति

upasthitaḥ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam| arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati

अपवाह्य तु दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु। काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके

apavāhya tu duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu| kālye sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया। आशीविष(=सर्प) इवाङ्गेन बाले परिधृतस्त्वया

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā| āśīviṣa(=sarpa) ivāṅgena bāle paridhṛtastvayā

यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः। राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता

yathā hi kuryācchatrurvā sarpo vā pratyupekṣitaḥ| rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता। रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि

pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocitā| rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने

sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava| trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी

mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sā śubhānanā| uttasthau harṣasampūrṇā candralekheva śāradī

अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता। दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्

atīva sā tu saṃtuṣṭā kaikeyī vismayānvitā| divyamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham

दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा। कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्

dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā| kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते

idaṃ tu manthare mahyamākhyātaṃ paramaṃ priyam| etanme priyamākhyātaṃ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति

rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye| tasmāt tuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati

न मे परं किंचिदितो वरं पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचोऽमृतम्। तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु

na me paraṃ kiṃcidito varaṃ punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco'mṛtam| tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu

''' मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत्। उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता

''' mantharā tvabhyasūyyaināmutsṛjyābharaṇaṃ hi tat| uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā

हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे। शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे

harṣaṃ kimarthamasthāne kṛtavatyasi bāliśe| śokasāgaramadhyasthaṃ nātmānamavabudhyase

मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती। यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत्

manasā prasahāmi tvāṃ devi duḥkhārditā satī| yacchocitavye hṛṣṭāsi prāpya tvaṃ vyasanaṃ mahat

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्। अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्

śocāmi durmatitvaṃ te kā hi prājñā praharṣayet| areḥ sapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyorivāgatām

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद् भयम्। तद् विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते

bharatādeva rāmasya rājyasādhāraṇād bhayam| tad vicintya viṣaṇṇāsmi bhayaṃ bhītāddhi jāyate

लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः। शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा

lakṣmaṇo hi mahābāhū rāmaṃ sarvātmanā gataḥ| śatrughnaścāpi bharataṃ kākutsthaṃ lakṣmaṇo yathā

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि। राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः

pratyāsannakrameṇāpi bharatasyaiva bhāmini| rājyakramo visṛṣṭastu tayostāvadyavīyasoḥ

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः। भयात् प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्

viduṣaḥ kṣatracāritre prājñasya prāptakāriṇaḥ| bhayāt pravepe rāmasya cintayantī tavātmajam

सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः

subhagā kila kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate| yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ

प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम्। उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत् त्वं कृताञ्जलिः

prāptāṃ vasumatīṃ prītiṃ pratītāṃ hatavidviṣam| upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīvat tvaṃ kṛtāñjaliḥ

एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि। पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति

evaṃ ca tvaṃ sahāsmābhistasyāḥ preṣyā bhaviṣyasi| putraśca tava rāmasya preṣyatvaṃ hi gamiṣyati

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः। अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ| aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः। रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह

tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ| rāmasyaiva guṇān devī kaikeyī praśaśaṃsa ha

धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः। रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति

dhamarjño guṇavān dāntaḥ kṛtajñaḥ satyavān śuciḥ| rāmo rājasuto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati

भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति। संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्

bhrātṝn bhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvat pālayiṣyati| saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः

bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatāt param| pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāpsyati nararṣabhaḥ

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे। भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे

sā tvamabhyudaye prāpte dahyamāneva manthare| bhaviṣyati ca kalyāṇe kimidaṃ paritapyase

यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः। कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु

yathā vai bharato mānyastathā bhūyo'pi rāghavaḥ| kausalyāto'tiriktaṃ ca mama śuśrūṣate bahu

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा। मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः

rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tat tadā| manyate hi yathā''tmānaṃ yathā bhrātṝṃstu rāghavaḥ

कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता। दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्

kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā| dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīmidamabravīt

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे

anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase| śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः। राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते

bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ| rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi parihāsyate

नहि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि। स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्

nahi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini| sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः। स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि

tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ| sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति। अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले

asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati| anāthavat sukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale

साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे। सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि

sāhaṃ tvadarthe samprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabuddhyase| sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumarhasi

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्। देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा

dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam| deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaramathāpi vā

बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया। संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव

bāla eva tu mātulyaṃ bharato nāyitastvayā| saṃnikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣviva

भरतानुवशात् सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः। लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः

bharatānuvaśāt so'pi śatrughnastatsamaṃ gataḥ| lakṣmaṇo hi yathā rāmaṃ tathāyaṃ bharataṃ gataḥ

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः। संनिकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद् भयात्

śrūyate hi drumaḥ kaścicchettavyo vanajīvanaiḥ| saṃnikarṣādiṣīkābhirmocitaḥ paramād bhayāt

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः। अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्

goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ| aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित् करिष्यति। रामस्तु भरते पापं कुर्यादेव न संशयः

tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃcit kariṣyati| rāmastu bharate pāpaṃ kuryādeva na saṃśayaḥ

तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः। एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव

tasmād rājagṛhādeva vanaṃ gacchatu rāghavaḥ| etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति। यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति

evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati| yadi ced bharato dharmāt pitryaṃ rājyamavāpsyati

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः। समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे

sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ| samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्। प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि

abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam| pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया। राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत्

darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā| rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yāpayet

यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम्। तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि

yadā ca rāmaḥ pṛthivīmavāpsyate prabhūtaratnākaraśailasaṃyutām| tadā gamiṣyasyaśubhaṃ parābhavaṃ sahaiva dīnā bharatena bhāmini

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति। अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवास्य विवासकारणम्

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyate dhruvaṃ praṇaṣṭo bharato bhaviṣyati| ato hi saṃcintaya rājyamātmaje parasya caivāsya vivāsakāraṇam

''' एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्

''' evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā| dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमद्याभिषेचये

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham| yauvarājyena bharataṃ kṣipramadyābhiṣecaye

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन साधये। भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena sādhaye| bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्

evamuktā tu sā devyā mantharā pāpadarśinī| rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt

हन्तेदानीं प्रपश्य त्वं कैकेयि श्रूयतां वचः। यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्

hantedānīṃ prapaśya tvaṃ kaikeyi śrūyatāṃ vacaḥ| yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे। यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase| yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम्

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini| śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caitad vidhīyatām

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी। किंचिदुत्थाय शयनात् स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī| kiṃcidutthāya śayanāt svāstīrṇādidamabravīt

कथयस्व ममोपायं केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन

kathayasva mamopāyaṃ kenopāyena manthare| bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

एवमुक्ता तदा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्

evamuktā tadā devyā mantharā pāpadarśinī| rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt

पुरा देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत् त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्

purā devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ| agacchat tvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt

दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान् प्रति। वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः

diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati| vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः। ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ| dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ

तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान्। रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसापास्य राक्षसाः

tasmin mahati saṃgrāme puruṣān kṣatavikṣatān| rātrau prasuptān ghnanti sma tarasāpāsya rākṣasāḥ

तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथस्तदा। असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः

tatrākaronmahāyuddhaṃ rājā daśarathastadā| asuraiśca mahābāhuḥ śastraiśca śakalīkṛtaḥ

अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः। तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया

apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ| tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने। स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरम्

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane| sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varam

गृह्णीयां तु तदा भर्तस्तथेत्युक्तं महात्मना। अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा

gṛhṇīyāṃ tu tadā bhartastathetyuktaṃ mahātmanā| anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया। रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā| rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya

तौ च याचस्व भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्। प्रव्राजनं च रामस्य वर्षाणि च चतुर्दश

tau ca yācasva bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam| pravrājanaṃ ca rāmasya varṣāṇi ca caturdaśa

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam| prajābhāvagatasnehaḥ sthiraḥ putro bhaviṣyati

क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते। शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute| śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī

मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः। रुदन्ती पार्थिवं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा

mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ| rudantī pārthivaṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः। त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम्

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ| tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्। तव प्रियार्थं राजा तु प्राणानपि परित्यजेत्

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum| tava priyārthaṃ rājā tu prāṇānapi parityajet

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः। मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ| mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ

मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च। दद्याद् दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः

maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca| dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ददौ। तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वा क्रमेदति

yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho dadau| tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvā kramedati

यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयमुत्थाप्य राघवः। व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्

yadā tu te varaṃ dadyāt svayamutthāpya rāghavaḥ| vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam

रामप्रव्रजनं दूरं नव वर्षाणि पञ्च च। भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभ

rāmapravrajanaṃ dūraṃ nava varṣāṇi pañca ca| bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabha

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam| rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्। एवं सेत्स्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव कामिनि

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam| evaṃ setsyanti putrasya sarvārthāstava kāmini

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति। भरतश्च गतामित्रस्तव राजा भविष्यति

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati| bharataśca gatāmitrastava rājā bhaviṣyati

येन कालेन रामश्च वनात् प्रत्यागमिष्यति। अन्तर्बहिश्च पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति

yena kālena rāmaśca vanāt pratyāgamiṣyati| antarbahiśca putraste kṛtamūlo bhaviṣyati

संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः साकमात्मवान्। प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा

saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sākamātmavān| prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā

रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय। अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया

rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya| anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā

हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्। सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt| sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā

कैकेयी विस्मयं प्राप्य परं परमदर्शना। प्रज्ञां ते नावजानामि श्रेष्ठे श्रेष्ठाभिधायिनि

kaikeyī vismayaṃ prāpya paraṃ paramadarśanā| prajñāṃ te nāvajānāmi śreṣṭhe śreṣṭhābhidhāyini

पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये। त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी

pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye| tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī

नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्। सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जाः वक्राः परमपापिकाः

nāhaṃ samavabuddhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam| santi duḥsaṃsthitāḥ kubjāḥ vakrāḥ paramapāpikāḥ

त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना। उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात् समुन्नतम्

tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā| uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam

अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम्। प्रतिपूर्णं च जघनं सुपीनौ च पयोधरौ

adhastāccodaraṃ śāntaṃ sunābhamiva lajjitam| pratipūrṇaṃ ca jaghanaṃ supīnau ca payodharau

विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे। जघनं तव निर्मृष्टं रशनादामभूषितम्

vimalendusamaṃ vaktramaho rājasi manthare| jaghanaṃ tava nirmṛṣṭaṃ raśanādāmabhūṣitam

जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ च व्यायतावुभौ। त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी

jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau ca vyāyatāvubhau| tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī

अग्रतो मम गच्छन्ती राजसेऽतीव शोभने। आसन् याः शम्बरे मायाः सहस्रम् असुराधिपे

agrato mama gacchantī rājase'tīva śobhane| āsan yāḥ śambare māyāḥ sahasram asurādhipe

हृदये ते निविष्टास् ता भूयश् चान्याः सहस्रशः। तदेव स्थगु(=पृष्ठ-वक्रभागः) यद् दीर्घं रथ-घोणम् इवायतम्

hṛdaye te niviṣṭās tā bhūyaś cānyāḥ sahasraśaḥ| tadeva sthagu(=pṛṣṭha-vakrabhāgaḥ) yad dīrghaṃ ratha-ghoṇam ivāyatam

मतयः क्षत्र-विद्याश् च मायाश्चात्र वसन्ति ते। अत्र तेऽहं प्रमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्

matayaḥ kṣatra-vidyāś ca māyāścātra vasanti te| atra te'haṃ pramokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm

अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते। जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate| jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari

लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु। मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu| mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham

कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च। परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca| paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi

चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना। गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जने

candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā| gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjane

तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः। पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ| pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्। शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt| śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते। उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate| uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamanudarśaya

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha| krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना। अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā| avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca

तदा हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता। संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्

tadā hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃgatā| saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि। वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यते क्षितिम्

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi| vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyate kṣitim

सुवर्णेन न मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भोजनैः। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते

suvarṇena na me hyartho na ratnairna ca bhojanaiḥ| eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate

ततः पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः। उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्

tataḥ punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ| uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। ततो हि कल्याणि यतस्व तत् तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase| tato hi kalyāṇi yatasva tat tathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate

तथातिविद्धा महिषीति कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः। विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः

tathātividdhā mahiṣīti kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ| vidhāya hastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि। वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśamya kubje prativedayiṣyasi| vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्। न किंचिदिच्छामि न चेह जीवनं न चेदितो गच्छति राघवो वनम्

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam| na kiṃcidicchāmi na ceha jīvanaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam

अथैवमुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी। असंस्कृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाधिशिश्ये पतितेव किंनरी

athaivamuktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī| asaṃskṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kiṃnarī

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तदावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा। नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tadāvamuktottamamālyabhūṣaṇā| narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā

''' विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्। तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किंनरी

''' vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam| tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kiṃnarī

(4) निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी। मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा

(4) niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī| mantharāyai śanaiḥ sarvamācacakṣe vicakṣaṇā

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता। नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी

sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā| nāgakanyeva niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī

मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्। सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम्

muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham| sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya viniścayam

बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा। अथ सा रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम्

babhūva paramaprītā siddhiṃ prāpyeva mantharā| atha sā ruṣitā devī samyak kṛtvā viniścayam

संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे। ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च

saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhrukuṭiṃ mukhe| tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca

अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे। तया तान्य् अपविद्धानि माल्यान्य् आभरणानि च

apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire| tayā tāny apaviddhāni mālyāny ābharaṇāni ca

अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः। क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा

aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ| krodhāgāre ca patitā sā babhau malināmbarā

एकवेणीं दृढां बद‍्ध्वा गतसत्त्वेव किंनरी। आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम्

ekaveṇīṃ dṛḍhāṃ bada‍dhvā gatasattveva kiṃnarī| ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam

उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्। अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्

upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam| adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān

प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी। स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः

priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī| sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ

पाण्डुराभ्रम् इवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः। शुक-बर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्

pāṇḍurābhram ivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ| śuka-barhisamāyuktaṃ krauñcahaṃsarutāyutam

वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः

vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjāvāmanikāyutam| latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ

दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम्

dāntarājatasauvarṇavedikābhiḥ samāyutam| nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhirupaśobhitam

दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि

dāntarājatasauvarṇaiḥ saṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ| vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi

उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम्। स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्

upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣaṇaistridivopamam| sa praviśya mahārājaḥ svamantaḥpuramṛddhimat

न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे। स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः

na dadarśa striyaṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame| sa kāmabalasaṃyukto ratyarthī manujādhipaḥ

अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च। नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत

apaśyan dayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca| nahi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata

न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन। ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत

na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana| tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata

यथापुरम् अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम्। प्रतिहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः

yathāpuram avijñāya svārthalipsum apaṇḍitām| pratihārī tvathovāca saṃtrastā tu kṛtāñjaliḥ

देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता। प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः

deva devī bhṛśaṃ kruddhā krodhāgāramabhidrutā| pratīhāryā vacaḥ śrutvā rājā paramadurmanāḥ

विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः। तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्

viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ| tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām

प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः। स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्

pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ| sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm

अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले। लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव

apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale| latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva

किन्नरीमिव निर्धूतां च्युताम् अप्सरसं यथा। मायाम् इव परिभ्रष्टां हरिणीम् इव संयताम्

kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutām apsarasaṃ yathā| māyām iva paribhraṣṭāṃ hariṇīm iva saṃyatām

करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने। महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम्

kareṇum iva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane| mahāgaja ivāraṇye snehāt paramaduḥkhitām

परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः। कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्

parimṛjya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ| kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्। देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता

na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam| devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā

यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु। भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि

yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu| bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi

भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि। सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः

bhūtopahatacitteva mama cittapramāthini| santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ

सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि। कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्

sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini| kasya vāpi priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam

कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्। मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम्

kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam| mā rautsīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam

अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः

avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām| daridraḥ ko bhavedāḍhyo dravyavān vāpyakiṃcanaḥ

अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः। न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे

ahaṃ ca hi madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ| na te kaṃcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम्। बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि

ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasi sthitam| balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi

करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे। यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा

kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape| yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā

द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः

drāviḍāḥ sindhusauvīrāḥ saurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ| vaṅgāṅgamagadhā matsyāḥ samṛddhāḥ kāśikosalāḥ

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्। ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि

tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam| tato vṛṇīṣva kaikeyi yad yat tvaṃ manasecchasi

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने। तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्। तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्

kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane| tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam| tat te vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्। परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे

tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam| paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame

''' तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम्। उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः

''' taṃ manmathaśarairviddhaṃ kāmavegavaśānugam| uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ

नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्नावमानिता। अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तमिच्छामि त्वया कृतम्

nāsmi viprakṛtā deva kenacinnāvamānitā| abhiprāyastu me kaścit tamicchāmi tvayā kṛtam

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि। अथ ते व्याहरिष्यामि यथाभिप्रार्थितं मया

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi| atha te vyāhariṣyāmi yathābhiprārthitaṃ mayā

तामुवाच महाराजः कैकेयीमीषदुत्स्मयः। कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु भुवि स्थिताम्

tāmuvāca mahārājaḥ kaikeyīmīṣadutsmayaḥ| kāmī hastena saṃgṛhya mūrdhajeṣu bhuvi sthitām

अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम। मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामादन्यो न विद्यते

avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama| manujo manujavyāghrād rāmādanyo na vidyate

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना। शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेप्सितम्

tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā| śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasepsitam

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवे तमहं ध्रुवम्। तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīve tamahaṃ dhruvam| tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

आत्मना चात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम्। तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

ātmanā cātmajaiścānyairvṛṇe yaṃ manujarṣabham| tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे। एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे

bhadre hṛdayamapyetadanumṛśyoddharasva me| etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase

बलमात्मनि पश्यन्ती न विशङ्कितुमर्हसि। करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे

balamātmani paśyantī na viśaṅkitumarhasi| kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्। निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः

sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam| nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः। व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम्

tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ| vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam

यथा क्रमेण शपसे वरं मम ददासि च। तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः

yathā krameṇa śapase varaṃ mama dadāsi ca| tacchṛṇvantu trayastriṃśad devāḥ sendrapurogamāḥ

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः। जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वाः सराक्षसाः

candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ| jagacca pṛthivī ceyaṃ sagandharvāḥ sarākṣasāḥ

निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः। यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव

niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ| yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava

सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सत्यवाक्शुचिः। वरं मम ददात्येष सर्वे शृण्वन्तु दैवताः

satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ satyavākśuciḥ| varaṃ mama dadātyeṣa sarve śṛṇvantu daivatāḥ

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च। ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca| tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam

स्मर राजन् पुरा वृत्तं तस्मिन् देवासुरे रणे। तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा

smara rājan purā vṛttaṃ tasmin devāsure raṇe| tatra tvāṃ cyāvayacchatrustava jīvitamantarā

तत्र चापि मया देव यत् त्वं समभिरक्षितः। जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्रददौ वरौ

tatra cāpi mayā deva yat tvaṃ samabhirakṣitaḥ| jāgratyā yatamānāyāstato me pradadau varau

तौ दत्तौ च वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्। तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन

tau dattau ca varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham| tavaiva pṛthivīpāla sakāśe raghunandana

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद् दास्यसि मे वरम्। अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता

tat pratiśrutya dharmeṇa na ced dāsyasi me varam| adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः। प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः

vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ| pracaskanda vināśāya pāśaṃ mṛga ivātmanaḥ

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्। वरौ देयौ त्वया देव तदा दत्तौ महीपते

tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam| varau deyau tvayā deva tadā dattau mahīpate

तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः। अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः

tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ| abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ

अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम्। यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया

anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām| yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā

तदा देवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागतः। नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः

tadā devāsure yuddhe tasya kālo'yamāgataḥ| nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ

चीराजिनधरो धीरो रामो भवतु तापसः। भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्

cīrājinadharo dhīro rāmo bhavatu tāpasaḥ| bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam

एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे। अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने

eṣa me paramaḥ kāmo dattameva varaṃ vṛṇe| adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane

स राजराजो भव सत्यसंगरः कुलं च शीलं च हि जन्म रक्ष च। परत्र वासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम्

sa rājarājo bhava satyasaṃgaraḥ kulaṃ ca śīlaṃ ca hi janma rakṣa ca| paratra vāse hi vadantyanuttamaṃ tapodhanāḥ satyavaco hitaṃ nṛṇām

''' ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः। चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च

''' tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ| cintāmabhisamāpede muhūrtaṃ pratatāpa ca

किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम। अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः

kiṃ nu me'yaṃ divāsvapnaścittamoho'pi vā mama| anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ

इति संचिन्त्य तद् राजा नाध्यगच्छत् तदासुखम्। प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः

iti saṃcintya tad rājā nādhyagacchat tadāsukham| pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ kaikeyīvākyatāpitaḥ

व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः। असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन्

vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ| asaṃvṛtāyāmāsīno jagatyāṃ dīrghamucchvasan

मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः। अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः

maṇḍale pannago ruddho mantrairiva mahāviṣaḥ| aho dhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ

मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः। चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः

moham āpedivān bhūyaḥ śokopahatacetanaḥ| cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ

कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा। नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि

kaikeyīmabravīt kruddho nirdahanniva tejasā| nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini

किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा। सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः

kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā| sadā te jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ

तस्यैवं त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता। त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता

tasyaivaṃ tvamanarthāya kiṃnimittamihodyatā| tvaṃ mayā''tmavināśāya bhavanaṃ svaṃ niveśitā

अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा। जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्

avijñānānnṛpasutā vyālā tīkṣṇaviṣā yathā| jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam

अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्। कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम्

aparādhaṃ kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamahaṃ sutam| kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca tyajeyamapi vā śriyam

जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्। परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्

jīvitaṃ cātmano rāmaṃ na tveva pitṛvatsalam| parā bhavati me prītirdṛṣṭvā tanayamagrajam

अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्। तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना

apaśyatastu me rāmaṃ naṣṭaṃ bhavati cetanam| tiṣṭhelloko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā

न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्। तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये

na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam| tadalaṃ tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye

अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे। किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्

api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me| kimarthaṃ cintitaṃ pāpe tvayā paramadāruṇam

अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति

atha jijñāsase māṃ tvaṃ bharatasya priyāpriye| astu yattattvayā pūrvaṃ vyāhṛtaṃ rāghavaṃ prati

स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे। तत् त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्

sa me jyeṣṭhasutaḥ śrīmān dharmajyeṣṭha itīva me| tat tvayā priyavādinyā sevārthaṃ kathitaṃ bhavet

तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्। आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता

tacchrutvā śokasaṃtaptā saṃtāpayasi māṃ bhṛśam| āviṣṭāsi gṛhe śūnye sā tvaṃ paravaśaṃ gatā

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः

ikṣvākūṇāṃ kule devi samprāptaḥ sumahānayam| anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ

नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते

nahi kiṃcidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama| akarostvaṃ viśālākṣi tena na śraddadhāmi te

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम

nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā| bahuśo hi sma bāle tvaṃ kathāḥ kathayase mama

तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च

tasya dharmātmano devi vane vāsaṃ yaśasvinaḥ| kathaṃ rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे

atyantasukumārasya tasya dharme kṛtātmanaḥ| kathaṃ rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्

rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane| tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam

रामो हि भरताद् भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात् तु भरतस्य न लक्षये

rāmo hi bharatād bhūyastava śuśrūṣate sadā| viśeṣaṃ tvayi tasmāt tu bharatasya na lakṣaye

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्

śuśrūṣāṃ gauravaṃ caiva pramāṇaṃ vacanakriyām| kastu bhūyastaraṃ kuryādanyatra puruṣarṣabhāt

बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्। परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते

bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ copajīvinām| parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate

सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा। गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः

sāntvayan sarvabhūtāni rāmaḥ śuddhena cetasā| gṛhṇāti manujavyāghraḥ priyairviṣayavāsinaḥ

सत्येन लोकाञ् जयति द्विजान् दानेन राघवः। गुरूञ् छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्

satyena lokāñ jayati dvijān dānena rāghavaḥ| gurūñ chuśrūṣayā vīro dhanuṣā yudhi śātravān

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्। विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे

satyaṃ dānaṃ tapastyāgo mitratā śaucamārjavam| vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि

tasminnārjavasampanne devi devopame katham| pāpamāśaṃsase rāme maharṣisamatejasi

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्

na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lokasya priyavādinaḥ| sa kathaṃ tvatkṛte rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam

क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अप्यहिंसा च भूतानां तमृते कागतिर्मम

kṣamā yasmiṃstapastyāgaḥ satyaṃ dharmaḥ kṛtajñatā| apyahiṃsā ca bhūtānāṃ tamṛte kāgatirmama

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि

mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ| dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi

पृथिव्यां सागरान्तायां यत् किंचिदधिगम्यते। तत् सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yat kiṃcidadhigamyate| tat sarvaṃ tava dāsyāmi mā ca tvaṃ manyumāviśa

अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते। शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत्

añjaliṃ kurmi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te| śaraṇaṃ bhava rāmasya mādharmo māmiha spṛśet

इति दुःखाभिसंतप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्

iti duḥkhābhisaṃtaptaṃ vilapantamacetanam| ghūrṇamānaṃ mahārājaṃ śokena samabhiplutam

पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः

pāraṃ śokārṇavasyāśu prārthayantaṃ punaḥ punaḥ| pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrataraṃ vacaḥ

यदि दत्त्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे। धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि

yadi dattvā varau rājan punaḥ pratyanutapyase| dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह। कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि

yadā sametā bahavastvayā rājarṣayaḥ saha| kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्। तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि

yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat| tasyāḥ kṛtā mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣyasi

किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप। यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे

kilbiṣaṃ tvaṃ narendrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa| yo dattvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase

शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ। अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम्

śaibyaḥ śyenakapotīye svamāṃsaṃ pakṣiṇe dadau| alarkaścakṣuṣī dattvā jagāma gatimuttamām

सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते। समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

sāgaraḥ samayaṃ kṛtvā na velāmativartate| samayaṃ mānṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते

sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājye'bhiṣicya ca| saha kausalyayā nityaṃ rantumicchasi durmate

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः

bhavatvadharmo dharmo vā satyaṃ vā yadi vānṛtam| yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते

ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ| paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्। अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम

ekāhamapi paśyeyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram| añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śreyo nanu mṛtirmama

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप। यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्

bharatenātmanā cāhaṃ śape te manujādhipa| yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह। विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा

etāvaduktvā vacanaṃ kaikeyī virarāma ha| vilapantaṃ ca rājānaṃ na prativyājahāra sā

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्। रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च

śrutvā tu rājā kaikeyyā vākyaṃ paramaśobhanam| rāmasya ca vane vāsamaiśvaryaṃ bharatasya ca

नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः। प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्

nābhyabhāṣata kaikeyīṃ muhūrtaṃ vyākulendriyaḥ| praikṣatānimiṣo devīṃ priyāmapriyavādinīm

तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्। दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत्

tāṃ hi vajrasamāṃ vācamākarṇya hṛdayāpriyām| duḥkhaśokamayīṃ śrutvā rājā na sukhito'bhavat

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्। ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य च्छिन्नस्तरुरिवापतत्

sa devyā vyavasāyaṃ ca ghoraṃ ca śapathaṃ kṛtam| dhyātvā rāmeti niḥśvasya cchinnastarurivāpatat

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः। हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः

naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathāturaḥ| hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ

दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्। अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता

dīnayā''turayā vācā iti hovāca kaikayīm| anarthamimamarthābhaṃ kena tvamupadeśitā

भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे। शीलव्यसनमेतत् ते नाभिजानाम्यहं पुरा

bhūtopahatacitteva bruvantī māṃ na lajjase| śīlavyasanametat te nābhijānāmyahaṃ purā

बालायास्तत् त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्। कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्

bālāyāstat tvidānīṃ te lakṣaye viparītavat| kuto vā te bhayaṃ jātaṃ yā tvamevaṃvidhaṃ varam

राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने। विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च

rāṣṭre bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣe rāghavaṃ vane| viramaitena bhāvena tvametenānṛtena ca

यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च। नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि

yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lokasya bharatasya ca| nṛśaṃse pāpasaṃkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi

किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि। न कथंचिदृते रामाद् भरतो राज्यमावसेत्

kiṃ nu duḥkhamalīkaṃ vā mayi rāme ca paśyasi| na kathaṃcidṛte rāmād bharato rājyamāvaset

रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्। कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते

rāmādapi hi taṃ manye dharmato balavattaram| kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gaccheti bhāṣite

मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्। तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम्

mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu yathaivendumupaplutam| tāṃ tu me sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhiḥ saha niścitām

कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः

kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ camūm| kiṃ māṃ vakṣyanti rājāno nānādigbhyaḥ samāgatāḥ

बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्। यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः

bālo batāyamaikṣvākaściraṃ rājyamakārayat| yadā hi bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāḥ

परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा। कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया

pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmīha kathaṃ tadā| kaikeyyā kliśyamānena putraḥ pravrājito mayā

यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति। किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते

yadi satyaṃ bravīmyetat tadasatyaṃ bhaviṣyati| kiṃ māṃ vakṣyati kausalyā rāghave vanamāsthite

किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्। यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च

kiṃ caināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam| yadā yadā ca kausalyā dāsīva ca sakhīva ca

भार्यावद् भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा

bhāryāvad bhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati| satataṃ priyakāmā me priyaputrā priyaṃvadā

न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव। इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि

na mayā satkṛtā devī satkārārhā kṛte tava| idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi

अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्। विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च

apathyavyañjanopetaṃ bhuktamannamivāturam| viprakāraṃ ca rāmasya samprayāṇaṃ vanasya ca

सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति। कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्

sumitrā prekṣya vai bhītā kathaṃ me viśvasiṣyati| kṛpaṇaṃ bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam

मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्। वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति

māṃ ca pañcatvamāpannaṃ rāmaṃ ca vanamāśritam| vaidehī bata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati

हीना हिमवतः पार्श्वे किंनरेणेव किंनरी। नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने

hīnā himavataḥ pārśve kiṃnareṇeva kiṃnarī| nahi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvane

चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्। सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि

ciraṃ jīvitumāśaṃse rudantīṃ cāpi maithilīm| sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः

satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm| rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītveva madirāṃ naraḥ

अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः

anṛtairbata māṃ sāntvaiḥ sāntvayantī sma bhāṣase| gītaśabdena saṃrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा

anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam| vikariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्

aho duḥkhamaho kṛcchraṃ yatra vācaḥ kṣame tava| duḥkhamevaṃvidhaṃ prāptaṃ purā kṛtamivāśubham

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद‍्बन्धनी यथा

ciraṃ khalu mayā pāpe tvaṃ pāpenābhirakṣitā| ajñānādupasampannā rajjuruda‍bandhanī yathā

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्

ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣaye| bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam

तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति। मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना

taṃ tu māṃ jīvaloko'yaṃ nūnamākroṣṭumarhati| mayā hyapitṛkaḥ putraḥ sa mahātmā durātmanā

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति

bāliśo bata kāmātmā rājā daśaratho bhṛśam| strīkṛte yaḥ priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati

वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते

vedaiśca brahmacaryaiśca gurubhiścopakarśitaḥ| bhogakāle mahatkṛcchraṃ punareva prapatsyate

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति

nālaṃ dvitīyaṃ vacanaṃ putro māṃ pratibhāṣitum| sa vanaṃ pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati

यदि मे राघवः कुर्याद् वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति

yadi me rāghavaḥ kuryād vanaṃ gaccheti coditaḥ| pratikūlaṃ priyaṃ me syānna tu vatsaḥ kariṣyati

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्

rāghave hi vanaṃ prāpte sarvalokasya dhikkṛtam| mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave| iṣṭe mama jane śeṣe kiṃ pāpaṃ pratipatsyase

कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति। दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति

kausalyā māṃ ca rāmaṃ ca putrau ca yadi hāsyati| duḥkhānyasahatī devī māmevānugamiṣyati

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह। प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca māṃ ca putraistribhiḥ saha| prakṣipya narake sā tvaṃ kaikeyi sukhitā bhava

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः। इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि

mayā rāmeṇa ca tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ| ikṣvākukulamakṣobhyamākulaṃ pālayiṣyasi

प्रियं चेद् भरतस्यैतद् रामप्रव्राजनं भवेत्। मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यं गतायुषः

priyaṃ ced bharatasyaitad rāmapravrājanaṃ bhavet| mā sma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ

मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे। सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि

mṛte mayi gate rāme vanaṃ puruṣapuṅgave| sedānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi

त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि। अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे। सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा

tvaṃ rājaputri daivena nyavaso mama veśmani| akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me| sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः। पद‍्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति

kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiśca muhurmuhuḥ| pada‍bhyāṃ rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati

यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम्

yasya cāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ| ahaṃpūrvāḥ pacanti sma prasannāḥ pānabhojanam

स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च। भक्षयन् वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति

sa kathaṃ nu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca| bhakṣayan vanyamāhāraṃ suto me vartayiṣyati

महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः। काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति

mahārhavastrasambaddho bhūtvā cirasukhocitaḥ| kāṣāyaparidhānastu kathaṃ rāmo bhaviṣyati

कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्। रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्

kasyedaṃ dāruṇaṃ vākyamevaṃvidhamapīritam| rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣecanam

धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः। न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम्

dhigastu yoṣito nāma śaṭhāḥ svārthaparāyaṇāḥ| na bravīmi striyaḥ sarvā bharatasyaiva mātaram

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निवेशितासि। किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवापि रामे

anarthabhāve'rthapare nṛśaṃse mamānutāpāya niveśitāsi| kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ hitānukāriṇyathavāpi rāme

परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान् भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः। कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत् स्याद् दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्

parityajeyuḥ pitaro'pi putrān bhāryāḥ patīṃścāpi kṛtānurāgāḥ| kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagat syād dṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasane nimagnam

अहं पुनर्देवकुमाररूप- मलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्। नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव

ahaṃ punardevakumārarūpa- malaṃkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam| nandāmi paśyanniva darśanena bhavāmi dṛṣṭvaiva punaryuveva

विना हि सूर्येण भवेत् प्रवृत्ति- रवर्षता वज्रधरेण वापि। रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे

vinā hi sūryeṇa bhavet pravṛtti- ravarṣatā vajradhareṇa vāpi| rāmaṃ tu gacchantamitaḥ samīkṣya jīvenna kaścittviti cetanā me

विनाशकामामहिताममित्रा- मावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्। चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्

vināśakāmāmahitāmamitrā- māvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām| ciraṃ batāṅkena dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tena hato'smi mohāt

मया च रामेण सलक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह। पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी

mayā ca rāmeṇa salakṣmaṇena praśāstu hīno bharatastvayā saha| puraṃ ca rāṣṭraṃ ca nihatya bāndhavān mamāhitānāṃ ca bhavābhiharṣiṇī

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे। न नाम ते तेन मुखात् पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा

nṛśaṃsavṛtte vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣase| na nāma te tena mukhāt patantyadho viśīryamāṇā daśanāḥ sahasradhā

न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्। कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते

na kiṃcidāhāhitamapriyaṃ vaco na vetti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum| kathaṃ tu rāme hyabhirāmavādini bravīṣi doṣān guṇanityasammate

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज। न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसने

pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā sahasraśo vā sphuṭitāṃ mahīṃ vraja| na te kariṣyāmi vacaḥ sudāruṇaṃ mamāhitaṃ kekayarājapāṃsane

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्। न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्

kṣuropamāṃ nityamasatpriyaṃvadāṃ praduṣṭabhāvāṃ svakulopaghātinīm| na jīvituṃ tvāṃ viṣahe'manoramāṃ didhakṣamāṇāṃ hṛdayaṃ sabandhanam

न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः। ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे

na jīvitaṃ me'sti kutaḥ punaḥ sukhaṃ vinātmajenātmavatāṃ kuto ratiḥ| mamāhitaṃ devi na kartumarhasi spṛśāmi pādāvapi te prasīda me

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत् स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया। पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता- वुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा

sa bhūmipālo vilapannanāthavat striyā gṛhīto hṛdaye'timātrayā| papāta devyāścaraṇau prasāritā- vubhāvasamprāpya yathā''turastathā

''' अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम्

''' atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam| yayātimiva puṇyānte devalokāt paricyutam

अनर्थरूपासिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी। पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना

anartharūpāsiddhārthā hyabhītā bhayadarśinī| punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā

त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः। मम चेदं वरं कस्माद् विधारयितुमिच्छसि

tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ| mama cedaṃ varaṃ kasmād vidhārayitumicchasi

एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा। प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव

evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā| pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave| hantānārye mamāmitre sakāmā sukhinī bhava

स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्। प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत

svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairaham| pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata

कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम्। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति

kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito vanam| yadi satyaṃ bravīmyetat tadasatyaṃ bhaviṣyati

अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान्। रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया

aputreṇa mayā putraḥ śrameṇa mahatā mahān| rāmo labdho mahātejāḥ sa kathaṃ tyajyate mayā

शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः। कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते

śūraśca kṛtavidyaśca jitakrodhaḥ kṣamāparaḥ| kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate

कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्। अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान्

kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam| abhirāmamahaṃ rāmaṃ sthāpayiṣyāmi daṇḍakān

सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च। दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः

sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca| duḥkhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ

यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत्। अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम्

yadi duḥkhamakṛtvā tu mama saṃkramaṇaṃ bhavet| aduḥkhārhasya rāmasya tataḥ sukhamavāpnuyām

नृशंसे पापसंकल्पे रामं सत्यपराक्रमम्। किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम

nṛśaṃse pāpasaṃkalpe rāmaṃ satyaparākramam| kiṃ vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama

अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति। तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः

akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhaviṣyati| tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ

अस्तमभ्यागमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत। सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता

astamabhyāgamat sūryo rajanī cābhyavartata| sā triyāmā tadārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā

राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी। सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः

rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī| sadaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ

क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः। अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्

kriyatāṃ me dayā bhadre mayāyaṃ racito'ñjaliḥ| athavā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām

नृशंसां केकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम। एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः

nṛśaṃsāṃ kekayīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mama| evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ

प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित्। साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्‍गतस्य गतायुषः

prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ rājadharmavit| sādhuvṛttasya dīnasya tvad‍gatasya gatāyuṣaḥ

प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः। शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्

prasādaḥ kriyatāṃ bhadre devi rājño viśeṣataḥ| śūnye na khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam

कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि। प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम्

kuru sādhuprasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi| prasīda devi rāmo me tvaddattaṃ rājyamavyayam

लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि। मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च। प्रियमेतद् गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे

labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpsyasi| mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca| priyametad guruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe

विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः। श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्

viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā dīnasya tāmrāśrukalasya rājñaḥ| śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam

ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्। समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः

tataḥ sa rājā punareva mūrcchitaḥ priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm| samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ

इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः। विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा निवारयामास स राजसत्तमः

itīva rājño vyathitasya sā niśā jagāma ghoraṃ śvasato manasvinaḥ| vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ

''' पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि। विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत्

''' putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi| viceṣṭamānamutprekṣya aikṣvākamidamabravīt

पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्। शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि

pāpaṃ kṛtveva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam| śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi

आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः। सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः

āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ| satyamāśritya ca mayā tvaṃ dharmaṃ praticoditaḥ

संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः। प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम्

saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ| pradāya pakṣiṇe rājā jagāma gatimuttamām

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे। याचमाने स्वके नेत्रे उद‍्धृत्याविमना ददौ

tathā hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage| yācamāne svake netre uda‍dhṛtyāvimanā dadau

सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः। सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते

saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ| satyānurodhāt samaye velāṃ svāṃ nātivartate

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः। सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम्

satyamekapadaṃ brahma satye dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ| satyamevākṣayā vedāḥ satyenāvāpyate param

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः। स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम

satyaṃ samanuvartasva yadi dharme dhṛtā matiḥ| sa varaḥ saphalo me'stu varado hyasi sattama

धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्। प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्

dharmasyaivābhikāmārthaṃ mama caivābhicodanāt| pravrājaya sutaṃ rāmaṃ triḥ khalu tvāṃ bravīmyaham

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि। अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्

samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi| agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया। नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा

evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā| nāśakat pāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā

उद‍्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्। स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा

uda‍bhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavadano'bhavat| sa dhuryo vai parispandan yugacakrāntaraṃ yathā

विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः। कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्

vikalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūmipaḥ| kṛcchrād dhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः। संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया

yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ| saṃtyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति। अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्

prayātā rajanī devi sūryasyodayanaṃ prati| abhiṣekāya hi janastvarayiṣyati māṃ dhruvam

रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः। रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्

rāmābhiṣekasambhāraistadarthamupakalpitaiḥ| rāmaḥ kārayitavyo me mṛtasya salilakriyām

सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया। व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्

saputrayā tvayā naiva kartavyā salilakriyā| vyāhantāsyaśubhācāre yadi rāmābhiṣecanam

न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्। हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्

na śakto'dyāsmyahaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭvā pūrvaṃ tathāmukham| hataharṣaṃ tathānandaṃ punarjanamavāṅmukham

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः। प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी

tāṃ tathā bruvatastasya bhūmipasya mahātmanaḥ| prabhātā śarvarī puṇyā candranakṣatramālinī

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः। उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता

tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ| uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrcchitā

किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम्। आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि

kimidaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam| ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्। निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram| niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः। राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत्

sa tunna iva tīkṣṇena pratodena hayottamaḥ| rājā pracodito'bhīkṣṇaṃ kaikeyyā vākyamabravīt

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना। ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्

dharmabandhena baddho'smi naṣṭā ca mama cetanā| jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते

tataḥ prabhātāṃ rajanīmudite ca divākare| puṇye nakṣatrayoge ca muhūrte ca samāgate

वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा। उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम्

vasiṣṭho guṇasampannaḥ śiṣyaiḥ parivṛtastathā| upagṛhyāśu sambhārān praviveśa purottamam

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्। संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्

siktasammārjitapathāṃ patākottamabhūṣitām| saṃhṛṣṭamanujopetāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām

महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्। चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम्

mahotsavasamāyuktāṃ rāghavārthe samutsukām| candanāgurudhūpaiśca sarvataḥ paridhūmitām

तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्। ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम्

tāṃ purīṃ samatikramya puraṃdarapuropamām| dadarśāntaḥpuraṃ śrīmān nānādhvajagaṇāyutam

पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्। यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः

paurajānapadākīrṇaṃ brāhmaṇairupaśobhitam| yaṣṭimadbhiḥ susampūrṇaṃ sadaśvaiḥ paramārcitaiḥ

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्। वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः

tadantaḥpuramāsādya vyaticakrāma taṃ janam| vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣibhirāvṛtaḥ

स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्। द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्

sa tvapaśyad viniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim| dvāre manujasiṃhasya sacivaṃ priyadarśanam

तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्। वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्

tamuvāca mahātejāḥ sūtaputraṃ viśāradam| vasiṣṭhaḥ kṣipramācakṣva nṛpatermāmihāgatam

इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम्

ime gaṅgodakaghaṭāḥ sāgarebhyaśca kāñcanāḥ| audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣekārthamāhṛtam

सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः

sarvabījāni gandhāśca ratnāni vividhāni ca| kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ

अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः। चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्

aṣṭau ca kanyā rucirā mattaśca varavāraṇaḥ| caturaśvo rathaḥ śrīmān nistriṃśo dhanuruttamam

वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम्

vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ chatraṃ ca śaśisaṃnibham| śvete ca vālavyajane bhṛṅgāraṃ ca hiraṇmayam

हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः

hemadāmapinaddhaśca kakudmān pāṇḍuro vṛṣaḥ| kesarī ca caturdaṃṣṭro hariśreṣṭho mahābalaḥ

सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः। सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः

siṃhāsanaṃ vyāghratanuḥ samidhaśca hutāśanaḥ| sarve vāditrasaṅghāśca veśyāścālaṃkṛtāḥ striyaḥ

आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह

ācāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyāśca mṛgapakṣiṇaḥ| paurajānapadaśreṣṭhā naigamāśca gaṇaiḥ saha

एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः

ete cānye ca bahavaḥ prīyamāṇāḥ priyaṃvadāḥ| abhiṣekāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि। पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्

tvarayasva mahārājaṃ yathā samudite'hani| puṣye nakṣatrayoge ca rāmo rājyamavāpnuyāt

इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महाबलः। स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्

iti tasya vacaḥ śrutvā sūtaputro mahābalaḥ| stuvan nṛpatiśārdūlaṃ praviveśa niveśanam

तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः। न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

taṃ tu pūrvoditaṃ vṛddhaṃ dvārasthā rājasammatāḥ| na śekurabhisaṃroddhuṃ rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्। वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे

sa samīpasthito rājñastāmavasthāmajajñivān| vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭotuṃ pracakrame

ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने। सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्

tataḥ sūto yathāpūrvaṃ pārthivasya niveśane| sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये। प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः

yathā nandati tejasvī sāgaro bhāskarodaye| prītaḥ prītena manasā tathā nandaya nastataḥ

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः। सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्

indramasyāṃ tu velāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ| so'jayad dānavān sarvāṃstathā tvāṃ bodhayāmyaham

वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्। ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्

vedāḥ sahāṅgā vidyāśca yathā hyātmabhuvaṃ prabhum| brahmāṇaṃ bodhayantyadya tathā tvāṃ bodhayāmyaham

आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्। बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्

ādityaḥ saha candreṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām| bodhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvāṃ bodhayāmyaham

उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः। विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः

uttiṣṭha sumahārāja kṛtakautukamaṅgalaḥ| virājamāno vapuṣā meroriva divākaraḥ

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि। वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते

somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi| varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव। बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्

gatā bhagavatī rātriḥ kṛtaṃ kṛtyamidaṃ tava| budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram

उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्। पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः

udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣecanam| paurajānapadāścāpi naigamaśca kṛtāñjaliḥ

स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति। क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम्

svayaṃ vasiṣṭho bhagavān brāhmaṇaiḥ saha tiṣṭhati| kṣipramājñāpyatāṃ rājan rāghavasyābhiṣecanam

यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका। यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्

yathā hyapālāḥ paśavo yathā senā hyanāyakā| yathā candraṃ vinā rātriryathā gāvo vinā vṛṣam

एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते। एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्

evaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyate| evaṃ tasya vacaḥ śrutvā sāntvapūrvamivārthavat

अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः। ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति

abhyakīryata śokena bhūya eva mahīpatiḥ| tatastu rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati

शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः। वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि

śokaraktekṣaṇaḥ śrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ| vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्। प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत्

sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam| pragṛhītāñjaliḥ kiṃcit tasmād deśādapākramat

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः। तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह

yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ| tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः। प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः

sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ| prajāgarapariśrānto nidrāvaśamupāgataḥ

तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्। राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा

tad gaccha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam| rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā

अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि। तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

aśrutvā rājavacanaṃ kathaṃ gacchāmi bhāmini| tacchrutvā mantriṇo vākyaṃ rājā mantriṇamabravīt

सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्। स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च

sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram| sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca

निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्। सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया

nirjagāma ca sa prītyā tvarito rājaśāsanāt| sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā

व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्। इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः

vyaktaṃ rāmābhiṣekārthe ihāyāsyati dharmarāṭ| iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ

निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया। सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्। निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः

nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā| sāgarahradasaṃkāśātsumantro'ntaḥpurācchubhāt| niṣkramya janasambādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ

ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन्। ददर्श पौरान् विविधान् महाधना- नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान्

tataḥ purastāt sahasā viniḥsṛto mahīpaterdvāragatān vilokayan| dadarśa paurān vividhān mahādhanā- nupasthitān dvāramupetya viṣṭhitān

''' ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः। उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः

''' te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ| upatasthurupasthānaṃ saha rājapurohitāḥ

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च। राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणाः सुसंगताः

amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca| rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇāḥ susaṃgatāḥ

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि। लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते

udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani| lagne karkaṭake prāpte janma rāmasya ca sthite

अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम्। काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्

abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam| kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam

रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा। गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमादाहृतं जलम्

rathaśca samyagāstīrṇo bhāsvatā vyāghracarmaṇā| gaṅgāyamunayoḥ puṇyāt saṃgamādāhṛtaṃ jalam

याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च। प्राग्वहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः

yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca| prāgvahāścordhvavāhāśca tiryagvāhāśca kṣīriṇaḥ

ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः

tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ| kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ

अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः। सजलाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः

aṣṭau ca kanyā rucirā mattaśca varavāraṇaḥ| sajalāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ

पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा। चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम्

padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā| candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam

सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम्। चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम्

sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam| candramaṇḍalasaṃkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram

सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्सरम्। पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च संस्थितः

sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapurassaram| pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaśca saṃsthitaḥ

वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथापरे। इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये सम्भ्रियेताभिषेचनम्

vāditrāṇi ca sarvāṇi vandinaśca tathāpare| ikṣvākūṇāṃ yathā rājye sambhriyetābhiṣecanam

तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्। ते राजवचनात् तत्र समवेता महीपतिम्

tathājātīyamādāya rājaputrābhiṣecanam| te rājavacanāt tatra samavetā mahīpatim

अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्। न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः

apaśyanto'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet| na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ

यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः। इति तेषु ब्रुवाणेषु सर्वांस्तांश्च महीपतीन्

yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ| iti teṣu bruvāṇeṣu sarvāṃstāṃśca mahīpatīn

अब्रवीत् तानिदं वाक्यं सुमन्त्रो राजसत्कृतः। रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितो ह्यहम्

abravīt tānidaṃ vākyaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ| rāmaṃ rājño niyogena tvarayā prasthito hyaham

पूज्या राज्ञो भवन्तश्च रामस्य तु विशेषतः। अयं पृच्छामि वचनात् सुखमायुष्मतामहम्

pūjyā rājño bhavantaśca rāmasya tu viśeṣataḥ| ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukhamāyuṣmatāmaham

राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम्। इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित्

rājñaḥ sampratibuddhasya cānāgamanakāraṇam| ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit

सदा सक्तं च तद् वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह। तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशाम्पतेः

sadā saktaṃ ca tad veśma sumantraḥ praviveśa ha| tuṣṭāvāsya tadā vaṃśaṃ praviśya sa viśāmpateḥ

शयनीयं नरेन्द्रस्य तदासाद्य व्यतिष्ठत। सोऽत्यासाद्य तु तद् वेश्म तिरस्करणिमन्तरा

śayanīyaṃ narendrasya tadāsādya vyatiṣṭhata| so'tyāsādya tu tad veśma tiraskaraṇimantarā

आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम्। सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि

āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam| somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi

वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते। गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्

varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te| gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam

बुद्ध्यस्व राजशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागतास्त्विह

buddhyasva rājaśārdūla kuru kāryamanantaram| brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatāstviha

दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुद्ध्यस्व राघव। स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्

darśanaṃ te'bhikāṃkṣante pratibuddhyasva rāghava| stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam

प्रतिबुद्ध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत्। राममानय सूतेति यदस्यभिहितो मया

pratibuddhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt| rāmamānaya sūteti yadasyabhihito mayā

किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिवाह्यते। न चैव सम्प्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्

kimidaṃ kāraṇaṃ yena mamājñā prativāhyate| na caiva samprasupto'hamānayehāśu rāghavam

इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः। स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्

iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ| sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam

निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत्। प्रपन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्

nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat| prapanno rājamārgaṃ ca patākādhvajaśobhitam

हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन्। स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः

hṛṣṭaḥ pramuditaḥ sūto jagāmāśu vilokayan| sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ

अभिषेचनसंयुक्ताः सर्वलोकस्य हृष्टवत्। ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम्

abhiṣecanasaṃyuktāḥ sarvalokasya hṛṣṭavat| tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham

रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम्। महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम्

rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham| mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam

काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहासमम्

kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam| śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhāsamam

मणिभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम्। मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागुरुभूषितम्

maṇibhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam| muktāmaṇibhirākīrṇaṃ candanāgurubhūṣitam

गन्धान् मनोज्ञान् विसृजद् दार्दुरं शिखरं यथा। सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्

gandhān manojñān visṛjad dārduraṃ śikharaṃ yathā| sārasaiśca mayūraiśca vinadadbhirvirājitam

सुकृतेहामृगाकीर्णमुत्कीर्णं भक्तिभिस्तथा। मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत् तिग्मतेजसा

sukṛtehāmṛgākīrṇamutkīrṇaṃ bhaktibhistathā| manaścakṣuśca bhūtānāmādadat tigmatejasā

चन्द्रभास्करसंकाशं कुबेरभवनोपमम्। महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्

candrabhāskarasaṃkāśaṃ kuberabhavanopamam| mahendradhāmapratimaṃ nānāpakṣisamākulam

मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह। उपस्थितैः समाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः

meruśṛṅgasamaṃ sūto rāmaveśma dadarśa ha| upasthitaiḥ samākīrṇaṃ janairañjalikāribhiḥ

उपादाय समाक्रान्तैस्तदा जानपदैर्जनैः। रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतम्

upādāya samākrāntaistadā jānapadairjanaiḥ| rāmābhiṣekasumukhairunmukhaiḥ samalaṃkṛtam

महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविराजितम्। नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरपि चावृतम्

mahāmeghasamaprakhyamudagraṃ suvirājitam| nānāratnasamākīrṇaṃ kubjakairapi cāvṛtam

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः समाकुलं राजकुलं विराजयन्। वरूथिना राजगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्

sa vājiyuktena rathena sārathiḥ samākulaṃ rājakulaṃ virājayan| varūthinā rājagṛhābhipātinā purasya sarvasya manāṃsi harṣayan

ततः समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः। मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव

tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ| mṛgairmayūraiśca samākulolbaṇaṃ gṛhaṃ varārhasya śacīpateriva

स तत्र कैलासनिभाः स्वलंकृताः प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः। प्रियान् वरान् राममते स्थितान् बहून् व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितौ रथी

sa tatra kailāsanibhāḥ svalaṃkṛtāḥ praviśya kakṣyāstridaśālayopamāḥ| priyān varān rāmamate sthitān bahūn vyapohya śuddhāntamupasthitau rathī

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता रामाभिषेकार्थकृतां जनानाम्। नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टाः

sa tatra śuśrāva ca harṣayuktā rāmābhiṣekārthakṛtāṃ janānām| narendrasūnorabhimaṅgalārthāḥ sarvasya lokasya giraḥ prahṛṣṭāḥ

महेन्द्रसद्मप्रतिमं च वेश्म रामस्य रम्यं मृगपक्षिजुष्टम्। ददर्श मेरोरिव शृङ्गमुच्चं विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः

mahendrasadmapratimaṃ ca veśma rāmasya ramyaṃ mṛgapakṣijuṣṭam| dadarśa meroriva śṛṅgamuccaṃ vibhrājamānaṃ prabhayā sumantraḥ

उपस्थितैरञ्जलिकारिभिश्च सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च। कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपदं ददर्श

upasthitairañjalikāribhiśca sopāyanairjānapadairjanaiśca| koṭyā parārdhaiśca vimuktayānaiḥ samākulaṃ dvārapadaṃ dadarśa

ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम्। रामोपवाह्यं रुचिरं ददर्श शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम्

tato mahāmeghamahīdharābhaṃ prabhinnamatyaṅkuśamatyasahyam| rāmopavāhyaṃ ruciraṃ dadarśa śatruñjayaṃ nāgamudagrakāyam

स्वलंकृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा- नमात्यमुख्यांश्च ददर्श वल्लभान्। व्यपोह्य सूतः सहितान् समन्ततः समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह

svalaṃkṛtān sāśvarathān sakuñjarā- namātyamukhyāṃśca dadarśa vallabhān| vyapohya sūtaḥ sahitān samantataḥ samṛddhamantaḥpuramāviveśa ha

ततोऽद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्। अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्

tato'drikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānopamaveśmasaṃyutam| avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam

''' स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्। प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्

''' sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam| praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः। अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम्

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ| apramādibhirekāgraiḥ svānuraktairadhiṣṭhitām

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान्। ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् समाहितान्

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān| dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān samāhitān

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः। सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ| sahasotpatitāḥ sarve hyāsanebhyaḥ sasambhramāḥ

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः। क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ| kṣipramākhyāta rāmāya sumantro dvāri tiṣṭhati

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः। सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ| sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः। तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ| tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā

तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम्। ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे