Aranya Kanda

''' प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान्। रामो ददर्श दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम्

''' praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān| rāmo dadarśa durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्। यथा प्रदीप्तं दुर्दर्शं गगने सूर्यमण्डलम्

kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam| yathā pradīptaṃ durdarśaṃ gagane sūryamaṇḍalam

शरण्यं सर्वभूतानां सुसम्मृष्टाजिरं सदा। मृगैर्बहुभिराकीर्णं पक्षिसंघैः समावृतम्

śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ susammṛṣṭājiraṃ sadā| mṛgairbahubhirākīrṇaṃ pakṣisaṃghaiḥ samāvṛtam

पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः। विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः

pūjitaṃ copanṛttaṃ ca nityamapsarasāṃ gaṇaiḥ| viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairajinaiḥ kuśaiḥ

समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम्। आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम्

samidbhistoyakalaśaiḥ phalamūlaiśca śobhitam| āraṇyaiśca mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairvṛtam

बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्। पुष्पैश्चान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया

balihomārcitaṃ puṇyaṃ brahmaghoṣanināditam| puṣpaiścānyaiḥ parikṣiptaṃ padminyā ca sapadmayā

फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः। सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्युतम्

phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ| sūryavaiśvānarābhaiśca purāṇairmunibhiryutam

पुण्यैश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः। तद् ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्

puṇyaiśca niyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ| tad brahmabhavanaprakhyaṃ brahmaghoṣanināditam

ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम्। तद् दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम्

brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇairupaśobhitam| tad dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmāṃstāpasāśramamaṇḍalam

अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद् धनुः। दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः

abhyagacchanmahātejā vijyaṃ kṛtvā mahad dhanuḥ| divyajñānopapannāste rāmaṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ

अभिजग्मुस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम्। ते तु सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम्

abhijagmustadā prītā vaidehīṃ ca yaśasvinīm| te tu somamivodyantaṃ dṛṣṭvā vai dharmacāriṇam

लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम्। मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन् दृढव्रताः

lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā tu vaidehīṃ ca yaśasvinīm| maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇan dṛḍhavratāḥ

रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम्। ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः

rūpasaṃhananaṃ lakṣmīṃ saukumāryaṃ suveṣatām| dadṛśurvismitākārā rāmasya vanavāsinaḥ

वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव। आश्चर्यभूतान् ददृशुः सर्वे ते वनवासिनः

vaidehīṃ lakṣmaṇaṃ rāmaṃ netrairanimiṣairiva| āścaryabhūtān dadṛśuḥ sarve te vanavāsinaḥ

अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः। अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन्

atrainaṃ hi mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ| atithiṃ parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ saṃnyaveśayan

ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः। आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः

tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvakopamāḥ| ājahruste mahābhāgāḥ salilaṃ dharmacāriṇaḥ

मङ्गलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युताः। मूलं पुष्पं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः

maṅgalāni prayuñjānā mudā paramayā yutāḥ| mūlaṃ puṣpaṃ phalaṃ sarvamāśramaṃ ca mahātmanaḥ

निवेदयित्वा धर्मज्ञास्ते तु प्राञ्जलयोऽब्रुवन्। धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः

nivedayitvā dharmajñāste tu prāñjalayo'bruvan| dharmapālo janasyāsya śaraṇyaśca mahāyaśāḥ

पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः। इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव

pūjanīyaśca mānyaśca rājā daṇḍadharo guruḥ| indrasyaiva caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava

राजा तस्माद् वरान् भोगान् रम्यान् भुङ्‍क्ते नमस्कृतः। ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः। नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः

rājā tasmād varān bhogān ramyān bhuṅ‍kte namaskṛtaḥ| te vayaṃ bhavatā rakṣyā bhavadviṣayavāsinaḥ| nagarastho vanastho vā tvaṃ no rājā janeśvaraḥ

न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। रक्षणीयास्त्वया शश्वद् गर्भभूतास्तपोधनाः

nyastadaṇḍā vayaṃ rājañjitakrodhā jitendriyāḥ| rakṣaṇīyāstvayā śaśvad garbhabhūtāstapodhanāḥ

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्। वन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन्

evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairanyaiśca rāghavam| vanyaiśca vividhāhāraiḥ salakṣmaṇamapūjayan

तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः। न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम्

tathānye tāpasāḥ siddhā rāmaṃ vaiśvānaropamāḥ| nyāyavṛttā yathānyāyaṃ tarpayāmāsurīśvaram

''' कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति। आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनमेवान्वगाहत

''' kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati| āmantrya sa munīn sarvān vanamevānvagāhata

नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूलसेवितम्। ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्

nānāmṛgagaṇākīrṇamṛkṣaśārdūlasevitam| dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśasalilāśayam

निष्कूजमानशकुनिं झिल्लिकागणनादितम्। लक्ष्मणानुचरो रामो वनमध्यं ददर्श ह

niṣkūjamānaśakuniṃ jhillikāgaṇanāditam| lakṣmaṇānucaro rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha

सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिन् घोरमृगायुते। ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्

sītayā saha kākutsthastasmin ghoramṛgāyute| dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam

गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विकटोदरम्। बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्

gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ vikaṭodaram| bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam

वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्। त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam| trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam

त्रीन् सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश। सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्

trīn siṃhāṃścaturo vyāghrān dvau vṛkau pṛṣatān daśa| saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat

अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम्। स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्

avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam| sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm

अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम्

abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm

अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य तदाब्रवीत्। युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ

aṅkenādāya vaidehīmapakramya tadābravīt| yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau

प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिपाणिनौ। कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह

praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsipāṇinau| kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha

अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ। अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः

adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau| ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ

चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन्। इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति

carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan| iyaṃ nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati

युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे। तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः

yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe| tasyaivaṃ bruvato duṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ

श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा। सीता प्रवेपितोद्वेगात् प्रवाते कदली यथा

śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ sambhrāntā janakātmajā| sītā pravepitodvegāt pravāte kadalī yathā

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्। अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता

tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām| abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्। मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्

paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām| mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām

अत्यन्तसुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम्। यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत्

atyantasukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm| yadabhipretamasmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat

कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण। या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी

kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa| yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī

ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्। अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम

yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ priyaḥ prasthāpito vanam| adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā madhyamā mama

परस्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे। पितुर्विनाशात् सौमित्रे स्वराज्य हरणात् तथा

parasparśāt tu vaidehyā na duḥkhataramasti me| piturvināśāt saumitre svarājya haraṇāt tathā

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुतः। अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्

iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplutaḥ| abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan

अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः। मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे

anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ| mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase

शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः। विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्

śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ| virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam

राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह। तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले

rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha| taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajramivācale

मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान् महोरसि। व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः

mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahān mahorasi| vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tataśca mahīṃ vighūrṇitaḥ

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन् वनम्। पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः

athovāca punarvākyaṃ virādhaḥ pūrayan vanam| pṛcchato mama hi brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ

तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम्। पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः

tamuvāca tato rāmo rākṣasaṃ jvalitānanam| pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulamātmanaḥ

क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ। त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान्

kṣatriyau vṛttasampannau viddhi nau vanagocarau| tvāṃ tu veditumicchāvaḥ kastvaṃ carasi daṇḍakān

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम्। हन्त वक्ष्यामि ते राजन् निबोध मम राघव

tamuvāca virādhastu rāmaṃ satyaparākramam| hanta vakṣyāmi te rājan nibodha mama rāghava

पुत्रः किल जवस्याहं माता मम शतह्रदा। विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः

putraḥ kila javasyāhaṃ mātā mama śatahradā| virādha iti māmāhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ

तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा। शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च

tapasā cābhisamprāptā brahmaṇo hi prasādajā| śastreṇāvadhyatā loke'cchedyābhedyatvameva ca

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम्। त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे

utsṛjya pramadāmenāmanapekṣau yathāgatam| tvaramāṇau palāyethāṃ na vāṃ jīvitamādade

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः। राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम्

taṃ rāmaḥ pratyuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ| rākṣasaṃ vikṛtākāraṃ virādhaṃ pāpacetasam

क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम्। रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन् विमोक्ष्यसे

kṣudra dhik tvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyumanveṣase dhruvam| raṇe prāpsyasi saṃtiṣṭha na me jīvan vimokṣyase

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशितान् शरान्। सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह

tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitān śarān| suśīghramabhisaṃdhāya rākṣasaṃ nijaghāna ha

धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान् मुमोच ह। रुक्मपुङ्खान् महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान्

dhanuṣā jyāguṇavatā sapta bāṇān mumoca ha| rukmapuṅkhān mahāvegān suparṇānilatulyagān

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः। निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः

te śarīraṃ virādhasya bhittvā barhiṇavāsasaḥ| nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ

स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः। अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम्

sa viddho nyasya vaidehīṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ| abhyadravat susaṃkruddhastadā rāmaṃ salakṣmaṇam

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम्। प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः

sa vinadya mahānādaṃ śūlaṃ śakradhvajopamam| pragṛhyāśobhata tadā vyāttānana ivāntakaḥ

अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। विराधे राक्षसे तस्मिन् कालान्तकयमोपमे

atha tau bhrātarau dīptaṃ śaravarṣaṃ vavarṣatuḥ| virādhe rākṣase tasmin kālāntakayamopame

स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः। जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः

sa prahasya mahāraudraḥ sthitvājṛmbhata rākṣasaḥ| jṛmbhamāṇasya te bāṇāḥ kāyānniṣpeturāśugāḥ

स्पर्शात् तु वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः। विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत

sparśāt tu varadānena prāṇān saṃrodhya rākṣasaḥ| virādhaḥ śūlamudyamya rāghavāvabhyadhāvata

तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम्। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः

tacchūlaṃ vajrasaṃkāśaṃ gagane jvalanopamam| dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

तद् रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद् भुवि। पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम्

tad rāmaviśikhaiśchinnaṃ śūlaṃ tasyāpatad bhuvi| papātāśaninā chinnaṃ meroriva śilātalam

तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ। तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात्

tau khaḍgau kṣipramudyamya kṛṣṇasarpāvivodyatau| tūrṇamāpetatustasya tadā praharatāṃ balāt

स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ। अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत

sa vadhyamānaḥ subhṛśaṃ bhujābhyāṃ parigṛhya tau| aprakampyau naravyāghrau raudraḥ prasthātumaicchata

तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। वहत्वयमलं तावत् पथानेन तु राक्षसः

tasyābhiprāyamājñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt| vahatvayamalaṃ tāvat pathānena tu rākṣasaḥ

यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः। अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः

yathā cecchati saumitre tathā vahatu rākṣasaḥ| ayameva hi naḥ panthā yena yāti niśācaraḥ

स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः। बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः

sa tu svabalavīryeṇa samutkṣipya niśācaraḥ| bālāviva skandhagatau cakārātibaloddhataḥ

तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः। विराधो विनदन् घोरं जगामाभिमुखो वनम्

tāvāropya tataḥ skandhaṃ rāghavau rajanīcaraḥ| virādho vinadan ghoraṃ jagāmābhimukho vanam

वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम्। नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम्

vanaṃ mahāmeghanibhaṃ praviṣṭo drumairmahadbhirvividhairupetam| nānāvidhaiḥ pakṣikulairvicitraṃ śivāyutaṃ vyālamṛgairvikīrṇam

ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ। उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ

hriyamāṇau tu kākutsthau dṛṣṭvā sītā raghūttamau| uccaiḥ svareṇa cukrośa pragṛhya sumahābhujau

एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः। रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः

eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavāñchīlavān śuciḥ| rakṣasā raudrarūpeṇa hriyate sahalakṣmaṇaḥ

मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा। मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम

māmṛkṣā bhakṣayiṣyanti śārdūladvīpinastathā| māṃ harotsṛja kākutsthau namaste rākṣasottama

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः

tasyāstad vacanaṃ śrutvā vaidehyā rāmalakṣmaṇau| vegaṃ pracakraturvīrau vadhe tasya durātmanaḥ

तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह। रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः

tasya raudrasya saumitriḥ savyaṃ bāhuṃ babhañja ha| rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ

स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः। धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः

sa bhagnabāhuḥ saṃvignaḥ papātāśu vimūrcchitaḥ| dharaṇyāṃ meghasaṃkāśo vajrabhinna ivācalaḥ

मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्। उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः

muṣṭibhirbāhubhiḥ padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam| udyamyodyamya cāpyenaṃ sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ

स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः। निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः

sa viddhau bahubhirbāṇaiḥ khaḍgābhyāṃ ca parikṣataḥ| niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ

तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्। भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

taṃ prekṣya rāmaḥ subhṛśamavadhyamacalopamam| bhayeṣvabhayadaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt

तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते। शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे

tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yaṃ na śakyate| śastreṇa yudhi nirjetuṃ rākṣasaṃ nikhanāvahe

कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण। वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः

kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa| vane'smin sumahacchvabhraṃ khanyatāṃ raudravarcasaḥ

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति। तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti| tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः। इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम्

tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ rākṣasaḥ praśritaṃ vacaḥ| idaṃ provāca kākutsthaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham

हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै। मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ

hato'haṃ puruṣavyāghra śakratulyabalena vai| mayā tu pūrvaṃ tvaṃ mohānna jñātaḥ puruṣarṣabha

कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया। वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः

kausalyā suprajāstāta rāmastvaṃ vidito mayā| vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ

अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्। तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि

abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum| tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena hi

प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः। यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे

prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ| yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge

तदा प्रकृतिमापन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति। अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह

tadā prakṛtimāpanno bhavān svargaṃ gamiṣyati| anupasthīyamāno māṃ sa kruddho vyājahāra ha

इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह। तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात् सुदारुणात्

iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha| tava prasādānmukto'hamabhiśāpāt sudāruṇāt

भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप। इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान्

bhuvanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa| ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān

अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः। तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति

adhyardhayojane tāta maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ| taṃ kṣipramabhigaccha tvaṃ sa te śreyo'bhidhāsyati

अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज। रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः

avaṭe cāpi māṃ rāma nikṣipya kuśalī vraja| rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः। एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः

avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ| evamuktvā tu kākutsthaṃ virādhaḥ śarapīḍitaḥ

बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः। तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह

babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ| tacchrutvā rāghavo vākyaṃ lakṣmaṇaṃ vyādideśa ha

कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण। वनेऽस्मिन्सुमहान् श्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः

kuñjarasyeva raudrasya rākṣasasyāsya lakṣmaṇa| vane'sminsumahān śvabhraḥ khanyatāṃ raudrakarmaṇaḥ

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति। तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmaḥ pradaraḥ khanyatāmiti| tasthau virādhamākramya kaṇṭhe pādena vīryavān

ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम्। अखनत् पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः

tataḥ khanitramādāya lakṣmaṇaḥ śvabhramuttamam| akhanat pārśvatastasya virādhasya mahātmanaḥ

तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम्। विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम्

taṃ muktakaṇṭhamutkṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam| virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam

तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ। मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम्

tamāhave dāruṇamāśuvikramau sthirāvubhau saṃyati rāmalakṣmaṇau| mudānvitau cikṣipaturbhayāvahaṃ nadantamutkṣipya balena rākṣasam

अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ। समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः

avadhyatāṃ prekṣya mahāsurasya tau śitena śastreṇa tadā nararṣabhau| samarthya cātyarthaviśāradāvubhau bile virādhasya vadhaṃ pracakratuḥ

स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः। निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति

svayaṃ virādhena hi mṛtyumātmanaḥ prasahya rāmeṇa yathārthamīpsitaḥ| niveditaḥ kānanacāriṇā svayaṃ na me vadhaḥ śastrakṛto bhavediti

तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने। बिलं च तेनातिबलेन रक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम्

tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitaṃ kṛtā matistasya bilapraveśane| bilaṃ ca tenātibalena rakṣasā praveśyamānena vanaṃ vināditam

प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम्। ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम्

prahṛṣṭarūpāviva rāmalakṣmaṇau virādhamurvyāṃ pradare nipātya tam| nanandaturvītabhayau mahāvane śilābhirantardadhatuśca rākṣasam

ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम्। विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव

tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm| vijahratustau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva

हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने। ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान्

hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane| tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān

अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्। कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः

abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam| kaṣṭaṃ vanamidaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ

अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम्। आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह

abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam| āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo'bhijagāma ha

तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः। समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम्

tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ| samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahadadbhutam

विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम्। रथप्रवरमारूढमाकाशे विबुधानुगम्

vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham| rathapravaramārūḍhamākāśe vibudhānugam

असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम्। सम्प्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम्

asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram| samprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo'mbaradhāriṇam

तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः। हरितैर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्

tadvidhaireva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ| haritairvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham

ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम्। पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम्

dadarśādūratastasya taruṇādityasaṃnibham| pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham

अपश्यद् विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम्। चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने

apaśyad vimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam| cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane

गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि। गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः

gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani| gandharvāmarasiddhāśca bahavaḥ paramarṣayaḥ

अन्तरिक्षगतं देवं गीर्भिरग्र्या भिरैडयन्। सह सम्भाषमाणे तु शरभङ्गेन वासवे

antarikṣagataṃ devaṃ gīrbhiragryā bhiraiḍayan| saha sambhāṣamāṇe tu śarabhaṅgena vāsave

दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। रामोऽथ रथमुद्दिश्य भ्रातुर्दर्शयताद्भुतम्

dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇamabravīt| rāmo'tha rathamuddiśya bhrāturdarśayatādbhutam

अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण। प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम्

arciṣmantaṃ śriyā juṣṭamadbhutaṃ paśya lakṣmaṇa| pratapantamivādityamantarikṣagataṃ ratham

ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः। अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम्

ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ| antarikṣagatā divyāsta ime harayo dhruvam

इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो दिशम्। शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः

ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhantyabhito diśam| śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ

विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः। शोणांशुवसनाः सर्वे व्याघ्रा इव दुरासदाः

vistīrṇavipuloraskāḥ parighāyatabāhavaḥ| śoṇāṃśuvasanāḥ sarve vyāghrā iva durāsadāḥ

उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः। रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्

urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ| rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam

एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा। यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः

etaddhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā| yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ

इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण। यावज्जानाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान् रथे

ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa| yāvajjānāmyahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimān rathe

तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति। अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति

tamevamuktvā saumitrimihaiva sthīyatāmiti| abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati

ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः। शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत्

tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ| śarabhaṅgamanujñāpya vibudhānidamabravīt

इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते। निष्ठां नयत तावत् तु ततो माद्रष्टुमर्हति

ihopayātyasau rāmo yāvanmāṃ nābhibhāṣate| niṣṭhāṃ nayata tāvat tu tato mādraṣṭumarhati

जितवन्तं कृतार्थं हि तदाहमचिरादिमम्। कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम्

jitavantaṃ kṛtārthaṃ hi tadāhamacirādimam| karma hyanena kartavyaṃ mahadanyaiḥ suduṣkaram

अथ वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसम्। रथेन हययुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः

atha vajrī tamāmantrya mānayitvā ca tāpasam| rathena hayayuktena yayau divamariṃdamaḥ

प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः। अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत्

prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ| agnihotramupāsīnaṃ śarabhaṅgamupāgamat

तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः। निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः

tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ| niṣedustadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ

ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत राघवः। शरभङ्गश्च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत्

tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchata rāghavaḥ| śarabhaṅgaśca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat

मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति। जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः

māmeṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati| jitamugreṇa tapasā duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः। ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम्

ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānamadūrataḥ| brahmalokaṃ na gacchāmi tvāmadṛṣṭvā priyātithim

त्वयाहं पुरुषव्याघ्र धार्मिकेण महात्मना। समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं चावरं परम्

tvayāhaṃ puruṣavyāghra dhārmikeṇa mahātmanā| samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ cāvaraṃ param

अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः। ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान्

akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ| brāhmyāśca nākapṛṣṭhyāśca pratigṛhṇīṣva māmakān

एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः। ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत्

evamukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ| ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyamabravīt

अहमेवाहरिष्यामि सर्वाल्ँ लोकान् महामुने। आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने

ahamevāhariṣyāmi sarvāl~ lokān mahāmune| āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane

राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै। शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद् वचः

rāghaveṇaivamuktastu śakratulyabalena vai| śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punarevābravīd vacaḥ

इह राम महातेजाः सुतीक्ष्णो नाम धार्मिकः। वसत्यरण्ये नियतः स ते श्रेयो विधास्यति

iha rāma mahātejāḥ sutīkṣṇo nāma dhārmikaḥ| vasatyaraṇye niyataḥ sa te śreyo vidhāsyati

सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम्। रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति

sutīkṣṇamabhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam| ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati

इमां मन्दाकिनीं राम प्रतिस्रोतामनुव्रज। नदीं पुष्पोडुपवहां ततस्तत्र गमिष्यसि

imāṃ mandākinīṃ rāma pratisrotāmanuvraja| nadīṃ puṣpoḍupavahāṃ tatastatra gamiṣyasi

एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम्। यावज्जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचमिवोरगः

eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām| yāvajjahāmi gātrāṇi jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवत् । शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम्

tato'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravat | śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam

तस्य रोमाणि केशांश्च तदा वह्निर्महात्मनः। जीर्णां त्वचं तदस्थीनि यच्च मांसं च शोणितम्

tasya romāṇi keśāṃśca tadā vahnirmahātmanaḥ| jīrṇāṃ tvacaṃ tadasthīni yacca māṃsaṃ ca śoṇitam

स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत। उत्थायाग्निचयात् तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत

sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata| utthāyāgnicayāt tasmāccharabhaṅgo vyarocata

स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम्। देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत

sa lokānāhitāgnīnāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām| devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata

स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह। पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह

sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha| pitāmahaścāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatamityuvāca ha

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसङ्घाः समागताः। अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम्

śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṅghāḥ samāgatāḥ| abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasam

वैखानसा वालखिल्याः सम्प्रक्षाला मरीचिपाः। अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसाः

vaikhānasā vālakhilyāḥ samprakṣālā marīcipāḥ| aśmakuṭṭāśca bahavaḥ patrāhārāśca tāpasāḥ

दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मज्जकाः परे। गात्रशय्या अशय्याश्च तथैवानवकाशिकाः

dantolūkhalinaścaiva tathaivonmajjakāḥ pare| gātraśayyā aśayyāśca tathaivānavakāśikāḥ

मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे। आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः

munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣāstathāpare| ākāśanilayāścaiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ

तथोर्ध्ववासिनो दान्तास्तथाऽऽर्द्रपटवाससः। सजपाश्च तपोनिष्ठास्तथा पञ्चतपोऽन्विताः

tathordhvavāsino dāntāstathā''rdrapaṭavāsasaḥ| sajapāśca taponiṣṭhāstathā pañcatapo'nvitāḥ

सर्वे ब्राह्म्या श्रिया युक्ता दृढयोगसमाहिताः। शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः

sarve brāhmyā śriyā yuktā dṛḍhayogasamāhitāḥ| śarabhaṅgāśrame rāmamabhijagmuśca tāpasāḥ

अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम्। ऊचुः परमधर्मज्ञमृषिसङ्घाः समागताः

abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam| ūcuḥ paramadharmajñamṛṣisaṅghāḥ samāgatāḥ

त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः। प्रधानश्चापि नाथश्च देवानां मघवानिव

tvamikṣvākukulasyāsya pṛthivyāśca mahārathaḥ| pradhānaścāpi nāthaśca devānāṃ maghavāniva

विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च। पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः

viśrutastriṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca| pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaśca puṣkalaḥ

त्वामासाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्। अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच्च नः क्षन्तुमर्हसि

tvāmāsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam| arthitvānnātha vakṣyāmastacca naḥ kṣantumarhasi

अधर्मः सुमहान् नाथ भवेत् तस्य तु भूपतेः। यो हरेद् बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत्

adharmaḥ sumahān nātha bhavet tasya tu bhūpateḥ| yo hared baliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat

युञ्जानः स्वानिव प्राणान् प्राणैरिष्टान् सुतानिव। नित्ययुक्तः सदा रक्षन् सर्वान् विषयवासिनः

yuñjānaḥ svāniva prāṇān prāṇairiṣṭān sutāniva| nityayuktaḥ sadā rakṣan sarvān viṣayavāsinaḥ

प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम्। ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते

prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm| brahmaṇaḥ sthānamāsādya tatra cāpi mahīyate

यत् करोति परं धर्मं मुनिर्मूलफलाशनः। तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः

yat karoti paraṃ dharmaṃ munirmūlaphalāśanaḥ| tatra rājñaścaturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ

सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान्। त्वन्नाथोऽनाथवद् राम राक्षसैर्हन्यते भृशम्

so'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān| tvannātho'nāthavad rāma rākṣasairhanyate bhṛśam

एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम्। हतानां राक्षसैर्घोरैर्बहूनां बहुधा वने

ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām| hatānāṃ rākṣasairghorairbahūnāṃ bahudhā vane

पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि। चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत्

pampānadīnivāsānāmanumandākinīmapi| citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat

एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम्। क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्भीमकर्मभिः

evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinām| kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhirbhīmakarmabhiḥ

ततस्त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः। परिपालय नो राम वध्यमानान् निशाचरैः

tatastvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ| paripālaya no rāma vadhyamānān niśācaraiḥ

परा त्वत्तो गतिर्वीर पृथिव्यां नोपपद्यते। परिपालय नः सर्वान् राक्षसेभ्यो नृपात्मज

parā tvatto gatirvīra pṛthivyāṃ nopapadyate| paripālaya naḥ sarvān rākṣasebhyo nṛpātmaja

एतच्छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम्। इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः

etacchrutvā tu kākutsthastāpasānāṃ tapasvinām| idaṃ provāca dharmātmā sarvāneva tapasvinaḥ

नैवमर्हथ मां वक्तुमाज्ञाप्योऽहं तपस्विनाम्। केवलेन स्वकार्येण प्रवेष्टव्यं वनं मया

naivamarhatha māṃ vaktumājñāpyo'haṃ tapasvinām| kevalena svakāryeṇa praveṣṭavyaṃ vanaṃ mayā

विप्रकारमपाक्रष्टुं राक्षसैर्भवतामिमम्। पितुस्तु निर्देशकरः प्रविष्टोऽहमिदं वनम्

viprakāramapākraṣṭuṃ rākṣasairbhavatāmimam| pitustu nirdeśakaraḥ praviṣṭo'hamidaṃ vanam

भवतामर्थसिद्ध्यर्थमागतोऽहं यदृच्छया। तस्य मेऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः

bhavatāmarthasiddhyarthamāgato'haṃ yadṛcchayā| tasya me'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ

तपस्विनां रणे शत्रून् हन्तुमिच्छामि राक्षसान्। पश्यन्तु वीर्यमृषयः सभ्रातुर्मे तपोधनाः

tapasvināṃ raṇe śatrūn hantumicchāmi rākṣasān| paśyantu vīryamṛṣayaḥ sabhrāturme tapodhanāḥ

दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सह लक्ष्मणेन। तपोधनैश्चापि सहार्यदत्तः सुतीक्ष्णमेवाभिजगाम वीरः

dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā saha lakṣmaṇena| tapodhanaiścāpi sahāryadattaḥ sutīkṣṇamevābhijagāma vīraḥ

रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः। सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः

rāmastu sahito bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ| sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tairdvijaiḥ

स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः। ददर्श विमलं शैलं महामेरुमिवोन्नतम्

sa gatvā dūramadhvānaṃ nadīstīrtvā bahūdakāḥ| dadarśa vimalaṃ śailaṃ mahāmerumivonnatam

ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः। काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ

tatastadikṣvākuvarau satataṃ vividhairdrumaiḥ| kānanaṃ tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau

प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम्। ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम्

praviṣṭastu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam| dadarśāśramamekānte cīramālāpariṣkṛtam

तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजधारिणम्। रामः सुतीक्ष्णं विधिवत् तपोधनमभाषत

tatra tāpasamāsīnaṃ malapaṅkajadhāriṇam| rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivat tapodhanamabhāṣata

रामोऽहमस्मि भगवन् भवन्तं द्रष्टुमागतः। तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम

rāmo'hamasmi bhagavan bhavantaṃ draṣṭumāgataḥ| tanmābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama

स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम्। समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्

sa nirīkṣya tato dhīro rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam| samāśliṣya ca bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt

स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर। आश्रमोऽयं त्वयाऽऽक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम्

svāgataṃ te raghuśreṣṭha rāma satyabhṛtāṃ vara| āśramo'yaṃ tvayā''krāntaḥ sanātha iva sāmpratam

प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः। देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले

pratīkṣamāṇastvāmeva nārohe'haṃ mahāyaśaḥ| devalokamito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale

चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः। इहोपयातः काकुत्स्थ देवराजः शतक्रतुः

citrakūṭamupādāya rājyabhraṣṭo'si me śrutaḥ| ihopayātaḥ kākutstha devarājaḥ śatakratuḥ

उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः। सर्वाल्ँ लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा

upāgamya ca me devo mahādevaḥ sureśvaraḥ| sarvāl~ lokāñjitānāha mama puṇyena karmaṇā

तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया। मत्प्रसादात् सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः

teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā| matprasādāt sabhāryastvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ

तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम्। प्रत्युवाचात्मवान् रामो ब्रह्माणमिव वासवः

tamugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam| pratyuvācātmavān rāmo brahmāṇamiva vāsavaḥ

अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान् महामुने। आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने

ahamevāhariṣyāmi svayaṃ lokān mahāmune| āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane

भवान् सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः। आख्यातं शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना

bhavān sarvatra kuśalaḥ sarvabhūtahite rataḥ| ākhyātaṃ śarabhaṅgena gautamena mahātmanā

एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः। अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महता युतः

evamuktastu rāmeṇa maharṣirlokaviśrutaḥ| abravīnmadhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatā yutaḥ

अयमेवाश्रमो राम गुणवान् रम्यतामिति। ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः

ayamevāśramo rāma guṇavān ramyatāmiti| ṛṣisaṃghānucaritaḥ sadā mūlaphalairyutaḥ

इममाश्रममागम्य मृगसंघा महीयसः। अहत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः

imamāśramamāgamya mṛgasaṃghā mahīyasaḥ| ahatvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ

नान्यो दोषो भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः

nānyo doṣo bhavedatra mṛgebhyo'nyatra viddhi vai| tacchrutvā vacanaṃ tasya maharṣerlakṣmaṇāgrajaḥ

उवाच वचनं धीरो विगृह्य सशरं धनुः। तानहं सुमहाभाग मृगसंघान् समागतान्

uvāca vacanaṃ dhīro vigṛhya saśaraṃ dhanuḥ| tānahaṃ sumahābhāga mṛgasaṃghān samāgatān

हन्यां निशितधारेण शरेणानतपर्वणा। भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात् कृच्छ्रतरं ततः

hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇānataparvaṇā| bhavāṃstatrābhiṣajyeta kiṃ syāt kṛcchrataraṃ tataḥ

एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये। तमेवमुक्त्वोपरमं रामः संध्यामुपागमत्

etasminnāśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye| tamevamuktvoparamaṃ rāmaḥ saṃdhyāmupāgamat

अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत् । सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च

anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsamakalpayat | sutīkṣṇasyāśrame ramye sītayā lakṣmaṇena ca

ततः शुभं तापसयोग्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम्। ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य

tataḥ śubhaṃ tāpasayogyamannaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām| tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya

''' रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः। परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत

''' rāmastu sahasaumitriḥ sutīkṣṇenābhipūjitaḥ| pariṇāmya niśāṃ tatra prabhāte pratyabudhyata

उत्थाय च यथाकालं राघवः सह सीतया। उपस्पृश्य सुशीतेन तोयेनोत्पलगन्धिना

utthāya ca yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā| upaspṛśya suśītena toyenotpalagandhinā

अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ। काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने

atha te'gniṃ surāṃścaiva vaidehī rāmalakṣmaṇau| kālyaṃ vidhivadabhyarcya tapasviśaraṇe vane

उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः। सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्

udayantaṃ dinakaraṃ dṛṣṭvā vigatakalmaṣāḥ| sutīkṣṇamabhigamyedaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan

सुखोषिताः स्म भगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः। आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः

sukhoṣitāḥ sma bhagavaṃstvayā pūjyena pūjitāḥ| āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayastvarayanti naḥ

त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम्। ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम्

tvarāmahe vayaṃ draṣṭuṃ kṛtsnamāśramamaṇḍalam| ṛṣīṇāṃ puṇyaśīlānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām

अभ्यनुज्ञातुमिच्छामः सहैभिर्मुनिपुंगवैः। धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः

abhyanujñātumicchāmaḥ sahaibhirmunipuṃgavaiḥ| dharmanityaistapodāntairviśikhairiva pāvakaiḥ

अविषह्यातपो यावत् सूर्यो नातिविराजते। अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः

aviṣahyātapo yāvat sūryo nātivirājate| amārgeṇāgatāṃ lakṣmīṃ prāpyevānvayavarjitaḥ

तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः। ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः

tāvadicchāmahe gantumityuktvā caraṇau muneḥ| vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ

तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुंगवः। गाढमाश्लिष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्

tau saṃspṛśantau caraṇāvutthāpya munipuṃgavaḥ| gāḍhamāśliṣya sasnehamidaṃ vacanamabravīt

अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह। सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया

ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ rāma saumitriṇā saha| sītayā cānayā sārdhaṃ chāyayevānuvṛttayā

पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम्। एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम्

paśyāśramapadaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇyavāsinām| eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām

सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च। प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च

suprājyaphalamūlāni puṣpitāni vanāni ca| praśastamṛgayūthāni śāntapakṣigaṇāni ca

फुल्लपङ्कजखण्डानि प्रसन्नसलिलानि च। कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च

phullapaṅkajakhaṇḍāni prasannasalilāni ca| kāraṇḍavavikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca

द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च। रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च

drakṣyase dṛṣṭiramyāṇi giriprasravaṇāni ca| ramaṇīyānyaraṇyāni mayūrābhirutāni ca

गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु। आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं प्रति

gamyatāṃ vatsa saumitre bhavānapi ca gacchatu| āgantavyaṃ ca te dṛṣṭvā punarevāśramaṃ prati

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः। प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुमुपचक्रमे

evamuktastathetyuktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ| pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtvā prasthātumupacakrame

ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा। ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः

tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā| dadau sītā tayorbhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ

आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने। निष्क्रान्तावाश्रमाद् गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe cādāya sasvane| niṣkrāntāvāśramād gantumubhau tau rāmalakṣmaṇau

शीघ्रं तौ रूपसम्पन्नावनुज्ञातौ महर्षिणा। प्रस्थितौ धृतचापासी सीतया सह राघवौ

śīghraṃ tau rūpasampannāvanujñātau maharṣiṇā| prasthitau dhṛtacāpāsī sītayā saha rāghavau

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्। हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam| hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt

अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्। निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात् कामजादिह

adharmaṃ tu susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān| nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanāt kāmajādiha

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत। मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद् गुरुतरावुभौ

trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta| mithyāvākyaṃ tu paramaṃ tasmād gurutarāvubhau

परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता। मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव

paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā| mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava

कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्। तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत् ते कदाचन

kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam| tava nāsti manuṣyendra na cābhūt te kadācana

मनस्यपि तथा राम न चैतद् विद्यते क्वचित्। स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज

manasyapi tathā rāma na caitad vidyate kvacit| svadāranirataścaiva nityameva nṛpātmaja

धर्मिष्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः। त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

dharmiṣṭhaḥ satyasaṃdhaśca piturnirdeśakārakaḥ| tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः। तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन

tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ| tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्। निर्वैरं क्रियते मोहात् तच्च ते समुपस्थितम्

tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam| nirvairaṃ kriyate mohāt tacca te samupasthitam

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्। ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्

pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām| ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्। प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः

etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam| prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः। त्वद‍्धृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्

tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ| tvada‍dhṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam

नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति। कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम

nahi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakān prati| kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः। दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम्

tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ| dṛṣṭvā vanacarān sarvān kaccit kuryāḥ śaravyayam

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च। समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्

kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca| samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवान् शुचिः। कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे

purā kila mahābāho tapasvī satyavān śuciḥ| kasmiṃścidabhavat puṇye vane ratamṛgadvije

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः। खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक्

tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ| khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛk

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः। स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः

tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ| sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः। वने तु विचरत्येव रक्षन् प्रत्ययमात्मनः

sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ| vane tu vicaratyeva rakṣan pratyayamātmanaḥ

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च। न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः

yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca| na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ

नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः। चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्

nityaṃ śastraṃ parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ| cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः। तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः

tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ| tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ

एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्। अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते

evametat purāvṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam| agnisaṃyogavaddhetuḥ śastrasaṃyoga ucyate

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये। न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया

snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ tu śikṣaye| na kathaṃcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान्। अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते

buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasān daṇḍakāśritān| aparādhaṃ vinā hantuṃ loko vīra na maṃsyate

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्। धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām| dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च। व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्

kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca| vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām

कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्। पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि

kadaryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt| punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम। यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः

akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrūśvaśurayormama| yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम्। धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्

dharmādarthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham| dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः। प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्

ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ| prāptaye nipuṇairdharmo na sukhāllabhate sukham

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने। सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः

nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane| sarvaṃ tu viditaṃ tubhyaṃ trailokyāmapi tattvataḥ

स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः। विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण

strīcāpalādetadupāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ| vicārya buddhyā tu sahānujena yad rocate tat kuru mācireṇa

वाक्यमेतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया। श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम्

vākyametat tu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā| śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha jānakīm

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः। कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे

hitamuktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ| kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje

किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः। क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति

kiṃ nu vakṣyāmyahaṃ devi tvayaivoktamidaṃ vacaḥ| kṣatriyairdhāryate cāpo nārtaśabdo bhavediti

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः। मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः

te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ| māṃ sīte svayamāgamya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः। न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

vasantaḥ kālakāleṣu vane mūlaphalāśanāḥ| na labhante sukhaṃ bhīru rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ

भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः। ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः

bhakṣyante rākṣasairbhīmairnaramāṃsopajīvibhiḥ| te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ

अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः। मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्

asmānabhyavapadyeti māmūcurdvijasattamāḥ| mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣāmevaṃ mukhāccyutam

कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्। प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला

kṛtvā vacanaśuśrūṣāṃ vākyametadudāhṛtam| prasīdantu bhavanto me hrīreṣā tu mamātulā

यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः। किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ

yadīdṛśairahaṃ viprairupastheyairupasthitaḥ| kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau

सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता। राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः

sarvaireva samāgamya vāgiyaṃ samudāhṛtā| rākṣasairdaṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ

अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस्तत्र रक्षतु। होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ

arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavān nastatra rakṣatu| homakāle tu samprāpte parvakāleṣu cānagha

धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः। राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्

dharṣayanti sudurdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ| rākṣasairdharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām

गतिं मृगयमाणानां भवान् नः परमा गतिः। कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान्

gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavān naḥ paramā gatiḥ| kāmaṃ tapaḥprabhāveṇa śaktā hantuṃ niśācarān

चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्। बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव

cirārjitaṃ na cecchāmastapaḥ khaṇḍayituṃ vayam| bahuvighnaṃ tapo nityaṃ duścaraṃ caiva rāghava

तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः। तदर्द्यमानान् रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः

tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāśca rākṣasaiḥ| tadardyamānān rakṣobhirdaṇḍakāraṇyavāsibhiḥ

रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने। मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्‍न्‍‍र्येन परिपालनम्

rakṣa nastvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane| mayā caitadvacaḥ śrutvā kāts‍n‍‍ryena paripālanam

ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे। संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम्

ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje| saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam

मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा। अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम्

munīnāmanyathā kartuṃ satyamiṣṭaṃ hi me sadā| apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām

न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः। तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम्

na tu pratijñā saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ| tadavaśyaṃ mayā kāryamṛṣīṇāṃ paripālanam

अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः। मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः

anuktenāpi vaidehi pratijñāya kathaṃ punaḥ| mama snehācca sauhārdādidamuktaṃ tvayā vacaḥ

परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते। सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने। सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

parituṣṭo'smyahaṃ sīte na hyaniṣṭo'nuśāsyate| sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane| sadharmacāriṇī me tvaṃ prāṇebhyo'pi garīyasī

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम्। रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithilarājaputrīm| rāmo dhanuṣmān saha lakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना। पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह

agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye suśobhanā| pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha

तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च। नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया

tau paśyamānau vividhān śailaprasthān vanāni ca| nadīśca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā

सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः। सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः

sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ| sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ

यूथबद्धांश्च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः। महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः

yūthabaddhāṃśca pṛṣatān madonmattān viṣāṇinaḥ| mahiṣāṃśca varāhāṃśca gajāṃśca drumavairiṇaḥ

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे। ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायुतम्

te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare| dadṛśuḥ sahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyutam

पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलंकृतम्। सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलजातिभिः

padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṃkṛtam| sārasairhaṃsakādambaiḥ saṃkulaṃ jalajātibhiḥ

प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे। गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते

prasannasalile ramye tasmin sarasi śuśruve| gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate

ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः। मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे

tataḥ kautūhalād rāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ| muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame

इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने। कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम्

idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune| kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām

तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा। प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे

tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā| prabhāvaṃ sarasaḥ kṣipramākhyātumupacakrame

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्। निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना

idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam| nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā

स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः। दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये

sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ| daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśaye

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः। अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः

tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sāgnipurogamāḥ| abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ

अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः। इति संविग्नमनसः सर्वे तत्र दिवौकसः

asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ| iti saṃvignamanasaḥ sarve tatra divaukasaḥ

ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वदेवैर्नियोजिताः। प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः

tataḥ kartuṃ tapovighnaṃ sarvadevairniyojitāḥ| pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ

अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः। नीतो मदनवश्यत्वं देवानां कार्यसिद्धये

apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ| nīto madanavaśyatvaṃ devānāṃ kāryasiddhaye

ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः। तटाके निर्मितं तासां तस्मिन्नन्तर्हितं गृहम्

tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ| taṭāke nirmitaṃ tāsāṃ tasminnantarhitaṃ gṛham

तत्रैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्। रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम्

tatraivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham| ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam

तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः। श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः

tāsāṃ saṃkrīḍamānānāmeṣa vāditraniḥsvanaḥ| śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ

आश्चर्यमिति तस्यैतद् वचनं भावितात्मनः। राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः

āścaryamiti tasyaitad vacanaṃ bhāvitātmanaḥ| rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ

एवं कथयमानः स ददर्शाश्रममण्डलम्। कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्

evaṃ kathayamānaḥ sa dadarśāśramamaṇḍalam| kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः। तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले

praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ| tadā tasmin sa kākutsthaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale

उषित्वा स सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः। जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्

uṣitvā sa sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ| jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām

येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् । क्वचित् परिदशान् मासानेकसंवत्सरं क्वचित्

yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit | kvacit paridaśān māsānekasaṃvatsaraṃ kvacit

क्वचिच्च चतुरो मासान् पञ्च षट् च परान् क्वचित्। अपरत्राधिकान् मासानध्यर्धमधिकं क्वचित्

kvacicca caturo māsān pañca ṣaṭ ca parān kvacit| aparatrādhikān māsānadhyardhamadhikaṃ kvacit

त्रीन् मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत् सुखम्। तत्र संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै

trīn māsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasat sukham| tatra saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai

रमतश्चानुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश। परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया

ramataścānukūlyena yayuḥ saṃvatsarā daśa| parisṛtya ca dharmajño rāghavaḥ saha sītayā

सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं पुनरेवाजगाम ह। स तमाश्रममागम्य मुनिभिः परिपूजितः

sutīkṣṇasyāśramapadaṃ punarevājagāma ha| sa tamāśramamāgamya munibhiḥ paripūjitaḥ

तत्रापि न्यवसद् रामः किंचित् कालमरिंदमः। अथाश्रमस्थो विनयात् कदाचित् तं महामुनिम्

tatrāpi nyavasad rāmaḥ kiṃcit kālamariṃdamaḥ| athāśramastho vinayāt kadācit taṃ mahāmunim

उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्। अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः

upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇamidamabravīt| asminnaraṇye bhagavannagastyo munisattamaḥ

वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्। न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया

vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam| na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā

कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः। प्रसादार्थं भगवतः सानुजः सह सीतया

kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ| prasādārthaṃ bhagavataḥ sānujaḥ saha sītayā

अगस्त्यमधिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्। मनोरथो महानेष हृदि सम्परिवर्तते

agastyamadhigaccheyamabhivādayituṃ munim| manoratho mahāneṣa hṛdi samparivartate

यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्। इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः

yadahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam| iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ

सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्। अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम्

sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam| ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmaḥ salakṣmaṇam

अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव। दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम्

agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava| diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām

अयमाख्यामि ते राम यत्रागस्त्यो महामुनिः। योजनान्याश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः। दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः

ayamākhyāmi te rāma yatrāgastyo mahāmuniḥ| yojanānyāśramāt tāta yāhi catvāri vai tataḥ| dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ

स्थलीप्रायवनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते। बहुपुष्पफले रम्ये नानाविहगनादिते

sthalīprāyavanoddeśe pippalīvanaśobhite| bahupuṣpaphale ramye nānāvihaganādite

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः। हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः

padminyo vividhāstatra prasannasalilāśayāḥ| haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ

तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्। दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः

tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām| dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanakhaṇḍasya pārśvataḥ

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम्। रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते

tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantaram| ramaṇīye vanoddeśe bahupādapaśobhite

रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह। स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः

raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca tvayā saha| sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṃyutaḥ

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्। अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महामते

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim| adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāmate

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च। प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुगः सह सीतया

iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca| pratasthe'gastyamuddiśya sānugaḥ saha sītayā

पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वतांश्चाभ्रसंनिभान्। सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगान्

paśyan vanāni citrāṇi parvatāṃścābhrasaṃnibhān| sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugān

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्। इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham| idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt

एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः। अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः

etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ| agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ

यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः। संनताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः

yathā hīme vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ| saṃnatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः। गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः

pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ| gandho'yaṃ pavanotkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः। लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः

tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭhasaṃcayāḥ| lūnāśca paridṛśyante darbhā vaidūryavarcasaḥ

एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्। पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते

etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam| pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः। पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमर्जितैः

vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ| puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaiḥ svayamarjitaiḥ

ततः सुतीक्ष्णवचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्। अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति

tataḥ sutīkṣṇavacanaṃ yathā saumya mayā śrutam| agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया। यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा

nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā| yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikśaraṇyā puṇyakarmaṇā

इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः। भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ

ihaikadā kila krūro vātāpirapi celvalaḥ| bhrātarau sahitāvāstāṃ brāhmaṇaghnau mahāsurau

धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन्। आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः

dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalaḥ saṃskṛtaṃ vadan| āmantrayati viprān sa śrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ

भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्। तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा

bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam| tān dvijān bhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्। वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन्

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt| vātāpe niṣkramasveti svareṇa mahatā vadan

ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्। भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्

tato bhrāturvacaḥ śrutvā vātāpirmeṣavannadan| bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat

ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः। विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः

brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ| vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा। अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः

agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā| anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahāsuraḥ

ततः सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तेऽवनेजनम्। भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलः समभाषत

tataḥ sampannamityuktvā dattvā haste'vanejanam| bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalaḥ samabhāṣata

स तदा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्। अब्रवीत् प्रहसन् धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः

sa tadā bhāṣamāṇaṃ tu bhrātaraṃ vipraghātinam| abravīt prahasan dhīmānagastyo munisattamaḥ

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः। भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम्

kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ| bhrātustu meṣarūpasya gatasya yamasādanam

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम्। प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः

atha tasya vacaḥ śrutvā bhrāturnidhanasaṃśritam| pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ

सोऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा। चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः

so'bhyadravad dvijendraṃ taṃ muninā dīptatejasā| cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ

तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः। विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्

tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ| viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह। रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत

evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha| rāmasyāstaṃ gataḥ sūryaḥ saṃdhyākālo'bhyavartata

उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि। प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयत्

upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi| praviveśāśramapadaṃ tamṛṣiṃ cābhyavādayat

सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः। न्यवसत् तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च

samyakpratigṛhītastu muninā tena rāghavaḥ| nyavasat tāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले। भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmudite ravimaṇḍale| bhrātaraṃ tamagastyasya āmantrayata rāghavaḥ

अभिवादये त्वां भगवन् सुखमस्म्युषितो निशाम्। आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्

abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamasmyuṣito niśām| āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam

गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः। यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन्

gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ| yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan

नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा। चिरिबिल्वान् मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान्

nīvārān panasān sālān vañjulāṃstiniśāṃstathā| ciribilvān madhūkāṃśca bilvānatha ca tindukān

पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिरुपशोभितान्। ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान्

puṣpitān puṣpitāgrābhirlatābhirupaśobhitān| dadarśa rāmaḥ śataśastatra kāntārapādapān

हस्तिहस्तैर्विमृदितान् वानरैरुपशोभितान्। मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान्

hastihastairvimṛditān vānarairupaśobhitān| mattaiḥ śakunisaṅghaiśca śataśaḥ pratināditān

ततोऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः। पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्

tato'bravīt samīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ| pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः। आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः

snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ| āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा। आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः

agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā| āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ

प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः। प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः

prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ| praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया। दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा

nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā| dakṣiṇā dik kṛtā yena śaraṇyā puṇyakarmaṇā

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः। दिगियं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते

tasyedamāśramapadaṃ prabhāvād yasya rākṣasaiḥ| digiyaṃ dakṣiṇā trāsād dṛśyate nopabhujyate

यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा। तदाप्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः

yadāprabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā| tadāprabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा। प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः

nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā| prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ

मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः। संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशैलो न वर्धते

mārgaṃ niroddhuṃ satataṃ bhāskarasyācalottamaḥ| saṃdeśaṃ pālayaṃstasya vindhyaśailo na vardhate

अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः। अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः

ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ| agastyasyāśramaḥ śrīmān vinītamṛgasevitaḥ

एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम्। अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति

eṣa lokārcitaḥ sādhurhite nityaṃ rataḥ satām| asmānadhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati

आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्। शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो

ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim| śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। अगस्त्यं नियताहाराः सततं पर्युपासते

atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ| agastyaṃ niyatāhārāḥ satataṃ paryupāsate

नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः। नृशंसः पापवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः

nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ| nṛśaṃsaḥ pāpavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ

अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह। वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः

atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaiḥ saha| vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः। त्यक्त्वा देहान् नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः

atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ| tyaktvā dehān navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ

यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च। अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः

yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca| atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāḥ śubhaiḥ

आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः। निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया

āgatāḥ smāśramapadaṃ saumitre praviśāgrataḥ| nivedayeha māṃ prāptamṛṣaye saha sītayā

स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः। अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

sa praviśyāśramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ| agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली। रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया

rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī| rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः। अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः

lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ| anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात्। द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम्

te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt| draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः। तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ| tathetyuktvāgniśaraṇaṃ praviveśa niveditum

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम्। कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा

sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam| kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā

यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः। पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च

yathoktaṃ lakṣmaṇenaiva śiṣyo'gastyasya sammataḥ| putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca

प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया। द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ

praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā| draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamariṃdamau

यदत्रानन्तरं तत् त्वमाज्ञापयितुमर्हसि। ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम्

yadatrānantaraṃ tat tvamājñāpayitumarhasi| tataḥ śiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam

वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत्। दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः

vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt| diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ

मनसा कांक्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति। गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः

manasā kāṃkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati| gamyatāṃ satkṛto rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

प्रवेश्यतां समीपं मे किमसौ न प्रवेशितः। एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना

praveśyatāṃ samīpaṃ me kimasau na praveśitaḥ| evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā

अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः। तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत्

abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ| tadā niṣkramya sambhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇamabravīt

कोऽसौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम्। ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः

ko'sau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam| tato gatvā''śramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ

दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम्। तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन्

darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām| taṃ śiṣyaḥ praśritaṃ vākyamagastyavacanaṃ bruvan

प्रावेशयद् यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम्। प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः

prāveśayad yathānyāyaṃ satkārārhaṃ susatkṛtam| praviveśa tato rāmaḥ sītayā saha lakṣmaṇaḥ

प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन्। स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च

praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan| sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca

विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च

viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ| somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca

धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः

dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca| sthānaṃ ca pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ

स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च

sthānaṃ tathaiva gāyatryā vasūnāṃ sthānameva ca| sthānaṃ ca nāgarājasya garuḍasthānameva ca

कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति। ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत्

kārtikeyasya ca sthānaṃ dharmasthānaṃ ca paśyati| tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat

तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम्। अब्रवीद् वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्

taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasām| abravīd vacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam

बहिर्लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः। औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्

bahirlakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ| audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम्। जग्राहापततस्तस्य पादौ च रघुनन्दनः

evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasam| jagrāhāpatatastasya pādau ca raghunandanaḥ

