Sthiti (Sustenance)

भार्गवोपाख्याने जीवषण्डकावतारो नाम सर्गः समाप्तम् उत्पत्तिप्रकरणम् ४। प्रकरण: स्थिति प्रथमस् सर्गः अथोत्पत्तिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । स्थितिप्रकरणं राम ज्ञातं निर्वाणकारि यत्

bhārgavopākhyāne jīvaṣaṇḍakāvatāro nāma sargaḥ samāptam utpattiprakaraṇam 4. prakaraṇa: sthiti prathamas sargaḥ athotpattiprakaraṇād anantaram idaṃ śṛṇu / sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat

जीवबीजं परं ब्रह्म सर्वत्र खम् इव स्थिरम् । तेन जीवोदरजगत्य् अपि जीवो ऽस्त्य् अनेकधा

jīvabījaṃ paraṃ brahma sarvatra kham iva sthiram / tena jīvodarajagaty api jīvo 'sty anekadhā

= म्त्_४,१९।१ चिद्घनैकघनात्मत्वाज् जीवान्तर् जीवजातयः । कदलीदलवत् सन्ति कीटा इव नरोदरे

= MT_4,19.1 cidghanaikaghanātmatvāj jīvāntar jīvajātayaḥ / kadalīdalavat santi kīṭā iva narodare

यो यो राम यथा ग्रीष्मे कल्कस्वेदाद् भवेत् क्रिमिः । तत्तन्नाम तथा चित्त्वात् खं जीवीभवति स्वतः

yo yo rāma yathā grīṣme kalkasvedād bhavet krimiḥ / tattannāma tathā cittvāt khaṃ jīvībhavati svataḥ

यथा यथा यतन्ते ते जीवकास् स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्य् आशु विचित्रोपासनक्रमैः

yathā yathā yatante te jīvakās svātmasiddhaye / tathā tathā bhavanty āśu vicitropāsanakramaiḥ

देवान् देवयजो यक्षयजो यक्षान् व्रजन्ति हि । ब्रह्म ब्रह्मयजो यान्ति यद् अतुच्छं तद् आश्रयेत्

devān devayajo yakṣayajo yakṣān vrajanti hi / brahma brahmayajo yānti yad atucchaṃ tad āśrayet

स शुक्रो भृगुपुत्रो हि निर्मलत्वात् स्वसंविदः । बद्धः प्रथमदृष्टेन दृश्येनाशु स्वभावतः

sa śukro bhṛguputro hi nirmalatvāt svasaṃvidaḥ / baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ

अभिजातापरिम्लाना बाला यत् प्रथमं पुरः । संवित् प्राप्नोति तद्रूपा भवत्य् अन्या न काचन

abhijātāparimlānā bālā yat prathamaṃ puraḥ / saṃvit prāpnoti tadrūpā bhavaty anyā na kācana

जाग्रत्स्वप्नदशाभेदं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । कथं च जाग्रज् जाग्रत् स्यात् स्वप्नो ऽजाग्रत् कथं भवेत्

jāgratsvapnadaśābhedaṃ bhagavan vaktum arhasi / kathaṃ ca jāgraj jāgrat syāt svapno 'jāgrat kathaṃ bhavet

स्थिरप्रत्यययुक्तं यत् तज् जाग्रद् इति कथ्यते । अस्थिरप्रत्ययं यत् स्यात् स स्वप्नस् समुदाहृतः

sthirapratyayayuktaṃ yat taj jāgrad iti kathyate / asthirapratyayaṃ yat syāt sa svapnas samudāhṛtaḥ

जाग्रच् चेत् क्षणदृष्टं स्यात् स्वप्नः कालान्तरस्थितः । तज् जाग्रत् स्वप्नताम् एति स्वप्नो जाग्रत्त्वम् ऋच्छति

jāgrac cet kṣaṇadṛṣṭaṃ syāt svapnaḥ kālāntarasthitaḥ / taj jāgrat svapnatām eti svapno jāgrattvam ṛcchati

जाग्रत्स्वप्नदशाभेदो न स्थिरास्थिरतां विना । समस् सदैव सर्वत्र समस्तानुभवो ऽनयोः

jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthiratāṃ vinā / samas sadaiva sarvatra samastānubhavo 'nayoḥ

यद् एव स्थिरताम् एति तज् जाग्रद् इति कथ्यते । क्षणभङ्गात्मकस् स्वप्नो यथा भवति तच् छृणु

yad eva sthiratām eti taj jāgrad iti kathyate / kṣaṇabhaṅgātmakas svapno yathā bhavati tac chṛṇu

जीवधातुश् शरीरे ऽन्तर् विद्यते येन जीव्यते । तेजो वीर्यं जीवधातुर् इत्याद्यभिधम् अङ्ग तत्

jīvadhātuś śarīre 'ntar vidyate yena jīvyate / tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham aṅga tat

व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा । भवेत् तदा स सम्पन्नो जीवधातुः प्रसर्पति

vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā / bhavet tadā sa sampanno jīvadhātuḥ prasarpati

तस्मिन् प्रसर्पत्य् अङ्गेषु स्पर्शात् संविद् उदेति हि । पुष्टत्वात् सैति चित्ताख्याम् अन्तर्लीनजगद्भ्रमा

tasmin prasarpaty aṅgeṣu sparśāt saṃvid udeti hi / puṣṭatvāt saiti cittākhyām antarlīnajagadbhramā

सेक्षणादिषु रन्ध्रेषु प्रसर्पन्ती बहिर्मयम् । नानाकारविकाराढ्यं रूपम् आत्मनि पश्यति

sekṣaṇādiṣu randhreṣu prasarpantī bahirmayam / nānākāravikārāḍhyaṃ rūpam ātmani paśyati

तत्स्थिरत्वात् तथैवाथ जाग्रद् इत्य् अवगम्यते । जाग्रत्क्रम इति प्रोक्तस् सुषुप्तादिक्रमं शृणु

tatsthiratvāt tathaivātha jāgrad ity avagamyate / jāgratkrama iti proktas suṣuptādikramaṃ śṛṇu

मनसा कर्मणा वाचा यदा क्षुभ्यति नो वपुः । शान्त आतिष्ठति स्वच्छो जीवधातुस् तदा त्व् असौ

manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ / śānta ātiṣṭhati svaccho jīvadhātus tadā tv asau

समताम् आगतैर् वातैः क्षोभ्यते न हृदन्तरे । निर्वातसदने दीपो यथालोकैककारकः

samatām āgatair vātaiḥ kṣobhyate na hṛdantare / nirvātasadane dīpo yathālokaikakārakaḥ

ततस् सरति नाङ्गेषु संवित् क्षुभ्यति तेन नो । न चेक्षणादीन्य् आयाति रन्ध्राण्य् आयाति नो बहिः

tatas sarati nāṅgeṣu saṃvit kṣubhyati tena no / na cekṣaṇādīny āyāti randhrāṇy āyāti no bahiḥ

जीवो ऽन्तर् एव स्फुरति तैलसंविद् यथा तिले । शीतसंविद् धिम इव स्नेहसंविद् यथा घृते

jīvo 'ntar eva sphurati tailasaṃvid yathā tile / śītasaṃvid dhima iva snehasaṃvid yathā ghṛte

जीवः कालकलां काञ्चित् तिष्ठञ् शान्ततयात्मनि । दशाम् आयाति सौषुप्तीं सौम्यवातां विचेतनाम्

jīvaḥ kālakalāṃ kāñcit tiṣṭhañ śāntatayātmani / daśām āyāti sauṣuptīṃ saumyavātāṃ vicetanām

ज्ञात्वा चेतस्य् उपरते शाम्यन् व्यवहरन्न् अपि । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु प्रबुद्धस् तुर्यवान् स्मृतः

jñātvā cetasy uparate śāmyan vyavaharann api / jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhas turyavān smṛtaḥ

सौषुप्तात् सोम्यतां यातैः प्राणैस् सञ्चाल्यते यदा । स जीवधातुस् सा संवित् ततश् चित्ततयोदिता

sauṣuptāt somyatāṃ yātaiḥ prāṇais sañcālyate yadā / sa jīvadhātus sā saṃvit tataś cittatayoditā

स्वान्तस्संस्थं जगज्जालं भागभागैः क्रमभ्रमैः । पश्यति स्वान्तर् एवाशु स्फारं बीजम् इव द्रुमम्

svāntassaṃsthaṃ jagajjālaṃ bhāgabhāgaiḥ kramabhramaiḥ / paśyati svāntar evāśu sphāraṃ bījam iva drumam

जीवधातुर् यदा वातैः किञ्चित् सङ्क्षोभ्यते भृशम् । तदोह्यते ऽम्बर इव पश्यत्य् आत्मनि खे गतिम्

jīvadhātur yadā vātaiḥ kiñcit saṅkṣobhyate bhṛśam / tadohyate 'mbara iva paśyaty ātmani khe gatim

यदाम्भसा प्लाव्यते ऽसौ तदा वार्यादिसम्भ्रमम् । अन्तर् एवानुभवति स्वामोदं कुसुमं यथा

yadāmbhasā plāvyate 'sau tadā vāryādisambhramam / antar evānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā

यदा पित्तादिनाक्रान्तस् तदाग्न्यौष्ण्यादिसम्भ्रमम् । अन्तर् एवानुभवति स्फारं बहिर् इवाखिलम्

yadā pittādinākrāntas tadāgnyauṣṇyādisambhramam / antar evānubhavati sphāraṃ bahir ivākhilam

रक्तापूर्णो रक्तवर्णान् देशकालान् बहिर् यदा । पश्यत्य् अनुभवात्मत्वात् तत्रैव च निमज्जति

raktāpūrṇo raktavarṇān deśakālān bahir yadā / paśyaty anubhavātmatvāt tatraiva ca nimajjati

सेवते वासनां यां तां सो ऽन्तः पश्यति निद्रितः । पवनैः क्षोभितो रन्ध्रैर् बहिर् अक्षादिभिर् यथा

sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so 'ntaḥ paśyati nidritaḥ / pavanaiḥ kṣobhito randhrair bahir akṣādibhir yathā

अनाक्रन्तेन्द्रियच्छिद्रो यद् अक्षुब्धो ऽन्तर् एव सः । संविदानुभवत्य् आशु स स्वप्न इति कथ्यते

anākrantendriyacchidro yad akṣubdho 'ntar eva saḥ / saṃvidānubhavaty āśu sa svapna iti kathyate

समाक्रन्तेन्द्रियच्छिद्रो यत् क्षुब्धो बाह्यसंविदा । परिपश्यति तज् जाग्रद् इत्य् आहुर् मतिमत्तमाः

samākrantendriyacchidro yat kṣubdho bāhyasaṃvidā / paripaśyati taj jāgrad ity āhur matimattamāḥ

इति विदितवता त्वयाधुनान्तः प्रथितमहामतिनेह सत्यतास्था । असति जगति नैव भावनीया मृतिहृतिसंसृतिदोषभावनी या

iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatāsthā / asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihṛtisaṃsṛtidoṣabhāvanī yā

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ततुर्यस्वरूपविचारो नाम सर्गः द्वितीयस् सर्गः एतत् ते कथितं सर्वं मनोरूपनिरूपणे । मया राघव नान्येन केनचिन् नाम हेतुना

jāgratsvapnasuṣuptaturyasvarūpavicāro nāma sargaḥ dvitīyas sargaḥ etat te kathitaṃ sarvaṃ manorūpanirūpaṇe / mayā rāghava nānyena kenacin nāma hetunā

= म्त्_४,२०।१ दृढनिश्चयवच् चेतो यद् भावयति भूरिशः । तत्तां यात्य् अनलाश्लेषाद् अयःपिण्डो ऽग्निताम् इव

= MT_4,20.1 dṛḍhaniścayavac ceto yad bhāvayati bhūriśaḥ / tattāṃ yāty analāśleṣād ayaḥpiṇḍo 'gnitām iva

भावाभावग्रहोत्सर्गदृशश् चित्तेन कल्पिताः । नासत्या नापि सत्यास् ता मनश्चापलकारणाः

bhāvābhāvagrahotsargadṛśaś cittena kalpitāḥ / nāsatyā nāpi satyās tā manaścāpalakāraṇāḥ

मनो हि हेतुः कर्तृ स्यात् कारणं च जगत्स्थितेः । विश्वरूपतयैवेदं तनोति मलिनं मनः

mano hi hetuḥ kartṛ syāt kāraṇaṃ ca jagatsthiteḥ / viśvarūpatayaivedaṃ tanoti malinaṃ manaḥ

मनो हि पुरुषो राम तन् नियोज्यं शुभे पथि । तज्जयैकान्तसाध्या हि सर्वा जगति भूतयः

mano hi puruṣo rāma tan niyojyaṃ śubhe pathi / tajjayaikāntasādhyā hi sarvā jagati bhūtayaḥ

शरीरं चेच् छरीरं स्यात् कथं शुक्रो महामतिः । अगमद् विविधं भेदं बहुदेहसमुद्भवम्

śarīraṃ cec charīraṃ syāt kathaṃ śukro mahāmatiḥ / agamad vividhaṃ bhedaṃ bahudehasamudbhavam

तस्माच् चित्तं हि पुरुषश् शरीरं चित्तम् एव हि । यन्मयं च भवत्य् एतत् तद् अवाप्नोत्य् असंशयम्

tasmāc cittaṃ hi puruṣaś śarīraṃ cittam eva hi / yanmayaṃ ca bhavaty etat tad avāpnoty asaṃśayam

यद् अतुच्छम् अनायासम् अनुपाधि गतभ्रमम् । यत्नात् तदनुसन्धानं कुरु तत्तां च यास्यसि

yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam / yatnāt tadanusandhānaṃ kuru tattāṃ ca yāsyasi

अभिपतति मनस्स्थितिं शरीरं न तु वपुराचरितं मनः प्रयाति । अभिपततु तवात्र तेन सत्यं सुभग मनः प्रजहात्व् असत्यम् अन्यत्

abhipatati manassthitiṃ śarīraṃ na tu vapurācaritaṃ manaḥ prayāti / abhipatatu tavātra tena satyaṃ subhaga manaḥ prajahātv asatyam anyat

मनोरूपनिरूपणं नाम सर्गः तृतीयस् सर्गः भगवन् सर्वधर्मज्ञ संशयो मे महान् अयम् । हृदि व्यावर्तते लोलः कल्लोल इव सागरे

manorūpanirūpaṇaṃ nāma sargaḥ tṛtīyas sargaḥ bhagavan sarvadharmajña saṃśayo me mahān ayam / hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare

= म्त्_४,२१।१ दिक्कालाद्यनवच्छिन्ने तते नित्ये निरामये । म्लाना संविन् मनोनाम्नी कुतः केयम् उपस्थिता

= MT_4,21.1 dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye / mlānā saṃvin manonāmnī kutaḥ keyam upasthitā

यस्माद् अन्यन् न नामास्ति न भूतं न भविष्यति । कुतः कीदृक् कथं तस्य कलङ्कः कुत्र विद्यते

yasmād anyan na nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati / kutaḥ kīdṛk kathaṃ tasya kalaṅkaḥ kutra vidyate

साधु राम त्वया प्रोक्तं जाता ते मोक्षभागिनी । मतिर् उत्तमनिष्ष्यन्दा नन्दनस्येव मञ्जरी

sādhu rāma tvayā proktaṃ jātā te mokṣabhāginī / matir uttamaniṣṣyandā nandanasyeva mañjarī

पूर्वापरविचारार्थतत्परेयं मतिस् तव । सम्प्राप्स्यति पदं प्रोच्चैर् यत् प्राप्तं शङ्करादिभिः

pūrvāparavicārārthatatpareyaṃ matis tava / samprāpsyati padaṃ proccair yat prāptaṃ śaṅkarādibhiḥ

प्रश्नस्यास्य तु ते राम न कालस् तव सम्प्रति । सिद्धान्तः कथ्यते यत्र तत्रायं प्रश्न उच्यते

praśnasyāsya tu te rāma na kālas tava samprati / siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyaṃ praśna ucyate

सिद्धान्तकाले भवता प्रष्टव्यो ऽहम् इदं पदम् । करामलकवत् तेन सिद्धान्तस् ते भविष्यति

siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo 'ham idaṃ padam / karāmalakavat tena siddhāntas te bhaviṣyati

सिद्धान्तकाले प्रश्नोक्तिर् एषा तव विराजते । प्रावृष्य् एव हि केकोक्तिर् युक्ता शरदि हंसगीः

siddhāntakāle praśnoktir eṣā tava virājate / prāvṛṣy eva hi kekoktir yuktā śaradi haṃsagīḥ

सहजो नीलिमा व्योम्नि शोभते प्रावृषः क्षये । प्रावृषि त्व् अतनूदग्रपयोदपटलोत्थितः

sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye / prāvṛṣi tv atanūdagrapayodapaṭalotthitaḥ

अयं प्रकृत आरब्धो मनोनिर्णय उत्तमः । यद्वशाज् जनताजन्म तद् आकर्णय सुव्रत

ayaṃ prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ / yadvaśāj janatājanma tad ākarṇaya suvrata

एवं प्रकृतिर् एवेयं मनोमननधर्मिणी । कर्मेति राम निर्णीतं सर्वैर् एव मुमुक्षुभिः

evaṃ prakṛtir eveyaṃ manomananadharmiṇī / karmeti rāma nirṇītaṃ sarvair eva mumukṣubhiḥ

शृणु लक्षणभेदेन तन् नानानामतां कथम् । वाग्मिनां वदतां यातं चित्राभिश् शास्त्रदृष्टिभिः

śṛṇu lakṣaṇabhedena tan nānānāmatāṃ katham / vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiś śāstradṛṣṭibhiḥ

यं यं भावम् उपादत्ते मनो मननचञ्चलम् । तं तम् एति घनामोदमध्यस्थः पवनो यथा

yaṃ yaṃ bhāvam upādatte mano mananacañcalam / taṃ tam eti ghanāmodamadhyasthaḥ pavano yathā

ततस् तम् एव निर्णीय तम् एव च विकल्पयन् । अन्तस् तया रञ्जनया रञ्जयन् स्वाम् अहङ्कृतिम्

tatas tam eva nirṇīya tam eva ca vikalpayan / antas tayā rañjanayā rañjayan svām ahaṅkṛtim

तन्निश्चयम् उपादाय तत्रैव रसम् ऋच्छति । तन्मयत्वं शरीरे तु ततो बुद्धीन्द्रियेष्व् अपि

tanniścayam upādāya tatraiva rasam ṛcchati / tanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣv api

यन्मयं हि मनो राम देहस् तदनु तद्वशात् । तत्ताम् आयाति गन्धान्तः पवनो गन्धताम् इव

yanmayaṃ hi mano rāma dehas tadanu tadvaśāt / tattām āyāti gandhāntaḥ pavano gandhatām iva

बुद्धीन्द्रियेषु वल्गत्सु कर्मेन्द्रियगणस् ततः । स्फुरति स्वत एवोर्वीरजो लोल इवानिले

buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇas tataḥ / sphurati svata evorvīrajo lola ivānile

कर्मेन्द्रियगणे क्षुब्धे स्वशक्तिं प्रथयत्य् अलम् । कर्म निष्पद्यते स्फारं पांसुजालम् इवानिलात्

karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktiṃ prathayaty alam / karma niṣpadyate sphāraṃ pāṃsujālam ivānilāt

एवं हि मनसः कर्म कर्मबीजं मनस् स्मृतम् । अभिन्नैवैतयोस् सत्ता यथा कुसुमगन्धयोः

evaṃ hi manasaḥ karma karmabījaṃ manas smṛtam / abhinnaivaitayos sattā yathā kusumagandhayoḥ

यादृशं भावम् आदत्ते दृढाभ्यासवशान् मनः । तथा स्पन्दो ऽस्य कर्माख्यस् तथा शाखा विमुञ्चति

yādṛśaṃ bhāvam ādatte dṛḍhābhyāsavaśān manaḥ / tathā spando 'sya karmākhyas tathā śākhā vimuñcati

तथा क्रियां तत्फलदां निष्पादयति चादरात् । ततस् तद् एव चास्वादम् अनुभूयाशु बध्यते

tathā kriyāṃ tatphaladāṃ niṣpādayati cādarāt / tatas tad eva cāsvādam anubhūyāśu badhyate

यं यं भावम् उपादत्ते तत् तद् वस्त्व् इति विन्दति । तच् छ्रेयो ऽन्यत् तु नास्तीति निश्चयो ऽस्य प्रजायते

yaṃ yaṃ bhāvam upādatte tat tad vastv iti vindati / tac chreyo 'nyat tu nāstīti niścayo 'sya prajāyate

धर्मार्थकाममोक्षार्थं प्रयतन्ते सदैव हि । मनांसि दृढभावानि प्रतिपत्त्या स्वयैव हि

dharmārthakāmamokṣārthaṃ prayatante sadaiva hi / manāṃsi dṛḍhabhāvāni pratipattyā svayaiva hi

मनोभिः कापिलानां तु प्रतिपत्तिं निजाम् अलम् । उररीकृत्य निर्णीय कल्पिताश् शास्त्रदृष्टयः

manobhiḥ kāpilānāṃ tu pratipattiṃ nijām alam / urarīkṛtya nirṇīya kalpitāś śāstradṛṣṭayaḥ

मोक्षे तु नान्यथा प्राप्तिर् इति भावितचेतसः । स्वां दृष्टिं प्रविवृण्वन्तस् स्थितास् स्वनियमभ्रमैः

mokṣe tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ / svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvantas sthitās svaniyamabhramaiḥ

वेदान्तवादिनो बुद्ध्या ब्रह्मेदम् इति रूढया । युक्तिं शमदमोपेतां निर्णीय परिकल्प्य च

vedāntavādino buddhyā brahmedam iti rūḍhayā / yuktiṃ śamadamopetāṃ nirṇīya parikalpya ca

मुक्तौ तु नान्यथा प्राप्तिर् इति भावितचेतसः । स्वां दृष्टिं प्रविवृण्वन्तस् स्थितास् स्वनियमभ्रमैः

muktau tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ / svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvantas sthitās svaniyamabhramaiḥ

विज्ञानवादिनो बुद्ध्या स्फुरत्स्वभ्रमरूपया । स्वां दृष्टिं प्रविवृण्वन्ति स्वैर् एव नियमभ्रमैः

vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramarūpayā / svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svair eva niyamabhramaiḥ

आर्हतादिभिर् अन्यैश् च स्वयाभिमतयेच्छया । चित्राश् चित्रसमाचाराः कल्पिताश् शास्त्रदृष्टयः

ārhatādibhir anyaiś ca svayābhimatayecchayā / citrāś citrasamācārāḥ kalpitāś śāstradṛṣṭayaḥ

निर्निमित्तोत्थसौम्याम्बुबुद्बुदौघैर् इवोत्थितैः । स्वनिश्चयैर् इतिप्रौढैर् नानाकारा हि रीतयः

nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughair ivotthitaiḥ / svaniścayair itiprauḍhair nānākārā hi rītayaḥ

सर्वासाम् एव चैतासां रीतीनाम् एक आकरः । मनो नाम महाबाहो मणीनाम् इव सागरः

sarvāsām eva caitāsāṃ rītīnām eka ākaraḥ / mano nāma mahābāho maṇīnām iva sāgaraḥ

न निम्बेक्षू कटुस्वादू शीतोष्णौ नेन्दुपावकौ । यद् यथा मनसाभ्यस्तम् उपलब्धं तथैव तत्

na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau / yad yathā manasābhyastam upalabdhaṃ tathaiva tat

यस् त्व् अकृत्रिम आनन्दस् तदर्थं प्रयतेत वै । मनस् तन्मयतां नेयं तेनासौ समवाप्यते

yas tv akṛtrima ānandas tadarthaṃ prayateta vai / manas tanmayatāṃ neyaṃ tenāsau samavāpyate

दृश्यं संसारडिम्बस्थं तुच्छं परिजहन् मनः । तज्जाभ्यां सुखदुःखाभ्यां नावशः परिकृष्यते

dṛśyaṃ saṃsāraḍimbasthaṃ tucchaṃ parijahan manaḥ / tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśaḥ parikṛṣyate

अपवित्रम् असद्रूपं मोहनं भयकारणम् । दृश्यम् आभासम् आभोगि बन्धं मा भावयानघ

apavitram asadrūpaṃ mohanaṃ bhayakāraṇam / dṛśyam ābhāsam ābhogi bandhaṃ mā bhāvayānagha

मायैषा सा ह्य् अविद्यैषा भावनैषा भयावहा । संविदस् तन्मयत्वं यत् तत् कर्मेति विदुर् बुधाः

māyaiṣā sā hy avidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā / saṃvidas tanmayatvaṃ yat tat karmeti vidur budhāḥ

द्रष्टुर् दृश्यैकतानत्वं विद्धि त्वं मोहनं मनः । भ्रमायैव च तन् मिथ्या महीमक्कोलकर्मवत्

draṣṭur dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvaṃ mohanaṃ manaḥ / bhramāyaiva ca tan mithyā mahīmakkolakarmavat

दृश्यतन्मयता यैषा स्वभावस्यानुभूयते । संसारमदिरा सेयम् अविद्येत्य् उच्यते बुधैः

dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasyānubhūyate / saṃsāramadirā seyam avidyety ucyate budhaiḥ

अनयोपहतो लोकः कल्याणं नाधिगच्छति । भास्वरं तपनालोकं पटलान्धेक्षणो यथा

anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati / bhāsvaraṃ tapanālokaṃ paṭalāndhekṣaṇo yathā

स्वयम् उत्पद्यते सा च सङ्कल्पाद् व्योमवृक्षवत् । असङ्कल्पनमात्रेण स्वयम् एव विनश्यति

svayam utpadyate sā ca saṅkalpād vyomavṛkṣavat / asaṅkalpanamātreṇa svayam eva vinaśyati

असङ्कल्पनमात्रेण भावनायां महामते । क्षीणायां स्वप्रसादेन विमर्शेन विलासिना

asaṅkalpanamātreṇa bhāvanāyāṃ mahāmate / kṣīṇāyāṃ svaprasādena vimarśena vilāsinā

असंसङ्गे पदार्थेषु सर्वेषु स्थिरतां गते । सत्यदृष्टौ प्रसन्नायाम् असत्ये क्षयम् आगते

asaṃsaṅge padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gate / satyadṛṣṭau prasannāyām asatye kṣayam āgate

निर्विकल्पचिदच्छात्मा स आत्मा समवाप्यते । नासत्ता यस्य नो सत्ता न सुखं नापि दुःखिता

nirvikalpacidacchātmā sa ātmā samavāpyate / nāsattā yasya no sattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā

केवलं केवलीभावो यस्यान्तर् उपलभ्यते । अभव्यया भावनया न चित्तेन्द्रियदृष्टिभिः

kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntar upalabhyate / abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ

आत्मनो ऽनन्यभूताभिर् अपि यः परिवर्जितः । वासनाभिर् अनन्ताभिर् व्योमेव घनराजिभिः

ātmano 'nanyabhūtābhir api yaḥ parivarjitaḥ / vāsanābhir anantābhir vyomeva ghanarājibhiḥ

सन्दिग्धायां यथा रज्ज्वां सर्पत्वं तद्वद् एव हि । चिदाकाशात्मना बन्धस् त्व् अबद्धेनैव कल्पितः

sandigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatvaṃ tadvad eva hi / cidākāśātmanā bandhas tv abaddhenaiva kalpitaḥ

कल्पितं कल्पितं वस्तु प्रतिकल्पनयान्यया । तद् एवान्यत्वम् आदत्ते खम् अहोरात्रयोर् इव

kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyayā / tad evānyatvam ādatte kham ahorātrayor iva

यद् अतुच्छम् अनायासम् अनुपाधि गतभ्रमम् । तत्तत्कल्पनया तादृक् तत् सुखायैव कल्पते

yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam / tattatkalpanayā tādṛk tat sukhāyaiva kalpate

शून्य एव कुसूले ऽन्तस् सिंहो ऽस्तीति भयं यथा । शून्य एव शरीरे ऽन्तर् बद्धो ऽस्मीति भयं तथा

śūnya eva kusūle 'ntas siṃho 'stīti bhayaṃ yathā / śūnya eva śarīre 'ntar baddho 'smīti bhayaṃ tathā

यथा शून्ये कुसूले ऽन्तः प्रेक्ष्य सिंहो न लभ्यते । तथा संसारबन्धार्हः प्रेक्षितस् सन् न लभ्यते

yathā śūnye kusūle 'ntaḥ prekṣya siṃho na labhyate / tathā saṃsārabandhārhaḥ prekṣitas san na labhyate

इदं जगद् अयं चाहम् इतीयं भ्रान्तिर् उत्थिता । बालानां श्यामले काले छाया वैतालिकी यथा

idaṃ jagad ayaṃ cāham itīyaṃ bhrāntir utthitā / bālānāṃ śyāmale kāle chāyā vaitālikī yathā

कल्पनावशतो जन्तोर् भावाभावाश् शुभाशुभाः । क्षणाद् असत्ताम् आयान्ति सत्ताम् अपि पुनः पुनः

kalpanāvaśato jantor bhāvābhāvāś śubhāśubhāḥ / kṣaṇād asattām āyānti sattām api punaḥ punaḥ

मातैव गृहिणीभावगृहीता कण्ठलम्बिनी । करोति गृहिणीकार्यं सुरतानन्ददायिनी

mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī / karoti gṛhiṇīkāryaṃ suratānandadāyinī

कान्तैव मातृभावेन गृहीताकण्ठलम्बिनी । दूरं विस्मारयत्य् एव मन्मथोन्मादभावनाम्

kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītākaṇṭhalambinī / dūraṃ vismārayaty eva manmathonmādabhāvanām

भावानुसारिफलदं पदार्थौघम् अवेक्ष्य च । न ज्ञेनेह पदार्थेषु रूपम् एकम् उदीर्यते

bhāvānusāriphaladaṃ padārthaugham avekṣya ca / na jñeneha padārtheṣu rūpam ekam udīryate

दृढभावनया चेतो यद् यथा भावयत्य् अलम् । तत् तत्फलं तदाकारं तावत्कालं प्रपश्यति

dṛḍhabhāvanayā ceto yad yathā bhāvayaty alam / tat tatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālaṃ prapaśyati

न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा । यद् यथा येन निर्णीतं तत् तथा तेन लक्ष्यते

na tad asti na yat satyaṃ na tad asti na yan mṛṣā / yad yathā yena nirṇītaṃ tat tathā tena lakṣyate

भाविताकाशमातङ्गं व्योमहस्तितया मनः । व्योमकाननमातङ्गीं व्योमस्थाम् अनुधावति

bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ / vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthām anudhāvati

तस्मात् सङ्कल्पम् एव त्वं सर्वभावमयात्मकम् । त्यज राघव सुस्वस्थस् स्वात्मनैव भवात्मनि

tasmāt saṅkalpam eva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam / tyaja rāghava susvasthas svātmanaiva bhavātmani

मणिर् हि प्रतिबिम्बानां प्रतिषेधक्रियां प्रति । न शक्तो जडभावेन न तु राम भवादृशः

maṇir hi pratibimbānāṃ pratiṣedhakriyāṃ prati / na śakto jaḍabhāvena na tu rāma bhavādṛśaḥ

यद् यन् मनोमणौ राम तवेह प्रतिबिम्बति । तद् अवस्त्व् इति निर्णीय मा तेनागच्छ रञ्जनाम्

yad yan manomaṇau rāma taveha pratibimbati / tad avastv iti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanām

तद् एव सत्यम् इति वाप्य् अभिन्नं परमात्मनः । मन्वानस् त्वम् अनाद्यन्तं भावयात्मानम् आत्मना

tad eva satyam iti vāpy abhinnaṃ paramātmanaḥ / manvānas tvam anādyantaṃ bhāvayātmānam ātmanā

चेतसि प्रतिबिम्बन्ति ये भावास् तव राघव । रञ्जयन्त्व् अन्यसक्तात्मन् मा ते त्वां स्फटिकं यथा

cetasi pratibimbanti ye bhāvās tava rāghava / rañjayantv anyasaktātman mā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā

स्फटिकम् अपमलं यथा विशन्ति प्रकटतया नवरञ्जना विचित्राः । इह हि विमननं तथा विशन्तु प्रकटतया भुवनैषणा भवन्तम्

sphaṭikam apamalaṃ yathā viśanti prakaṭatayā navarañjanā vicitrāḥ / iha hi vimananaṃ tathā viśantu prakaṭatayā bhuvanaiṣaṇā bhavantam

विज्ञानवादो नाम सर्गः चतुर्थस् सर्गः जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः । मननं त्यजतो ज्ञत्वात् किञ्चित् परिगतात्मनः

vijñānavādo nāma sargaḥ caturthas sargaḥ jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ / mananaṃ tyajato jñatvāt kiñcit parigatātmanaḥ

= म्त्_४,२२।१ दृश्यं सन्त्यजतो हेयम् उपादेयम् उपेयुषः । द्रष्टारं पश्यतो दृश्यम् अद्रष्टारम् अपश्यतः

= MT_4,22.1 dṛśyaṃ santyajato heyam upādeyam upeyuṣaḥ / draṣṭāraṃ paśyato dṛśyam adraṣṭāram apaśyataḥ

असुप्तस्य परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य घनसम्मोहमये संसारवर्त्मनि

asuptasya pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ / suptasya ghanasammohamaye saṃsāravartmani

पर्यन्तात्यन्तवैरस्याद् अरसस्य रसेष्व् अपि । भोगेष्व् आभोगरम्येषु नीरसस्य निराशिषः

paryantātyantavairasyād arasasya raseṣv api / bhogeṣv ābhogaramyeṣu nīrasasya nirāśiṣaḥ

व्रजत्य् आत्माम्भसैकत्वं जीर्णजाड्ये मनस्य् अलम् । गलत्य् अपगतासङ्गे हिमापूर इवातपे

vrajaty ātmāmbhasaikatvaṃ jīrṇajāḍye manasy alam / galaty apagatāsaṅge himāpūra ivātape

तरङ्गितासु कल्लोलजाललोलान्तरासु च । शाम्यन्तीष्व् अथ तृष्णासु नदीष्व् इव घनात्यये

taraṅgitāsu kallolajālalolāntarāsu ca / śāmyantīṣv atha tṛṣṇāsu nadīṣv iva ghanātyaye

संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना । त्रोटिते चादृढग्रन्थिश्लथे वैरस्यरंहसा

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivākhunā / troṭite cādṛḍhagranthiślathe vairasyaraṃhasā

कतकं फलम् आसाद्य यथा वारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतस् स्वभावस् सम्प्रसीदति

katakaṃ phalam āsādya yathā vāri prasīdati / tathā vijñānavaśatas svabhāvas samprasīdati

नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद् विहगः पञ्जराद् इव

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam / viniryāti mano mohād vihagaḥ pañjarād iva

शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुर् इव राजते

śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam / paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇendur iva rājate

जनितोत्तमसौन्दर्या दूरोदस्तनतोन्नता । समतोदेति सर्वत्र शान्तवात इवार्णवे

janitottamasaundaryā dūrodastanatonnatā / samatodeti sarvatra śāntavāta ivārṇave

अन्धकारमयी मूढा जाड्यजर्जरितान्तरा । तनुताम् एति संसारवासनेव प्रगे क्षपा

andhakāramayī mūḍhā jāḍyajarjaritāntarā / tanutām eti saṃsāravāsaneva prage kṣapā

दृष्टचिद्भास्करा प्रज्ञापद्मिनी पुण्यपल्लवा । विकसत्य् अमलोद्द्योता प्रातर् द्यौर् इव रूपिणी

dṛṣṭacidbhāskarā prajñāpadminī puṇyapallavā / vikasaty amaloddyotā prātar dyaur iva rūpiṇī

प्रज्ञा हृदयहारिण्यो भुवनाह्लादनक्षमाः । सत्त्वलक्ष्म्यः प्रवर्तन्ते सकलेन्दोर् इवांशवः

prajñā hṛdayahāriṇyo bhuvanāhlādanakṣamāḥ / sattvalakṣmyaḥ pravartante sakalendor ivāṃśavaḥ

बहुनात्र किम् उक्तेन ज्ञातज्ञेयो महामतिः । नोदेति नैव यात्य् अस्तम् अभूताकाशकोशवत्

bahunātra kim uktena jñātajñeyo mahāmatiḥ / nodeti naiva yāty astam abhūtākāśakośavat

विचारणापरिज्ञातस्वभावस्योदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः

vicāraṇāparijñātasvabhāvasyoditātmanaḥ / anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ

प्रकटाकारम् अप्य् अन्तर् निरहङ्कारचेतसम् । नाप्नुवन्ति विकल्पास् तं मृगतृष्णाम्ब्व् इवैणकाः

prakaṭākāram apy antar nirahaṅkāracetasam / nāpnuvanti vikalpās taṃ mṛgatṛṣṇāmbv ivaiṇakāḥ

तरङ्गवद् अमी लोकाः प्रयान्त्य् आयान्ति चाभितः । क्रोडीकुरुत आत्मोत्थे न ज्ञं मरणजन्मनी

taraṅgavad amī lokāḥ prayānty āyānti cābhitaḥ / kroḍīkuruta ātmotthe na jñaṃ maraṇajanmanī

आविर्भावतिरोभावौ संसारो नेतरः क्रमः । इति ताभ्यां समालोके रमते न स खिद्यते

āvirbhāvatirobhāvau saṃsāro netaraḥ kramaḥ / iti tābhyāṃ samāloke ramate na sa khidyate

न जायते न म्रियते कुम्भे कुम्भनभो यथा । भूषिते दूषिते वापि देहे तद्वद् इहात्मवान्

na jāyate na mriyate kumbhe kumbhanabho yathā / bhūṣite dūṣite vāpi dehe tadvad ihātmavān

विवेक उदिते शीते मिथ्याभ्रमभरोदिता । क्षीयते वासना साभ्रे मृगतृष्णा मराव् इव

viveka udite śīte mithyābhramabharoditā / kṣīyate vāsanā sābhre mṛgatṛṣṇā marāv iva

को ऽहं कथम् इदं वेति यावन् न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावद् अन्धकारोपमं स्थितम्

ko 'haṃ katham idaṃ veti yāvan na pravicāritam / saṃsārāḍambaraṃ tāvad andhakāropamaṃ sthitam

मिथ्याभ्रमभरोद्भूतं शरीरं पदम् आपदाम् । आत्मभावनया नेदं यः पश्यति स पश्यति

mithyābhramabharodbhūtaṃ śarīraṃ padam āpadām / ātmabhāvanayā nedaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

देशकालवशोत्थानि न ममेति गतभ्रमम् । शरीरसुखदुःखानि यः पश्यति स पश्यति

deśakālavaśotthāni na mameti gatabhramam / śarīrasukhaduḥkhāni yaḥ paśyati sa paśyati

आत्मानम् इतरच् चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्वं चिज्ज्योतिर् एवेति यः पश्यति स पश्यति

ātmānam itarac caiva dṛśā nityāvibhinnayā / sarvaṃ cijjyotir eveti yaḥ paśyati sa paśyati

अपारपर्यन्तनभो दिक्कालादिक्रियान्वितम् । अहम् एवेति सर्वत्र यः पश्यति स पश्यति

apāraparyantanabho dikkālādikriyānvitam / aham eveti sarvatra yaḥ paśyati sa paśyati

वालाग्रलक्षभागात् तु कोटिशः परिकल्पितः । अहं सूक्ष्म इति व्यापी यः पश्यति स पश्यति

vālāgralakṣabhāgāt tu koṭiśaḥ parikalpitaḥ / ahaṃ sūkṣma iti vyāpī yaḥ paśyati sa paśyati

सर्वशक्तिर् अनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश् चिद् इत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति

sarvaśaktir anantātmā sarvabhāvāntarasthitaḥ / advitīyaś cid ity antar yaḥ paśyati sa paśyati

आधिव्याधिभयोद्विग्नो जरामरणजन्मवान् । देहो ऽहम् इति न प्राज्ञो यः पश्यति स पश्यति

ādhivyādhibhayodvigno jarāmaraṇajanmavān / deho 'ham iti na prājño yaḥ paśyati sa paśyati

तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा मम । न द्वितीयो ममास्तीति यः पश्यति स पश्यति

tiryag ūrdhvam adhastāc ca vyāpako mahimā mama / na dvitīyo mamāstīti yaḥ paśyati sa paśyati

मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । चित्तन्तुर् अहम् एवेति यः पश्यति स पश्यति

mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva / cittantur aham eveti yaḥ paśyati sa paśyati

नाहं न चान्यद् अस्तीह ब्रह्मैवास्ति न चास्ति तत् । इत्थं सदसतोर् मध्यं यः पश्यति स पश्यति

nāhaṃ na cānyad astīha brahmaivāsti na cāsti tat / itthaṃ sadasator madhyaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

यन् नाम किञ्चित् त्रैलोक्ये स एको ऽवयवो मम । तरङ्गो ऽब्धाव् इवेत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति

yan nāma kiñcit trailokye sa eko 'vayavo mama / taraṅgo 'bdhāv ivety antar yaḥ paśyati sa paśyati

आत्मतापरते त्वत्तामत्ते यस्य महात्मनः । भावाद् उपरते स्यातां स पश्यति सुलोचनः

ātmatāparate tvattāmatte yasya mahātmanaḥ / bhāvād uparate syātāṃ sa paśyati sulocanaḥ

शोच्या पाल्या मयैवेयं स्वसेयं मे कनीयसी । त्रिलोकी पेलवेत्य् उच्चैर् यः पश्यति स पश्यति

śocyā pālyā mayaiveyaṃ svaseyaṃ me kanīyasī / trilokī pelavety uccair yaḥ paśyati sa paśyati

चेत्यानुपातरहितं चिद्भैरवमयं वपुः । आपूरितजगज्जालं यः पश्यति स पश्यति

cetyānupātarahitaṃ cidbhairavamayaṃ vapuḥ / āpūritajagajjālaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

सुखं दुःखं भवो ऽभावो ऽविवेककलनाश् च याः । अहं न वेति वा नूनं पश्यन् न परिहीयते

sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo 'bhāvo 'vivekakalanāś ca yāḥ / ahaṃ na veti vā nūnaṃ paśyan na parihīyate

स्वात्मसत्तापरापूर्णे जगत्य् अन्येन वर्जिते । किं मे हेयं किम् आदेयम् इति पश्यन् सदृङ् नरः

svātmasattāparāpūrṇe jagaty anyena varjite / kiṃ me heyaṃ kim ādeyam iti paśyan sadṛṅ naraḥ

अप्रतर्क्यम् अनाभासं सन्मात्रम् इदम् इत्य् अलम् । हेयोपादेयकलना यस्य क्षीणा नमामि तम्

apratarkyam anābhāsaṃ sanmātram idam ity alam / heyopādeyakalanā yasya kṣīṇā namāmi tam

य आकाशवद् एकात्मा सर्वभावगतो ऽपि सन् । न भावरञ्जनाम् एति स महात्मा महेश्वरः

ya ākāśavad ekātmā sarvabhāvagato 'pi san / na bhāvarañjanām eti sa mahātmā maheśvaraḥ

तमःप्रकाशकलनामुक्तः कालात्मतां गतः । यस् सोम्यस् सुसमस् स्वस्थस् तं नौमि पदम् आगतम्

tamaḥprakāśakalanāmuktaḥ kālātmatāṃ gataḥ / yas somyas susamas svasthas taṃ naumi padam āgatam

यस्योदयास्तमयसङ्कलनाकलासु चित्रासु चारुविभवासु जगद्गतासु । वृत्तिस् समैव सकलैकगतेर् अनन्ता तस्मै नमः परमबोधवते शिवाय

yasyodayāstamayasaṅkalanākalāsu citrāsu cāruvibhavāsu jagadgatāsu / vṛttis samaiva sakalaikagater anantā tasmai namaḥ paramabodhavate śivāya

अनुत्तमपदविश्रान्तस्वरूपनिरूपणं नाम सर्गः पञ्चमस् सर्गः स उत्तमपदालम्बी चक्रभ्रमवद् आस्थितः । शरीरनगरीराज्यं कुर्वन्न् अपि न लिप्यते

anuttamapadaviśrāntasvarūpanirūpaṇaṃ nāma sargaḥ pañcamas sargaḥ sa uttamapadālambī cakrabhramavad āsthitaḥ / śarīranagarīrājyaṃ kurvann api na lipyate

= म्त्_४,२३।१ तस्येयं भोगमोक्षार्थं तज्ज्ञस्योपवनोपमा । सुखायैव न दुःखाय स्वशरीरमहापुरी

= MT_4,23.1 tasyeyaṃ bhogamokṣārthaṃ tajjñasyopavanopamā / sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī

नगरीत्वं शरीरस्य कथं नाम महामुने । एनां चाधिवसन् योगी कथं राज्यसुखैकभाक्

nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune / enāṃ cādhivasan yogī kathaṃ rājyasukhaikabhāk

रम्येयं देहनगरी राम सर्वगुणान्विता । ज्ञस्यानन्तविलासाढ्या स्वालोकार्कप्रकाशिता

ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā / jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā

नेत्रवातायनोद्द्योतप्रकाशभुवनान्तरा । करप्रतोलीविस्तारप्राप्तपादोपजङ्गला

netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā / karapratolīvistāraprāptapādopajaṅgalā

रोमराजिलतागुल्मा त्वगट्टालकमालिता । गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजङ्घोरुस्तम्भमण्डला

romarājilatāgulmā tvagaṭṭālakamālitā / gulphagulguluviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā

रेखाविभक्तपादोग्रशिलाप्रथमनिर्मिता । चर्ममर्मसिरासारसन्धिसीमामनोरमा

rekhāvibhaktapādograśilāprathamanirmitā / carmamarmasirāsārasandhisīmāmanoramā

ऊरुद्वयकवाटाग्रनिर्मितोपस्थनिर्गमा । कचत्कचावलीकाचदलप्रच्छादनावृता

ūrudvayakavāṭāgranirmitopasthanirgamā / kacatkacāvalīkācadalapracchādanāvṛtā

भ्रूललाटास्यसच्छायवदनोद्यानशोभिता । दृष्टिपातोत्पलाकीर्णकपोलविपुलस्थला

bhrūlalāṭāsyasacchāyavadanodyānaśobhitā / dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalā

वक्षस्स्थलसरस्स्यूतकुचपङ्कजकोरका । घनरोमावलिच्छन्नस्कन्धक्रीडाशिलोच्चया

vakṣassthalasarassyūtakucapaṅkajakorakā / ghanaromāvalicchannaskandhakrīḍāśiloccayā

उदरश्वभ्रनिक्षिप्तस्वन्नेष्टभक्षकर्परा । दीर्घकण्ठबिलोद्गीर्णवातसंरम्भशब्दिता

udaraśvabhranikṣiptasvanneṣṭabhakṣakarparā / dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā

हृदयापणनिर्णीतयथाप्राप्तार्थभूषिता । अनारतं नवद्वारप्रवहत्प्राणनागरा

hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā / anārataṃ navadvārapravahatprāṇanāgarā

आस्यस्फारखदादृष्टदन्तास्थिशकलाकुला । मुखस्खदाभ्रमज्जिह्वाचिल्लाचर्वितभोजना

āsyasphārakhadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā / mukhaskhadābhramajjihvācillācarvitabhojanā

रोमशष्पभरच्छन्नकर्णकोटरकूपका । स्फिक्कृङ्खलाञ्चितोपान्तपृष्ठविस्तीर्णजङ्गला

romaśaṣpabharacchannakarṇakoṭarakūpakā / sphikkṛṅkhalāñcitopāntapṛṣṭhavistīrṇajaṅgalā

गुदोच्छिन्नारघट्टान्तरुद्धृतानन्तकर्दमा । चित्तोद्यानमहीवल्गदात्मचिन्तावराङ्गना

gudocchinnāraghaṭṭāntaruddhṛtānantakardamā / cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā

धीवरत्रादृढाबद्धचपलेन्द्रियमर्कटा । वदनोद्यानहसनपुष्पोद्गममनोरमा

dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā / vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā

स्वशरीरपुरी ज्ञस्य सर्वसौभाग्यसुन्दरी । सुखायैव न दुःखाय परमाय हिताय च

svaśarīrapurī jñasya sarvasaubhāgyasundarī / sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca

अज्ञस्येयम् अनन्तानां दुःखानां कोशपालिका । ज्ञस्य त्व् इयम् अनन्तानां सुखानां कोशपालिका

ajñasyeyam anantānāṃ duḥkhānāṃ kośapālikā / jñasya tv iyam anantānāṃ sukhānāṃ kośapālikā

न किञ्चिद् अस्यां नष्टायां ज्ञस्य नष्टम् अरिन्दम । स्थितायां संस्थितं सर्वं तेनेयं ज्ञसुखावहा

na kiñcid asyāṃ naṣṭāyāṃ jñasya naṣṭam arindama / sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā

यद् एनां ज्ञस् समारुह्य संसारे विहरत्य् अलम् । अशेषभोगमोक्षार्थं तेनेयं ज्ञरथस् स्मृतः

yad enāṃ jñas samāruhya saṃsāre viharaty alam / aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathas smṛtaḥ

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धबन्धुश्रियो यतः । अनयैव हि लभ्यन्ते तेनेयं ज्ञस्य लाभदा

śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo yataḥ / anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā

सुखदुःखक्रियाजालं यदैषोद्वहति स्वयम् । तदैषा राम सर्वत्र सर्ववस्तुभरक्षमा

sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadaiṣodvahati svayam / tadaiṣā rāma sarvatra sarvavastubharakṣamā

तस्यां शरीरपुर्यां हि राज्यं कुर्वन् गतभ्रमः । ज्ञस् तिष्ठति गतव्यग्रं स्वपुर्याम् इव वासवः

tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvan gatabhramaḥ / jñas tiṣṭhati gatavyagraṃ svapuryām iva vāsavaḥ

न क्षिपत्य् अवटाटोपे मनोमत्ततुरङ्गमम् । न लोभद्वन्द्वरूपाय प्रज्ञापुत्रीं प्रयच्छति

na kṣipaty avaṭāṭope manomattaturaṅgamam / na lobhadvandvarūpāya prajñāputrīṃ prayacchati

अज्ञानपरराष्ट्रं च न रन्ध्रं त्व् अस्य पश्यति । संसारारिभयस्यान्तर् मूलान्य् एष निकृन्तति

ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tv asya paśyati / saṃsārāribhayasyāntar mūlāny eṣa nikṛntati

तृष्णासारपरावर्ते कामसङ्क्षोभदुर्ग्रहे । न निमज्जति पर्यस्तसुखदुःखाक्षदेवने

tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṅkṣobhadurgrahe / na nimajjati paryastasukhaduḥkhākṣadevane

करोत्य् अविरतं स्नानं बहिर् अन्तर् अपि क्षणात् । सरित्सङ्गमतीर्थेषु मनोरथगतिः क्रमात्

karoty avirataṃ snānaṃ bahir antar api kṣaṇāt / saritsaṅgamatīrtheṣu manorathagatiḥ kramāt

सकलाक्षिजनादृश्यः पुरप्रेक्षापराङ्मुखः । ध्याननाम्नि सुखं नित्यं तिष्ठत्य् अन्तःपुरान्तरे

sakalākṣijanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaḥ / dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhaty antaḥpurāntare

सुखावहैषा नगरी नित्यं प्रमुदितात्मनः । भोगमोक्षप्रदा दिव्या शक्रस्येवामरावती

sukhāvahaiṣā nagarī nityaṃ pramuditātmanaḥ / bhogamokṣapradā divyā śakrasyevāmarāvatī

स्थितया संस्थितं सर्वं किञ्चिन् नष्टं न नष्टया । यया पुर्या महीपस्य सा कथं न सुखावहा

sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiñcin naṣṭaṃ na naṣṭayā / yayā puryā mahīpasya sā kathaṃ na sukhāvahā

विनष्टे देहनगरे ज्ञस्य नष्टं न किञ्चन । आक्रान्तकुम्भकोशस्य खस्य कुम्भक्षये यथा

vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiñcana / ākrāntakumbhakośasya khasya kumbhakṣaye yathā

विद्यमानं घटं वायुः किल स्पृशति नास्थितम् । यथा तथैव देही स्वां शरीरनगरीम् इमाम्

vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kila spṛśati nāsthitam / yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīm imām

अत्रस्थ एष भगवान् आत्मा सर्वगतो ऽपि सन् । स्वविकल्पकृतां भुक्त्वा पुंस्ताम् अधिगतात्मदृक्

atrastha eṣa bhagavān ātmā sarvagato 'pi san / svavikalpakṛtāṃ bhuktvā puṃstām adhigatātmadṛk

कुर्वन्न् अपि न कुर्वाणस् सम्यक्सर्वक्रियोन्मुखः । कदाचित् प्रकृतान् सर्वान् कार्यार्थान् अधितिष्ठति

kurvann api na kurvāṇas samyaksarvakriyonmukhaḥ / kadācit prakṛtān sarvān kāryārthān adhitiṣṭhati

कदाचिल् लीलया लोलं विमानम् अधिरोहति । अनाहतगतिं कान्तं विहर्तुम् अमलं मनः

kadācil līlayā lolaṃ vimānam adhirohati / anāhatagatiṃ kāntaṃ vihartum amalaṃ manaḥ

तत्रस्थो लोकसुन्दर्या सततं शीतलाङ्गया । रमते रामया मैत्र्या नित्यं हृदयसंस्थया

tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā / ramate rāmayā maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthayā

द्वे कान्ते तिष्ठतस् तस्य पार्श्वयोस् सत्यतैकते । इन्दोर् इव विशाखे द्वे समाह्लादितचेतसे

dve kānte tiṣṭhatas tasya pārśvayos satyataikate / indor iva viśākhe dve samāhlāditacetase

ज्ञ इमान् अखिलांल् लोकान् दुःखक्रकचदारितान् । वाल्मीकान् इव पीठस्थः पृष्ठाद् अर्क इवेक्षते

jña imān akhilāṃl lokān duḥkhakrakacadāritān / vālmīkān iva pīṭhasthaḥ pṛṣṭhād arka ivekṣate

चिरं पूरितसर्वाशस् सर्वसम्पत्तिसुन्दरः । अपुनःखण्डनायेन्दुः पूर्णाङ्ग इव राजते

ciraṃ pūritasarvāśas sarvasampattisundaraḥ / apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate

सेव्यमानो ऽपि भोगौघो न खेदायास्य जायते । कालकूटः किलेशस्य कण्ठे प्रत्युत राजते

sevyamāno 'pi bhogaugho na khedāyāsya jāyate / kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate

परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञायाश्वासितो मैत्रीम् एति चौरो न शत्रुताम्

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye / vijñāyāśvāsito maitrīm eti cauro na śatrutām

नरनारीनटौघानां कलहे दूरगामिना । ज्ञेन यात्रेव सुभगा भोगश्रीर् अवलोक्यते

naranārīnaṭaughānāṃ kalahe dūragāminā / jñena yātreva subhagā bhogaśrīr avalokyate

अशङ्कितोपसम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्वद् एव ज्ञैर् व्यवहारमयी क्रिया

aśaṅkitopasamprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ / prekṣyate tadvad eva jñair vyavahāramayī kriyā

अयत्नोपनतेष्व् अक्षि दिग्द्रव्येषु यथा पुरः । नीरागम् एव पतति तद्वत् कार्येषु धीरधीः

ayatnopanateṣv akṣi digdravyeṣu yathā puraḥ / nīrāgam eva patati tadvat kāryeṣu dhīradhīḥ

इन्द्रियाणां न हरति प्राप्तम् अर्थं कदाचन । न ददाति तथा प्राप्तं सम्पूर्णो ज्ञो ऽवतिष्ठते

indriyāṇāṃ na harati prāptam arthaṃ kadācana / na dadāti tathā prāptaṃ sampūrṇo jño 'vatiṣṭhate

अप्राप्तचिन्तास् सम्प्राप्तसमुपेक्षाश् च सन्मतिम् । नाकम्पयन्ति तरलाः पिञ्छघाता इवाचलम्

aprāptacintās samprāptasamupekṣāś ca sanmatim / nākampayanti taralāḥ piñchaghātā ivācalam

संशान्तसर्वसन्देहो गलिताखिलकौतुकः । सङ्क्षीणवासनाजालो ज्ञस् सम्राड् इव शोभते

saṃśāntasarvasandeho galitākhilakautukaḥ / saṅkṣīṇavāsanājālo jñas samrāḍ iva śobhate

आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तस् स्वात्मनात्मनि जृम्भते । सम्पूर्णापारपर्यन्तः क्षीरार्णव इवात्मवान्

ātmany eva na māty antas svātmanātmani jṛmbhate / sampūrṇāpāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivātmavān

भोगेच्छाकृपणाञ् जन्तून् दीनान् दीनेन्द्रियाणि च । अनुन्मत्तमनाश् शान्तो हसत्य् उन्मत्तकान् इव

bhogecchākṛpaṇāñ jantūn dīnān dīnendriyāṇi ca / anunmattamanāś śānto hasaty unmattakān iva

इच्छतो ऽन्यनिजां जायां यथैवान्येन हस्यते । इन्द्रियस्येच्छतो भोगं तथैव ज्ञेन हस्यते

icchato 'nyanijāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate / indriyasyecchato bhogaṃ tathaiva jñena hasyate

त्यजन्तं सुसुखं साम्यं मनो विषयविद्रुतम् । अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण शमं नयेत्

tyajantaṃ susukhaṃ sāmyaṃ mano viṣayavidrutam / aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa śamaṃ nayet

भोगेषु प्रसरो यस्या मनोवृत्तेः प्रदीयते । साप्य् आदाव् एव हन्तव्या विषस्येवाङ्कुरोद्गतिः

bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteḥ pradīyate / sāpy ādāv eva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ

ताडितस्य हि यः पश्चात् सम्मानस् सो ऽप्य् अनन्तकः । शालेर् ग्रीष्मोपतप्तस्य कुसेको ऽप्य् अमृतायते

tāḍitasya hi yaḥ paścāt sammānas so 'py anantakaḥ / śāler grīṣmopataptasya kuseko 'py amṛtāyate

अनार्तेन हि सम्मानो बहुमानो न बुध्यते । पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरस् स्वल्पं विराजते

anārtena hi sammāno bahumāno na budhyate / pūrṇānāṃ saritāṃ prāvṛṭpūras svalpaṃ virājate

पूर्णस् तूपकृतो ऽप्य् अन्यत् पुनर् अप्य् अभिवाञ्छति । जगत्पूरणयाप्य् अम्बु गृह्णात्य् एकार्णवो ऽखिलम्

pūrṇas tūpakṛto 'py anyat punar apy abhivāñchati / jagatpūraṇayāpy ambu gṛhṇāty ekārṇavo 'khilam

मनसो निगृहीतस्य या पश्चाद् भागमण्डना । ताम् एवालब्धविस्तारलब्धत्वाद् बहु मन्यते

manaso nigṛhītasya yā paścād bhāgamaṇḍanā / tām evālabdhavistāralabdhatvād bahu manyate

बद्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति । परैर् अबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते

baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati / parair abaddho nākrānto na rājyaṃ bahu manyate

हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्ण्य च । अङ्गान्य् अङ्गैर् इवाक्रम्य जय स्वेन्द्रियशात्रवान्

hastaṃ hastena sampīḍya dantair dantān vicūrṇya ca / aṅgāny aṅgair ivākramya jaya svendriyaśātravān

जेतुम् अन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैर् उद्बुभूषुभिः । पूर्वं हृदयशत्रुत्वाज् जेतव्यानीन्द्रियाण्य् अलम्

jetum anyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣair udbubhūṣubhiḥ / pūrvaṃ hṛdayaśatrutvāj jetavyānīndriyāṇy alam

एतावति धरणितले सुभगास् ते साधुचेतनाः पुरुषाः । पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन

etāvati dharaṇitale subhagās te sādhucetanāḥ puruṣāḥ / puruṣakathāsu ca gaṇyā na jitā ye cetasā svena

हृदयबिले कृतकुण्डल उल्बणकलनाविषो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिम् आगत उदितं तम् अरिन्दमं वन्दे

hṛdayabile kṛtakuṇḍala ulbaṇakalanāviṣo manobhujagaḥ / yasyopaśāntim āgata uditaṃ tam arindamaṃ vande

शरीरनगरादिविभूतियोगो नाम सर्गः षष्ठस् सर्गः महानरकसंराजो मत्तदुष्कृतवारणाः । आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः

śarīranagarādivibhūtiyogo nāma sargaḥ ṣaṣṭhas sargaḥ mahānarakasaṃrājo mattaduṣkṛtavāraṇāḥ / āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ

= म्त्_४,२४।१ स्वाश्रयं प्रथमं देहं कृतघ्ना नाशयन्ति ये । ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जयास् स्वेन्द्रियारयः

= MT_4,24.1 svāśrayaṃ prathamaṃ dehaṃ kṛtaghnā nāśayanti ye / te kukāryamahākośā durjayās svendriyārayaḥ

कलेवराश्रयं प्राप्य विषयामिषगर्धतः । अक्षगृध्रा विवल्गन्ति कार्याकार्योग्रपक्षिणः

kalevarāśrayaṃ prāpya viṣayāmiṣagardhataḥ / akṣagṛdhrā vivalganti kāryākāryograpakṣiṇaḥ

विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शठाः । तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाषाणकवलं यथा

vivekatantujālena gṛhītā yena te śaṭhāḥ / tasyāṅgāni na lumpanti pāṣāṇakavalaṃ yathā

आपातरमणीयेषु रमन्ति विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते

āpātaramaṇīyeṣu ramanti viṣayeṣu ye / atyantavirasānteṣu patanti narakeṣu te

विवेकधनवान् अस्मिन् कुकलेवरपत्तने । इन्द्रियारिभिर् अन्तस्स्थैर् अवशो नाभिभूयते

vivekadhanavān asmin kukalevarapattane / indriyāribhir antassthair avaśo nābhibhūyate

तथा न सुखिता भूपा मृण्मयोग्रपुरीजुषः । यथा स्वाधीनमनसस् स्वशरीरपुरीश्वराः

tathā na sukhitā bhūpā mṛṇmayograpurījuṣaḥ / yathā svādhīnamanasas svaśarīrapurīśvarāḥ

स्वाक्रान्तेन्द्रियभृत्यस्य सुगृहीतमनोरिपोः । वसन्त इव मञ्जर्यो वर्धन्ते बुद्धबुद्धयः

svākrāntendriyabhṛtyasya sugṛhītamanoripoḥ / vasanta iva mañjaryo vardhante buddhabuddhayaḥ

प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः

prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ / padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ

तावन् निशीव वेताल्यो वल्गन्ते हृदि वासनाः । एकतत्त्वदृढाभ्यासाद् यावन् न विजितं मनः

tāvan niśīva vetālyo valgante hṛdi vāsanāḥ / ekatattvadṛḍhābhyāsād yāvan na vijitaṃ manaḥ

भृत्यो ऽभिमतकर्तृत्वान् मन्त्री सत्कार्यकारणात् । सामन्तस् स्वेन्द्रियाक्रान्तेर् मनो मन्ये विवेकिनः

bhṛtyo 'bhimatakartṛtvān mantrī satkāryakāraṇāt / sāmantas svendriyākrānter mano manye vivekinaḥ

लालनात् स्निग्धललना पालनात् पावनः पिता । सुहृद् उत्तमविश्वासान् मनो मन्ये मनीषिणाम्

lālanāt snigdhalalanā pālanāt pāvanaḥ pitā / suhṛd uttamaviśvāsān mano manye manīṣiṇām

स्वालोकितं शास्त्रदृशा सुध्यातं स्वनुनाथितम् । प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता

svālokitaṃ śāstradṛśā sudhyātaṃ svanunāthitam / prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānaṃ manaḥpitā

सुघृष्टस् सुपरामृष्टस् सुधृतस् स्वनुबोधितः । सुगुणायोजितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः

sughṛṣṭas suparāmṛṣṭas sudhṛtas svanubodhitaḥ / suguṇāyojito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ

जन्मवृक्षकुठाराणि तथोदर्कोदयानि च । दिशत्य् एष मनोमन्त्री कर्माणि शुभकर्मणः

janmavṛkṣakuṭhārāṇi tathodarkodayāni ca / diśaty eṣa manomantrī karmāṇi śubhakarmaṇaḥ

एवं मनोमणिं राम बहुपङ्ककलङ्कितम् । विवेकवारिणा सिद्ध्यै प्रक्षाल्यालोकवान् भव

evaṃ manomaṇiṃ rāma bahupaṅkakalaṅkitam / vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavān bhava

भवभूमिषु भीमासु विवेकविततो ऽपि सन् । मा पतोत्पातपूर्णासु विवशः प्राकृतो यथा

bhavabhūmiṣu bhīmāsu vivekavitato 'pi san / mā patotpātapūrṇāsu vivaśaḥ prākṛto yathā

संसारमायाम् उदिताम् अनर्थशतसङ्कुलाम् । मा महामोहमिहिकाम् इमां त्वम् अवधीरय

saṃsāramāyām uditām anarthaśatasaṅkulām / mā mahāmohamihikām imāṃ tvam avadhīraya

विवेकं परम् आश्रित्य बुद्ध्या सत्यम् अवेक्ष्य च । इन्द्रियारीन् अलं जित्वा तीर्णो भव भवार्णवात्

vivekaṃ param āśritya buddhyā satyam avekṣya ca / indriyārīn alaṃ jitvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt

असत्य् एव शरीरे ऽस्मिन् सुखदुःखेष्व् असत्सु च । दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव

asaty eva śarīre 'smin sukhaduḥkheṣv asatsu ca / dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhavatu rāghava

अयम् अहम् इति निश्चयो वृथा यस् तम् अलम् अपास्य महामते सुबुद्ध्या । यद् इतरद् अवलम्ब्य तत् पदं त्वं व्रज पिब भुङ्क्ष्व न बध्यसे ऽमनस्कः

ayam aham iti niścayo vṛthā yas tam alam apāsya mahāmate subuddhyā / yad itarad avalambya tat padaṃ tvaṃ vraja piba bhuṅkṣva na badhyase 'manaskaḥ

मनस्य् आप्तताप्रतिपादनं नाम सर्गः सप्तमस् सर्गः अस्मिन् विहरतो लोके लोकारामस्य धीमतः । श्रेयसे तिष्ठतो यत्नम् उत्तमार्थाभिपातिनः

manasy āptatāpratipādanaṃ nāma sargaḥ saptamas sargaḥ asmin viharato loke lokārāmasya dhīmataḥ / śreyase tiṣṭhato yatnam uttamārthābhipātinaḥ

दामव्यालकटन्यायो मा ते भवतु राघव । भीमभासद्रुटस्थित्या तवास्त्व् अतिविशोकता

dāmavyālakaṭanyāyo mā te bhavatu rāghava / bhīmabhāsadruṭasthityā tavāstv ativiśokatā

दामव्यालकटन्यायो मा भवत्व् इत्य् उदाहृतम् । ब्रह्मन् किम् एतद् भवता भवतापापहारिणा

dāmavyālakaṭanyāyo mā bhavatv ity udāhṛtam / brahman kim etad bhavatā bhavatāpāpahāriṇā

उदारयैतया शुद्धं सम्प्रबोधय मां गिरा । घनतापापहारिण्या प्रावृषेव कलापिनम्

udārayaitayā śuddhaṃ samprabodhaya māṃ girā / ghanatāpāpahāriṇyā prāvṛṣeva kalāpinam

दामव्यालकटन्यायं भीमभासद्रुटस्थितिम् । श्रुत्वा राघव तत् पश्चाद् यद् इष्टं तत् समाचर

dāmavyālakaṭanyāyaṃ bhīmabhāsadruṭasthitim / śrutvā rāghava tat paścād yad iṣṭaṃ tat samācara

आसीत् पातालकुहरे सर्वाश्चर्यमनोहरे । शम्बरो नाम दैत्येन्द्रो मायामणिमहार्णवः

āsīt pātālakuhare sarvāścaryamanohare / śambaro nāma daityendro māyāmaṇimahārṇavaḥ

आकाशनगरोद्यानरचितासुरमन्दिरः । कृत्रिमोत्तमचन्द्रार्कभूषितात्मीयमण्डलः

ākāśanagarodyānaracitāsuramandiraḥ / kṛtrimottamacandrārkabhūṣitātmīyamaṇḍalaḥ

शिलाशकलसम्भूतपद्माढ्यरमणाचलः । अनन्तविभवारम्भपरिपूरितदानवः

śilāśakalasambhūtapadmāḍhyaramaṇācalaḥ / anantavibhavārambhaparipūritadānavaḥ

गृहरत्नाङ्गनागेयजितामरवधूध्वनिः । चन्द्रबिम्बफलापूर्णक्रीडोपवनपादपः

gṛharatnāṅganāgeyajitāmaravadhūdhvaniḥ / candrabimbaphalāpūrṇakrīḍopavanapādapaḥ

फुल्लनीलोत्पलव्यूहजटालरमणालयः । रत्नहंससमाहूतहेमाम्बुरुहसारसः

phullanīlotpalavyūhajaṭālaramaṇālayaḥ / ratnahaṃsasamāhūtahemāmburuhasārasaḥ

हेमपादपशाखाग्रकृताम्भोरुहकुट्मलः । करञ्जजालजनितमन्दारकुसुमोत्करः

hemapādapaśākhāgrakṛtāmbhoruhakuṭmalaḥ / karañjajālajanitamandārakusumotkaraḥ

रत्नयन्त्रमयानन्तदैत्यनिर्जितवासवः । हिमशीतानलज्वालानिर्मितोद्यानमण्डपः

ratnayantramayānantadaityanirjitavāsavaḥ / himaśītānalajvālānirmitodyānamaṇḍapaḥ

= म्त्_४,२५।१३ सर्वर्तुकुसुमोद्यानजितनन्दननन्दनः । मायासर्पहृतव्यालमलयाचलचन्दनः

= MT_4,25.13 sarvartukusumodyānajitanandananandanaḥ / māyāsarpahṛtavyālamalayācalacandanaḥ

हेमस्त्रीलोकलावण्यजिह्मितान्तःपुराङ्गनः । क्रीडार्थस्पर्धयेशानहतचक्रगदाधरः

hemastrīlokalāvaṇyajihmitāntaḥpurāṅganaḥ / krīḍārthaspardhayeśānahatacakragadādharaḥ

अजस्रोड्डीनरत्नौघताराढ्यस्वपुराम्बरः । नानाकुसुमसम्भारजानुदघ्नकृताङ्गनः

ajasroḍḍīnaratnaughatārāḍhyasvapurāmbaraḥ / nānākusumasambhārajānudaghnakṛtāṅganaḥ

निशास्व् अखिलपातालशतचन्द्रनभस्तलः । स्वसालभञ्जिकालोकगीतिगीतगुणोत्करः

niśāsv akhilapātālaśatacandranabhastalaḥ / svasālabhañjikālokagītigītaguṇotkaraḥ

मायैरावणनागेन्द्रविद्रुतामरवारणः । त्रैलोक्यविभवोत्कर्षपूरितान्तःपुरान्तरः

māyairāvaṇanāgendravidrutāmaravāraṇaḥ / trailokyavibhavotkarṣapūritāntaḥpurāntaraḥ

सर्वसम्पत्तिसुभगस् सर्वैश्वर्यसमन्वितः । समस्तदैत्यसामन्तवन्दिताग्र्यानुशासनः

sarvasampattisubhagas sarvaiśvaryasamanvitaḥ / samastadaityasāmantavanditāgryānuśāsanaḥ

महाभुजवनच्छायाविश्रान्तासुरमण्डलः । सर्वाम्बुधिगुहासाररत्नकुण्डलमण्डितः

mahābhujavanacchāyāviśrāntāsuramaṇḍalaḥ / sarvāmbudhiguhāsāraratnakuṇḍalamaṇḍitaḥ

तस्योत्सादितदेवस्य कठिनोड्डामराकृतेः । बभूव विपुलं सैन्यम् आसुरं सुरनाशनम्

tasyotsāditadevasya kaṭhinoḍḍāmarākṛteḥ / babhūva vipulaṃ sainyam āsuraṃ suranāśanam

तस्मिन् मायाबले सुप्ते देशान्तरगते तथा । तत्सैन्यान्तरम् आजग्मुश् छिद्रं प्राप्य किलामराः

tasmin māyābale supte deśāntaragate tathā / tatsainyāntaram ājagmuś chidraṃ prāpya kilāmarāḥ

अथ शम्बरदैत्येन दुद्रिकह्वद्रुमादयः । रक्षार्थं मत्तसामन्तास् स्वसेनासु नियोजिताः

atha śambaradaityena dudrikahvadrumādayaḥ / rakṣārthaṃ mattasāmantās svasenāsu niyojitāḥ

तान् अप्य् अन्तरम् आसाद्य जघ्नुर् गीर्वाणनायकाः । व्योमान्तरचराश् श्येनाः कलविङ्कान् इवाकुलान्

tān apy antaram āsādya jaghnur gīrvāṇanāyakāḥ / vyomāntaracarāś śyenāḥ kalaviṅkān ivākulān

सेनापतीन् पुनश् चान्यांश् चकारासुरसत्तमः । चपलान् उद्भटारावांस् तरङ्गान् इव सागरः

senāpatīn punaś cānyāṃś cakārāsurasattamaḥ / capalān udbhaṭārāvāṃs taraṅgān iva sāgaraḥ

देवास् तान् अपि तस्याशु जघ्नुस् तेन स कोपवान् । जगामामरनाशाय परिपूर्णस् त्रिविष्टपम्

devās tān api tasyāśu jaghnus tena sa kopavān / jagāmāmaranāśāya paripūrṇas triviṣṭapam

तत्रास्य मायाभीतास् ते सुरा अन्तर्धिम् आययुः । मेरुकाननकुञ्जेषु मृगा गौरीगुरोर् इव

tatrāsya māyābhītās te surā antardhim āyayuḥ / merukānanakuñjeṣu mṛgā gaurīguror iva

क्रन्दत्क्षुद्रामरगणं बाष्पक्लिन्नसुरीमुखम् । शून्यं ददर्श स स्वर्गं कल्पक्षीणजगत्समम्

krandatkṣudrāmaragaṇaṃ bāṣpaklinnasurīmukham / śūnyaṃ dadarśa sa svargaṃ kalpakṣīṇajagatsamam

विहृत्य कुपितस् तत्र लब्धम् आहृत्य शम्बरः । लोकपालपुरीर् दग्ध्वा जगामात्मीयम् आलयम्

vihṛtya kupitas tatra labdham āhṛtya śambaraḥ / lokapālapurīr dagdhvā jagāmātmīyam ālayam

एवं दृढतरीभूते द्वेषे दानवदेवयोः । देवास् स्वर्गं परित्यज्य दिक्षु जग्मुर् अदर्शनम्

evaṃ dṛḍhatarībhūte dveṣe dānavadevayoḥ / devās svargaṃ parityajya dikṣu jagmur adarśanam

अथ शम्बरदैत्येन ये ये सेनाधिनायकाः । क्रियन्ते यत्नतस् तांस् ताञ् जघ्नुर् यत्नपरास् सुराः

atha śambaradaityena ye ye senādhināyakāḥ / kriyante yatnatas tāṃs tāñ jaghnur yatnaparās surāḥ

यावद् उद्वेगम् आपन्नश् शम्बरः कोपवान् भृशम् । तार्णो ऽभि वातम् अनल इव जज्वाल चोच्छ्वसन्

yāvad udvegam āpannaś śambaraḥ kopavān bhṛśam / tārṇo 'bhi vātam anala iva jajvāla cocchvasan

त्रैलोक्यम् अपि चान्विष्य न देवांल् लब्धवान् अथ । परेणापि प्रयत्नेन सुकृतानीव दुष्कृती

trailokyam api cānviṣya na devāṃl labdhavān atha / pareṇāpi prayatnena sukṛtānīva duṣkṛtī

ससर्ज मायया घोरान् असुरांस् त्रीन् महाबलान् । बलरक्षार्थम् उदितान् कालान् मूर्तिम् इवास्थितान्

sasarja māyayā ghorān asurāṃs trīn mahābalān / balarakṣārtham uditān kālān mūrtim ivāsthitān

निर्मिता मायया भीमाः कल्पपादपबाहवः । उदगुस् ते महाकायाः पक्षक्षुब्धा इवाद्रयः

nirmitā māyayā bhīmāḥ kalpapādapabāhavaḥ / udagus te mahākāyāḥ pakṣakṣubdhā ivādrayaḥ

दामा व्यालः कटश् चेति नामभिः परिलाञ्छिताः । यथाप्राप्तैककर्तारश् चेतनामात्रधर्मिणः

dāmā vyālaḥ kaṭaś ceti nāmabhiḥ parilāñchitāḥ / yathāprāptaikakartāraś cetanāmātradharmiṇaḥ

अभावात् कर्मणां ते च प्राक्तनानाम् अवासनाः । निर्विकल्पकचिन्मात्रपरिस्पन्दैककर्मिणः

abhāvāt karmaṇāṃ te ca prāktanānām avāsanāḥ / nirvikalpakacinmātraparispandaikakarmiṇaḥ

कर्मबीजं कलां तन्वीं दधाना मननात्मिकाम् । अपुष्टां कृत्रिमाम् अन्तर् आदायोदयम् आगताः

karmabījaṃ kalāṃ tanvīṃ dadhānā mananātmikām / apuṣṭāṃ kṛtrimām antar ādāyodayam āgatāḥ

पारम्पर्येण ते ह्य् अत्र काकतालीयवद् भटाः । प्रकृताम् अनुवर्तन्ते क्रियाम् उज्झितवासनाः

pāramparyeṇa te hy atra kākatālīyavad bhaṭāḥ / prakṛtām anuvartante kriyām ujjhitavāsanāḥ

अर्धसुप्ता यथा बालास् स्वाङ्गैर् इङ्गन्ति केवलम् । वासनात्माभिमानाभ्यां हीनास् ते तद्वद् एव हि

ardhasuptā yathā bālās svāṅgair iṅganti kevalam / vāsanātmābhimānābhyāṃ hīnās te tadvad eva hi

नाभिपातं न चापातं विदुस् ते न पलायनम् । न जीवितं न मरणं न रणं च जयाजयौ

nābhipātaṃ na cāpātaṃ vidus te na palāyanam / na jīvitaṃ na maraṇaṃ na raṇaṃ ca jayājayau

केवलं सैनिकान् अग्रे दृष्ट्वाभिहननोद्यतान् । अभिजघ्नुः परान् आजौ प्रहारदलिताद्रयः

kevalaṃ sainikān agre dṛṣṭvābhihananodyatān / abhijaghnuḥ parān ājau prahāradalitādrayaḥ

शम्बरश् चिन्तयाम् आस परितुष्टमनाः पुरे । विजेष्यते हि मत्सेना मायासुरसुरक्षिता

śambaraś cintayām āsa parituṣṭamanāḥ pure / vijeṣyate hi matsenā māyāsurasurakṣitā

इष्टानिष्टाभिर् एते हि वासनाभिस् समुज्झिताः । ततो रणे बिभ्यति नो विद्रवन्ति च न स्थिराः

iṣṭāniṣṭābhir ete hi vāsanābhis samujjhitāḥ / tato raṇe bibhyati no vidravanti ca na sthirāḥ

यदैते न पलायन्ते देवैर् अभिहता अपि । तदैषातिबला सेना ममेदानीं व्यवस्थिता

yadaite na palāyante devair abhihatā api / tadaiṣātibalā senā mamedānīṃ vyavasthitā

अतिबलासुरदोर्द्रुमपालिता मम चमूस् स्थिरताम् अलम् एष्यति । अमरवारणदन्तविघट्टनेष्व् अमरपर्वतहेममही यथा

atibalāsuradordrumapālitā mama camūs sthiratām alam eṣyati / amaravāraṇadantavighaṭṭaneṣv amaraparvatahemamahī yathā

दामव्यालकटोत्पत्तिर् नाम सर्गः अष्टमस् सर्गः इति निर्णीय दैत्येन्द्रो दामव्यालकटान्विताम् । सेनां सम्प्रेषयाम् आस भूतलं देवनाशिनीम्

dāmavyālakaṭotpattir nāma sargaḥ aṣṭamas sargaḥ iti nirṇīya daityendro dāmavyālakaṭānvitām / senāṃ sampreṣayām āsa bhūtalaṃ devanāśinīm

= म्त्_४,२६।१ दैत्यास् सागरकुञ्जेभ्यः कन्दरेभ्यस् सुराचलात् । उदगुर् भीमनिर्ह्रादास् सपक्षगिरिलीलया

= MT_4,26.1 daityās sāgarakuñjebhyaḥ kandarebhyas surācalāt / udagur bhīmanirhrādās sapakṣagirilīlayā

रोदसीकुहरं हस्तप्रहारहतभास्करम् । दानवाः पूरयाम् आसुर् दामव्यालकटेरिताः

rodasīkuharaṃ hastaprahārahatabhāskaram / dānavāḥ pūrayām āsur dāmavyālakaṭeritāḥ

अथोत्तस्थुर् निकुञ्जेभ्यः कन्दरेभ्यस् सुराचलात् । प्रलयान्त इवाक्षुब्धा भीतास् स्वर्वासिनां गणाः

athottasthur nikuñjebhyaḥ kandarebhyas surācalāt / pralayānta ivākṣubdhā bhītās svarvāsināṃ gaṇāḥ

देवासुरपताकिन्योस् तद् युद्धम् अभवत् तयोः । अकालोल्बणकल्पान्तभीषणं भुवनान्तरे

devāsurapatākinyos tad yuddham abhavat tayoḥ / akālolbaṇakalpāntabhīṣaṇaṃ bhuvanāntare

पेतुः प्रलयपर्यस्तसचन्द्रार्काद्रिवद् दिवः । शिरांसि कुण्डलोद्वान्ततेजःपीततमांस्य् अधः

petuḥ pralayaparyastasacandrārkādrivad divaḥ / śirāṃsi kuṇḍalodvāntatejaḥpītatamāṃsy adhaḥ

जुघूर्णुर् भटनिर्मुक्तसिंहनादविराविताः । प्रलयानिलसम्पूरैस् साट्टहासा इवाद्रयः

jughūrṇur bhaṭanirmuktasiṃhanādavirāvitāḥ / pralayānilasampūrais sāṭṭahāsā ivādrayaḥ

रेजुर् आत्मशिलातुल्यहेतिपातार्तवृत्तयः । कुलाचलतटा भीतविभ्रान्तहरिमण्डलाः

rejur ātmaśilātulyahetipātārtavṛttayaḥ / kulācalataṭā bhītavibhrāntaharimaṇḍalāḥ

तेरुः परस्पराघातहतहेतिसमुत्थिताः । लोलानलकणाः कल्पविशीर्णा इव तारकाः

teruḥ parasparāghātahatahetisamutthitāḥ / lolānalakaṇāḥ kalpaviśīrṇā iva tārakāḥ

विलेसू रक्तमांसौघपूर्णैकार्णवतीरगाः । कल्पतालतनूत्ताला वेतालास् तारतालिनः

vilesū raktamāṃsaughapūrṇaikārṇavatīragāḥ / kalpatālatanūttālā vetālās tāratālinaḥ

प्रस्फुरद्रुधिरासारशान्तपांसुपयोधरे । व्योम्नि हेतिहतक्षुण्णमौलिकुण्डलकोटयः

prasphuradrudhirāsāraśāntapāṃsupayodhare / vyomni hetihatakṣuṇṇamaulikuṇḍalakoṭayaḥ

बभूवुर् भास्कराकारैः कल्पपादपबाहुभिः । प्रहारदलिताद्रीन्द्रैर् दैत्यैर् निर्विवरा दिशः

babhūvur bhāskarākāraiḥ kalpapādapabāhubhiḥ / prahāradalitādrīndrair daityair nirvivarā diśaḥ

जग्मुर् ज्वलदसिव्रातपातपाटितभित्तयः । कणप्रकरतां शैलाः कल्पाग्निवलिता इव

jagmur jvaladasivrātapātapāṭitabhittayaḥ / kaṇaprakaratāṃ śailāḥ kalpāgnivalitā iva

देवास् तेजस् समाजग्मुर् अश्वमेधैधिता इव । असुरान् अनुसस्रुस् ताञ् जलदान् इव वायवः

devās tejas samājagmur aśvamedhaidhitā iva / asurān anusasrus tāñ jaladān iva vāyavaḥ

जगृहुस् तान् अथाक्रम्य जरदाखून् इवोतवः । रेजुस् सुरासुराः फुल्लवनलोलाद्रिवद् दिवि

jagṛhus tān athākramya jaradākhūn ivotavaḥ / rejus surāsurāḥ phullavanalolādrivad divi

ते ऽन्योऽन्यं पूरयाम् आसुश् शस्त्रपूरैर् दिशो दश । वनानि कुसुमव्रातैस् सुमेरोर् इव मारुताः

te 'nyo'nyaṃ pūrayām āsuś śastrapūrair diśo daśa / vanāni kusumavrātais sumeror iva mārutāḥ

घोरं समभवद् युद्धं देवदानवसैन्ययोः । रोदोरन्ध्रोडुम्बरान्तर् महामषकसङ्घयोः

ghoraṃ samabhavad yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ / rodorandhroḍumbarāntar mahāmaṣakasaṅghayoḥ

अथोदपतद् उन्नासैर् लोकपालेभमण्डलैः । कल्पाभ्रैः पूरिताकारो दारुणस् समरारवः

athodapatad unnāsair lokapālebhamaṇḍalaiḥ / kalpābhraiḥ pūritākāro dāruṇas samarāravaḥ

पिण्डग्रहेण नभसि भूभाग इव कुट्टिमम् । मुष्टिग्राह्यो महामेघमन्थरोदरपीवरः

piṇḍagraheṇa nabhasi bhūbhāga iva kuṭṭimam / muṣṭigrāhyo mahāmeghamantharodarapīvaraḥ

प्रथमापातसम्पिष्टशस्त्रशैलरटत्तटः । स्फुटद्धृदयनिस्सत्त्वकर्कशाक्रन्दघर्घरः

prathamāpātasampiṣṭaśastraśailaraṭattaṭaḥ / sphuṭaddhṛdayanissattvakarkaśākrandaghargharaḥ

प्रलयप्रत्ययोल्लासिकल्पाभ्रारवबृंहणः । द्वादशादित्यसङ्घट्टद्रवत्काञ्चनसन्निभः

pralayapratyayollāsikalpābhrāravabṛṃhaṇaḥ / dvādaśādityasaṅghaṭṭadravatkāñcanasannibhaḥ

ब्रह्माण्डकुड्यसङ्घट्टात् परावृत्यावनिं गतः । महास्रोतःपयःपूरस् सेत्वाहत इवाकरम्

brahmāṇḍakuḍyasaṅghaṭṭāt parāvṛtyāvaniṃ gataḥ / mahāsrotaḥpayaḥpūras setvāhata ivākaram

चलत्सपक्षशैलेन्द्रपक्षवातबलध्वनिः । कठिनापूरणोड्डीनस्फुटच्छैलेन्द्रकन्दरः

calatsapakṣaśailendrapakṣavātabaladhvaniḥ / kaṭhināpūraṇoḍḍīnasphuṭacchailendrakandaraḥ

मन्दरोद्धूतदुग्धाब्धिसङ्क्षोभसदृशांशकः । प्रतिश्रुद्घुङ्घुमास्फोटघट्टितद्वीपजन्तुभूः

mandaroddhūtadugdhābdhisaṅkṣobhasadṛśāṃśakaḥ / pratiśrudghuṅghumāsphoṭaghaṭṭitadvīpajantubhūḥ

सेनयोः क्रुद्धयोर् आसीद् युद्धम् उद्धतदानवम् । निष्पिष्टनगरग्रामगिरिकाननमानवम्

senayoḥ kruddhayor āsīd yuddham uddhatadānavam / niṣpiṣṭanagaragrāmagirikānanamānavam

महाहेतिशतच्छिन्नदानवाचलपूर्णदिक् । अन्योऽन्यहतहेत्यद्रिचूर्णपूर्णाम्बरोदरम्

mahāhetiśatacchinnadānavācalapūrṇadik / anyo'nyahatahetyadricūrṇapūrṇāmbarodaram

भुसुण्डीमण्डलास्फोटस्फुटन्मेरुशिरश्शतम् । शरमारुतनिर्लूनदैत्यदेवासुराम्बुजम्

bhusuṇḍīmaṇḍalāsphoṭasphuṭanmeruśiraśśatam / śaramārutanirlūnadaityadevāsurāmbujam

चक्रावर्तशतभ्रान्तदेवदैत्यजरत्तृणम् । सेनाप्रवाहकल्लोलवलनावलिताम्बरम्

cakrāvartaśatabhrāntadevadaityajarattṛṇam / senāpravāhakallolavalanāvalitāmbaram

हेत्यद्रिपातनिष्पिष्टपतद्वैमानिकव्रजम् । हस्तानीताब्धिवार्योघप्लावितव्योमपत्तनम्

hetyadripātaniṣpiṣṭapatadvaimānikavrajam / hastānītābdhivāryoghaplāvitavyomapattanam

वहन्महास्त्रावर्तासिशूलशक्तिनदीशतम् । शैलपक्षोद्भटास्फोटजडब्रह्माण्डमण्डपम्

vahanmahāstrāvartāsiśūlaśaktinadīśatam / śailapakṣodbhaṭāsphoṭajaḍabrahmāṇḍamaṇḍapam

दैत्यपार्ष्णिप्रहारौघपतल्लोकेशपत्तनम् । नारीहलहलारावरवत्कनकमन्दिरम्

daityapārṣṇiprahāraughapatallokeśapattanam / nārīhalahalārāvaravatkanakamandiram

लुठद्दैत्याचलोद्धूतमत्तार्णवजलाद्रिभिः । धौतरक्तनभोयोधमुक्तनादद्रवद्व्रजम्

luṭhaddaityācaloddhūtamattārṇavajalādribhiḥ / dhautaraktanabhoyodhamuktanādadravadvrajam

लोकपानेकपाम्भोदच्छन्नच्छन्नार्यमान्वितम् । पुनस् सुरासुरोद्द्योतैर् दृष्टसैन्यकुलाकुलम्

lokapānekapāmbhodacchannacchannāryamānvitam / punas surāsuroddyotair dṛṣṭasainyakulākulam

सपक्षपर्वताकारदानवाद्रिगमागमैः । वहत्पचपचाशब्दभूरिभाङ्करभीषणम्

sapakṣaparvatākāradānavādrigamāgamaiḥ / vahatpacapacāśabdabhūribhāṅkarabhīṣaṇam

आयुधाद्रिविभिन्नाग्रदैत्यपर्वतनिर्झरैः । रक्तैर् अरुणिताशेषवसुधार्णवपर्वतम्

āyudhādrivibhinnāgradaityaparvatanirjharaiḥ / raktair aruṇitāśeṣavasudhārṇavaparvatam

उत्सन्नराष्ट्रनगरविपिनग्रामगह्वरैः । वृतासङ्ख्यासुरेभाश्वमनुष्यरथपर्वतम्

utsannarāṣṭranagaravipinagrāmagahvaraiḥ / vṛtāsaṅkhyāsurebhāśvamanuṣyarathaparvatam

सुतालोत्तालनाराचराजिरेचितचारणम् । कल्पाभ्रपटलासारधारादलितपर्वतम्

sutālottālanārācarājirecitacāraṇam / kalpābhrapaṭalāsāradhārādalitaparvatam

मुष्टिप्रहारपिष्टांसमत्तैरावणवारणम् । महाशनिविनिष्पेषपिष्टोड्डीनकुलाचलम्

muṣṭiprahārapiṣṭāṃsamattairāvaṇavāraṇam / mahāśaniviniṣpeṣapiṣṭoḍḍīnakulācalam

कुपिताग्निज्वलज्ज्वालाजालैर् ज्वलितदानवम् । एकाञ्जलिपुटानीतसमुद्रोत्सादितानलम्

kupitāgnijvalajjvālājālair jvalitadānavam / ekāñjalipuṭānītasamudrotsāditānalam

चान्द्रशैत्यादिसम्भारशिलीकृतमहाजलम् । वनव्यूहेन्धनाग्न्यर्चिर्द्राविताम्बुशिलोच्चयम्

cāndraśaityādisambhāraśilīkṛtamahājalam / vanavyūhendhanāgnyarcirdrāvitāmbuśiloccayam

अस्त्रनिर्मितदुर्वारतमःकल्पान्तरात्रिकम् । मायासूर्यगणोद्द्योतपीतातनुतमःपटम्

astranirmitadurvāratamaḥkalpāntarātrikam / māyāsūryagaṇoddyotapītātanutamaḥpaṭam

मायाग्निवर्षनिपतत्कल्पान्तगणवर्षणम् । सध्रीङ्काराग्निपवनशस्त्रसङ्घट्टकर्षणम्

māyāgnivarṣanipatatkalpāntagaṇavarṣaṇam / sadhrīṅkārāgnipavanaśastrasaṅghaṭṭakarṣaṇam

वज्रवर्षविनिर्धूतशैलवर्षास्त्रसम्भवम् । निद्राबोधास्त्रयुद्धाढ्यं सवर्षावग्रहास्त्रकम्

vajravarṣavinirdhūtaśailavarṣāstrasambhavam / nidrābodhāstrayuddhāḍhyaṃ savarṣāvagrahāstrakam

वहत्क्रकचवृक्षास्त्रं जलाग्न्यस्त्ररणान्वितम् । ब्रह्मास्त्रयुद्धविषमं तमस्तेजोऽस्त्रशारितम्

vahatkrakacavṛkṣāstraṃ jalāgnyastraraṇānvitam / brahmāstrayuddhaviṣamaṃ tamastejo'straśāritam

अस्त्रोद्गीर्णायुधानीकनीरन्ध्रसकलाम्बरम् । शिलावर्षास्त्रवलितं वह्निवर्षास्त्रभासुरम्

astrodgīrṇāyudhānīkanīrandhrasakalāmbaram / śilāvarṣāstravalitaṃ vahnivarṣāstrabhāsuram

पताकामृष्टशशिकैश् चक्रचीत्कारगर्जितैः । मुहूर्तेन रथैर् लङ्घितोदयास्तमयाचलम्

patākāmṛṣṭaśaśikaiś cakracītkāragarjitaiḥ / muhūrtena rathair laṅghitodayāstamayācalam

वज्रप्रहाराविरतम्रियमाणमहासुरम् । शुक्रामरमहाविद्याजायमानापरासुरम्

vajraprahārāviratamriyamāṇamahāsuram / śukrāmaramahāvidyājāyamānāparāsuram

शुभग्रहमहाकेतुपालितानाम् इतस् ततः । उत्पातमङ्गलौघानां युद्धैर् उद्धतकन्धरम्

śubhagrahamahāketupālitānām itas tataḥ / utpātamaṅgalaughānāṃ yuddhair uddhatakandharam

साद्रिखोर्वीसमुद्रद्यु जगद् रुधिरवारिभिः । फुल्लैककिंशुकवनं कुर्वद् दुर्वारवैरतः

sādrikhorvīsamudradyu jagad rudhiravāribhiḥ / phullaikakiṃśukavanaṃ kurvad durvāravairataḥ

पर्वतप्रतिमासङ्ख्यशवपूर्णमहार्णवम् । समग्रतरुशाखांसलम्बलोलमहाशवम्

parvatapratimāsaṅkhyaśavapūrṇamahārṇavam / samagrataruśākhāṃsalambalolamahāśavam

नीयमानैस् स्ववाताक्तैः पक्षपुष्पलसत्फलैः । तालोत्तालैश् शरव्रातवनैर् व्याप्तनभस्तलम्

nīyamānais svavātāktaiḥ pakṣapuṣpalasatphalaiḥ / tālottālaiś śaravrātavanair vyāptanabhastalam

पर्वतप्रतिमासङ्ख्यकबन्धवनबाहुभिः । नृत्यद्भिः पतिताम्भोदविमानसुरतारकम्

parvatapratimāsaṅkhyakabandhavanabāhubhiḥ / nṛtyadbhiḥ patitāmbhodavimānasuratārakam

शरशक्तिगदाप्रासपट्टिसप्रोतपर्वतम् । लोकसप्तकविभ्रष्टकुड्यखण्डाचिताम्बरम्

śaraśaktigadāprāsapaṭṭisaprotaparvatam / lokasaptakavibhraṣṭakuḍyakhaṇḍācitāmbaram

अनारतरसन्मत्तकल्पाभ्रदृढदुन्दुभि । पृष्ठशब्दश्रवोन्नादपातालतलवारणम्

anāratarasanmattakalpābhradṛḍhadundubhi / pṛṣṭhaśabdaśravonnādapātālatalavāraṇam

विनायककराकृष्टदीर्घदानवपर्वतम् । एकदिक्तटनिस्स्पन्दसिद्धसाध्यमरुद्गणम्

vināyakakarākṛṣṭadīrghadānavaparvatam / ekadiktaṭanisspandasiddhasādhyamarudgaṇam

पलायमानगन्धर्वकिन्नरामरचारणम् । शवीभूतक्षतक्षीणपतद्गन्धर्वनायकम्

palāyamānagandharvakinnarāmaracāraṇam / śavībhūtakṣatakṣīṇapatadgandharvanāyakam

किञ्चिल्लब्धजयप्रायदैत्यदानवमण्डलम् । दूयमानसुरानीकम् एकान्तोद्विग्नवासवम्

kiñcillabdhajayaprāyadaityadānavamaṇḍalam / dūyamānasurānīkam ekāntodvignavāsavam

उत्तराशामिलद्वह्निरक्तहेतिबृहत्प्रभम् । प्रतिक्षणं लसद्दाहप्रकाशतिमिरोल्बणम्

uttarāśāmiladvahniraktahetibṛhatprabham / pratikṣaṇaṃ lasaddāhaprakāśatimirolbaṇam

ववुर् अशनिनिपातपिण्डिताङ्गा दलितशिलाशकला दिशां मुखेषु । प्रलयसमयसूचकास् सुराणाम् उरुतरघर्घरघस्मरास् समीराः

vavur aśaninipātapiṇḍitāṅgā dalitaśilāśakalā diśāṃ mukheṣu / pralayasamayasūcakās surāṇām urutaraghargharaghasmarās samīrāḥ

दामव्यालकटसङ्ग्रामवर्णनं नाम सर्गः नवमस् सर्गः तस्मिंस् तदा वर्तमाने घोरे समरसम्भ्रमे । देवासुरशरीरेषु पतत्स्व् अद्रिदलेष्व् इव

dāmavyālakaṭasaṅgrāmavarṇanaṃ nāma sargaḥ navamas sargaḥ tasmiṃs tadā vartamāne ghore samarasambhrame / devāsuraśarīreṣu patatsv adridaleṣv iva

= म्त्_४,२७।१ वहत्स्व् असृक्प्रवाहेषु गङ्गापूरेष्व् इवाम्बरात् । दाम्नि वेष्टितदेवौघे मुक्तक्ष्वेडाघनारवे

= MT_4,27.1 vahatsv asṛkpravāheṣu gaṅgāpūreṣv ivāmbarāt / dāmni veṣṭitadevaughe muktakṣveḍāghanārave

व्याले निजकराकृष्टिपिष्टसर्वसुरालये । कटे कठिनसंरम्भसङ्गराच्छादितामरे

vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye / kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarācchāditāmare

ऐरावणे क्षीणमदे पलायनपरायणे । प्रवृद्धे दानवानीके मध्याह्न इव भास्करे

airāvaṇe kṣīṇamade palāyanaparāyaṇe / pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare

पतितार्धायुधाङ्गानि प्रस्रवद्रुधिराणि च । पयांसीव विसेतूनि देवसैन्यानि दुद्रुवुः

patitārdhāyudhāṅgāni prasravadrudhirāṇi ca / payāṃsīva visetūni devasainyāni dudruvuḥ

दामव्यालकटास् तानि चिरम् अन्तर्हितान्य् अपि । अनुजग्मुर् लसन्नादम् इन्धनानीव पावकाः

dāmavyālakaṭās tāni ciram antarhitāny api / anujagmur lasannādam indhanānīva pāvakāḥ

अन्विष्टान् अपि यत्नेन नालभन्तासुरास् सुरान् । घनजालवनोड्डीनान् सिंहा हरिणकान् इव

anviṣṭān api yatnena nālabhantāsurās surān / ghanajālavanoḍḍīnān siṃhā hariṇakān iva

अलब्धेष्व् अमरौघेषु दामव्यालकटास् तदा । जग्मुः पातालकोशस्थं प्रभुं प्रमुदिताशयाः

alabdheṣv amaraugheṣu dāmavyālakaṭās tadā / jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhuṃ pramuditāśayāḥ

अथ देवा विषण्णास् ते क्षणम् आश्वस्य वै ययुः । जयोपायाय विजिता ब्रह्माणम् अमितौजसम्

atha devā viṣaṇṇās te kṣaṇam āśvasya vai yayuḥ / jayopāyāya vijitā brahmāṇam amitaujasam

तेषाम् आविरभूद् ब्रह्मा रक्तरक्ताननश्रियाम् । सायं रक्तीकृताम्बूनाम् अब्धीनाम् इव चन्द्रमाः

teṣām āvirabhūd brahmā raktaraktānanaśriyām / sāyaṃ raktīkṛtāmbūnām abdhīnām iva candramāḥ

प्रणम्य ते सुरास् तस्मै तम् अर्थं शम्बरेरितम् । सम्यक् प्रकथयाम् आसुर् दामव्यालकटक्रमम्

praṇamya te surās tasmai tam arthaṃ śambareritam / samyak prakathayām āsur dāmavyālakaṭakramam

तम् आकर्ण्याखिलं ब्रह्मा विचार्य च विचारवित् । उवाचेदं सुरानीकम् आश्वासनकरं वचः

tam ākarṇyākhilaṃ brahmā vicārya ca vicāravit / uvācedaṃ surānīkam āśvāsanakaraṃ vacaḥ

ब्रह्मा: हन्त वर्षसहस्रान्ते शम्बरेण हरेः क्रमात् । मर्तव्यम् अमरेशस्य तत्कालं सम्प्रतीक्ष्यताम्

brahmā: hanta varṣasahasrānte śambareṇa hareḥ kramāt / martavyam amareśasya tatkālaṃ sampratīkṣyatām

दामव्यालकटान् एतान् अद्य त्व् अमरसत्तमाः । योधयन्तः पलायध्वं मायायुद्धेन दानवान्

dāmavyālakaṭān etān adya tv amarasattamāḥ / yodhayantaḥ palāyadhvaṃ māyāyuddhena dānavān

युद्धाभ्यासवशाद् एषां मकुराणाम् इवाशये । अहङ्कारचमत्कारः प्रतिबिम्बम् उपैष्यति

yuddhābhyāsavaśād eṣāṃ makurāṇām ivāśaye / ahaṅkāracamatkāraḥ pratibimbam upaiṣyati

गृहीतवासनास् त्व् एते दामव्यालकटास् सुराः । सुजया वो भविष्यन्ति जाललग्नाः खगा इव

gṛhītavāsanās tv ete dāmavyālakaṭās surāḥ / sujayā vo bhaviṣyanti jālalagnāḥ khagā iva

अद्य त्व् अवासना एते सुखदुःखविवर्जिताः । धैर्येणारीन् विनिघ्नन्तो देवदुर्जयतां गताः

adya tv avāsanā ete sukhaduḥkhavivarjitāḥ / dhairyeṇārīn vinighnanto devadurjayatāṃ gatāḥ

वासनातन्तुबद्धा ये आशापाशवशीकृताः । वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव

vāsanātantubaddhā ye āśāpāśavaśīkṛtāḥ / vaśyatāṃ yānti te loke rajjubaddhāḥ khagā iva

ये हि निर्वासना धीरास् सर्वत्रासक्तबुद्धयः । न हृष्यन्ति न कुप्यन्ति दुर्जयास् ते महाधियः

ye hi nirvāsanā dhīrās sarvatrāsaktabuddhayaḥ / na hṛṣyanti na kupyanti durjayās te mahādhiyaḥ

यस्यान्तर्वासनारज्ज्वा ग्रन्थिबन्धश् शरीरिणः । महान् अपि बहुज्ञो ऽपि स बालेनापि जीयते

yasyāntarvāsanārajjvā granthibandhaś śarīriṇaḥ / mahān api bahujño 'pi sa bālenāpi jīyate

अयं सो ऽहम् इदं मे तद् इत्य् आकलितकल्पनः । आपदां पात्रताम् एति पयसाम् इव सागरः

ayaṃ so 'ham idaṃ me tad ity ākalitakalpanaḥ / āpadāṃ pātratām eti payasām iva sāgaraḥ

इयन्मात्रपरिच्छिन्नो येनात्माभव्यभावितः । स सर्वज्ञो ऽपि सर्वत्र परां कृपणतां गतः

iyanmātraparicchinno yenātmābhavyabhāvitaḥ / sa sarvajño 'pi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ

अनन्तस्याप्रमेयस्य येनेयत्ता प्रकल्पिता । आत्मतत्त्वस्य तेनात्मा स्वात्मनैवावशीकृतः

anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā / ātmatattvasya tenātmā svātmanaivāvaśīkṛtaḥ

आत्मनो व्यतिरिक्तं यत् किञ्चिद् अस्ति जगत्त्रये । तत्रोपादेयभावेन बद्धा भवति भावना

ātmano vyatiriktaṃ yat kiñcid asti jagattraye / tatropādeyabhāvena baddhā bhavati bhāvanā

आस्थामात्रम् अनन्तानां दुःखानां कारणं विदुः । अनास्थामात्रम् अभितस् सुखानां कारणं विदुः

āsthāmātram anantānāṃ duḥkhānāṃ kāraṇaṃ viduḥ / anāsthāmātram abhitas sukhānāṃ kāraṇaṃ viduḥ

दामव्यालकटा यावद् अनास्था भावसंस्थितौ । तावन् न नाम जेया वो मषकाणाम् इवानिलाः

dāmavyālakaṭā yāvad anāsthā bhāvasaṃsthitau / tāvan na nāma jeyā vo maṣakāṇām ivānilāḥ

अन्तर्वासनया जन्तुर् दीनताम् अनुयातया । जितो भवत्य् अन्यथा तु मषको ऽप्य् अमराचलः

antarvāsanayā jantur dīnatām anuyātayā / jito bhavaty anyathā tu maṣako 'py amarācalaḥ

विद्यते वासना यत्र तत्र चायाति दीनता । गुणागुणानुविद्धत्वं सतो दृष्टं हि नासतः

vidyate vāsanā yatra tatra cāyāti dīnatā / guṇāguṇānuviddhatvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ

अयं सो ऽहं ममेदं चेत्य् एवम् अन्तस् स्ववासनाम् । यथा दामादयश् शक्र भावयन्ति तथा कुरु

ayaṃ so 'haṃ mamedaṃ cety evam antas svavāsanām / yathā dāmādayaś śakra bhāvayanti tathā kuru

या या जनस्य विपदो भावाभावदशाश् च याः । तृष्णाकरञ्जवल्ल्यास् ता मञ्जर्यः कटुकोमलाः

yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāś ca yāḥ / tṛṣṇākarañjavallyās tā mañjaryaḥ kaṭukomalāḥ

वासनातन्तुबद्धो ऽयं लोको विपरिवर्तते । सा सुवृद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदम् आगता

vāsanātantubaddho 'yaṃ loko viparivartate / sā suvṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedam āgatā

धीरो ऽप्य् अतिबहुज्ञो ऽपि कुलजो ऽपि महान् अपि । तृष्णया बध्यते जन्तुस् सिंहश् शृङ्खलया यथा

dhīro 'py atibahujño 'pi kulajo 'pi mahān api / tṛṣṇayā badhyate jantus siṃhaś śṛṅkhalayā yathā

देहपादपसंस्थस्य हृदयालयशायिनः । तृष्णा चित्तखगस्यास्य वागुरा परिकल्पिता

dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayaśāyinaḥ / tṛṣṇā cittakhagasyāsya vāgurā parikalpitā

दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते । रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो ऽनिशम् उच्छ्वसन्

dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate / rajjveva bālena khago vivaśo 'niśam ucchvasan

अलम् आयुधभारेण सङ्गरभ्रमणेन च । वासनां सविपर्यासां युक्त्यैव त्वं रिपोः कुरु

alam āyudhabhāreṇa saṅgarabhramaṇena ca / vāsanāṃ saviparyāsāṃ yuktyaiva tvaṃ ripoḥ kuru

अन्तरक्षुभिते धैर्ये रिपोर् अमरनायकाः । न शस्त्राणि न शास्त्राणि न चास्त्राणि जयन्ति वः

antarakṣubhite dhairye ripor amaranāyakāḥ / na śastrāṇi na śāstrāṇi na cāstrāṇi jayanti vaḥ

दामव्यालकटास् त्व् एते युद्धाभ्यासवशेन च । अहङ्कारमयीम् अन्तस् ते ग्रहीष्यन्ति वासनाम्

dāmavyālakaṭās tv ete yuddhābhyāsavaśena ca / ahaṅkāramayīm antas te grahīṣyanti vāsanām

यदि ते यन्त्रपुरुषाश् शम्बरेण विनिर्मिताः । वासनां नाश्रयिष्यन्ति यास्यन्ति तद् अजय्यताम्

yadi te yantrapuruṣāś śambareṇa vinirmitāḥ / vāsanāṃ nāśrayiṣyanti yāsyanti tad ajayyatām

तत् तावद् युक्तियुद्धेन तान् प्रबोधयतामराः । यावद् अभ्यासवशतो भविष्यन्ति सवासनाः

tat tāvad yuktiyuddhena tān prabodhayatāmarāḥ / yāvad abhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ

ततो वध्या भविष्यन्ति भवतां बद्धभावनाः । तृष्णाप्रोताशया लोके न केचन नपेलवाः

tato vadhyā bhaviṣyanti bhavatāṃ baddhabhāvanāḥ / tṛṣṇāprotāśayā loke na kecana napelavāḥ

समविषमम् इदं जगत् समग्रं समुपगतं स्थिरतां स्ववासनातः । चलति च लहरीभरो यथाब्धाव् अत इह सैव चिकित्स्यतां प्रयाता

samaviṣamam idaṃ jagat samagraṃ samupagataṃ sthiratāṃ svavāsanātaḥ / calati ca laharībharo yathābdhāv ata iha saiva cikitsyatāṃ prayātā

दामव्यालकटोपाख्याने पितामहवाक्यं नाम सर्गः दशमस् सर्गः इत्य् उक्त्वा भगवान् देवस् तत्रैवान्तर्धिम् आययौ । वेलावनतटे शब्दं कृत्वेवाम्बुतरङ्गकः

dāmavyālakaṭopākhyāne pitāmahavākyaṃ nāma sargaḥ daśamas sargaḥ ity uktvā bhagavān devas tatraivāntardhim āyayau / velāvanataṭe śabdaṃ kṛtvevāmbutaraṅgakaḥ

= म्त्_४,२८।१ सुरास् त्व् आकर्ण्य तद्वाक्यं जग्मुस् स्वाम् अभितो दिशम् । कमलामोदम् आदाय वनमालाम् इवानिलाः

= MT_4,28.1 surās tv ākarṇya tadvākyaṃ jagmus svām abhito diśam / kamalāmodam ādāya vanamālām ivānilāḥ

दिनानि कतिचित् स्वेषु कान्तेषु स्थिरकान्तिषु । द्विरेफा इव पद्मेषु मन्दिरेषु विशश्रमुः

dināni katicit sveṣu kānteṣu sthirakāntiṣu / dvirephā iva padmeṣu mandireṣu viśaśramuḥ

कञ्चित् कालं समासाद्य स्वात्मोदयकरं शुभम् । चक्रुर् दुन्दुभिनिर्घोषं प्रलयाभ्ररवोपमम्

kañcit kālaṃ samāsādya svātmodayakaraṃ śubham / cakrur dundubhinirghoṣaṃ pralayābhraravopamam

अथ दैत्यैस् सह व्योम्नि तैः पातालतलोत्थितैः । कालक्षेपकरं घोरं पुनर् युद्धम् अवर्तत

atha daityais saha vyomni taiḥ pātālatalotthitaiḥ / kālakṣepakaraṃ ghoraṃ punar yuddham avartata

ववुर् असिशरशक्तिमुद्गरौघा मुसुलगदापरशूग्रचक्रसङ्घाः । अशनिगिरिशिलाहुताशवृक्षा अहिगरुडादिमुखानि चायुधानि

vavur asiśaraśaktimudgaraughā musulagadāparaśūgracakrasaṅghāḥ / aśanigiriśilāhutāśavṛkṣā ahigaruḍādimukhāni cāyudhāni

मायाकृतायुधमहाम्बुघनप्रवाहा क्षिप्रं प्रति प्रतिदिशं परिनिर्जगाम । पाषाणपर्वतमहीतटवृक्षलक्षक्षुब्धाम्बुपूरघनघोषवती नदी द्राक्

māyākṛtāyudhamahāmbughanapravāhā kṣipraṃ prati pratidiśaṃ parinirjagāma / pāṣāṇaparvatamahītaṭavṛkṣalakṣakṣubdhāmbupūraghanaghoṣavatī nadī drāk

मध्यप्रवाहवहदुल्मुकशूलशैलप्रासासिकुन्तशरतोमरमुद्गरेण । गङ्गोपमाम्बुवलितामरमन्दिरेण सर्वासु दिक्ष्व् अशनिवर्षणकर्षणेन

madhyapravāhavahadulmukaśūlaśailaprāsāsikuntaśaratomaramudgareṇa / gaṅgopamāmbuvalitāmaramandireṇa sarvāsu dikṣv aśanivarṣaṇakarṣaṇena

पृथ्व्यादिदारुणशरीरमयी प्रहारदानग्रहे गगनरश्मिशरीरकैव । या योपशाम्यति सुरासुरसिद्धसेना मायाकृता पुनर् उदेति रसेन सैव

pṛthvyādidāruṇaśarīramayī prahāradānagrahe gaganaraśmiśarīrakaiva / yā yopaśāmyati surāsurasiddhasenā māyākṛtā punar udeti rasena saiva

शैलोपमायुधविघट्टितभूधराणि रक्ताम्बुपूरपरिपूर्णमहार्णवानि । देवासुरेन्द्रसुरशैलविरूढकुन्ततालीवनानि ककुभां वदनान्य् अथासन्

śailopamāyudhavighaṭṭitabhūdharāṇi raktāmbupūraparipūrṇamahārṇavāni / devāsurendrasuraśailavirūḍhakuntatālīvanāni kakubhāṃ vadanāny athāsan

उद्गीर्णकुन्तशरशक्तिगदासिचक्रा हेलानिगीर्णसुरदानवमुक्तशैला । काषक्वणत्क्रकचदन्तनखोग्रमाला जीवान्वितापतद् अथायससिंहवृष्टिः

udgīrṇakuntaśaraśaktigadāsicakrā helānigīrṇasuradānavamuktaśailā / kāṣakvaṇatkrakacadantanakhogramālā jīvānvitāpatad athāyasasiṃhavṛṣṭiḥ

उज्ज्वाललोचनविषज्वलनातपोद्यद्दिग्दाहदर्शितयुगान्तदिनेशसेना । उड्डीयमानपरिदीर्घमहीमहीध्रा मत्ताब्धिवद् विषधरावलिर् उल्ललास

ujjvālalocanaviṣajvalanātapodyaddigdāhadarśitayugāntadineśasenā / uḍḍīyamānaparidīrghamahīmahīdhrā mattābdhivad viṣadharāvalir ullalāsa

उन्नादवज्रमकरोत्करकर्करान्तरिक्षाब्धिवीचिवलयैर् वलिताचलेन्द्रैः । आसीज् जगत् सकलम् एव सुसङ्कटाङ्गम् आवर्तिभिर् विविधहेतिनदीप्रवाहैः

unnādavajramakarotkarakarkarāntarikṣābdhivīcivalayair valitācalendraiḥ / āsīj jagat sakalam eva susaṅkaṭāṅgam āvartibhir vividhahetinadīpravāhaiḥ

शैलास्त्रशस्त्रगरुडाचलमालितोच्चनागाङ्गनासुरगणाङ्गनम् अन्तरिक्षम् । आसीत् क्षणं जलधिभिः क्षणम् अग्निपूरैः पूर्णं क्षणं दिनकरैः क्षणम् अन्धकारैः

śailāstraśastragaruḍācalamālitoccanāgāṅganāsuragaṇāṅganam antarikṣam / āsīt kṣaṇaṃ jaladhibhiḥ kṣaṇam agnipūraiḥ pūrṇaṃ kṣaṇaṃ dinakaraiḥ kṣaṇam andhakāraiḥ

गरुडगुडगुडाकुलान्तरिक्षप्रविसृतहेतिहुताशपर्वतौघैः । जगद् अभवद् असह्यकल्पकालज्वलितसुरालयभूतलान्तरालम्

garuḍaguḍaguḍākulāntarikṣapravisṛtahetihutāśaparvataughaiḥ / jagad abhavad asahyakalpakālajvalitasurālayabhūtalāntarālam

उदपतन् वसुधातलतो ऽसुरा गगनम् अद्रितटाद् इव पक्षिणः । अतिबलाद् अपतन् विबुधा भुवि प्रलयचालितशैलशिला इव

udapatan vasudhātalato 'surā gaganam adritaṭād iva pakṣiṇaḥ / atibalād apatan vibudhā bhuvi pralayacālitaśailaśilā iva

शरीररूढोन्नतहेतिवृक्षवनावलीलग्नमहाग्निदाहाः । सुरासुराः प्रापुर् अथाम्बरान्तः कल्पानिलान्दोलितशैलशोभाम्

śarīrarūḍhonnatahetivṛkṣavanāvalīlagnamahāgnidāhāḥ / surāsurāḥ prāpur athāmbarāntaḥ kalpānilāndolitaśailaśobhām

सुरासुराद्रीन्द्रशरीरमुक्तै रक्तप्रवाहैर् अभितो भ्रमद्भिः । बभार पूर्णं परितो ऽम्बराब्धिस् सन्ध्यारुणोद्यच्छतगङ्गम् अङ्गम्

surāsurādrīndraśarīramuktai raktapravāhair abhito bhramadbhiḥ / babhāra pūrṇaṃ parito 'mbarābdhis sandhyāruṇodyacchatagaṅgam aṅgam

गिरिवर्षणम् अम्बुवर्षणं विविधोग्रायुधवर्षणं तथा । विषमाशनिवर्षणं च ते शमम् अन्योऽन्यम् अथाग्निवर्षणम्

girivarṣaṇam ambuvarṣaṇaṃ vividhogrāyudhavarṣaṇaṃ tathā / viṣamāśanivarṣaṇaṃ ca te śamam anyo'nyam athāgnivarṣaṇam

अनयन् नयमार्गकोविदा दलिताशेषगिरीन्द्रभित्तयः । ससृजुश् च समं समन्ततः ककुबङ्गेष्व् इव पुष्पवर्षणम्

anayan nayamārgakovidā dalitāśeṣagirīndrabhittayaḥ / sasṛjuś ca samaṃ samantataḥ kakubaṅgeṣv iva puṣpavarṣaṇam

देवासुरास् सरससङ्गरसम्भ्रमार्ता अन्योऽन्यम् अङ्गदलनाकुलहेतिहस्ताः । दामेन्द्रडिम्बदहनाः पृथुपीठपीठैः कीर्णासृजो नभसि बभ्रमुर् आक्षिपन्तः

devāsurās sarasasaṅgarasambhramārtā anyo'nyam aṅgadalanākulahetihastāḥ / dāmendraḍimbadahanāḥ pṛthupīṭhapīṭhaiḥ kīrṇāsṛjo nabhasi babhramur ākṣipantaḥ

छिन्नैश् शिरःकरभुजोरुभरैर् भ्रमद्भिर् आकाशकोशशलभैर् अशिवैस् तदानीम् । आसीज् जगज्जठरम् अभ्रवरैर् इवोग्रैर् आभास्करं स्थगितदिक्तटशैलजालम्

chinnaiś śiraḥkarabhujorubharair bhramadbhir ākāśakośaśalabhair aśivais tadānīm / āsīj jagajjaṭharam abhravarair ivograir ābhāskaraṃ sthagitadiktaṭaśailajālam

मत्तानलं क्षुब्धजलानिलार्कं दलद्वनं शीर्णसुरासुरौघम् । ब्रह्माण्डम् आखण्डितकुड्यकोणम् अकालकल्पान्तकरालम् आसीत्

mattānalaṃ kṣubdhajalānilārkaṃ daladvanaṃ śīrṇasurāsuraugham / brahmāṇḍam ākhaṇḍitakuḍyakoṇam akālakalpāntakarālam āsīt

भ्रान्तं भृशं भ्रमितदिक्तटम् अद्रिकूटैर् आत्मप्रमाणघनहेतिहतै रणद्भिः । कूजद्भिर् आर्तिभिर् इवोग्रगुहौघवातैः क्रन्दद्भिर् आपतितसिंहरवैर् अदभ्रैः

bhrāntaṃ bhṛśaṃ bhramitadiktaṭam adrikūṭair ātmapramāṇaghanahetihatai raṇadbhiḥ / kūjadbhir ārtibhir ivograguhaughavātaiḥ krandadbhir āpatitasiṃharavair adabhraiḥ

मायानदीजलधियोधघनाग्निदाहैर् वृक्षैस् सुरासुरशवैर् अचलैश् शिलौघैः । भ्रान्तं शिरस्त्रशरशक्तिगदास्त्रशस्त्रैर् वातावकीर्णवनपर्णवद् अम्बरान्तः

māyānadījaladhiyodhaghanāgnidāhair vṛkṣais surāsuraśavair acalaiś śilaughaiḥ / bhrāntaṃ śirastraśaraśaktigadāstraśastrair vātāvakīrṇavanaparṇavad ambarāntaḥ

अद्रीन्द्रपक्षपरिमाणगमागमैकदुर्वारहस्ततलदारुणताडनैर् द्राक् । आसीत् पतद्भटशरीरगिरीन्द्रघातविभ्रष्टदेवपुरपूर्णजलार्णवौघः

adrīndrapakṣaparimāṇagamāgamaikadurvārahastataladāruṇatāḍanair drāk / āsīt patadbhaṭaśarīragirīndraghātavibhraṣṭadevapurapūrṇajalārṇavaughaḥ

घनघुङ्घुमपूरितान्तरिक्षा क्षतजाक्षालितभूधरान्तराला । रुधिरह्रदवृत्तिवर्तिनी वा भुवनाभोगगुहा तदाकुलाभूत्

ghanaghuṅghumapūritāntarikṣā kṣatajākṣālitabhūdharāntarālā / rudhirahradavṛttivartinī vā bhuvanābhogaguhā tadākulābhūt

अनन्तदिक्प्रसरविकारकारिणी क्षयोदयोन्मुखसुखदुःखदायिनी । रणक्रियासुरसुरसङ्घसङ्कटा तदाभवत् खलु सदृशीह संसृतेः

anantadikprasaravikārakāriṇī kṣayodayonmukhasukhaduḥkhadāyinī / raṇakriyāsurasurasaṅghasaṅkaṭā tadābhavat khalu sadṛśīha saṃsṛteḥ

दामव्यालकटोपाख्याने पुनर्युद्धवर्णनं नाम सर्गः एकादशस् सर्गः एवम्प्रायाकुलारम्भैर् असुरैर् असुहारिभिः । महासाहससंरब्धैर् आरब्धमरणै रणैः

dāmavyālakaṭopākhyāne punaryuddhavarṇanaṃ nāma sargaḥ ekādaśas sargaḥ evamprāyākulārambhair asurair asuhāribhiḥ / mahāsāhasasaṃrabdhair ārabdhamaraṇai raṇaiḥ

= म्त्_४,२९।१ माययाथ विवादेन सन्धिना विग्रहेण च । पलायनेन धैर्येण च्छद्मनोपायनेन च

= MT_4,29.1 māyayātha vivādena sandhinā vigraheṇa ca / palāyanena dhairyeṇa cchadmanopāyanena ca

कार्पण्येनास्त्रयुद्धेन स्वान्तर्धानैश् च भूरिशः । कृतस् स समरो देवैस् त्रिंशद् वर्षाणि पञ्च च

kārpaṇyenāstrayuddhena svāntardhānaiś ca bhūriśaḥ / kṛtas sa samaro devais triṃśad varṣāṇi pañca ca

वर्षाणि दिवसान् मासान् दशाष्टौ पञ्च सप्त च । वर्षाणि पेतुर् वृक्षाग्निहेत्यम्ब्वशनिभूभृताम्

varṣāṇi divasān māsān daśāṣṭau pañca sapta ca / varṣāṇi petur vṛkṣāgnihetyambvaśanibhūbhṛtām

एतावता तु कालेन दृढाभ्यासाद् अहङ्कृतेः । दामादयो ऽहम् इत्य् आस्थां जगृहुर् ग्रस्तचेतसः

etāvatā tu kālena dṛḍhābhyāsād ahaṅkṛteḥ / dāmādayo 'ham ity āsthāṃ jagṛhur grastacetasaḥ

नैकट्यातिशयाद् यद्वद् दर्पणं बिम्बवद् भवेत् । अभ्यासातिशयात् तद्वत् ते ऽप्य् अहङ्कारितां गताः

naikaṭyātiśayād yadvad darpaṇaṃ bimbavad bhavet / abhyāsātiśayāt tadvat te 'py ahaṅkāritāṃ gatāḥ

यद्वद् दूरतरं वस्तु नादर्शे प्रतिबिम्बते । पदार्थवासना तद्वद् अनभ्यासान् न जायते

yadvad dūrataraṃ vastu nādarśe pratibimbate / padārthavāsanā tadvad anabhyāsān na jāyate

यदा दामादयो जाता जाताहङ्कारवासनाः । तदा मे जीवितं मे ऽर्थ इति दैन्यम् उपागमन्

yadā dāmādayo jātā jātāhaṅkāravāsanāḥ / tadā me jīvitaṃ me 'rtha iti dainyam upāgaman

भयवासनया ग्रस्ता मोहवासनया हताः । आशापाशनिबद्धास् ते ततः कृपणतां गताः

bhayavāsanayā grastā mohavāsanayā hatāḥ / āśāpāśanibaddhās te tataḥ kṛpaṇatāṃ gatāḥ

मुधैव ह्य् अनहङ्कारैर् ममत्वम् उपकल्पितम् । रज्ज्वां भुजङ्गत्वम् इव दामव्यालकटैस् ततः

mudhaiva hy anahaṅkārair mamatvam upakalpitam / rajjvāṃ bhujaṅgatvam iva dāmavyālakaṭais tataḥ

आपादमस्तकं देहलतेयं भवतु स्थिरा । ममेति तृष्णाकृपणा दीनतां ते समाययुः

āpādamastakaṃ dehalateyaṃ bhavatu sthirā / mameti tṛṣṇākṛpaṇā dīnatāṃ te samāyayuḥ

स्थिरो भवतु मे देहस् सुखायास्तु धनं मम । इति बद्धधियां तेषां धैर्यम् अन्तर्धिम् आययौ

sthiro bhavatu me dehas sukhāyāstu dhanaṃ mama / iti baddhadhiyāṃ teṣāṃ dhairyam antardhim āyayau

अवासनत्वाद् वपुषाम् अनास्थत्वात् सुरद्विषाम् । याभूत् प्रहारपरता मार्जितैवाशु साभवत्

avāsanatvād vapuṣām anāsthatvāt suradviṣām / yābhūt prahāraparatā mārjitaivāśu sābhavat

कथं स्थिरा जगत्य् अस्मिन् भवेम इति चिन्तया । वेधिता दीनतां जग्मुः पद्मा इव निरम्भसः

kathaṃ sthirā jagaty asmin bhavema iti cintayā / vedhitā dīnatāṃ jagmuḥ padmā iva nirambhasaḥ

तेषां त्व् अर्थान्नपानेषु स्वाहङ्कृतिमतां रतिः । बभूव भवभावस्था भीषणा भवभागिनी

teṣāṃ tv arthānnapāneṣu svāhaṅkṛtimatāṃ ratiḥ / babhūva bhavabhāvasthā bhīṣaṇā bhavabhāginī

अथ तस्मिन् रणे भीत्या सापेक्षत्वम् उपाययुः । मत्तेभगणसंरब्धा वने हरिणका इव

atha tasmin raṇe bhītyā sāpekṣatvam upāyayuḥ / mattebhagaṇasaṃrabdhā vane hariṇakā iva

मरिष्यामो मरिष्याम इति चिन्ताहताशयाः । मन्दं मन्दं किल भ्रेमुः कुपितैरावणे रणे

mariṣyāmo mariṣyāma iti cintāhatāśayāḥ / mandaṃ mandaṃ kila bhremuḥ kupitairāvaṇe raṇe

शरीरैकार्थिनां तेषां भीतानां मरणाद् अति । अल्पसत्त्वतया मूर्ध्नि कृतम् आपत्प्रदं पदम्

śarīraikārthināṃ teṣāṃ bhītānāṃ maraṇād ati / alpasattvatayā mūrdhni kṛtam āpatpradaṃ padam

अथ प्रम्लानसत्त्वास् ते हन्तुम् अग्रगतं भटम् । न शेकुर् इन्धनक्षीणा हविर् दग्धुम् इवाग्नयः

atha pramlānasattvās te hantum agragataṃ bhaṭam / na śekur indhanakṣīṇā havir dagdhum ivāgnayaḥ

विबुधानां प्रहरतां सुदस्युत्वम् उपागताः । क्षतविक्षतसर्वाङ्गास् तस्थुस् सामान्यवद्भटाः

vibudhānāṃ praharatāṃ sudasyutvam upāgatāḥ / kṣatavikṣatasarvāṅgās tasthus sāmānyavadbhaṭāḥ

बहुनात्र किम् उक्तेन मरणाद् भीतचेतसः । दैत्या देवेषु वल्गत्सु दुद्रुवुस् समराजिरात्

bahunātra kim uktena maraṇād bhītacetasaḥ / daityā deveṣu valgatsu dudruvus samarājirāt

तेषु द्रवत्सु सर्वेषु सर्वतो दानवाद्रिषु । दामव्यालकटाख्येषु विख्यातेष्व् असुरालये

teṣu dravatsu sarveṣu sarvato dānavādriṣu / dāmavyālakaṭākhyeṣu vikhyāteṣv asurālaye

तद्दैत्यसैन्यम् अपतत् खाद् विद्रुतम् इतस् ततः । कल्पान्तपवनाधूतं ताराजालम् इवाभितः

taddaityasainyam apatat khād vidrutam itas tataḥ / kalpāntapavanādhūtaṃ tārājālam ivābhitaḥ

अमराचलकुञ्जेषु शिखराणां शिलासु च । तटेषु वारिराशीनां पयोदपटलेषु च

amarācalakuñjeṣu śikharāṇāṃ śilāsu ca / taṭeṣu vārirāśīnāṃ payodapaṭaleṣu ca

सागरावर्तगर्तेषु श्वभ्रेष्व् अथ सरित्सु च । जङ्गलेषु दिगन्तेषु ज्वलत्सु विपिनेषु च

sāgarāvartagarteṣu śvabhreṣv atha saritsu ca / jaṅgaleṣu diganteṣu jvalatsu vipineṣu ca

तद्रणोत्सन्नकोशेषु ग्रामेषु नगरेषु च । अटवीषूग्रयक्षासु मरुषूद्यद्दवाग्निषु

tadraṇotsannakośeṣu grāmeṣu nagareṣu ca / aṭavīṣūgrayakṣāsu maruṣūdyaddavāgniṣu

लोकालोकाचलान्तेषु पर्वतेषु ह्रदेषु च । अन्ध्रद्रमिडकाश्मीरपारसीकपुरेषु च

lokālokācalānteṣu parvateṣu hradeṣu ca / andhradramiḍakāśmīrapārasīkapureṣu ca

नानाम्भोधितरङ्गासु गङ्गाजलघटासु च । द्वीपान्तरेषु दूरेषु जम्बूषण्डलतासु च

nānāmbhodhitaraṅgāsu gaṅgājalaghaṭāsu ca / dvīpāntareṣu dūreṣu jambūṣaṇḍalatāsu ca

सर्वतः पर्वताकाराः पतितास् ते सुरारयः । विस्फोटिताङ्गचरणा विभिन्नकरबाहवः

sarvataḥ parvatākārāḥ patitās te surārayaḥ / visphoṭitāṅgacaraṇā vibhinnakarabāhavaḥ

शाखालग्नान्त्रतन्त्रीका मुक्तरक्तवहच्छटाः । व्यस्ताङ्गखुरमूर्धानो निष्क्रान्तकुपितेक्षणाः

śākhālagnāntratantrīkā muktaraktavahacchaṭāḥ / vyastāṅgakhuramūrdhāno niṣkrāntakupitekṣaṇāḥ

स्वायुधावलनावेगच्छिन्नकङ्कटहेतयः । दूरापातविपर्यस्तपतन्नानाविधांशुकाः

svāyudhāvalanāvegacchinnakaṅkaṭahetayaḥ / dūrāpātaviparyastapatannānāvidhāṃśukāḥ

कण्ठलग्नशिरस्त्राणखटत्कारोग्रभीतयः । शिलाशितशिखाप्रोतदेहभागावलम्बिनः

kaṇṭhalagnaśirastrāṇakhaṭatkārograbhītayaḥ / śilāśitaśikhāprotadehabhāgāvalambinaḥ

शल्मल्यग्रदृढापातप्रोतकङ्कटशङ्कवः । सुशिलाफलकास्फालशतधाशीर्णमस्तकाः

śalmalyagradṛḍhāpātaprotakaṅkaṭaśaṅkavaḥ / suśilāphalakāsphālaśatadhāśīrṇamastakāḥ

सर्व एव सकलासु सशस्त्राः पातमात्रसमनन्तरम् एव । दिक्षु नाशम् अगमन्न् असुरेन्द्राः पांसवो ऽम्बुधिगताः पयसीव

sarva eva sakalāsu saśastrāḥ pātamātrasamanantaram eva / dikṣu nāśam agamann asurendrāḥ pāṃsavo 'mbudhigatāḥ payasīva

दामव्यालकटोपाख्याने ऽसुरपरिभ्रंशो नाम सर्गः द्वादशस् सर्गः इति तुष्टेषु देवेषु दानवेषु हतेषु च । दामव्यालकटा दीना बभूवुर् भयविह्वलाः

dāmavyālakaṭopākhyāne 'suraparibhraṃśo nāma sargaḥ dvādaśas sargaḥ iti tuṣṭeṣu deveṣu dānaveṣu hateṣu ca / dāmavyālakaṭā dīnā babhūvur bhayavihvalāḥ

= म्त्_४,३०।१ जज्वाल ज्वलितः कोपी कल्पान्ताग्निर् इव ज्वलन् । शम्बरश् शमितानीको दामव्यालकटान् प्रति

= MT_4,30.1 jajvāla jvalitaḥ kopī kalpāntāgnir iva jvalan / śambaraś śamitānīko dāmavyālakaṭān prati

शम्बरस्य भयाद् गत्वा पातालम् अथ सप्तमम् । दामव्यालकटास् तस्थुस् त्यक्त्वा दानवमण्डलम्

śambarasya bhayād gatvā pātālam atha saptamam / dāmavyālakaṭās tasthus tyaktvā dānavamaṇḍalam

यमस्य किङ्करास् तत्र वेतालत्रासनक्षमाः । कुकुहा नाम तिष्ठन्ति नरकार्णवपालकाः

yamasya kiṅkarās tatra vetālatrāsanakṣamāḥ / kukuhā nāma tiṣṭhanti narakārṇavapālakāḥ

चिन्ता इव घनाकारा दुहितॄस् तु क्रमाद् ददुः

cintā iva ghanākārā duhitṝs tu kramād daduḥ

तैस् सार्धं नीतवन्तस् ते तत्र दामादयो ऽवधिम् । दशवर्षसहस्रान्ताम् आत्तानन्तकुवासनाः

tais sārdhaṃ nītavantas te tatra dāmādayo 'vadhim / daśavarṣasahasrāntām āttānantakuvāsanāḥ

इयं मे वनिता रम्या ममेयं प्रभुतेति च । कुकुहस्नेहबद्धानां कालस् तेषां व्यवर्तत

iyaṃ me vanitā ramyā mameyaṃ prabhuteti ca / kukuhasnehabaddhānāṃ kālas teṣāṃ vyavartata

धर्मराजो ऽथ तं देशं कदाचित् समुपाययौ । महानरककार्याणां विचारार्थं यदृच्छया

dharmarājo 'tha taṃ deśaṃ kadācit samupāyayau / mahānarakakāryāṇāṃ vicārārthaṃ yadṛcchayā

अपरिज्ञातम् एनं ते धर्मराजं त्रयो ऽसुराः । न प्रणेमुर् विनाशाय सामान्यम् इव किङ्करम्

aparijñātam enaṃ te dharmarājaṃ trayo 'surāḥ / na praṇemur vināśāya sāmānyam iva kiṅkaram

अथ वैवस्वतेनैते ज्वलितश्वभ्रभूमिषु । विहितभ्रूपरिस्पन्दम् आदेशेन निवेशिताः

atha vaivasvatenaite jvalitaśvabhrabhūmiṣu / vihitabhrūparispandam ādeśena niveśitāḥ

तत्र ते करुणाक्रन्दास् ससुहृद्दारबान्धवाः । दग्धास् सपर्णविटपा वृक्षा इव दवानलैः

tatra te karuṇākrandās sasuhṛddārabāndhavāḥ / dagdhās saparṇaviṭapā vṛkṣā iva davānalaiḥ

स्वया वासनया जातास् तथैव क्रूरया पुनः । वधकर्मकराकाराः कैराता राजकिङ्कराः

svayā vāsanayā jātās tathaiva krūrayā punaḥ / vadhakarmakarākārāḥ kairātā rājakiṅkarāḥ

तज् जन्माथ परित्यज्य जातास् सुह्मेषु वायसाः । तदन्ते गृध्रतां यातास् ततो ऽपि बकतां गताः

taj janmātha parityajya jātās suhmeṣu vāyasāḥ / tadante gṛdhratāṃ yātās tato 'pi bakatāṃ gatāḥ

शवरत्वं त्रिगर्तेषु मेषत्वं बर्बरेषु च । मगधेष्व् अथ कीटत्वं चक्रुस् ते वक्रबुद्धयः

śavaratvaṃ trigarteṣu meṣatvaṃ barbareṣu ca / magadheṣv atha kīṭatvaṃ cakrus te vakrabuddhayaḥ

अनुभूयेतराम् अत्र चित्रां योनिपरम्पराम् । अद्य मत्स्यास् स्थिता राम कश्मीरारण्यपल्वले

anubhūyetarām atra citrāṃ yoniparamparām / adya matsyās sthitā rāma kaśmīrāraṇyapalvale

दावाग्निक्वथिताल्पाल्पपङ्ककल्कानुपायिनः । न म्रियन्ते न जीवन्ति जरज्जम्बालजर्जराः

dāvāgnikvathitālpālpapaṅkakalkānupāyinaḥ / na mriyante na jīvanti jarajjambālajarjarāḥ

विचित्रयोनिसंरम्भम् अनुभूय पुनः पुनः । भूत्वा भूत्वा पुनर् नष्टास् तरङ्गा जलधाव् इव

vicitrayonisaṃrambham anubhūya punaḥ punaḥ / bhūtvā bhūtvā punar naṣṭās taraṅgā jaladhāv iva

भवजलधिगतास् ते वासनावातनुन्नास् तृणम् इव चिरम् ऊढा देहरूपैस् तरङ्गैः । उपशमम् अनुयाता राम नाद्याप्य् अनन्तं परिकलय महत्त्वं दारुणं वासनायाः

bhavajaladhigatās te vāsanāvātanunnās tṛṇam iva ciram ūḍhā deharūpais taraṅgaiḥ / upaśamam anuyātā rāma nādyāpy anantaṃ parikalaya mahattvaṃ dāruṇaṃ vāsanāyāḥ

दामव्यालकटजन्मान्तरवर्णनं नाम सर्गः त्रयोदशस् सर्गः अतः प्रबोधाय तव वच्मि राम महामते । दामव्यालकटन्यायो मा ते ऽस्त्व् इति न लीलया

dāmavyālakaṭajanmāntaravarṇanaṃ nāma sargaḥ trayodaśas sargaḥ ataḥ prabodhāya tava vacmi rāma mahāmate / dāmavyālakaṭanyāyo mā te 'stv iti na līlayā

= म्त्_४,३१।१ अविवेकानुसन्धानाच् चित्तम् आपदम् ईदृशीम् । अनन्ततरदुःखाय परिगृह्णाति लीलया

= MT_4,31.1 avivekānusandhānāc cittam āpadam īdṛśīm / anantataraduḥkhāya parigṛhṇāti līlayā

क्व किलामरविध्वंसिशम्बरानीकनाथता । क्व तापतप्तजम्बालजलजर्जरमीनता

kva kilāmaravidhvaṃsiśambarānīkanāthatā / kva tāpataptajambālajalajarjaramīnatā

क्व धैर्यम् अमरानीकविद्रावणकरं महत् । क्व किरातमहीपालक्षुद्रकिङ्कररूपता

kva dhairyam amarānīkavidrāvaṇakaraṃ mahat / kva kirātamahīpālakṣudrakiṅkararūpatā

क्व नाम निरहङ्कारचित्सत्त्वोदारधीरता । क्व मिथ्यावासनावेशाद् अहङ्कारकुकल्पना

kva nāma nirahaṅkāracitsattvodāradhīratā / kva mithyāvāsanāveśād ahaṅkārakukalpanā

शाखाप्रतानगहना संसारविषमञ्जरी । अहङ्काराङ्कुराद् एव समुदेतीयम् आतता

śākhāpratānagahanā saṃsāraviṣamañjarī / ahaṅkārāṅkurād eva samudetīyam ātatā

अहङ्कारम् अतो राम मार्जयान्तः प्रयत्नतः । अहं न कश्चिद् एवेति मार्जयित्वा सुखी भव

ahaṅkāram ato rāma mārjayāntaḥ prayatnataḥ / ahaṃ na kaścid eveti mārjayitvā sukhī bhava

अहङ्काराम्बुदच्छन्नं परमार्थेन्दुमण्डलम् । रसायनमयं शीतम् अदृश्यत्वम् उपागतम्

ahaṅkārāmbudacchannaṃ paramārthendumaṇḍalam / rasāyanamayaṃ śītam adṛśyatvam upāgatam

अहङ्कारपिशाचात्ता दामव्यालकटास् त्रयः । गतास् सत्ताम् असन्तो ऽपि मायामाहात्म्यदानवाः

ahaṅkārapiśācāttā dāmavyālakaṭās trayaḥ / gatās sattām asanto 'pi māyāmāhātmyadānavāḥ

कश्मीरेषु महापद्मसरसीतीरपल्वले । अद्य मत्स्यास् स्थिता राम शेवाललवलालसाः

kaśmīreṣu mahāpadmasarasītīrapalvale / adya matsyās sthitā rāma śevālalavalālasāḥ

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । ते ह्य् असन्तः कथं सन्तस् सम्पन्ना इति मे वद

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ / te hy asantaḥ kathaṃ santas sampannā iti me vada

एवम् एतन् महाबाहो नासद् भवति हि क्वचित् । कदाचित् किञ्चिद् अप्य् एतद् बृहद् भवति वा तनु

evam etan mahābāho nāsad bhavati hi kvacit / kadācit kiñcid apy etad bṛhad bhavati vā tanu

किम् असत् सत् स्थितं ब्रूहि किं तत् सद् वाप्य् असत् स्थितम् । निदर्शनेनानेनैव करिष्ये त्वद्विबोधनम्

kim asat sat sthitaṃ brūhi kiṃ tat sad vāpy asat sthitam / nidarśanenānenaiva kariṣye tvadvibodhanam

सन्त एव स्थितास् सन्तो ब्रह्मन् वयम् इमे किल । दामादयस् त्व् असन्तो ऽपि वक्षि सन्तस् स्थिता इति

santa eva sthitās santo brahman vayam ime kila / dāmādayas tv asanto 'pi vakṣi santas sthitā iti

यथा दामादयो राम स्थिता मायामया इह । असत्या एव सत्याभा मृगतृष्णाम्बुपूरवत्

yathā dāmādayo rāma sthitā māyāmayā iha / asatyā eva satyābhā mṛgatṛṣṇāmbupūravat

तथैवेमे वयम् अपि ससुरासुरदानवाः । असत्या एव वल्गामो याम आयाम एव च

tathaiveme vayam api sasurāsuradānavāḥ / asatyā eva valgāmo yāma āyāma eva ca

अलीकम् एव त्वद्भावो मद्भावो ऽलीक एव च । अनुभूतो ऽप्य् असद्रूपस् स्वप्ने स्वमरणं यथा

alīkam eva tvadbhāvo madbhāvo 'līka eva ca / anubhūto 'py asadrūpas svapne svamaraṇaṃ yathā

मृतो बन्धुर् यथा स्वप्ने ऽप्य् अनुभूतो ऽप्य् असन्मयः । मृतो ऽयम् इति च ज्ञप्तिर् भवेद् एवम् इदं जगत्

mṛto bandhur yathā svapne 'py anubhūto 'py asanmayaḥ / mṛto 'yam iti ca jñaptir bhaved evam idaṃ jagat

एषा हि मूढविषया उक्तिर् एव न राजते । अभ्यासेन विनोदेति नानुभूतेर् अपह्नवः

eṣā hi mūḍhaviṣayā uktir eva na rājate / abhyāsena vinodeti nānubhūter apahnavaḥ

निश्चयो ऽन्तः प्ररूढो यस् स यत्नाभ्यसनं विना । नाशम् आयाति लोके ऽस्मिन् न कदाचन कस्यचित्

niścayo 'ntaḥ prarūḍho yas sa yatnābhyasanaṃ vinā / nāśam āyāti loke 'smin na kadācana kasyacit

इदं जगद् असद् ब्रह्म सत्यम् इत्य् एव वक्ति यः । तम् उन्मत्तम् इवोन्मत्ता विमूढा विहसन्त्य् अलम्

idaṃ jagad asad brahma satyam ity eva vakti yaḥ / tam unmattam ivonmattā vimūḍhā vihasanty alam

अक्षीवक्षीवयोर् ऐक्यं क्व किलेहाज्ञतज्ज्ञयोः । अन्धप्रकाशयोर् बोधे स्याच् छायातपयोर् इव

akṣīvakṣīvayor aikyaṃ kva kilehājñatajjñayoḥ / andhaprakāśayor bodhe syāc chāyātapayor iva

यत्नेनाप्य् अनुभूते ऽर्थे सत्ये कर्तुम् अपह्नवम् । तज्ज्ञो ऽज्ञश् च न शक्नोति शव आक्रमणं यथा

yatnenāpy anubhūte 'rthe satye kartum apahnavam / tajjño 'jñaś ca na śaknoti śava ākramaṇaṃ yathā

ब्रह्म सर्वं जगद् इति वक्तुं तज्ज्ञस्य युज्यते । यतो ऽविद्याननुभवे स तद् एवानुभूतवान्

brahma sarvaṃ jagad iti vaktuṃ tajjñasya yujyate / yato 'vidyānanubhave sa tad evānubhūtavān

प्रबुद्धविषये ह्य् एषा राम वाक् प्रविराजते । बुद्धस्यास्मीति रूपेण किल नास्त्य् एव किञ्चन

prabuddhaviṣaye hy eṣā rāma vāk pravirājate / buddhasyāsmīti rūpeṇa kila nāsty eva kiñcana

ब्रह्मैवेदं परं शान्तम् इत्य् एवानुभवन् सुधीः । अपह्नवस् स्वानुभूतेः कर्तुं तस्य क्व युज्यते

brahmaivedaṃ paraṃ śāntam ity evānubhavan sudhīḥ / apahnavas svānubhūteḥ kartuṃ tasya kva yujyate

परस्माद् व्यतिरेकेण नाहम् आत्मनि किञ्चन । हेमनीवोर्मिकादित्वं न मय्य् अस्ति वसिष्ठता

parasmād vyatirekeṇa nāham ātmani kiñcana / hemanīvormikāditvaṃ na mayy asti vasiṣṭhatā

भूतत्वव्यतिरेकेण मूढो नात्मनि किञ्चन । ऊर्म्यादिबुद्धौ हेमेव नाज्ञे ऽस्ति परमार्थता

bhūtatvavyatirekeṇa mūḍho nātmani kiñcana / ūrmyādibuddhau hemeva nājñe 'sti paramārthatā

मिथ्याहन्तामयो मूढस् सत्यैकात्ममयस् सुधीः । युज्यते न क्वचिन् नाम स्वभावापह्नवो ऽनयोः

mithyāhantāmayo mūḍhas satyaikātmamayas sudhīḥ / yujyate na kvacin nāma svabhāvāpahnavo 'nayoḥ

यो यन्मयस् तस्य तस्मिन् युज्यते ऽपह्नवः कथम् । पुरुषस्य घटो ऽस्मीति वाक्यम् उन्मत्ततैव हि

yo yanmayas tasya tasmin yujyate 'pahnavaḥ katham / puruṣasya ghaṭo 'smīti vākyam unmattataiva hi

तस्मान् नेमे वयं सत्या न च दामादयः क्वचित् । असत्यास् ते वयं चेमे नास्ति नः खलु सम्भवः

tasmān neme vayaṃ satyā na ca dāmādayaḥ kvacit / asatyās te vayaṃ ceme nāsti naḥ khalu sambhavaḥ

सत्यसंवेदनं शुद्धं बोधाकाशं निरञ्जनम् । सत्यं सर्वगतं शान्तम् अस्त्य् अनस्तमितोदयम्

satyasaṃvedanaṃ śuddhaṃ bodhākāśaṃ nirañjanam / satyaṃ sarvagataṃ śāntam asty anastamitodayam

सर्वं सत् तच् च निश्शून्यं नकिञ्चिद् इव संस्थितम् । तत्र व्योम्नि विभान्तीमा निजा भासो ऽङ्ग दृष्टयः

sarvaṃ sat tac ca niśśūnyaṃ nakiñcid iva saṃsthitam / tatra vyomni vibhāntīmā nijā bhāso 'ṅga dṛṣṭayaḥ

यथा तैमिरिकाक्षस्य सहजा एव दृष्टयः । केशोण्डुकादिवद् भान्ति तथेमास् तत्र सृष्टयः

yathā taimirikākṣasya sahajā eva dṛṣṭayaḥ / keśoṇḍukādivad bhānti tathemās tatra sṛṣṭayaḥ

स आत्मानं यथा वेत्ति तथानुभवति क्षणात् । चिदाकाशस् ततो ऽसत्यम् अपि सत्यं तदीक्षणात्

sa ātmānaṃ yathā vetti tathānubhavati kṣaṇāt / cidākāśas tato 'satyam api satyaṃ tadīkṣaṇāt

न सत्यम् अपि नासत्यम् इह तस्माज् जगत्त्रये । यद् यथा वेत्ति चिद् रूपं तत् तथोदेत्य् असंशयम्

na satyam api nāsatyam iha tasmāj jagattraye / yad yathā vetti cid rūpaṃ tat tathodety asaṃśayam

यथा दामादयस् तद्वद् एवेमे ऽभ्युदिता वयम् । सत्यासत्याः किम् अत्राङ्ग तान् प्रत्य् अपि विकल्पना

yathā dāmādayas tadvad eveme 'bhyuditā vayam / satyāsatyāḥ kim atrāṅga tān praty api vikalpanā

अस्यानन्तस्य चिद्व्योम्नस् सर्वगस्य निराकृतेः । चिद् उदेति यथा यान्तस् तथा सा तत्र भात्य् अलम्

asyānantasya cidvyomnas sarvagasya nirākṛteḥ / cid udeti yathā yāntas tathā sā tatra bhāty alam

यत्र दामादिरूपेण संवित् प्रकचते स्वयम् । तथासौ तत्र सम्पन्ना तथाकारानुभूतितः

yatra dāmādirūpeṇa saṃvit prakacate svayam / tathāsau tatra sampannā tathākārānubhūtitaḥ

स्वस्वप्नप्रतिभासस्य जगद् इत्य् अभिधा कृता । चिद्व्योम्नो व्योमवपुषस् तापस्येव मृगाम्बुता

svasvapnapratibhāsasya jagad ity abhidhā kṛtā / cidvyomno vyomavapuṣas tāpasyeva mṛgāmbutā

यत्र प्रबुद्धं चिद्व्योम तत्र दृश्याभिधा कृता । यत्र सुप्तं तु तेनैव तत्र मोक्षाभिधा कृता

yatra prabuddhaṃ cidvyoma tatra dṛśyābhidhā kṛtā / yatra suptaṃ tu tenaiva tatra mokṣābhidhā kṛtā

न च तत् क्वचिद् आसुप्तं न प्रबुद्धं कदाचन । चिद्व्योम केवलं दृश्यं जगद् इत्य् अवगम्यताम्

na ca tat kvacid āsuptaṃ na prabuddhaṃ kadācana / cidvyoma kevalaṃ dṛśyaṃ jagad ity avagamyatām

निर्वाणम् एव सर्गश्रीस् सर्गश्रीर् एव निर्वृतिः । नानयोश् शब्दयोर् अर्थभेदः पर्याययोर् इव

nirvāṇam eva sargaśrīs sargaśrīr eva nirvṛtiḥ / nānayoś śabdayor arthabhedaḥ paryāyayor iva

परमार्थे जगद् इति रूपं वेत्ति स्वयं स्वकम् । यथा तैमिरिकं चक्षुः केशोण्डुकम् इवेक्षितम्

paramārthe jagad iti rūpaṃ vetti svayaṃ svakam / yathā taimirikaṃ cakṣuḥ keśoṇḍukam ivekṣitam

न तत् केशोण्डुकं किञ्चित् सा हि दृष्टिस् तथा स्थिता । नेदं दृश्यम् इदं किञ्चिद् इत्थं चिद्व्योम संस्थितम्

na tat keśoṇḍukaṃ kiñcit sā hi dṛṣṭis tathā sthitā / nedaṃ dṛśyam idaṃ kiñcid itthaṃ cidvyoma saṃsthitam

सर्वत्र सर्वम् इदम् अस्ति यथानुभूतं नो किञ्चन क्वचिद् इहास्ति च नानुभूतम् । शान्तं सद् एकम् इदम् आततम् इत्थम् आस्ते सन्त्यक्तशङ्कम् अपभेदम् अतस् त्वम् आस्स्व

sarvatra sarvam idam asti yathānubhūtaṃ no kiñcana kvacid ihāsti ca nānubhūtam / śāntaṃ sad ekam idam ātatam ittham āste santyaktaśaṅkam apabhedam atas tvam āssva

शिलोदराकारघनं प्रशान्तम् महाचितो रूपम् इदं खम् अच्छम् । नैवास्ति नास्तीति दृशौ क्वचित् स्तो यच् चास्ति तत् साधु तद् एव भाति

śilodarākāraghanaṃ praśāntam mahācito rūpam idaṃ kham accham / naivāsti nāstīti dṛśau kvacit sto yac cāsti tat sādhu tad eva bhāti

निर्वाणप्रकरणं नाम सर्गः चतुर्दशस् सर्गः सताम् अप्य् असताम् एव बालयक्षपिशाचवत् । दामव्यालकटादीनां दुःखस्यान्तः कथं भवेत्

nirvāṇaprakaraṇaṃ nāma sargaḥ caturdaśas sargaḥ satām apy asatām eva bālayakṣapiśācavat / dāmavyālakaṭādīnāṃ duḥkhasyāntaḥ kathaṃ bhavet

= म्त्_४,३२।१ दामव्यालकटार्थं तैस् तदैव यमकिङ्करैः । प्रार्थितेन यमेनोक्तम् इदं शृणु रघूद्वह

= MT_4,32.1 dāmavyālakaṭārthaṃ tais tadaiva yamakiṅkaraiḥ / prārthitena yamenoktam idaṃ śṛṇu raghūdvaha

यदा वियोगम् एष्यन्ति श्रोष्यन्ति च निजां कथाम् । दामादयस् तदा मुक्ता भविष्यन्तीत्य् असंशयम्

yadā viyogam eṣyanti śroṣyanti ca nijāṃ kathām / dāmādayas tadā muktā bhaviṣyantīty asaṃśayam

स्ववृत्तान्तम् इमं कुत्र कदा कथय ते कथम् । श्रोष्यन्ति भगवन् केन वर्ण्यमानं कथाक्रमम्

svavṛttāntam imaṃ kutra kadā kathaya te katham / śroṣyanti bhagavan kena varṇyamānaṃ kathākramam

कश्मीरेषु महापद्मसरसीतीरपल्वले । भूयो भूयो ऽनुभूयैते मत्स्ययोनिपरम्पराम्

kaśmīreṣu mahāpadmasarasītīrapalvale / bhūyo bhūyo 'nubhūyaite matsyayoniparamparām

आलानिताशया लोलाः कालेन लयम् आगताः । तत्रैव पद्मसरसि ते भविष्यन्ति सारसाः

ālānitāśayā lolāḥ kālena layam āgatāḥ / tatraiva padmasarasi te bhaviṣyanti sārasāḥ

तत्र कल्हारमालासु सरोजपटलीषु च । शेवालवरवल्लीषु तरङ्गवलनासु च

tatra kalhāramālāsu sarojapaṭalīṣu ca / śevālavaravallīṣu taraṅgavalanāsu ca

ललत्कुमुददोलासु नीलोत्पललतासु च । शीकरौघाभ्रलेखासु शीतलावर्तवृत्तिषु

lalatkumudadolāsu nīlotpalalatāsu ca / śīkaraughābhralekhāsu śītalāvartavṛttiṣu

सरस्सारससम्भोगान् भुक्त्वा भुवनभूषणाः । विहृत्य सुचिरं कालम् अलम् आगतशुद्धयः

sarassārasasambhogān bhuktvā bhuvanabhūṣaṇāḥ / vihṛtya suciraṃ kālam alam āgataśuddhayaḥ

ते वियुक्ता भविष्यन्ति मुक्तये लब्धयुक्तयः । रजस्सत्त्वतमांसीव भेदप्राप्त्या यदृच्छया

te viyuktā bhaviṣyanti muktaye labdhayuktayaḥ / rajassattvatamāṃsīva bhedaprāptyā yadṛcchayā

कश्मीरमण्डलस्यान्तर् नगरं नगशोभितम् । नाम्नाधिष्ठानम् इत्य् एतच् छ्रीमत् तत्र भविष्यति

kaśmīramaṇḍalasyāntar nagaraṃ nagaśobhitam / nāmnādhiṣṭhānam ity etac chrīmat tatra bhaviṣyati

प्रद्युम्नशिखरं नाम तस्य मध्ये भविष्यति । शृङ्गं लघु सरोजस्य कोशचक्रम् इवोदरे

pradyumnaśikharaṃ nāma tasya madhye bhaviṣyati / śṛṅgaṃ laghu sarojasya kośacakram ivodare

तस्मिन् मूर्ध्नि गिरेर् गेहं को ऽपि राजा करिष्यति । अभ्रङ्कषमहासालं शृङ्गे शृङ्गम् इवापरम्

tasmin mūrdhni girer gehaṃ ko 'pi rājā kariṣyati / abhraṅkaṣamahāsālaṃ śṛṅge śṛṅgam ivāparam

गृहस्येशानकोणाद्रिशिरोभित्तिव्रणोदरे । तस्यानिशम् अविश्रान्तवातोद्धूततृणाङ्किते

gṛhasyeśānakoṇādriśirobhittivraṇodare / tasyāniśam aviśrāntavātoddhūtatṛṇāṅkite

आलये दानवो व्यालः कलविङ्को भविष्यति । प्रथमाल्पश्रुतच्छात्त्र इवार्थरहितारटिः

ālaye dānavo vyālaḥ kalaviṅko bhaviṣyati / prathamālpaśrutacchāttra ivārtharahitāraṭiḥ

तस्मिन्न् एव तदा काले तत्र राजा भविष्यति । श्रीयशस्करदेवाख्यश् स्वर्गे शक्र इवापरः

tasminn eva tadā kāle tatra rājā bhaviṣyati / śrīyaśaskaradevākhyaś svarge śakra ivāparaḥ

दानवो दामनामान्तर् मषकस् तस्य सद्मनि । भविष्यति बृहत्स्तम्भपृष्ठच्छिद्रे मृदुध्वनिः

dānavo dāmanāmāntar maṣakas tasya sadmani / bhaviṣyati bṛhatstambhapṛṣṭhacchidre mṛdudhvaniḥ

अधिष्ठानाभिधे तस्मिन्न् एवोग्रनगरे तदा । रत्नावलीविहाराख्यो विहारो ऽपि भविष्यति

adhiṣṭhānābhidhe tasminn evogranagare tadā / ratnāvalīvihārākhyo vihāro 'pi bhaviṣyati

तस्मिंस् तद्भूमिपामात्यो नरसिंह इति श्रुतः । करामलकवद् दृष्टबन्धमोक्षो भविष्यति

tasmiṃs tadbhūmipāmātyo narasiṃha iti śrutaḥ / karāmalakavad dṛṣṭabandhamokṣo bhaviṣyati

भविष्यति गृहे तस्य क्रीडनक्रकरः खगः । कटो मायासुरो नाम कृतहिञ्जीरपञ्जरः

bhaviṣyati gṛhe tasya krīḍanakrakaraḥ khagaḥ / kaṭo māyāsuro nāma kṛtahiñjīrapañjaraḥ

स नृसिंहो नृपामात्यश् श्लोकैर् विरचिताम् इमाम् । दामव्यालकटादीनां कथयिष्यति सङ्कथाम्

sa nṛsiṃho nṛpāmātyaś ślokair viracitām imām / dāmavyālakaṭādīnāṃ kathayiṣyati saṅkathām

स कटः क्रकरश् श्रुत्वा तां कथां संस्मृतात्मभूः । शान्तमिथ्याहमंशो ऽन्तः परं निर्वाणम् एष्यति

sa kaṭaḥ krakaraś śrutvā tāṃ kathāṃ saṃsmṛtātmabhūḥ / śāntamithyāhamaṃśo 'ntaḥ paraṃ nirvāṇam eṣyati

प्रद्युम्नशिखरप्रान्तवास्तव्यः कलविङ्ककः । तथैत्य स्वकथां श्रुत्वा परं निर्वाणम् एष्यति

pradyumnaśikharaprāntavāstavyaḥ kalaviṅkakaḥ / tathaitya svakathāṃ śrutvā paraṃ nirvāṇam eṣyati

राजमन्दिरदार्वन्तर् व्रणवास्तव्यतां गतः । मषको ऽपि प्रसङ्गेन श्रुत्वा शान्तिम् उपैष्यति

rājamandiradārvantar vraṇavāstavyatāṃ gataḥ / maṣako 'pi prasaṅgena śrutvā śāntim upaiṣyati

प्रद्युम्नशृङ्गाच् चटको मषको राजमन्दिरात् । विहारात् क्रकरश् चेति मोक्षम् एष्यन्ति राघव

pradyumnaśṛṅgāc caṭako maṣako rājamandirāt / vihārāt krakaraś ceti mokṣam eṣyanti rāghava

एष ते कथितस् सर्वो दामव्यालकटक्रमः । मायेयम् एव संसारी शून्यैवात्यन्तभासुरा

eṣa te kathitas sarvo dāmavyālakaṭakramaḥ / māyeyam eva saṃsārī śūnyaivātyantabhāsurā

भ्रमयत्य् अपरिज्ञाता मृगतृष्णाम्बुधीर् इव । संशाम्यति परिज्ञाता मृगतृष्णाम्बुधीर् इव

bhramayaty aparijñātā mṛgatṛṣṇāmbudhīr iva / saṃśāmyati parijñātā mṛgatṛṣṇāmbudhīr iva

महतो ऽपि पदाद् एवं रामाज्ञानवशाद् अधः । पतन्ति मोहिता मूढा दामव्यालकटा इव

mahato 'pi padād evaṃ rāmājñānavaśād adhaḥ / patanti mohitā mūḍhā dāmavyālakaṭā iva

क्व भ्रूक्षेपविनिष्पिष्टमेरुमन्दरसह्यता । क्व राजगृहदार्वन्तर् व्रणे मषकरूपता

kva bhrūkṣepaviniṣpiṣṭamerumandarasahyatā / kva rājagṛhadārvantar vraṇe maṣakarūpatā

क्व चपेटच्छटामात्रपातितार्केन्दुबिम्बता । क्व प्रद्युम्नगिरौ गेहभित्तिव्रणविहङ्गता

kva capeṭacchaṭāmātrapātitārkendubimbatā / kva pradyumnagirau gehabhittivraṇavihaṅgatā

क्व पुष्पलीलयालोलकरतोलितमेरुता । क्वार्ष्यशृङ्गे नृसिंहस्य गृहे क्रकरपोतता

kva puṣpalīlayālolakaratolitamerutā / kvārṣyaśṛṅge nṛsiṃhasya gṛhe krakarapotatā

चिदाकाशो हि मिथ्यैव रजसा रञ्जितप्रभः । स्वरूपम् अत्यजन्न् एव विरूपम् इव बुध्यते

cidākāśo hi mithyaiva rajasā rañjitaprabhaḥ / svarūpam atyajann eva virūpam iva budhyate

स्वयैव वासनाभ्रान्त्या सत्ययेवाप्य् असत्यया । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्येव याति जन्तुर् अवान्तरम्

svayaiva vāsanābhrāntyā satyayevāpy asatyayā / mṛgatṛṣṇāmbubuddhyeva yāti jantur avāntaram

तरन्ति ते भवाम्भोधिं स्वप्रवाहधियैव ये । शास्त्रेणासद् इदं दृश्यम् इति निर्वासनं स्थिताः

taranti te bhavāmbhodhiṃ svapravāhadhiyaiva ye / śāstreṇāsad idaṃ dṛśyam iti nirvāsanaṃ sthitāḥ

तारारवविकारीणि शुष्कतर्कमतानि ये । यान्ति श्वभ्रजलान्य् आशु नाशुभं नाशयन्ति ते

tārāravavikārīṇi śuṣkatarkamatāni ye / yānti śvabhrajalāny āśu nāśubhaṃ nāśayanti te

स्वानुभूतिप्रसिद्धेन मार्गेणागमगामिना । न विनाशो भवत्य् अङ्ग गच्छतां पतताम् इव

svānubhūtiprasiddhena mārgeṇāgamagāminā / na vināśo bhavaty aṅga gacchatāṃ patatām iva

इदं मे स्याद् इदं मे स्याद् इति बुद्धिमतां मतिः । स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन न भस्माप्य् उपतिष्ठते

idaṃ me syād idaṃ me syād iti buddhimatāṃ matiḥ / svena daurbhāgyadainyena na bhasmāpy upatiṣṭhate

वेत्ति नित्यम् उदारात्मा त्रैलोक्यम् अपि यस् तृणम् । तं त्यजन्त्य् आपदस् सर्वा रसतेव जरत्तृणम्

vetti nityam udārātmā trailokyam api yas tṛṇam / taṃ tyajanty āpadas sarvā rasateva jarattṛṇam

परिस्फुरति यस्यान्तर् नित्यं सत्त्वचमत्कृतिः । ब्राह्मम् अण्डम् इवाखण्डं लोकेशाः पालयन्ति तम्

parisphurati yasyāntar nityaṃ sattvacamatkṛtiḥ / brāhmam aṇḍam ivākhaṇḍaṃ lokeśāḥ pālayanti tam

अप्य् आपदि दुरन्तायां नैव रन्तव्यम् अक्रमे । राहुर् अप्य् अक्रमेणैव पिबन्न् अप्य् अमृतं मृतः

apy āpadi durantāyāṃ naiva rantavyam akrame / rāhur apy akrameṇaiva pibann apy amṛtaṃ mṛtaḥ

सच्छास्त्रसाधुसम्पर्कम् अर्कम् उग्रप्रकाशदम् । ये श्रयन्ति न ते यान्ति मोहान्ध्यस्य पुनर् वशम्

sacchāstrasādhusamparkam arkam ugraprakāśadam / ye śrayanti na te yānti mohāndhyasya punar vaśam

अवश्या वश्यम् आयान्ति यान्ति सर्वापदः क्षयम् । अवश्यं भवति श्रेयः क्रेयं यस्य गुणैर् यशः

avaśyā vaśyam āyānti yānti sarvāpadaḥ kṣayam / avaśyaṃ bhavati śreyaḥ kreyaṃ yasya guṇair yaśaḥ

येषां गुणेष्व् असन्तोषो ऽरागो येषां श्रुतं प्रति । सत्य् अव्यसनिनो ये च ते नराः पशवो ऽपरे

yeṣāṃ guṇeṣv asantoṣo 'rāgo yeṣāṃ śrutaṃ prati / saty avyasanino ye ca te narāḥ paśavo 'pare

यशश्चन्द्रिकया येषां भासितं जनहृन्नभः । तेषां क्षीरसमुद्राणां नूनं मूर्तौ स्थितो हरिः

yaśaścandrikayā yeṣāṃ bhāsitaṃ janahṛnnabhaḥ / teṣāṃ kṣīrasamudrāṇāṃ nūnaṃ mūrtau sthito hariḥ

भुक्तं भोक्तव्यम् अखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः । किम् अन्यद् भवभङ्गाय भूयोभोगेष्व् अलुब्धता

bhuktaṃ bhoktavyam akhilaṃ dṛṣṭā draṣṭavyadṛṣṭayaḥ / kim anyad bhavabhaṅgāya bhūyobhogeṣv alubdhatā

यथाक्रमं यथाशास्त्रं यथाचारं यथास्थिति । स्थीयतां मुच्यताम् अन्तर् भोगगार्ध्यम् अवास्तवम्

yathākramaṃ yathāśāstraṃ yathācāraṃ yathāsthiti / sthīyatāṃ mucyatām antar bhogagārdhyam avāstavam

संस्तवः क्रियतां कीर्त्या गुणैर् गगनगामिभिः । त्रायन्ते मृत्युनोपेतं न कदाचन भोगकाः

saṃstavaḥ kriyatāṃ kīrtyā guṇair gaganagāmibhiḥ / trāyante mṛtyunopetaṃ na kadācana bhogakāḥ

गायन्ति सिद्धसुन्दर्यो येषाम् इन्दुसितं यशः । गीतिभिर् गगनाभोगे ते जीवन्ति मृताः परे

gāyanti siddhasundaryo yeṣām indusitaṃ yaśaḥ / gītibhir gaganābhoge te jīvanti mṛtāḥ pare

परमं पौरुषं यत्नम् आस्थायादाय सूद्यमम् । यथाशास्त्रम् अनुद्वेगम् आचारात् को न सिद्धिभाक्

paramaṃ pauruṣaṃ yatnam āsthāyādāya sūdyamam / yathāśāstram anudvegam ācārāt ko na siddhibhāk

यथाशास्त्रं विहरता त्वरा कार्या न सिद्धिषु । चिरकालपरा पक्वा सिद्धिः पुष्टतरा भवेत्

yathāśāstraṃ viharatā tvarā kāryā na siddhiṣu / cirakālaparā pakvā siddhiḥ puṣṭatarā bhavet

वीतशोकभयायासम् अगर्धम् अपयन्त्रणम् । व्यवहारो यथाशास्त्रं क्रियतां मा विनश्यताम्

vītaśokabhayāyāsam agardham apayantraṇam / vyavahāro yathāśāstraṃ kriyatāṃ mā vinaśyatām

जीवो जीर्णान्धकूपेषु भवेष्व् अन्तर्धिम् आगतः । भवतां भूरिभङ्गानाम् अधुनोद्ध्रियताम् अतः

jīvo jīrṇāndhakūpeṣu bhaveṣv antardhim āgataḥ / bhavatāṃ bhūribhaṅgānām adhunoddhriyatām ataḥ

इतः प्रभृति मा भूयो गम्यताम् अधराद् अधः । इदं निर्धार्यतां शास्त्रम् अस्त्रम् आपन्निवारणे

itaḥ prabhṛti mā bhūyo gamyatām adharād adhaḥ / idaṃ nirdhāryatāṃ śāstram astram āpannivāraṇe

रणे रभसनिर्लूनवारणे प्राणम् उज्झताम् । किम् अर्थमात्रया कार्यम् आर्याश् शास्त्रम् अवेक्ष्यताम्

raṇe rabhasanirlūnavāraṇe prāṇam ujjhatām / kim arthamātrayā kāryam āryāś śāstram avekṣyatām

इदं बिम्बम् इदं निम्बम् इति मत्या विचार्यताम् । स्वया परप्रेरणया यात मा पशवो यथा

idaṃ bimbam idaṃ nimbam iti matyā vicāryatām / svayā parapreraṇayā yāta mā paśavo yathā

दौर्भाग्यदायिनी दीना शुभहीनाविचारणा । घनदीर्घमहानिद्रा त्यज्यतां सम्प्रबुध्यताम्

daurbhāgyadāyinī dīnā śubhahīnāvicāraṇā / ghanadīrghamahānidrā tyajyatāṃ samprabudhyatām

सुप्तं मा स्थीयतां वृद्धमन्दकच्छपवच् छनैः । उत्थानम् अङ्गीक्रियतां जरामरणशान्तये

suptaṃ mā sthīyatāṃ vṛddhamandakacchapavac chanaiḥ / utthānam aṅgīkriyatāṃ jarāmaraṇaśāntaye

अनर्थायार्थसम्पत्तिर् भोगौघो भवरोगदः । आपदे सम्पदस् सर्वास् सर्वत्रानादरो जयः

anarthāyārthasampattir bhogaugho bhavarogadaḥ / āpade sampadas sarvās sarvatrānādaro jayaḥ

लोकतन्त्रानुसारेण विचाराद् व्यवहारिणाम् । शास्त्राचाराविरुद्धेन कर्मणा शर्म सिध्यति

lokatantrānusāreṇa vicārād vyavahāriṇām / śāstrācārāviruddhena karmaṇā śarma sidhyati

स्वाचारचारुचरितस्य विविक्तवृत्तेस् संसारदुःखलवसौख्यदशास्व् अगृध्नोः । आयुर् यशांसि च गुणाश् च सहैव लक्ष्म्या फुल्लन्ति माधवलता इव सत्फलाय

svācāracārucaritasya viviktavṛttes saṃsāraduḥkhalavasaukhyadaśāsv agṛdhnoḥ / āyur yaśāṃsi ca guṇāś ca sahaiva lakṣmyā phullanti mādhavalatā iva satphalāya

दामव्यालकटोपाख्याने सदाचारनिरूपणं नाम सर्गः पञ्चदशस् सर्गः सर्वातिशयसाफल्यात् सर्वं सर्वत्र सर्वदा । सम्भवत्य् एव तस्मात् स्वं शुभोद्योगं न सन्त्यजेत्

dāmavyālakaṭopākhyāne sadācāranirūpaṇaṃ nāma sargaḥ pañcadaśas sargaḥ sarvātiśayasāphalyāt sarvaṃ sarvatra sarvadā / sambhavaty eva tasmāt svaṃ śubhodyogaṃ na santyajet

मित्रस्वजनबन्धूनां नन्दिनानन्ददायिना । सरसीशानम् आराध्य मृत्युर् अप्य् उपनिर्जितः

mitrasvajanabandhūnāṃ nandinānandadāyinā / sarasīśānam ārādhya mṛtyur apy upanirjitaḥ

= म्त्_४,३३।२ सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते देवा अपि विमर्दिताः । दानवैर् दानवार्याढ्यैर् गजैः पद्माकरा इव

= MT_4,33.2 sarvotkarṣeṇa vartante devā api vimarditāḥ / dānavair dānavāryāḍhyair gajaiḥ padmākarā iva

मरुत्तनृपतेर् यज्ञे संवर्तेन महर्षिणा । ब्रह्मणेवापरस् सर्गो रचितस् ससुरासुरः

maruttanṛpater yajñe saṃvartena maharṣiṇā / brahmaṇevāparas sargo racitas sasurāsuraḥ

महातिशययुक्तेन विश्वामित्रेण विप्रता । भूयो भूयः प्रयुक्तेन दुष्प्रापा तपसार्जिता

mahātiśayayuktena viśvāmitreṇa vipratā / bhūyo bhūyaḥ prayuktena duṣprāpā tapasārjitā

पिष्टातकाम्बु दुष्प्रापं रसायनम् इवाश्नता । दुर्भगेनेदृशेनाप्तः क्षीरोद उपमन्युना

piṣṭātakāmbu duṣprāpaṃ rasāyanam ivāśnatā / durbhagenedṛśenāptaḥ kṣīroda upamanyunā