Adhyaya 1

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पून्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ॥ सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्नेर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य ॥ द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्छमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नश्चत्राण्यस्थीनि नभो मँ सानि । ऊवध्यँ सिकताः सिन्धवो गुदा यवृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन् पूर्वार्धो निम्लोवञ्जधनार्धो तद्वि जृम्भ्ते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तत्स्तन यति यन्मेहति तद्वर्षपि वाजेवास्य वाक् ॥1॥

अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमाऽन्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्र्रेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यपरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः संबभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी जान्धर्वानर्वाऽसुरानश्वो मनुष्यान् समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥2॥

उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः । सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य । द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसान्यूवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन्पूर्वार्धो निम्लोचञ्जघनार्धो यद्विजृम्भते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक्

uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ | sūryaścakṣurvātaḥ prāṇo vyāttamagnirvaiśvānaraḥ saṃvatsara ātmā'śvasya medhyasya | dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaraṃ pṛthivī pājasyaṃ diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśava ṛtavo'ṅgāni māsāścārdhamāsāśca parvāṇyahorātrāṇi pratiṣṭhā nakṣatrāṇyasthīni nabho māṃsānyūvadhyaṃ sikatāḥ sindhavo gudā yakṛcca klomānaśca parvatā oṣadhayaśca vanaspatayaśca lomānyudyanpūrvārdho nimlocañjaghanārdho yadvijṛmbhate tadvidyotate yadvidhūnute tatstanayati yanmehati tadvarṣati vāgevāsya vāk

अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमाऽन्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुर्हयो भूत्वा देवानवहद् वाजी गन्धर्वान् अर्वाऽसुरान् अश्वो मनुष्यान् समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः

aharvā aśvaṃ purastānmahimā'nvajāyata tasya pūrve samudre yonī rātrirenaṃ paścānmahimā'nvajāyata tasyāpare samudre yoniretau vā aśvaṃ mahimānāvabhitaḥ sambabhūvaturhayo bhūtvā devānavahad vājī gandharvān arvā'surān aśvo manuṣyān samudra evāsya bandhuḥ samudro yoniḥ

नैवेह किंचनाग्र आसीन् मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाऽशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुताऽऽत्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वै मे कमभूदिति । तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् । कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद

naiveha kiṃcanāgra āsīn mṛtyunaivedamāvṛtamāsīdaśanāyayā'śanāyā hi mṛtyustanmano'kurutā''tmanvī syāmiti | so'rcannacarat tasyārcata āpo'jāyantārcate vai me kamabhūditi | tadevārkyasyārkatvam | kaṃ ha vā asmai bhavati ya evametadarkasyārkatvaṃ veda

आपो वा अर्क तद्यदपां शर आसीत् तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत् तस्यामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः

āpo vā arka tadyadapāṃ śara āsīt tatsamahanyata | sā pṛthivyabhavat tasyāmaśrāmyat tasya śrāntasya taptasya tejo raso niravartatāgniḥ

स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुताऽऽदित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं । स एष प्राणस्त्रेधा विहितस्तस्य प्राची दिक्षिरोऽसौ चासौ चेर्माव अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान्

sa tredhā''tmānaṃ vyakurutā''dityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ tṛtīyaṃ | sa eṣa prāṇastredhā vihitastasya prācī dikṣiro'sau cāsau cermāva athāsya pratīcī dikpucchamasau cāsau ca sakthyau dakṣiṇā codīcī ca pārśve dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiyamuraḥ sa eṣo'psu pratiṣṭhito yatra kva caiti tadeva pratitiṣṭhatyevaṃ vidvān

सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युस्तद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवन् न ह पुरा ततः संवत्सर आस । तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् स भाणकरोत् सैव वागभवत्

so'kāmayata dvitīyo ma ātmā jāyeteti | sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavadaśanāyā mṛtyustadyadreta āsīt sa saṃvatsaro'bhavan na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa | tametāvantaṃ kālamabibharyāvānsaṃvatsarastametāvataḥ kālasya parastādasṛjata | taṃ jātamabhivyādadāt sa bhāṇakarot saiva vāgabhavat

स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति । स तया वाचा तेनाऽऽत्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजाः पशून् स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वं । सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद

sa aikṣata yadi vā imamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣya iti | sa tayā vācā tenā''tmanedaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñcarco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajāḥ paśūn sa yadyadevāsṛjata tattadattumadhriyata | sarvaṃ vā attīti tadaditeradititvaṃ | sarvasyaitasyāttā bhavati sarvamasyānnaṃ bhavati ya evametadaditeradititvaṃ veda

सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् स तपोऽतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् प्राणा वै यशो वीर्यम् । तत् प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत्

so'kāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti | so'śrāmyat sa tapo'tapyata | tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryamudakrāmat prāṇā vai yaśo vīryam | tat prāṇeṣūtkrānteṣu śarīraṃ śvayitumadhriyata tasya śarīra eva mana āsīt

सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवद् यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति । तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वं एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद । तमनवरुध्यैवामन्यत । तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत । पशून्देवताभ्यः प्रत्यौहत् तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्त एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानस्तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेवाप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्याऽऽत्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति

so'kāmayata medhyaṃ ma idaṃ syādātmanvyanena syāmiti | tato'śvaḥ samabhavad yadaśvat tanmedhyamabhūditi | tadevāśvamedhasyāśvamedhatvaṃ eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda ya enamevaṃ veda | tamanavarudhyaivāmanyata | taṃ saṃvatsarasya parastādātmana ālabhata | paśūndevatābhyaḥ pratyauhat tasmātsarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhanta eṣa ha vā aśvamedho ya eṣa tapati tasya saṃvatsara ātmā'yamagnirarkastasyeme lokā ātmānastāvetāvarkāśvamedhau | so punarekaiva devatā bhavati mṛtyurevāpa punarmṛtyuṃ jayati nainaṃ mṛtyurāpnoti mṛtyurasyā''tmā bhavatyetāsāṃ devatānāmeko bhavati

द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च । ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त । ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति

dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca | tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāsta eṣu lokeṣvaspardhanta | te ha devā ūcurhantāsurānyajña udgīthenātyayāmeti

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यो वागुदगायद् यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव स पाप्मा

te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhyo vāgudagāyad yo vāci bhogastaṃ devebhya āgāyad yatkalyāṇaṃ vadati tadātmane | te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanā'vidhyan sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ vadati sa eva sa pāpmā

अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यः प्राण उदगायद् यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा

atha ha prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhyaḥ prāṇa udagāyad yaḥ prāṇe bhogastaṃ devebhya āgāyad yatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane | te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanā'vidhyan sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ jighrati sa eva sa pāpmā

अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यश्चक्षुरुदगायद् यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा

atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhyaścakṣurudagāyad yaścakṣuṣi bhogastaṃ devebhya āgāyad yatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane | te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanā'vidhyan sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ paśyati sa eva sa pāpmā

अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद् यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति स एव स पाप्मा

atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhyaḥ śrotramudagāyad yaḥ śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyad yatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane | te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanā'vidhyan sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ śṛṇoti sa eva sa pāpmā

अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यो मन उदगायद् यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं सङ्कल्पयति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं सङ्कल्पयति स एव स पाप्मैवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् पाप्मभिसुपासृजन् एवमेनाः पाप्मनाऽविध्यन्

atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhyo mana udagāyad yo manasi bhogastaṃ devebhya āgāyad yatkalyāṇaṃ saṅkalpayati tadātmane | te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanā'vidhyan sa yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ saṅkalpayati sa eva sa pāpmaivamu khalvetā devatāḥ pāpmabhirupāsṛjan pāpmabhisupāsṛjan evamenāḥ pāpmanā'vidhyan

अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्य एष प्राण उदगायत् ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुस्ततो देवा अभवन् पराऽसुराः । भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद

atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti | tatheti | tebhya eṣa prāṇa udagāyat te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti | tamabhidrutya pāpmanāvidhyan | sa yathāśmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco vineśustato devā abhavan parā'surāḥ | bhavatyātmanā parā'sya dviṣanbhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

ते होचुः क्व नु सोऽभूद् यो न इत्थमसक्तेत्ययमास्येऽन्तरिति सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः

te hocuḥ kva nu so'bhūd yo na itthamasaktetyayamāsye'ntariti so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ

सा वा एषा देवता दूर्नाम दूरं ह्यस्या मृत्युर्दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद

sā vā eṣā devatā dūrnāma dūraṃ hyasyā mṛtyurdūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्राऽऽसां दिशामन्तस्तद्गमयां चकार तदासां पाप्मनो विन्यदधात् तस्मान्न जनमियान् नान्तमियान् नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya yatrā''sāṃ diśāmantastadgamayāṃ cakāra tadāsāṃ pāpmano vinyadadhāt tasmānna janamiyān nāntamiyān netpāpmānaṃ mṛtyumanvavāyānīti

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyumatyavahat

स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते

sa vai vācameva prathamāmatyavahat sā yadā mṛtyumatyamucyata so'gnirabhavat so'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto dīpyate

अथ प्राणमत्यवहत् स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते

atha prāṇamatyavahat sa yadā mṛtyumatyamucyata sa vāyurabhavat so'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyumatikrāntaḥ pavate

अथ चक्षुरत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति

atha cakṣuratyavahat tadyadā mṛtyumatyamucyata sa ādityo'bhavat so'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati

अथ श्रोत्रमत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवंस्ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः

atha śrotramatyavahat tadyadā mṛtyumatyamucyata tā diśo'bhavaṃstā imā diśaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ

अथ मनोऽत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भात्येवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद

atha mano'tyavahat tadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavat so'sau candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhātyevaṃ ha vā enameṣā devatā mṛtyumativahati ya evaṃ veda

अथाऽऽत्मनेऽन्नाद्यमागायद् यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यत इह प्रतितिष्ठति

athā''tmane'nnādyamāgāyad yaddhi kiñcānnamadyate'nenaiva tadadyata iha pratitiṣṭhati

ते देवा अब्रुवन्न् एतावद्वा इदं सर्वं यदन्नं तदात्मन आगासीरनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति । ते वै माऽभिसंविशतेति । तथेति । तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्त्येवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुर एता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद । य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिप्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति

te devā abruvann etāvadvā idaṃ sarvaṃ yadannaṃ tadātmana āgāsīranu no'sminnanna ābhajasveti | te vai mā'bhisaṃviśateti | tatheti | taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta | tasmādyadanenānnamatti tenaitāstṛpyantyevaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ pura etā bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda | ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratipratirbubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavatyatha ya evaitamanubhavati yo vaitamanu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati

सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः । प्राणो वा अङ्गानां रसः । प्राणो हि वा अङ्गानां रसस्तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यत्येष हि वा अङ्गानां रसः

so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ | prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ | prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasastasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva tacchuṣyatyeṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ

एष उ एव बृहस्पतिर्वाग्वै बृहती तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः

eṣa u eva bṛhaspatirvāgvai bṛhatī tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ

एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः

eṣa u eva brahmaṇaspatirvāgvai brahma tasyā eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ

एष उ एव साम वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव सामाश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां य एवमेतत्साम वेद

eṣa u eva sāma vāgvai sāmaiṣa sā cāmaśceti tatsāmnaḥ sāmatvam | yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena sarveṇa tasmādveva sāmāśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ ya evametatsāma veda

एष उ वा उद्गीथः । प्राणो वा उत् प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् । वागेव गीथोच्च गीथा चेति स उद्गीथः

eṣa u vā udgīthaḥ | prāṇo vā ut prāṇena hīdaṃ sarvamuttabdham | vāgeva gīthocca gīthā ceti sa udgīthaḥ

तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाचायं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद् यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति । वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति

taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvācāyaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatād yadito'yāsya āṅgiraso'nyenodagāyaditi | vācā ca hyeva sa prāṇena codagāyaditi

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । तस्य वै स्वर एव स्वम् । तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचा स्वरसम्पन्नयाऽऽर्त्विज्यं कुर्यात् तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एवाथो यस्य स्वं भवति । भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद

tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svam | tasya vai svara eva svam | tasmādārtvijyaṃ kariṣyanvāci svaramiccheta tayā vācā svarasampannayā''rtvijyaṃ kuryāt tasmādyajñe svaravantaṃ didṛkṣanta evātho yasya svaṃ bhavati | bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ veda

तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् । तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद

tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam | tasya vai svara eva suvarṇam | bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते ऽन्न इत्यु हैक आहुः

tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati | tasya vai vāgeva pratiṣṭhā vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate 'nna ityu haika āhuḥ

असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मामृतं गमय॥

asato mā sad gamaya tamaso mā jyotir gamaya mṛtyor mā amṛtaṁ gamaya

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ततोऽहन्नामाभवत् । तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितो ऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाऽथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति । स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत् तस्मात्पुरुषः । ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद

ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ | so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyat so'hamasmītyagre vyāharat tato'hannāmābhavat | tasmādapyetarhyāmantrito 'hamayamityevāgra uktvā'thānyannāma prabrūte yadasya bhavati | sa yatpūrvo'smātsarvasmātsarvānpāpmana auṣat tasmātpuruṣaḥ | oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda

सोऽबिभेत् तस्मादेकाकी बिभेति । स हायमीक्षां चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति । तत एवास्य भयं वीयाय । कस्माद्ध्यभेष्यत् द्वितीयाद्वै भयं भवति

so'bibhet tasmādekākī bibheti | sa hāyamīkṣāṃ cakre yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti | tata evāsya bhayaṃ vīyāya | kasmāddhyabheṣyat dvitīyādvai bhayaṃ bhavati

स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ । स इममेवाऽऽत्मानं द्वेधाऽपातयत् । ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माऽऽह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव । तां समभवत् ततो मनुष्या अजायन्त

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate | sa dvitīyamaicchat sa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau sampariṣvaktau | sa imamevā''tmānaṃ dvedhā'pātayat | tataḥ patiśca patnī cābhavatām | tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha smā''ha yājñavalkyastasmādayamākāśaḥ striyā pūryata eva | tāṃ samabhavat tato manuṣyā ajāyanta

सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु माऽऽत्मन एव जनयित्वा सम्भवति । हन्त तिरोऽसानीति । सा गौरभवद् ऋषभ इतरस्तां समेवाभवत् ततो गावोऽजायन्त । वडवेतराऽभवद् अश्ववृष इतरो गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत् तत एकशफमजायत अजेतराऽभवद् वस्त इतरोऽविरितरा मेष इतरस्तां समेवाभवत् ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत

so heyamīkṣāṃ cakre kathaṃ nu mā''tmana eva janayitvā sambhavati | hanta tiro'sānīti | sā gaurabhavad ṛṣabha itarastāṃ samevābhavat tato gāvo'jāyanta | vaḍavetarā'bhavad aśvavṛṣa itaro gardabhītarā gardabha itarastāṃ samevābhavat tata ekaśaphamajāyata ajetarā'bhavad vasta itaro'viritarā meṣa itarastāṃ samevābhavat tato'jāvayo'jāyantaivameva yadidaṃ kiñca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata

सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति । ततः सृष्टिरभवत् सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद

so'vedahaṃ vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti | tataḥ sṛṣṭirabhavat sṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda

अथेत्यभ्यमन्थत् स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तरतस्तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवा अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत तदु सोमः । एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च सोम एवान्नमग्निरन्नादः । सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिर्यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद

athetyabhyamanthat sa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata | tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi yonirantaratastadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devā atha yatkiñcedamārdraṃ tadretaso'sṛjata tadu somaḥ | etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamagnirannādaḥ | saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiryacchreyaso devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāṃ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda

तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामाऽयमिदंरूप इति । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौ नामायमिदंरूप इति । स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद् विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक् पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्ह्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव । स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपासीतात्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति । तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्माऽनेन ह्येतत्सर्वं वेद । यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद

taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsau nāmā'yamidaṃrūpa iti | tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'sau nāmāyamidaṃrūpa iti | sa eṣa iha praviṣṭa ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syād viśvambharo vā viśvambharakulāye taṃ na paśyantyakṛtsno hi saḥ prāṇanneva prāṇo nāma bhavati vadanvāk paśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañhrotraṃ manvāno manastānyasyaitāni karmanāmānyeva | sa yo'ta ekaikamupāste na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavatyātmetyevopāsītātra hyete sarva ekaṃ bhavanti | tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā'nena hyetatsarvaṃ veda | yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokaṃ vindate ya evaṃ veda

तदेतत्प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा । स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत । स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति

tadetatpreyaḥ putrāt preyo vittāt preyo'nyasmāt sarvasmādantarataraṃ yadayamātmā | sa yo'nyamātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ brūyāt priyaṃ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta | sa ya ātmānameva priyamupāste na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati

तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्ब्रह्मावेद् यस्मात्तत्सर्वमभवदिति

tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāved yasmāttatsarvamabhavaditi

अहं ब्रह्मास्मि॥

ahaṁ brahmāsmi

ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव । तदेकं सन्न व्यभवत् तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये । क्षत्र एव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् । य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति । स पापीयान्भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा

brahma vā idamagra āsīdekameva | tadekaṃ sanna vyabhavat tacchreyo rūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti | tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye | kṣatra eva tadyaśo dadhāti saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma | tasmādyadyapi rājā paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yonim | ya u enaṃ hinasti svāṃ sa yonimṛcchati | sa pāpīyānbhavati yathā śreyāṃsaṃ hiṃsitvā

स नैव व्यभवत् स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति

sa naiva vyabhavat sa viśamasṛjata yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti

स नैव व्यभवत् स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणमियं वै पूषेयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च

sa naiva vyabhavat sa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇamiyaṃ vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiñca

स नैव व्यभवत् तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् । तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात् परं नास्त्यथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण यथा राज्ञैवम् । यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येतद्ध्येवैतदुभयं भवति

sa naiva vyabhavat tacchreyo rūpamatyasṛjata dharmam | tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmāt paraṃ nāstyatho abalīyān balīyāṃsamāśaṃsate dharmeṇa yathā rājñaivam | yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tat tasmātsatyaṃ vadantamāhurdharmaṃ vadatīti dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ vadatītyetaddhyevaitadubhayaṃ bhavati

तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद् ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवदथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् । यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवाऽऽत्मानमेव लोकमुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवाऽऽत्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते

tadetadbrahma kṣatraṃ viṭ śūdrastadagninaiva deveṣu brahmābhavad brāhmaṇo manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamicchante brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavadatha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vā'nanūkto'nyadvā karmākṛtam | yadi ha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evā''tmānameva lokamupāsīta | sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate'smāddhyevā''tmano yadyatkāmayate tattatsṛjate

अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणामथ यत् पितृभ्यो निपृणाति अथ यत्प्रजामिच्छते तेन पितृणामथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेद् एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति । तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम्

atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ loko'tha yadanubrūte tena ṛṣīṇāmatha yat pitṛbhyo nipṛṇāti atha yatprajāmicchate tena pitṛṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇāmatha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭimicched evaṃ haivaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicchanti | tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव । सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यात् अथ कर्म कुर्वीयेत्येतावान्वै कामो नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन् मन्यते । तस्यो कृत्स्नता । मन एवास्याऽऽत्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दते श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तच्छृणोत्यात्मैवास्य कर्माऽऽत्मना हि कर्म करोति । स एष पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च । तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद

ātmaivedamagra āsīdeka eva | so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syāt atha karma kurvīyetyetāvānvai kāmo necchaṃścanāto bhūyo vindet tasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti | sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvan manyate | tasyo kṛtsnatā | mana evāsyā''tmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣaṃ vittaṃ cakṣuṣā hi tadvindate śrotraṃ daivaṃ śrotreṇa hi tacchṛṇotyātmaivāsya karmā''tmanā hi karma karoti | sa eṣa pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktamidaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiñca | tadidaṃ sarvamāpnoti ya evaṃ veda

यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाऽऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ॥ त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ॥ कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा । यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति श्लोकाः

yatsaptānnāni medhayā tapasā''janayatpitā | ekamasya sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat || trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat | tasmintsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na || kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā | yo vai tāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti ślokāḥ

यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत्पितेति मेधया हि तपसाजनयत् पितैकमस्य साधारणमितीदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्येतत् । द्वे देवानभाजयदिति हुतं च प्रहुतं च तस्माद् देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वत्यथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् । पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः । पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति । तस्मात् कुमारं जातं घृतं वै वाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वाऽनुधापयन्त्यथ वत्सं जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विद्याद् यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति । कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते । यो वै तामक्षितिं वेदेति पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिर्यद्धैतन्न कुर्यात् क्षीयेत ह । सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा

yatsaptānnāni medhayā tapasā'janayatpiteti medhayā hi tapasājanayat pitaikamasya sādhāraṇamitīdamevāsya tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate | sa ya etadupāste na sa pāpmano vyāvartate miśraṃ hyetat | dve devānabhājayaditi hutaṃ ca prahutaṃ ca tasmād devebhyo juhvati ca pra ca juhvatyatho āhurdarśapūrṇamāsāviti | tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt | paśubhya ekaṃ prāyacchaditi tatpayaḥ | payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti | tasmāt kumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vai vāgre pratilehayanti stanaṃ vā'nudhāpayantyatha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti | tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na | tadyadidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā vidyād yadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ vidvān sarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati | kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate | yo vai tāmakṣitiṃ vedeti puruṣo vā akṣitiḥ | sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryāt kṣīyeta ha | so'nnamatti pratīkeneti mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti praśaṃsā

त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुतान्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव । तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति । यः कश्च शब्दो वागेव सैषा ह्यन्तमायत्तैषा हि न । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः

trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva | tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti | yaḥ kaśca śabdo vāgeva saiṣā hyantamāyattaiṣā hi na | prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ

त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ

देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्याः । मन्त्र ७

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ prāṇo manuṣyāḥ | mantra 7

पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ prajā

यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एनं तद्भूत्वाऽवति

yatkiñca vijijñāsyaṃ manasastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ mana enaṃ tadbhūtvā'vati

यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भूत्वाऽवति

yatkiñcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa enaṃ tadbhūtvā'vati

तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योती रूपमयमग्निस्तद्यावत्येव वाक् तावती पृथिवी तावानयमग्निः

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotī rūpamayamagnistadyāvatyeva vāk tāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ

अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यस्तौ मिथुनं समैतां ततः प्राणोऽजायत । स इन्द्रः स एषोऽसपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithunaṃ samaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata | sa indraḥ sa eṣo'sapatno dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda

अथैतस्य प्राणस्याऽऽपः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः । त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः । स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति

athaitasya prāṇasyā''paḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvānasau candraḥ | ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ | sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati

स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवैवास्य षोडशी कला । स रात्रिभिरेवाऽऽ च पूर्यते ऽप च क्षीयते । सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते । तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā | sa rātribhirevā'' ca pūryate 'pa ca kṣīyate | so'māvāsyāṃ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate | tasmādetāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai

यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदश कला आत्मैवास्य षोडशी कला । स वित्तेनैवाऽऽ च पूर्यतेऽप च क्षीयते । तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा प्रधिर्वित्तम् । तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनाऽगादित्येवाऽऽहुः

yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśa kalā ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā | sa vittenaivā'' ca pūryate'pa ca kṣīyate | tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittam | tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhinā'gādityevā''huḥ

अथ त्रयो वाव लोकाः मनुष्यलोका पितृलोको देवलोक इति । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति

atha trayo vāva lokāḥ manuṣyalokā pitṛloko devaloka iti | so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti

अथातः सम्प्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञो ऽहम् लोक इति । यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता । ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता । ये वै केच लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकतैतावद्वा इदं सर्वमेतन्मा सर्वं सन्नयमितोऽभुनजदिति । तस्मात् पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासति । स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति । स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णयाऽकृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति । तस्मात् पुत्रो नाम । स पुत्रेणैवास्मिंॅल्लोके प्रतितिष्ठत्यथैनमेते दैवाः प्राणा अमृता आविशन्ति

athātaḥ samprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti | sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño 'ham loka iti | yadvai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā | ye vai ke ca yajñāsteṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityekatā | ye vai keca lokāsteṣāṃ sarveṣāṃ loka ityekataitāvadvā idaṃ sarvametanmā sarvaṃ sannayamito'bhunajaditi | tasmāt putramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati | sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati | sa yadyanena kiñcidakṣṇayā'kṛtaṃ bhavati tasmādenaṃ sarvasmātputro muñcati | tasmāt putro nāma | sa putreṇaivāsmiṃ|clloke pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā āviśanti

पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति । सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati | sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati

दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति । तद्वै दैवं मनो येनाऽऽनन्द्येव भवत्यथो न शोचति

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati | tadvai daivaṃ mano yenā''nandyeva bhavatyatho na śocati

अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति । स वै दैवः प्राणो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति । स एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति । यथैषा देवतैवं स यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति । यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवाऽऽसां तद्भवति पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati | sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati | sa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati | yathaiṣā devataivaṃ sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti | yadu kiñcemāḥ prajāḥ śocantyamaivā''sāṃ tadbhavati puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati

अथातो व्रतमीमांसा । प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे । तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् । एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म । तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तान्याप्नोत् तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध । तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नाऽऽप्नोद् योऽयं मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रिरेऽयं वै नः श्रेष्ठो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति । हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति । त एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्तस्मादेत एतेनाऽऽख्यायन्ते प्राणा इति । तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद । य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यत्यनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम्

athāto vratamīmāṃsā | prajāpatirha karmāṇi sasṛje | tāni sṛṣṭānyanyo'nyenāspardhanta vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti śrotram | evamanyāni karmāṇi yathākarma | tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme tānyāpnot tānyāptvā mṛtyuravārundha | tasmācchrāmyatyeva vāk śrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nā''pnod yo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ dadhrire'yaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati | hantāsyaiva sarve rūpamasāmeti | ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādeta etenā''khyāyante prāṇā iti | tena ha vāva tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya evaṃ veda | ya u haivaṃvidā spardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam

अथाधिदैवतं ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे तप्स्याम्यहमित्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादैवतं । स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्निम्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः । सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः

athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā yathādaivataṃ | sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyurnimlocanti hyanyā devatā na vāyuḥ | saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ

अथैष श्लोको भवति यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति तं देवाश्चक्रिरे धर्मं, स एवाद्य स उ श्व इति । यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् प्राण्याच्चैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति । यद्यु चरेत् समापिपयिषेत् तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ devāścakrire dharmaṃ, sa evādya sa u śva iti | yadvā ete'murhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ caret prāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnavaditi | yadyu caret samāpipayiṣet teno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati

त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म । तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां सामैतद्धि सर्वैर्नामभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma | teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti | etadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvairnāmabhiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti

अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां सामैतद्धि सर्वै रूपैः समम् । एतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति

atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi rūpāṇyuttiṣṭhanti | etadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvai rūpaiḥ samam | etadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतद्धि सर्वैः कर्मभिः समं एतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति । तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्माऽऽत्मो एकः सन्नेतत्त्रयम् । तदेतदमृतं सत्येन छन्नम् । प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः

atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi karmāṇyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ samaṃ etadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti | tadetattrayaṃ sadekamayamātmā''tmo ekaḥ sannetattrayam | tadetadamṛtaṃ satyena channam | prāṇo vā amṛtaṃ nāmarūpe satyaṃ tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