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः। सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः

abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ| sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वाऽऽसनोदकैः। कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत्

pratigṛhya ca kākutsthamarcayitvā''sanodakaiḥ| kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti so'bravīt

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च। वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithīn pratipūjya ca| vānaprasthena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः। उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्

prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṃgavaḥ| uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत्। अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन्। दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत्

agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjayet| anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran| duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः। पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः

rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ| pūjanīyaśca mānyaśca bhavān prāptaḥ priyātithiḥ

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम्। पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमब्रवीत्

evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpaiścānyaiśca rāghavam| pūjayitvā yathākāmaṃ tato'gastyastamabravīt

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम्। वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा

idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemavajravibhūṣitam| vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā

अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः। दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायकौ

amoghaḥ sūryasaṃkāśo brahmadattaḥ śarottamaḥ| dattau mama mahendreṇa tūṇī cākṣayyasāyakau

सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः। महाराजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः

sampūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ| mahārājatakośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान्। आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम्

anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān| ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām

तद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खड्गं च मानद। जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा

taddhanustau ca tūṇī ca śaraṃ khaḍgaṃ ca mānada| jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम्। दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत्

evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham| dattvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt

राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण। अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया

rāma prīto'smi bhadraṃ te parituṣṭo'smi lakṣmaṇa| abhivādayituṃ yanmāṃ prāptau sthaḥ saha sītayā

अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः। व्यक्तमुत्कण्ठते वापि मैथिली जनकात्मजा

adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ| vyaktamutkaṇṭhate vāpi maithilī janakātmajā

एषा च सुकुमारी च खेदैश्च न विमानिता। प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता

eṣā ca sukumārī ca khedaiśca na vimānitā| prājyadoṣaṃ vanaṃ prāptā bhartṛsnehapracoditā

यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु। दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामभिगच्छती

yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru| duṣkaraṃ kṛtavatyeṣā vane tvāmabhigacchatī

एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन। समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च

eṣā hi prakṛtiḥ strīṇāmāsṛṣṭe raghunandana| samasthamanurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca

शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा। गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः

śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā| garuḍānilayoḥ śaighryamanugacchanti yoṣitaḥ

इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिता। श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवीष्वरुन्धती

iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣairetairvivarjitā| ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devīṣvarundhatī

अलंकृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह। वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम

alaṃkṛto'yaṃ deśaśca yatra saumitriṇā saha| vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvamariṃdama

एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः। उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम्

evamuktastu muninā rāghavaḥ saṃyatāñjaliḥ| uvāca praśritaṃ vākyamṛṣiṃ dīptamivānalam

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः। गुणैः सभ्रातृभार्यस्य गुरुर्नः परितुष्यति

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgavaḥ| guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya gururnaḥ parituṣyati

किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम्। यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम्

kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam| yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham

ततोऽब्रवीन्मुनिश्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम्। ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा ततोवाच वचः शुभम्

tato'bravīnmuniśreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam| dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā tatovāca vacaḥ śubham

इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः। देशो बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवट्यभिविश्रुतः

ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ| deśo bahumṛgaḥ śrīmān pañcavaṭyabhiviśrutaḥ

तत्र गत्वाऽऽश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह। रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन्

tatra gatvā''śramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha| ramasva tvaṃ piturvākyaṃ yathoktamanupālayan

विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ। तपसश्च प्रभावेण स्नेहाद् दशरथस्य च

vidito hyeṣa vṛttānto mama sarvastavānagha| tapasaśca prabhāveṇa snehād daśarathasya ca

हृदयस्थं च ते च्छन्दो विज्ञातं तपसा मया। इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने

hṛdayasthaṃ ca te cchando vijñātaṃ tapasā mayā| iha vāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane

अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति। स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते

ataśca tvāmahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīmiti| sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate

स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव। गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते

sa deśaḥ ślāghanīyaśca nātidūre ca rāghava| godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate

प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विजगणैर्युतः। विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च

prājyamūlaphalaiścaiva nānādvijagaṇairyutaḥ| viviktaśca mahābāho puṇyo ramyastathaiva ca

भवानपि सदाचारः शक्तश्च परिरक्षणे। अपि चात्र वसन् राम तापसान् पालयिष्यसि

bhavānapi sadācāraḥ śaktaśca parirakṣaṇe| api cātra vasan rāma tāpasān pālayiṣyasi

एतदालक्ष्यते वीर मधूकानां महावनम्। उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमपि गच्छता

etadālakṣyate vīra madhūkānāṃ mahāvanam| uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodhamapi gacchatā

ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः। ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः

tataḥ sthalamupāruhya parvatasyāvidūrataḥ| khyātaḥ pañcavaṭītyeva nityapuṣpitakānanaḥ

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह। सत्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम्

agastyenaivamuktastu rāmaḥ saumitriṇā saha| satkṛtyāmantrayāmāsa tamṛṣiṃ satyavādinam

तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ। तमाश्रमं पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया

tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau| tamāśramaṃ pañcavaṭīṃ jagmatuḥ saha sītayā

गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ। यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ

gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇī samareṣvakātarau| yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau

अथ पंचवटीम् गच्चन्न् अन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायम् गृध्रम् भीम पराक्रमम्

atha paṃcavaṭīm gaccann antarā raghunandanaḥ | āsasāda mahākāyam gṛdhram bhīma parākramam

तम् दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थम् राम लक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसम् पक्षिम् ब्रुवाणौ को भवान् इति

tam dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanastham rāma lakṣmaṇau | menāte rākṣasam pakṣim bruvāṇau ko bhavān iti

स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्न् इव । उवाच वत्स माम् विद्धि वयस्यम् पितुर् आत्मनः

sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayann iva | uvāca vatsa mām viddhi vayasyam pitur ātmanaḥ

स तम् पितृ सखम् मत्वा पूजयामास राघवः । स तस्य कुलम् अव्यग्रम् अथ पप्रच्छ नाम च

sa tam pitṛ sakham matvā pūjayāmāsa rāghavaḥ | sa tasya kulam avyagram atha papraccha nāma ca

रामस्य वचनम् श्रुत्वा कुलम् आत्मानम् एव च । आचचक्षे द्विजः तस्मै सर्वभूत समुद्भवम्

rāmasya vacanam śrutvā kulam ātmānam eva ca | ācacakṣe dvijaḥ tasmai sarvabhūta samudbhavam

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो अभवन् । तान् मे निगदतः सर्वान् आदितः शृणु राघव

pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo abhavan | tān me nigadataḥ sarvān āditaḥ śṛṇu rāghava

कर्दमः प्रथमः तेषाम् विकृतः तद् अनन्तरम् । शेषः च संश्रयः चैव बहु पुत्रः च वीर्यवान्

kardamaḥ prathamaḥ teṣām vikṛtaḥ tad anantaram | śeṣaḥ ca saṃśrayaḥ caiva bahu putraḥ ca vīryavān

स्थाणुर् मरीचिर् अत्रिः च क्रतुः चैव महाबलः । पुलस्त्यः च अंगिराः चैव प्रचेताः पुलहः तथा

sthāṇur marīcir atriḥ ca kratuḥ caiva mahābalaḥ | pulastyaḥ ca aṃgirāḥ caiva pracetāḥ pulahaḥ tathā

दक्षो विवस्वान् अपरो अरिष्टनेमिः च राघव । कश्यपः च महातेजाः तेषाम् आसीत् च पश्चिमः

dakṣo vivasvān aparo ariṣṭanemiḥ ca rāghava | kaśyapaḥ ca mahātejāḥ teṣām āsīt ca paścimaḥ

प्रजापतेः तु दक्षस्य बभूवुर् इति विश्रुतम् । षष्टिर् दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः

prajāpateḥ tu dakṣasya babhūvur iti viśrutam | ṣaṣṭir duhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ

कश्यपः प्रतिजग्राह तासाम् अष्टौ सुमध्यमाः । अदितिम् च दितिम् चैव दनूम् अपि च कालकाम्

kaśyapaḥ pratijagrāha tāsām aṣṭau sumadhyamāḥ | aditim ca ditim caiva danūm api ca kālakām

ताम्राम् क्रोध वशाम् चैव मनुम् च अप्य् अनलाम् अपि । ताः तु कन्याः ततः प्रीतः कश्यपः पुनर् अब्रवीत्

tāmrām krodha vaśām caiva manum ca apy analām api | tāḥ tu kanyāḥ tataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punar abravīt

पुत्रामः त्रैलोक्य भर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् । अदितिः तन् मना राम दितिः च दनुर् एव च

putrāmaḥ trailokya bhartṝn vai janayiṣyatha mat samān | aditiḥ tan manā rāma ditiḥ ca danur eva ca

कालका च महाबाहो शेषाः तु अमनसो अभवन् । अदित्याम् जज्ञिरे देवाः त्रयः त्रिंशत् अरिंदम

kālakā ca mahābāho śeṣāḥ tu amanaso abhavan | adityām jajñire devāḥ trayaḥ triṃśat ariṃdama

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप । दितिः तु अजनयत् पुत्रान् दैत्याम् तात यशस्विनः

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa | ditiḥ tu ajanayat putrān daityām tāta yaśasvinaḥ

तेषाम् इयम् वसुमती पुरा आसीत् स वन अर्णवा । दनुः तु अजनयत् पुत्रम् अश्वग्रीवम् अरिंदम

teṣām iyam vasumatī purā āsīt sa vana arṇavā | danuḥ tu ajanayat putram aśvagrīvam ariṃdama

नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत । क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम्

narakam kālakam caiva kālakā api vyajāyata | krauncīm bhāsīm tathā śyenīm dhṛtarāṣṭrīm tathā śukīm

ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पंच एता लोकविश्रुताः । उलूकान् जनयत् क्रौन्ची भासी भासान् व्यजायत

tāmrā tu suṣuve kanyāḥ paṃca etā lokaviśrutāḥ | ulūkān janayat krauncī bhāsī bhāsān vyajāyata

श्येनी श्येनाम् च गृध्राम च व्यजायत सुतेजसः । धृतराष्ट्री तु हंसाम् च कलहंसाम् च सर्वशः

śyenī śyenām ca gṛdhrāma ca vyajāyata sutejasaḥ | dhṛtarāṣṭrī tu haṃsām ca kalahaṃsām ca sarvaśaḥ

चक्रवाकाम् च भद्रम् ते विजज्ञे सा अपि भामिनी । शुकी नताम् विजज्ञे तु नताया विनता सुता

cakravākām ca bhadram te vijajñe sā api bhāminī | śukī natām vijajñe tu natāyā vinatā sutā

दश क्रोधवशा राम विजज्ञे अपि आत्मसंभवाः । मृगीम् च मृगमंदाम् च हरीम् भद्रमदाम् अपि

daśa krodhavaśā rāma vijajñe api ātmasaṃbhavāḥ | mṛgīm ca mṛgamaṃdām ca harīm bhadramadām api

मातंगीम् अथ शार्दूलीम् श्वेताम् च सुरभीम् तथा । सर्व लक्षण संपन्नाम् सुरसाम् कद्रुकाम् अपि

mātaṃgīm atha śārdūlīm śvetām ca surabhīm tathā | sarva lakṣaṇa saṃpannām surasām kadrukām api

अपत्यम् तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । ऋक्षाः च मृगमंदायाः सृमराः चमराः तथा

apatyam tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama | ṛkṣāḥ ca mṛgamaṃdāyāḥ sṛmarāḥ camarāḥ tathā

ततः तु इरावतीम् नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् । तस्याः तु ऐरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः

tataḥ tu irāvatīm nāma jajñe bhadramadā sutām | tasyāḥ tu airāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ

हर्याः च हरयो अपत्यम् वानराः च तपस्विनः । गोलांगूलाः च शार्दूली व्याघ्राम् च अजनयत् सुतान्

haryāḥ ca harayo apatyam vānarāḥ ca tapasvinaḥ | golāṃgūlāḥ ca śārdūlī vyāghrām ca ajanayat sutān

मातंग्याः तु अथ मातन्गाअपत्यम् मनुज ऋषभ । दिशागजम् तु श्वेत काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम्

mātaṃgyāḥ tu atha mātangāapatyam manuja ṛṣabha | diśāgajam tu śveta kākutstha śvetā vyajanayat sutam

ततो दुहितरौ राम सुरभिर् द्वे वि अजायत । रोहिणीम् नाम भद्रम् ते गन्धर्वीम् च यशस्विनीम्

tato duhitarau rāma surabhir dve vi ajāyata | rohiṇīm nāma bhadram te gandharvīm ca yaśasvinīm

रोहिणि अजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् । सुरसा अजनयन् नागान् राम कद्रूः च पन्नगान्

rohiṇi ajanayad gāvo gandharvī vājinaḥ sutān | surasā ajanayan nāgān rāma kadrūḥ ca pannagān

मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ

manur manuṣyān janayat kaśyapasya mahātmanaḥ | brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrām ca manujarṣabha

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा । ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः

mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāḥ tathā | ūrubhyām jajñire vaiśyāḥ padbhyām śūdrā iti śrutiḥ

सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत । विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा

sarvān puṇya phalān vṛkṣān analā api vyajāyata | vinatā ca śukī pautrī kadrūḥ ca surasā svasā

कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् । द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च

kadrūr nāga sahasram tu vijajñe dharaṇīdharan | dvau putrau vinatāyāḥ tu garuḍo aruṇa eva ca

तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः । जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम

tasmāt jāto aham aruṇāt saṃpātiḥ ca mama agrajaḥ | jaṭāyur iti mām viddhi śyenī putram ariṃdama

सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छसि । इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे

so aham vāsa sahāyaḥ te bhaviṣyāmi yadi icchasi | idam durgam hi kāntāram mṛga rākṣasa sevitam sītām ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe

जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् । पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः

jaṭāyuṣam tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca sannato abhavat | pitur hi śuśrāva sakhitvam ātmavān jaṭāyuṣā saṃkathitam punaḥ punaḥ

स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा । जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः

sa tatra sītām paridāya maithilīm saha eva tena atibalena pakṣiṇā | jagāma tām paṃcavaṭīm salakṣmaṇo ripūn didhakṣan śalabhān iva analaḥ

''' ततः पंचवटीम् गत्वा नाना व्याल मृगायुताम् । उवाच भ्रातरम् रामो लक्ष्मणम् दीप्त तेजसम्

''' tataḥ paṃcavaṭīm gatvā nānā vyāla mṛgāyutām | uvāca bhrātaram rāmo lakṣmaṇam dīpta tejasam

आगताः स्म यथा उद्दिष्टम् यम् देशम् मुनिः अब्रवीत् । अयम् पंचवटी देशः सौम्य पुष्पित काननः

āgatāḥ sma yathā uddiṣṭam yam deśam muniḥ abravīt | ayam paṃcavaṭī deśaḥ saumya puṣpita kānanaḥ

सर्वतः चार्यताम् दृष्टिः कानने निपुणो हि असि । आश्रमः कतर अस्मिन् नः देशे भवति सम्मतः

sarvataḥ cāryatām dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hi asi | āśramaḥ katara asmin naḥ deśe bhavati sammataḥ

रमते यत्र वैदेही त्वम् अहम् चैव लक्ष्मण । तादृशो दृश्यताम् देशः संनिकृष्ट जलाशयः

ramate yatra vaidehī tvam aham caiva lakṣmaṇa | tādṛśo dṛśyatām deśaḥ saṃnikṛṣṭa jalāśayaḥ

वन रामण्यकम् यत्र जल रामण्यकम् तथा । संनिकृष्टम् च यस्मिन् तु समित् पुष्प कुश उदकम्

vana rāmaṇyakam yatra jala rāmaṇyakam tathā | saṃnikṛṣṭam ca yasmin tu samit puṣpa kuśa udakam

एवम् उक्तः तु रामेण लक्मणः संयत अंजलिः । सीता समक्षम् काकुत्स्थम् इदम् वचनम् अब्रवीत्

evam uktaḥ tu rāmeṇa lakmaṇaḥ saṃyata aṃjaliḥ | sītā samakṣam kākutstham idam vacanam abravīt

परवान् अस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्ष शतम् स्थिते । स्वयम् तु रुचिरे देशे क्रियताम् इति माम् वद

paravān asmi kākutstha tvayi varṣa śatam sthite | svayam tu rucire deśe kriyatām iti mām vada

सुप्रीतः तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः । विमृशन् रोचयामास देशम् सर्व गुण अन्वितम्

suprītaḥ tena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ | vimṛśan rocayāmāsa deśam sarva guṇa anvitam

स तम् रुचिरम् आक्रम्य देशम् आश्रम कर्मणि । हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्

sa tam ruciram ākramya deśam āśrama karmaṇi | haste gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrim abravīt

अयम् देशः समः श्रीमान् पुष्पितैर् तरुभिर् वृतः । इह आश्रम पदम् सौम्य यथावत् कर्तुम् अर्हसि

ayam deśaḥ samaḥ śrīmān puṣpitair tarubhir vṛtaḥ | iha āśrama padam saumya yathāvat kartum arhasi

इयम् आदित्य संकाशैः पद्मैः सुरभि गंधिभिः । अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्म शोभिता

iyam āditya saṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhi gaṃdhibhiḥ | adūre dṛśyate ramyā padminī padma śobhitā

यथा आख्यातम् अगस्त्येन मुनिना भावितात्मना । इयम् गोदावरी रम्या पुष्पितैः तरुभिर् वृता

yathā ākhyātam agastyena muninā bhāvitātmanā | iyam godāvarī ramyā puṣpitaiḥ tarubhir vṛtā

हंस कारण्डव आकीर्णा चक्रवाक उपशोभिता । न अतिदूरे न च आसन्ने मृग यूथ निपीडिता

haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā cakravāka upaśobhitā | na atidūre na ca āsanne mṛga yūtha nipīḍitā

मयूर नादिता रम्याः प्रांशवो बहु कंदराः । दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैः तरुभिर् आवृताः

mayūra nāditā ramyāḥ prāṃśavo bahu kaṃdarāḥ | dṛśyante girayaḥ saumya phullaiḥ tarubhir āvṛtāḥ

सौवर्णै राजतैः ताम्रैः देशे देशे च धातुभिः । गवाक्षिता इव आभान्ति गजाः परम भक्तिभिः

sauvarṇai rājataiḥ tāmraiḥ deśe deśe ca dhātubhiḥ | gavākṣitā iva ābhānti gajāḥ parama bhaktibhiḥ

सालैः तालैः तमालैः च खर्जूरैः पनसैः द्रुमैः । नीवारैः तिनिशैः चैव पुन्नागैः च उपशोभिताः

sālaiḥ tālaiḥ tamālaiḥ ca kharjūraiḥ panasaiḥ drumaiḥ | nīvāraiḥ tiniśaiḥ caiva punnāgaiḥ ca upaśobhitāḥ

चूतैर् अशोकैः तिलकैः केतकैर् अपि चंपकैः । पुष्प गुल्म लता उपेतैः तैः तैः तरुभिर् आवृताः

cūtair aśokaiḥ tilakaiḥ ketakair api caṃpakaiḥ | puṣpa gulma latā upetaiḥ taiḥ taiḥ tarubhir āvṛtāḥ

स्यन्दनैः चंदनैः नीपैः पर्णासैः लकुचैः अपि । धव अश्वकर्ण खदिरैः शमी किंशुक पाटलैः

syandanaiḥ caṃdanaiḥ nīpaiḥ parṇāsaiḥ lakucaiḥ api | dhava aśvakarṇa khadiraiḥ śamī kiṃśuka pāṭalaiḥ

इदम् पुण्यम् इदम् रम्यम् इदम् बहु मृग द्विजम् । इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धम् एतेन पक्षिणा

idam puṇyam idam ramyam idam bahu mṛga dvijam | iha vatsyāma saumitre sārdham etena pakṣiṇā

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा । अचिरेण आश्रमम् भ्रातुः चकार सुमहाबलः

evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā | acireṇa āśramam bhrātuḥ cakāra sumahābalaḥ

पर्णशालाम् सुविपुलाम् तत्र संघात मृत्तिकाम् । सुस्तंभाम् मस्करैर् दीर्घैः कृत वंशाम् सुशोभनाम्

parṇaśālām suvipulām tatra saṃghāta mṛttikām | sustaṃbhām maskarair dīrghaiḥ kṛta vaṃśām suśobhanām

शमी शाखाभिः आस्तीर्य धृढ पाशावपाशितम् । कुश काश शरैः पर्णैः सुपरिच्छादिताम् तथा

śamī śākhābhiḥ āstīrya dhṛḍha pāśāvapāśitam | kuśa kāśa śaraiḥ parṇaiḥ suparicchāditām tathā

समीकृत तलाम् रम्याम् चकार सुमहाबलः । निवासम् राघवस्य अर्थे प्रेक्ष्णीयम् अनुत्तमम्

samīkṛta talām ramyām cakāra sumahābalaḥ | nivāsam rāghavasya arthe prekṣṇīyam anuttamam

स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान् नदीम् गोदावरीम् तदा । स्नात्वा पद्मानि च आदाय सफलः पुनर् आगतः

sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmān nadīm godāvarīm tadā | snātvā padmāni ca ādāya saphalaḥ punar āgataḥ

ततः पुष्प बलिम् कृत्वा शान्तिम् च स यथाविधि । दर्शयामास रामाय तद् आश्रम पदम् कृतम्

tataḥ puṣpa balim kṛtvā śāntim ca sa yathāvidhi | darśayāmāsa rāmāya tad āśrama padam kṛtam

स तम् दृष्ट्वा कृतम् सौम्यम् आश्रमम् सह सीतया । राघवः पर्णशालायाम् हर्षम् आहारयत् परम्

sa tam dṛṣṭvā kṛtam saumyam āśramam saha sītayā | rāghavaḥ parṇaśālāyām harṣam āhārayat param

सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्याम् लक्ष्मणम् तदा । अति स्निग्धम् च गाढम् च वचनम् च इदम् अब्रवीत्

susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyām lakṣmaṇam tadā | ati snigdham ca gāḍham ca vacanam ca idam abravīt

प्रीतो अस्मि ते महत् कर्म त्वया कृतम् इदम् प्रभो । प्रदेयो यन् निमित्तम् ते परिष्वंगो मया कृतः

prīto asmi te mahat karma tvayā kṛtam idam prabho | pradeyo yan nimittam te pariṣvaṃgo mayā kṛtaḥ

भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण । त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम

bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa | tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama

एवम् लक्ष्मणम् उक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः । तस्मिन् देशे बहु फले न्यवसत् स सुखम् सुखी

evam lakṣmaṇam uktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ | tasmin deśe bahu phale nyavasat sa sukham sukhī

कंचित् कालम् स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमानो न्यवसत् स्वर्ग लोके यथा अमरः

kaṃcit kālam sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca anvāsyamāno nyavasat svarga loke yathā amaraḥ

अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः। आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम्

atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ| āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam

तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ। मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति

taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanasthaṃ rāmalakṣmaṇau| menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti

ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव। उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः

tato madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva| uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ

स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघवः। स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च

sa taṃ pitṛsakhaṃ matvā pūjayāmāsa rāghavaḥ| sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca

रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च। आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम्

rāmasya vacanaṃ śrutvā kulamātmānameva ca| ācacakṣe dvijastasmai sarvabhūtasamudbhavam

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन्। तान् मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव

pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan| tān me nigadataḥ sarvānāditaḥ śṛṇu rāghava

कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम्। शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्

kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikṛtastadanantaram| śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān

स्थाणुर्मरीचरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः। पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा

sthāṇurmarīcaratriśca kratuścaiva mahābalaḥ| pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pulahastathā

दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव। कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः

dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava| kaśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ

प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः। षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः

prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti viśrutāḥ| ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ

कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः। अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम्

kaśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ| aditiṃ ca ditiṃ caiva danūmapi ca kālakām

ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि। तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत्

tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi| tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punarabravīt

पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत्समान्। अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च

putrāṃstrailokyabhartṝn vai janayiṣyatha matsamān| aditistanmanā rāma ditiśca danureva ca

कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन्। अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम

kālakā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan| adityāṃ jajñire devāstrayastriṃśadariṃdama

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप। दितिस्त्वजनयत् पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa| ditistvajanayat putrān daityāṃstāta yaśasvinaḥ

तेषामियं वसुमती पुराऽऽसीत् सवनार्णवा। दनुस्त्वजनयत् पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम

teṣāmiyaṃ vasumatī purā''sīt savanārṇavā| danustvajanayat putramaśvagrīvamariṃdama

नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत। क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम्

narakaṃ kālakaṃ caiva kālakāpi vyajāyata| krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm

ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः। उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान् व्यजायत

tāmrā tu suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ| ulūkāñjanayat krauñcī bhāsī bhāsān vyajāyata

श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः। धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसाश्च सर्वशः

śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ| dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāśca sarvaśaḥ

चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी। शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां विनता सुता

cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī| śukī natāṃ vijajñe tu natāyāṃ vinatā sutā

दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः। मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि

daśa krodhavaśā rāma vijajñe'pyātmasaṃbhavāḥ| mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi

मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा। सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि

mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhīṃ tathā| sarvalakṣaṇasampannāṃ surasāṃ kadrukāmapi

अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम। ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा

apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama| ṛkṣāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarāstathā

ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम्। तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः

tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām| tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ

हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः। गोलाङ्गूलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत् सुतान्

haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tapasvinaḥ| golāṅgūlāśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayat sutān

मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ। दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम्

mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha| diśāgajaṃ tu kākutstha śvetā vyajanayat sutam

ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वे व्यजायत। रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम्

tato duhitarau rāma surabhirdve vyajāyata| rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm

रोहिण्यजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान्। सुरसाजनयन्नागान् राम कद्रूश्च पन्नगान्

rohiṇyajanayad gāvo gandharvī vājinaḥ sutān| surasājanayannāgān rāma kadrūśca pannagān

मनुर्मनुष्याञ्जनयत् कश्यपस्य महात्मनः। ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ

manurmanuṣyāñjanayat kaśyapasya mahātmanaḥ| brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrāṃśca manujarṣabha

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा। ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्‍भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः

mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāstathā| ūrubhyāṃ jajñire vaiśyāḥ pad‍bhyāṃ śūdrā iti śrutiḥ

सर्वान् पुण्यफलान् वृक्षाननलापि व्यजायत। विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा

sarvān puṇyaphalān vṛkṣānanalāpi vyajāyata| vinatā ca śukīpautrī kadrūśca surasāsvasā

कद्रूर्नागसहस्रं तु विजज्ञे धरणीधरान्। द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च

kadrūrnāgasahasraṃ tu vijajñe dharaṇīdharān| dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca

तस्माज्जातोऽहमरुणात् सम्पातिश्च ममाग्रजः। जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम

tasmājjāto'hamaruṇāt sampātiśca mamāgrajaḥ| jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramariṃdama

सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि। इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षससेवितम्। सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे

so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi| idaṃ durgaṃ hi kāntāraṃ mṛgarākṣasasevitam| sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe

जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् । पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवा- ञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः

jaṭāyuṣaṃ tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca saṃnato'bhavat | piturhi śuśrāva sakhitvamātmavā- ñjaṭāyuṣā saṃkathitaṃ punaḥ punaḥ

स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा। जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभानिवानलः

sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ sahaiva tenātibalena pakṣiṇā| jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo ripūn didhakṣan śalabhānivānalaḥ

''' <div class="verse"> <pre> कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च। तस्माद् गोदावरीतीरात् ततो जग्मुः स्वमाश्रमम्

''' <div class="verse"> <pre> kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca| tasmād godāvarītīrāt tato jagmuḥ svamāśramam

आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः। कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत्

āśramaṃ tamupāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ| kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat

उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः। स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया

uvāsa sukhitastatra pūjyamāno maharṣibhiḥ| sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnaḥ saha sītayā

विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः

virarāja mahābāhuścitrayā candramā iva| lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ

तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः। तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया

tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ| taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः। भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम्

sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ| bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam

दीप्तास्यं च महाबाहुं पद्मपत्रायतेक्षणम्। गजविक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम्

dīptāsyaṃ ca mahābāhuṃ padmapatrāyatekṣaṇam| gajavikrāntagamanaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam

सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम्। राममिन्दीवरश्यामं कंदर्पसदृशप्रभम्

sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam| rāmamindīvaraśyāmaṃ kaṃdarpasadṛśaprabham

बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता। सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी

babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā| sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī

विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा। प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना

viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā| priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanā

तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी। न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना

taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī| nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā

शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत्। जटी तापसवेषेण सभार्यः शरचापधृक्

śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmamabravīt| jaṭī tāpasaveṣeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk

आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम्। किमागमनकृत्यं ते तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam| kimāgamanakṛtyaṃ te tattvamākhyātumarhasi

एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः। ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे

evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ| ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame

आसीद् दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः। तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः

āsīd daśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ| tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ

भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान् मामनुव्रतः। इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता

bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyān māmanuvrataḥ| iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā

नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः। धर्मार्थं धर्मकांक्षी च वनं वस्तुमिहागतः

niyogāt tu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ| dharmārthaṃ dharmakāṃkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ

त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं कासि कस्य वा। त्वं हि तावन्मनोज्ञाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे

tvāṃ tu veditumicchāmi kasya tvaṃ kāsi kasya vā| tvaṃ hi tāvanmanojñāṅgī rākṣasī pratibhāsi me

इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः। साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता

iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ| sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā

श्रूयतां राम तत्त्वार्थं वक्ष्यामि वचनं मम। अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी

śrūyatāṃ rāma tattvārthaṃ vakṣyāmi vacanaṃ mama| ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī

अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा। रावणो नाम मे भ्राता यदि ते श्रोत्रमागतः

araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṃkarā| rāvaṇo nāma me bhrātā yadi te śrotramāgataḥ

वीरो विश्रवसः पुत्रो यदि ते श्रोत्रमागतः। प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः

vīro viśravasaḥ putro yadi te śrotramāgataḥ| pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ

विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः। प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ

vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ| prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau

तानहं समतिक्रान्तां राम त्वापूर्वदर्शनात्। समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम्

tānahaṃ samatikrāntāṃ rāma tvāpūrvadarśanāt| samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam

अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दबलगामिनी। चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि

ahaṃ prabhāvasampannā svacchandabalagāminī| cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi

विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव। अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम्

vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava| ahamevānurūpā te bhāryārūpeṇa paśya mām

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्। अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम्

imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm| anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm

ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च। पश्यन् सह मया कामी दण्डकान् विचरिष्यसि

tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca| paśyan saha mayā kāmī daṇḍakān vicariṣyasi

इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम्। इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः

ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām| idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ

तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम्। स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत्

tāṃ tu śūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām| svecchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt

कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम। त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता

kṛtadāro'smi bhavati bhāryeyaṃ dayitā mama| tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā

अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः। श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्

anujastveṣa me bhrātā śīlavān priyadarśanaḥ| śrīmānakṛtadāraśca lakṣmaṇo nāma vīryavān

अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः। अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति

apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ| anurūpaśca te bhartā rūpasyāsya bhaviṣyati

एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम। असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा

enaṃ bhaja viśālākṣi bhartāraṃ bhrātaraṃ mama| asapatnā varārohe merumarkaprabhā yathā

इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता। विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत्

iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāmamohitā| visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇamabravīt

अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी। मया सह सुखं सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि

asya rūpasya te yuktā bhāryāhaṃ varavarṇinī| mayā saha sukhaṃ sarvān daṇḍakān vicariṣyasi

एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः। ततः शूर्पनखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत्

evamuktastu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ| tataḥ śūrpanakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktamabravīt

कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि। सोऽहमार्येण परवान् भ्रात्रा कमलवर्णिनि

kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitumicchasi| so'hamāryeṇa paravān bhrātrā kamalavarṇini

समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी। आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी

samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī| āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī

एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्। भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति

etāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm| bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvāmevaiṣa bhajiṣyati

को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि। मानुषीषु वरारोहे कुर्याद् भावं विचक्षणः

ko hi rūpamidaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini| mānuṣīṣu varārohe kuryād bhāvaṃ vicakṣaṇaḥ

इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी। मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा

iti sā lakṣmaṇenoktā karālā nirṇatodarī| manyate tadvacaḥ satyaṃ parihāsāvicakṣaṇā

सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम्। सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत् काममोहिता

sā rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ paraṃtapam| sītayā saha durdharṣamabravīt kāmamohitā

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्। वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे

imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm| vṛddhāṃ bhāryāmavaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase

अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम्। त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम्

adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatastava mānuṣīm| tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा। अभ्यगच्छत् सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव

ityuktvā mṛgaśāvākṣīmalātasadṛśekṣaṇā| abhyagacchat susaṃkruddhā maholkā rohiṇīmiva

तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः। विगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्

tāṃ mṛtyupāśapratimāmāpatantīṃ mahābalaḥ| vigṛhya rāmaḥ kupitastato lakṣmaṇamabravīt

क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन। न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित् सौम्य जीवतीम्

krūrairanāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana| na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃcit saumya jīvatīm

इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम्। राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि

imāṃ virūpāmasatīmatimattāṃ mahodarīm| rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitumarhasi

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः। उद‍्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः

ityukto lakṣmaṇastasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ| uda‍dhṛtya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ

निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च। यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम्

nikṛttakarṇanāsā tu visvaraṃ sā vinadya ca| yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam

सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता। ननाद विविधान् नादान् यथा प्रावृषि तोयदः

sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇitokṣitā| nanāda vividhān nādān yathā prāvṛṣi toyadaḥ

सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना। प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम्

sā vikṣarantī rudhiraṃ bahudhā ghoradarśanā| pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam

ततस्तु सा राक्षससङ्घसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता। उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद् यथाशनिः

tatastu sā rākṣasasaṅghasaṃvṛtaṃ kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā| upetya taṃ bhrātaramugratejasaṃ papāta bhūmau gaganād yathāśaniḥ

ततः सभार्यं भयमोहमूर्च्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम्। विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा

tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrcchitā salakṣmaṇaṃ rāghavamāgataṃ vanam| virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā

तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम्। भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः

tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām| bhaginīṃ krodhasaṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ

उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि सम्भ्रमम्। व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवंरूपा विरूपिता

uttiṣṭha tāvadākhyāhi pramohaṃ jahi sambhramam| vyaktamākhyāhi kena tvamevaṃrūpā virūpitā

कः कृष्णसर्पमासीनमाशीविषमनागसम्। तुदत्यभिसमापन्नमङ्गुल्यग्रेण लीलया

kaḥ kṛṣṇasarpamāsīnamāśīviṣamanāgasam| tudatyabhisamāpannamaṅgulyagreṇa līlayā

कालपाशं समासज्य कण्ठे मोहान्न बुध्यते। यस्त्वामद्य समासाद्य पीतवान् विषमुत्तमम्

kālapāśaṃ samāsajya kaṇṭhe mohānna budhyate| yastvāmadya samāsādya pītavān viṣamuttamam

बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी। इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमागता

balavikramasampannā kāmagā kāmarūpiṇī| imāmavasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamāgatā

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम्। कोऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह

devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām| ko'yamevaṃ mahāvīryastvāṃ virūpāṃ cakāra ha

नहि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम्। अमरेषु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम्

nahi paśyāmyahaṃ loke yaḥ kuryānmama vipriyam| amareṣu sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam

अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तगैः। सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः

adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇānādāsye jīvitāntagaiḥ| salile kṣīramāsaktaṃ niṣpibanniva sārasaḥ

निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः। सफेनं रुधिरं कस्य मेदिनी पातुमिच्छति

nihatasya mayā saṃkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ| saphenaṃ rudhiraṃ kasya medinī pātumicchati

कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः। प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे

kasya patrarathāḥ kāyānmāṃsamutkṛtya saṃgatāḥ| prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे

taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktāstrātuṃ mahāhave

उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि। येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता

upalabhya śanaiḥ saṃjñāṃ taṃ me śaṃsitumarhasi| yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā

इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः। ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत्

iti bhrāturvacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ| tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpamidamabravīt

तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ। पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ

taruṇau rūpasampannau sukumārau mahābalau| puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ। पुत्रौ दशरथस्यास्तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

phalamūlāśanau dāntau tāpasau brahmacāriṇau| putrau daśarathasyāstāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau

गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। देवौ वा दानवावेतौ न तर्कयितुमुत्सहे

gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau| devau vā dānavāvetau na tarkayitumutsahe

तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता। दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा

taruṇī rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā| dṛṣṭā tatra mayā nārī tayormadhye sumadhyamā

ताभ्यामुभाभ्यां सम्भूय प्रमदामधिकृत्य ताम्। इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा

tābhyāmubhābhyāṃ sambhūya pramadāmadhikṛtya tām| imāmavasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā

तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम्। सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि

tasyāścānṛjuvṛttāyāstayośca hatayoraham| saphenaṃ pātumicchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani

एष मे प्रथमः कामः कृतस्तत्र त्वया भवेत्। तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे

eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtastatra tvayā bhavet| tasyāstayośca rudhiraṃ pibeyamahamāhave

इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान्। व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान्

iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān| vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasānantakopamān

मानुषौ शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ। प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह

mānuṣau śastrasampannau cīrakṛṣṇājināmbarau| praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha

तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ। इयं च भगिनी तेषां रुधिरं मम पास्यति

tau hatvā tāṃ ca durvṛttāmupāvartitumarhatha| iyaṃ ca bhaginī teṣāṃ rudhiraṃ mama pāsyati

मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः। शीघ्रं सम्पाद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा

manoratho'yamiṣṭo'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ| śīghraṃ sampādyatāṃ gatvā tau pramathya svatejasā

युष्माभिर्निहतौ दृष्ट्वा तावुभौ भ्रातरौ रणे। इयं प्रहृष्टा मुदिता रुधिरं युधि पास्यति

yuṣmābhirnihatau dṛṣṭvā tāvubhau bhrātarau raṇe| iyaṃ prahṛṣṭā muditā rudhiraṃ yudhi pāsyati

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश। तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता इव

iti pratisamādiṣṭā rākṣasāste caturdaśa| tatra jagmustayā sārdhaṃ ghanā vāteritā iva

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता। राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया

tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā| rākṣasānācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम्। ददृशुः सीतया सार्धं लक्ष्मणेनापि सेवितम्

te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam| dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇenāpi sevitam

तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान्। अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्

tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmānāgatāṃstāṃśca rākṣasān| abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः। इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह

muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ| imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha

वाक्यमेतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः। तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन्

vākyametat tataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ| tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāghavasya prapūjayan

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम्। चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत्

rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam| cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम्

putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau| praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ। वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ

phalamūlāśanau dāntau tāpasau brahmacāriṇau| vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha

युष्मान् पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान् महाहवे। ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः

yuṣmān pāpātmakān hantuṃ viprakārān mahāhave| ṛṣīṇāṃ tu niyogena samprāptaḥ saśarāsanaḥ

तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपवर्तितुमर्हथ। यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः

tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopavartitumarhatha| yadi prāṇairihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश। ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa| ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnāḥ śūlapāṇayaḥ

संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम्। परुषा मधुराभाषं हृष्टा दृष्टपराक्रमम्

saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ saṃraktalocanam| paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭā dṛṣṭaparākramam

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः। त्वमेव हास्यसे प्राणान् सद्योऽस्माभिर्हतो युधि

krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ| tvameva hāsyase prāṇān sadyo'smābhirhato yudhi

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि। अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे

kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani| asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddhumāhave

एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्च परिघैः शूलपट्टिशैः। प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम्

ebhirbāhuprayuktaiśca parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ| prāṇāṃstyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश। उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः

ityevamuktvā saṃrabdhā rākṣasāste caturdaśa| udyatāyudhanistriṃśā rāmamevābhidudruvuḥ

चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम्। तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश

cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam| tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa

तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषितैः। ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसंनिभान्

tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ| tataḥ paścānmahātejā nārācān sūryasaṃnibhān

जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान्। गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्

jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān| gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān

मुमोच राघवो बाणान् वज्रानिव शतक्रतुः। ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद् वक्षांसि रुधिरप्लुताः

mumoca rāghavo bāṇān vajrāniva śatakratuḥ| te bhittvā rakṣasāṃ vegād vakṣāṃsi rudhiraplutāḥ

विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः। तैर्भग्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः

viniṣpetustadā bhūmau valmīkādiva pannagāḥ| tairbhagnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ

निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः। तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता

nipetuḥ śoṇitasnātā vikṛtā vigatāsavaḥ| tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā

उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्कशोणिता। पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी

upagamya kharaṃ sā tu kiṃcitsaṃśuṣkaśoṇitā| papāta punarevārtā saniryāseva vallarī

भ्रातुः समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं महत् । सस्वरं मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा

bhrātuḥ samīpe śokārtā sasarja ninadaṃ mahat | sasvaraṃ mumuce bāṣpaṃ vivarṇavadanā tadā

निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान् प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः। वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा

nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān pradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ| vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā

स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां पुनः। उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम्

sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhācchūrpaṇakhāṃ punaḥ| uvāca vyaktayā vācā tāmanarthārthamāgatām

मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसाः पिशिताशनाः। त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः

mayā tvidānīṃ śūrāste rākṣasāḥ piśitāśanāḥ| tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ

भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः। हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम

bhaktāścaivānuraktāśca hitāśca mama nityaśaḥ| hanyamānā na hanyante na na kuryurvaco mama

किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः। हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवच्चेष्टसे क्षितौ

kimetacchrotumicchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ| hā nātheti vinardantī sarpavacceṣṭase kṣitau

अनाथवद् विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति

anāthavad vilapasi kiṃ nu nāthe mayi sthite| uttiṣṭhottiṣṭha mā maivaṃ vaiklavyaṃ tyajyatāmiti

इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता। विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत्

ityevamuktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā| vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaramabravīt

अस्मीदानीमहं प्राप्ता हतश्रवणनासिका। शोणितौघपरिक्लिन्ना त्वया च परिसान्त्विता

asmīdānīmahaṃ prāptā hataśravaṇanāsikā| śoṇitaughapariklinnā tvayā ca parisāntvitā

प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश। निहन्तुं राघवं घोरं मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम्

preṣitāśca tvayā śūrā rākṣasāste caturdaśa| nihantuṃ rāghavaṃ ghoraṃ matpriyārthaṃ salakṣmaṇam

ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः। समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः

te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ| samare nihatāḥ sarve sāyakairmarmabhedibhiḥ

तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा क्षणेनैव महाजवान्। रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम

tān bhūmau patitān dṛṣṭvā kṣaṇenaiva mahājavān| rāmasya ca mahatkarma mahāṃstrāso'bhavanmama

सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर। शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी

sāsmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara| śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvato bhayadarśinī

विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि। किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे

viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini| kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare

एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः। ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः

ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ| ye ca me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ

मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च। रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर

mayi te yadyanukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca| rāmeṇa yadi śaktiste tejo vāsti niśācara

दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम्। यदि रामममित्रघ्नं न त्वमद्य वधिष्यसि

daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam| yadi rāmamamitraghnaṃ na tvamadya vadhiṣyasi

तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा। बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे

tava caivāgrataḥ prāṇāṃstyakṣyāmi nirapatrapā| buddhyāhamanupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge

स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सबलोऽपि महारणे। शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः

sthātuṃ pratimukhe śaktaḥ sabalo'pi mahāraṇe| śūramānī na śūrastvaṃ mithyāropitavikramaḥ

अपयाहि जनस्थानात् त्वरितः सहबान्धवः। जहि त्वं समरे मूढान्यथा तु कुलपांसन

apayāhi janasthānāt tvaritaḥ sahabāndhavaḥ| jahi tvaṃ samare mūḍhānyathā tu kulapāṃsana

मानुषौ तौ न शक्नोषि हन्तुं वै रामलक्ष्मणौ। निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह

mānuṣau tau na śaknoṣi hantuṃ vai rāmalakṣmaṇau| niḥsattvasyālpavīryasya vāsaste kīdṛśastviha

रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि। स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः

rāmatejo'bhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi| sa hi tejaḥsamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ

भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता। एवं विलप्य बहुशो राक्षसी प्रदरोदरी

bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā| evaṃ vilapya bahuśo rākṣasī pradarodarī

भ्रातुः समीपे शोकार्ता नष्टसंज्ञा बभूव ह। कराभ्यामुदरं हत्वा रुरोद भृशदुःखिता

bhrātuḥ samīpe śokārtā naṣṭasaṃjñā babhūva ha| karābhyāmudaraṃ hatvā ruroda bhṛśaduḥkhitā

एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्ततः। उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः

evamādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharastataḥ| uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ

तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम। न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम्

tavāpamānaprabhavaḥ krodho'yamatulo mama| na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivolbaṇam

न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम्। आत्मदुश्चरितैः प्राणान् हतो योऽद्य विमोक्ष्यते

na rāmaṃ gaṇaye vīryānmānuṣaṃ kṣīṇajīvitam| ātmaduścaritaiḥ prāṇān hato yo'dya vimokṣyate

बाष्पः संधार्यतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम्। अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम्

bāṣpaḥ saṃdhāryatāmeṣa sambhramaśca vimucyatām| ahaṃ rāmaṃ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam

परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले। रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि

paraśvadhahatasyādya mandaprāṇasya bhūtale| rāmasya rudhiraṃ raktamuṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi

सम्प्रहृष्टा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम्। प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद् भ्रातरं रक्षसां वरम्

samprahṛṣṭā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāccyutam| praśaśaṃsa punarmaurkhyād bhrātaraṃ rakṣasāṃ varam

तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः। अब्रवीद् दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा

tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punareva praśaṃsitaḥ| abravīd dūṣaṇaṃ nāma kharaḥ senāpatiṃ tadā

चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम्। रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम्

caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām| rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ samareṣvanivartinām

नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणाम्। सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय

nīlajīmūtavarṇānāṃ lokahiṃsāvihāriṇām| sarvodyogamudīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya

उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च। शरांश्च चित्रान् खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः

upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca| śarāṃśca citrān khaḍgāṃśca śaktīśca vividhāḥ śitāḥ

अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम्। वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविद

agre niryātumicchāmi paulastyānāṃ mahātmanām| vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovida

इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम्। सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः

iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham| sadaśvaiḥ śabalairyuktamācacakṣe'tha dūṣaṇaḥ

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्। हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्

taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam| hemacakramasambādhaṃ vaidūryamayakūbaram

मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः। माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिश्च समावृतम्

matsyaiḥ puṣpairdrumaiḥ śailaiścandrasūryaiśca kāñcanaiḥ| māṅgalyaiḥ pakṣisaṅghaiśca tārābhiśca samāvṛtam

ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किंकिणीवरभूषितम्। सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरस्तदा

dhvajanistriṃśasampannaṃ kiṃkiṇīvarabhūṣitam| sadaśvayuktaṃ so'marṣādāruroha kharastadā

खरस्तु तन्महत्सैन्यं रथचर्मायुधध्वजम्। निर्यातेत्यब्रवीत् प्रेक्ष्य दूषणः सर्वराक्षसान्

kharastu tanmahatsainyaṃ rathacarmāyudhadhvajam| niryātetyabravīt prekṣya dūṣaṇaḥ sarvarākṣasān

ततस्तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम्। निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम्

tatastad rākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam| nirjagāma janasthānānmahānādaṃ mahājavam

मुद‍्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः। खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैः सतोमरैः

muda‍garaiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiśca paraśvadhaiḥ| khaḍgaiścakraiśca hastasthairbhrājamānaiḥ satomaraiḥ

शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः। गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः

śaktibhiḥ parighairghorairatimātraiśca kārmukaiḥ| gadāsimusalairvajrairgṛhītairbhīmadarśanaiḥ

राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश। निर्यातानि जनस्थानात् खरचित्तानुवर्तिनाम्

rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa| niryātāni janasthānāt kharacittānuvartinām

तांस्तु निर्धावतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमदर्शनान्। खरस्याथ रथः किंचिज्जगाम तदनन्तरम्

tāṃstu nirdhāvato dṛṣṭvā rākṣasān bhīmadarśanān| kharasyātha rathaḥ kiṃcijjagāma tadanantaram

ततस्ताञ्छबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान्। खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः पर्यचोदयत्

tatastāñchabalānaśvāṃstaptakāñcanabhūṣitān| kharasya matamājñāya sārathiḥ paryacodayat

संचोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः। शब्देनापूरयामास दिशः सप्रदिशस्तथा

saṃcodito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ| śabdenāpūrayāmāsa diśaḥ sapradiśastathā

प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वरो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः। अचूचुदत् सारथिमुन्नदन् पुन- र्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान्

pravṛddhamanyustu kharaḥ kharasvaro riporvadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ| acūcudat sārathimunnadan puna- rmahābalo megha ivāśmavarṣavān

तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम्। अभ्यवर्षन्महाघोरस्तुमुलो गर्दभारुणः

tatprayātaṃ balaṃ ghoramaśivaṃ śoṇitodakam| abhyavarṣanmahāghorastumulo gardabhāruṇaḥ

निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः। समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया

nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ| same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम्। अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम्

śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam| alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram

ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम्। समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः

tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam| samākramya mahākāyastasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ

जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः। विस्वरान् विविधान् नादान् मांसादा मृगपक्षिणः

janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ| visvarān vividhān nādān māṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ

व्याजह्रुरभिदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम्। अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः

vyājahrurabhidīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam| aśivaṃ yātudhānānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ

प्रभिन्नगजसंकाशास्तोयशोणितधारिणः। आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमाम्बुवाहकाः

prabhinnagajasaṃkāśāstoyaśoṇitadhāriṇaḥ| ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmāmbuvāhakāḥ

बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम्। दिशो वा प्रदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे

babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam| diśo vā pradiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire

क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्या कालं विना बभौ। खरं चाभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः

kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyā kālaṃ vinā babhau| kharaṃ cābhimukhaṃ nedustadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ

कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः। नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः

kaṅkagomāyugṛdhrāśca cukruśurbhayaśaṃsinaḥ| nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ

नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद‍्गारिभिराननैः। कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके

nedurbalasyābhimukhaṃ jvāloda‍gāribhirānanaiḥ| kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike

जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः। प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः

jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ| pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho'bhūd divākaraḥ

उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः। संलीनमीनविहगा नलिन्यः शुष्कपङ्कजाः

utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ| saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ śuṣkapaṅkajāḥ

तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः। उद‍्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः

tasmin kṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ| uda‍dhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ

चीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र सारिकाः। उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः

cīcīkūcīti vāśyantyo babhūvustatra sārikāḥ| ulkāścāpi sanirghoṣā nipeturghoradarśanāḥ

प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना। खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः

pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā| kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ

प्राकम्पत भुजः सव्यः स्वरश्चास्यावसज्जत। सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः

prākampata bhujaḥ savyaḥ svaraścāsyāvasajjata| sāsrā sampadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ

ललाटे च रुजो जाता न च मोहान्न्यवर्तत। तान् समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान्

lalāṭe ca rujo jātā na ca mohānnyavartata| tān samīkṣya mahotpātānutthitān romaharṣaṇān

अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरस्तदा। महोत्पातानिमान् सर्वानुत्थितान् घोरदर्शनान्

abravīd rākṣasān sarvān prahasan sa kharastadā| mahotpātānimān sarvānutthitān ghoradarśanān

न चिन्तयाम्यहं वीर्याद् बलवान् दुर्बलानिव। तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात्

na cintayāmyahaṃ vīryād balavān durbalāniva| tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt

मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम्। राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम्

mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmyaham| rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam

अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे। यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः

ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe| yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ

सकामा भगिनीमेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः। न क्वचित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः

sakāmā bhaginīme'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ| na kvacit prāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ

युष्माकमेतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम्। देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतगामिनम्

yuṣmākametat pratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham| devarājamapi kruddho mattairāvatagāminam

वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानवौ। सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसानां महाचमूः

vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau ca mānavau| sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasānāṃ mahācamūḥ

प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता। समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षिणः

praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā| sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṃkṣiṇaḥ

ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः

ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ| sametya cocuḥ sahitāste'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकानां ये च सम्मताः। जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान्

svasti gobrāhmaṇebhyastu lokānāṃ ye ca sammatāḥ| jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān

चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वानसुरसत्तमान्। एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः

cakrahasto yathā viṣṇuḥ sarvānasurasattamān| etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ

जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः। ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम्

jātakautūhalāstatra vimānasthāśca devatāḥ| dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām

रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद् विनिःसृतः। श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः

rathena tu kharo vegāt sainyasyāgrād viniḥsṛtaḥ| śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ

दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः। हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ| hemamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ

द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम्। महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथस्त्रिशिरास्तथा। चत्वार एते सेनाग्रे दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः

dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam| mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthastriśirāstathā| catvāra ete senāgre dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ

सा भीमवेगा समराभिकांक्षिणी सुदारुणा राक्षसवीरसेना। तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ

sā bhīmavegā samarābhikāṃkṣiṇī sudāruṇā rākṣasavīrasenā| tau rājaputrau sahasābhyupetā mālā grahāṇāmiva candrasūryau

आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे। तानेवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह

āśramaṃ pratiyāte tu khare kharaparākrame| tānevautpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha

तानुत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वात्यमर्षणः। प्रजानामहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्

tānutpātān mahāghorān rāmo dṛṣṭvātyamarṣaṇaḥ| prajānāmahitān dṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt

इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः। समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान्