Upaśama (Quiescence)

स्थितिप्रकरणं समाप्तम् ५। प्रकरण: उपशान्ति प्रथमस् सर्गः अथ स्थितिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । उपशान्तिप्रकरणं ज्ञातं निर्वाणकारि यत्

sthitiprakaraṇaṃ samāptam 5. prakaraṇa: upaśānti prathamas sargaḥ atha sthitiprakaraṇād anantaram idaṃ śṛṇu / upaśāntiprakaraṇaṃ jñātaṃ nirvāṇakāri yat

शरत्तारकिताकाशस्तिमितायां सुसंसदि । कथयत्य् एवम् आह्लादि वसिष्ठे पावनं वचः

śarattārakitākāśastimitāyāṃ susaṃsadi / kathayaty evam āhlādi vasiṣṭhe pāvanaṃ vacaḥ

श्रवणार्थं च मौनस्थपार्थिवे संसदन्तरे । निवात इव निस्स्पन्दकमले कमलाकरे

śravaṇārthaṃ ca maunasthapārthive saṃsadantare / nivāta iva nisspandakamale kamalākare

विलासिनीषु संशान्तमदमोहबलासु च । शमम् अन्तः प्रयान्तीषु चिरप्रव्राजितास्व् इव

vilāsinīṣu saṃśāntamadamohabalāsu ca / śamam antaḥ prayāntīṣu cirapravrājitāsv iva

कराम्भोरुहहंसेषु लीनेषु श्रवणाद् इव । मूकघुर्घुरघण्टेषु चामरेषु लिपाव् इव

karāmbhoruhahaṃseṣu līneṣu śravaṇād iva / mūkaghurghuraghaṇṭeṣu cāmareṣu lipāv iva

नासाग्रपरिविश्रान्ततर्जन्यङ्गुलिकोटिषु । विचारयत्सु विज्ञानकलां तज्ज्ञेषु राजसु

nāsāgrapariviśrāntatarjanyaṅgulikoṭiṣu / vicārayatsu vijñānakalāṃ tajjñeṣu rājasu

रामे विकासम् आयाते प्रभात इव पङ्कजे । परित्यक्ततमःपीठे सूर्योदय इवाम्बरे

rāme vikāsam āyāte prabhāta iva paṅkaje / parityaktatamaḥpīṭhe sūryodaya ivāmbare

आकर्णयति वासिष्ठीर् गिरो दशरथे रसात् । कलापिनीव जीमूतनिर्ह्रादम् उरुवर्षणम्

ākarṇayati vāsiṣṭhīr giro daśarathe rasāt / kalāpinīva jīmūtanirhrādam uruvarṣaṇam

आहृत्य सर्वभोगेभ्यो मनो मर्कटचञ्चलम् । श्रवणं प्रति यत्नेन भरते मन्त्रिणि स्थिते

āhṛtya sarvabhogebhyo mano markaṭacañcalam / śravaṇaṃ prati yatnena bharate mantriṇi sthite

वसिष्ठोक्त्या परिज्ञाते स्वात्मनीन्दुकलामले । लक्ष्मणे विलसल्लक्ष्ये शिक्षाबलविलक्षणे

vasiṣṭhoktyā parijñāte svātmanīndukalāmale / lakṣmaṇe vilasallakṣye śikṣābalavilakṣaṇe

शत्रुघ्ने शत्रुदलने चेतसा पूर्णतां गते । अलम् आनन्दम् आयाते राकाचन्द्रोपमे स्थिते

śatrughne śatrudalane cetasā pūrṇatāṃ gate / alam ānandam āyāte rākācandropame sthite

सुमन्त्रे मित्रतां याते मनसीन्द्वंशुशीतले । विकासिहृदये जाते तत्काल इव पङ्कजे

sumantre mitratāṃ yāte manasīndvaṃśuśītale / vikāsihṛdaye jāte tatkāla iva paṅkaje

तत्रस्थेषु तथान्येषु तदा मुनिषु राजसु । आधौतचित्तरत्नेषु प्रोच्छ्वसत्स्व् इव चेतसा

tatrastheṣu tathānyeṣu tadā muniṣu rājasu / ādhautacittaratneṣu procchvasatsv iva cetasā

उदभूत् पूरयन्न् आशाः कल्पाभ्ररवमांसलः । अथ मध्याह्नशङ्खानाम् अब्धिघोषसमस् स्वनः

udabhūt pūrayann āśāḥ kalpābhraravamāṃsalaḥ / atha madhyāhnaśaṅkhānām abdhighoṣasamas svanaḥ

महता तेन शब्देन तिरोधानं मुनेर् गिरः । ययुर् जलदनादेन कोकिलध्वनयो यथा

mahatā tena śabdena tirodhānaṃ muner giraḥ / yayur jaladanādena kokiladhvanayo yathā

मुनिर् अन्तरयां चक्रे स्वां वाचम् अथ संसदि । जितसारो गुणः केन महता समुदीर्यते

munir antarayāṃ cakre svāṃ vācam atha saṃsadi / jitasāro guṇaḥ kena mahatā samudīryate

मुहूर्तमात्रम् अथ तं श्रुत्वा मध्याह्ननिस्स्वनम् । घने कोलाहले शान्ते रामं ह

muhūrtamātram atha taṃ śrutvā madhyāhnanissvanam / ghane kolāhale śānte rāmaṃ ha

रामाद्यतनम् एतावद् आह्निकं कथितं मया । प्रातर् अन्यत् प्रवक्ष्यामि वक्तव्यम् अरिमर्दन

rāmādyatanam etāvad āhnikaṃ kathitaṃ mayā / prātar anyat pravakṣyāmi vaktavyam arimardana

इदं नियतितः प्राप्तं कर्तव्यं यद् द्विजन्मनाम् । मध्याह्नसवनं तन् नः कार्यम् आर्यावसीदति

idaṃ niyatitaḥ prāptaṃ kartavyaṃ yad dvijanmanām / madhyāhnasavanaṃ tan naḥ kāryam āryāvasīdati

त्वम् अप्य् उत्तिष्ठ सुभग समस्तां सवनक्रियाम् । आचराचारचतुर स्नानदानार्चनादिकाम्

tvam apy uttiṣṭha subhaga samastāṃ savanakriyām / ācarācāracatura snānadānārcanādikām

इत्य् उक्त्वा मुनिर् उत्तस्थौ समं दशरथेन सः । संसदस् सेन्दुर् आदित्य उदयाद्रितटाद् इव

ity uktvā munir uttasthau samaṃ daśarathena saḥ / saṃsadas sendur āditya udayādritaṭād iva

तयोर् उत्थितयोस् सर्वा सभोत्थातुम् अकम्पत । मन्दवातपरामृष्टा नलिनीवालिलोचना

tayor utthitayos sarvā sabhotthātum akampata / mandavātaparāmṛṣṭā nalinīvālilocanā

उत्तस्थौ सावतंसोत्थभृङ्गमण्डलमण्डिता । करिसेनेव विन्ध्याद्राव् आलोलकरपुष्करा

uttasthau sāvataṃsotthabhṛṅgamaṇḍalamaṇḍitā / kariseneva vindhyādrāv ālolakarapuṣkarā

परस्परांससङ्घट्टचूर्णिताङ्गदमण्डला । रत्नचूर्णारुणाम्भोदसन्ध्यासमयसूचिनी

parasparāṃsasaṅghaṭṭacūrṇitāṅgadamaṇḍalā / ratnacūrṇāruṇāmbhodasandhyāsamayasūcinī

पतदुत्तंसविभ्रान्तभृङ्गोपाहितघुङ्घुमा । मुकुटोद्दामविद्योतशक्रचापीकृताम्बरा

pataduttaṃsavibhrāntabhṛṅgopāhitaghuṅghumā / mukuṭoddāmavidyotaśakracāpīkṛtāmbarā

कान्तालताहस्तदलचलच्चामरमञ्जरी । वनलेखेव विक्षुब्धवरवारणमण्डला

kāntālatāhastadalacalaccāmaramañjarī / vanalekheva vikṣubdhavaravāraṇamaṇḍalā

कचत्कटकरत्नाश्रिकृष्टान्योऽन्यातताम्बरा । वातव्याधूतपुष्पेव मन्दारवनमालिका

kacatkaṭakaratnāśrikṛṣṭānyo'nyātatāmbarā / vātavyādhūtapuṣpeva mandāravanamālikā

कस्तूरीकणनीहाररचितामलवारिदा । शरद्दिक्तटमालेव प्रसृताशेषभूमिपा

kastūrīkaṇanīhāraracitāmalavāridā / śaraddiktaṭamāleva prasṛtāśeṣabhūmipā

लोलमौलिमणिव्रातपाटलाम्बरकोटरा । सन्ध्येवाकुललोलाब्जकार्यसंहारकारिणी

lolamaulimaṇivrātapāṭalāmbarakoṭarā / sandhyevākulalolābjakāryasaṃhārakāriṇī

रत्नांशुसलिलापूरा मुखपद्मनिरन्तरा । पद्मिनीवालिवलिता नूपुरारावसारसा

ratnāṃśusalilāpūrā mukhapadmanirantarā / padminīvālivalitā nūpurārāvasārasā

सन्तता सा सभोत्तस्थौ भूभृच्छतसमाकुला । भूतसन्ततिसम्पूर्णा सृष्टिर् नवम् इवोदिता

santatā sā sabhottasthau bhūbhṛcchatasamākulā / bhūtasantatisampūrṇā sṛṣṭir navam ivoditā

प्रणम्याथ नृपं भूपा निर्ययुर् नृपमन्दिरात् । शक्रचापीकृता रत्नैर् अम्भोधेर् इव वीचयः

praṇamyātha nṛpaṃ bhūpā niryayur nṛpamandirāt / śakracāpīkṛtā ratnair ambhodher iva vīcayaḥ

सामन्ता मन्त्रिणश् चैव वसिष्ठम् अथ भूमिपम् । प्रणम्य जग्मुस् स्नानाय नयविज्ञानकोविदाः

sāmantā mantriṇaś caiva vasiṣṭham atha bhūmipam / praṇamya jagmus snānāya nayavijñānakovidāḥ

वामदेवादयश् चान्ये विश्वामित्रादयस् तथा । वसिष्ठं पुरतः कृत्वा तस्थुर् आमज्जनोन्मुखाः

vāmadevādayaś cānye viśvāmitrādayas tathā / vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā tasthur āmajjanonmukhāḥ

राजा दशरथस् तत्र पूजयित्वा मुनिव्रजम् । तद्विसृष्टो जगामाथ स्वकार्यार्थम् अरिन्दमः

rājā daśarathas tatra pūjayitvā munivrajam / tadvisṛṣṭo jagāmātha svakāryārtham arindamaḥ

वनं वनास्पदा जग्मुर् व्योम व्योमनिवासिनः । नगरं नागराश् चैव प्रातर् आगमनाय ते

vanaṃ vanāspadā jagmur vyoma vyomanivāsinaḥ / nagaraṃ nāgarāś caiva prātar āgamanāya te

महीपतिवसिष्ठाभ्यां प्रणयात् प्रार्थितः प्रभुः । वसिष्ठसद्मनि निशां विश्वामित्रो ऽत्यवाहयत्

mahīpativasiṣṭhābhyāṃ praṇayāt prārthitaḥ prabhuḥ / vasiṣṭhasadmani niśāṃ viśvāmitro 'tyavāhayat

वसिष्ठस् सह विप्रेन्द्रैः पार्थिवैर् मुनिभिस् तथा । उपास्यमानो रामाद्यैस् सर्वैर् दशरथात्मजैः

vasiṣṭhas saha viprendraiḥ pārthivair munibhis tathā / upāsyamāno rāmādyais sarvair daśarathātmajaiḥ

जगाम स्वाश्रमं श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः । अनुयातस् सुरौघेन ब्रह्मलोकम् इवाब्जजः

jagāma svāśramaṃ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ / anuyātas suraughena brahmalokam ivābjajaḥ

तस्मात् प्रदेशाद् रामादीन् मुनिर् दशरथात्मजान् । सर्वान् विसर्जयाम् आस पादोपान्ते नतान् असौ

tasmāt pradeśād rāmādīn munir daśarathātmajān / sarvān visarjayām āsa pādopānte natān asau

नभश्चरान् अवनिचराञ् जलेचरान् विसर्ज्य स स्तुतगुणगोचरांश् चरान् । यथाक्रमं स्वगृह उदारसन्मुनौ चकार ता द्विजजनवासरक्रियाः

nabhaścarān avanicarāñ jalecarān visarjya sa stutaguṇagocarāṃś carān / yathākramaṃ svagṛha udārasanmunau cakāra tā dvijajanavāsarakriyāḥ

प्रथमाह्णिकवर्णनं नाम सर्गः द्वितीयस् सर्गः ते समेत्य गृहं वीरा राजपुत्राश् शशित्विषः । चक्रुस् सर्वम् अशेषेण स्वसद्मसु दिनक्रमम्

prathamāhṇikavarṇanaṃ nāma sargaḥ dvitīyas sargaḥ te sametya gṛhaṃ vīrā rājaputrāś śaśitviṣaḥ / cakrus sarvam aśeṣeṇa svasadmasu dinakramam

वसिष्ठो राघवश् चैव राजानो मुनयो द्विजाः । इति चक्रुस् स्वकार्याणि तदा स्वगृहवीथिषु

vasiṣṭho rāghavaś caiva rājāno munayo dvijāḥ / iti cakrus svakāryāṇi tadā svagṛhavīthiṣu

सस्नुः कमलकल्हारकुमुदोत्पलहारिषु । जलाशयेषु चक्राह्वहंससारसराविषु

sasnuḥ kamalakalhārakumudotpalahāriṣu / jalāśayeṣu cakrāhvahaṃsasārasarāviṣu

गोभूतिलहिरण्यानि शयनान्य् आसनानि च । ददुर् दानानि विप्रेभ्यो भोजनान्य् अंशुकानि च

gobhūtilahiraṇyāni śayanāny āsanāni ca / dadur dānāni viprebhyo bhojanāny aṃśukāni ca

हेमरत्नविचित्रेषु स्वेषु चामरसद्मसु । आनर्चुर् अच्युतेशानहुताशार्कादिकान् सुरान्

hemaratnavicitreṣu sveṣu cāmarasadmasu / ānarcur acyuteśānahutāśārkādikān surān

पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुमित्रगणैस् सह । तत आस्वादयाम् आसुर् भोजनान्य् उचितानि ते

putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhumitragaṇais saha / tata āsvādayām āsur bhojanāny ucitāni te

एतस्मिन् समये चास्मिन् नगरे दिवसो ऽभवत् । तनुर् अष्टांशशेषत्वान् मृद्वातपमनोहरः

etasmin samaye cāsmin nagare divaso 'bhavat / tanur aṣṭāṃśaśeṣatvān mṛdvātapamanoharaḥ

सायन्तनविधिं ते ते तत्कालोचितयेच्छया । अनयन् बन्धुभिस् सार्धं यावद् अस्तं ययौ रविः

sāyantanavidhiṃ te te tatkālocitayecchayā / anayan bandhubhis sārdhaṃ yāvad astaṃ yayau raviḥ

सन्ध्यां ववन्दिरे सुष्ठु जेपुश् चैवाघमर्षणम् । पेठुस् स्तोत्राणि पुण्यानि जगुर् गाथा मनोरमाः

sandhyāṃ vavandire suṣṭhu jepuś caivāghamarṣaṇam / peṭhus stotrāṇi puṇyāni jagur gāthā manoramāḥ

ततश् चाभ्युदिते श्यामाकामिनीशोकहारिणि । क्षीरोदाद् इव माहेन्द्र्यां चन्द्रे ऽवश्यायदायिनि

tataś cābhyudite śyāmākāminīśokahāriṇi / kṣīrodād iva māhendryāṃ candre 'vaśyāyadāyini

शनैर् आस्तीर्णपुष्पेषु कीर्णकर्पूरमुष्टिषु । दीर्घेन्दुबिम्बरम्येषु तस्थुस् तल्पेषु राघवाः

śanair āstīrṇapuṣpeṣu kīrṇakarpūramuṣṭiṣu / dīrghendubimbaramyeṣu tasthus talpeṣu rāghavāḥ

अथ रामाद् ऋते ऽन्येषां तत्र तद्व्यवहारिणी । व्यतीयाय शनैश् श्यामा मुहूर्त इव सुन्दरी

atha rāmād ṛte 'nyeṣāṃ tatra tadvyavahāriṇī / vyatīyāya śanaiś śyāmā muhūrta iva sundarī

तस्थौ रामस् तु ताम् एव वासिष्ठीं वचनावलीम् । चिन्तयन् मधुरोदारां प्राक्पीतां करभो यथा

tasthau rāmas tu tām eva vāsiṣṭhīṃ vacanāvalīm / cintayan madhurodārāṃ prākpītāṃ karabho yathā

किम् इदं नाम संसारभ्रमणं किम् इमे जनाः । भूतानीह विचित्राणि किम् आयान्ति प्रयान्ति किम्

kim idaṃ nāma saṃsārabhramaṇaṃ kim ime janāḥ / bhūtānīha vicitrāṇi kim āyānti prayānti kim

मनसः कीदृशं रूपं कथं चैतत् प्रसृज्यते । मायेयं सा किमुत्था स्यात् कथं चेयं निवर्तते

manasaḥ kīdṛśaṃ rūpaṃ kathaṃ caitat prasṛjyate / māyeyaṃ sā kimutthā syāt kathaṃ ceyaṃ nivartate

निवृत्तया च वा कस् स्याद् गुणो दोषो ऽथ वा भवेत् । कथम् आत्मनि चैवायं तते सङ्कोच आगतः

nivṛttayā ca vā kas syād guṇo doṣo 'tha vā bhavet / katham ātmani caivāyaṃ tate saṅkoca āgataḥ

किम् उक्तं स्याद् भगवता मुनिना मनसः क्षये । किम् इन्द्रियजये प्रोक्तं किम् उक्तम् अथ चात्मनि

kim uktaṃ syād bhagavatā muninā manasaḥ kṣaye / kim indriyajaye proktaṃ kim uktam atha cātmani

जीवश् चित्तं मनो मायेत्येवमादिभिर् आततैः । रूपैर् आत्मैव संसारं तनोतीमम् असन्मयैः

jīvaś cittaṃ mano māyetyevamādibhir ātataiḥ / rūpair ātmaiva saṃsāraṃ tanotīmam asanmayaiḥ

एभिर् एव मनोमात्रतन्तुबद्धैः क्षयं गतैः । दुःखोपशान्तिर् एतानि सुचिकित्स्यानि नः कथम्

ebhir eva manomātratantubaddhaiḥ kṣayaṃ gataiḥ / duḥkhopaśāntir etāni sucikitsyāni naḥ katham

भोगाभ्रमालावलनाद् धीबलाकाम् इमां कथम् । पृथक् करोमि पयसो धारां हंस इवाम्भसः

bhogābhramālāvalanād dhībalākām imāṃ katham / pṛthak karomi payaso dhārāṃ haṃsa ivāmbhasaḥ

भोगास् त्यक्तुं न शक्यन्ते तत्त्यागेन विना धियः । प्रभवामो न विपदाम् अहो सङ्कटम् आगतम्

bhogās tyaktuṃ na śakyante tattyāgena vinā dhiyaḥ / prabhavāmo na vipadām aho saṅkaṭam āgatam

मनोमात्रजयप्राप्यं तन्व् एवेदं प्रयोजनम् । सम्पन्नं मे गिरिगुरु मौर्ख्याद् यक्षश् शिशोर् इव

manomātrajayaprāpyaṃ tanv evedaṃ prayojanam / sampannaṃ me giriguru maurkhyād yakṣaś śiśor iva

कदा स्वशान्तिम् आगत्य गतसंसारसम्भ्रमा । बालेव लब्धदयिता सुखम् आप्स्यति नो मतिः

kadā svaśāntim āgatya gatasaṃsārasambhramā / bāleva labdhadayitā sukham āpsyati no matiḥ

कदोपशान्तसंरम्भं विगताशेषकौतुकम् । अपारपदविश्रान्तं मम स्यात् पावनं मनः

kadopaśāntasaṃrambhaṃ vigatāśeṣakautukam / apārapadaviśrāntaṃ mama syāt pāvanaṃ manaḥ

कलाकलापसम्पूर्णाच् छशाङ्काद् अपि शीतले । पदे सुरूद्ःअं विश्रम्य हसिष्यामि कदा जगत्

kalākalāpasampūrṇāc chaśāṅkād api śītale / pade surūdḥaṃ viśramya hasiṣyāmi kadā jagat

कलनापेलवं रूपम् उत्सृज्यालीनम् आत्मनि । कदैष्यति मनश् शान्तिं पयसीव तरङ्गकः

kalanāpelavaṃ rūpam utsṛjyālīnam ātmani / kadaiṣyati manaś śāntiṃ payasīva taraṅgakaḥ

तृष्णातरङ्गाकुलितं मायामकरमालितम् । कदा संसारजलधिं तीर्त्वा स्याम् अहम् अज्वरः

tṛṣṇātaraṅgākulitaṃ māyāmakaramālitam / kadā saṃsārajaladhiṃ tīrtvā syām aham ajvaraḥ

कदोपशान्तशुद्धासु पदवीषु विचक्षणाः । मुमुक्षूणां निवत्स्यामो निश्शोकं समदर्शनाः

kadopaśāntaśuddhāsu padavīṣu vicakṣaṇāḥ / mumukṣūṇāṃ nivatsyāmo niśśokaṃ samadarśanāḥ

सन्तापितसमस्ताङ्गस् सर्वधातुभयङ्करः । संसृतिज्वर आदीर्घः कदा नश् चित्त शाम्यति

santāpitasamastāṅgas sarvadhātubhayaṅkaraḥ / saṃsṛtijvara ādīrghaḥ kadā naś citta śāmyati

निवातदीपलेखेव कदोषित्वा गतभ्रमम् । शमम् एष्यसि हे बुद्धे स्वप्रकाशाद् अनन्तरम्

nivātadīpalekheva kadoṣitvā gatabhramam / śamam eṣyasi he buddhe svaprakāśād anantaram

कदेन्द्रियाणि दुःखेभ्यस् सन्तरिष्यथ हेलया । दुरीहादग्धदेहानि गरुत्मन्त इवाब्धितः

kadendriyāṇi duḥkhebhyas santariṣyatha helayā / durīhādagdhadehāni garutmanta ivābdhitaḥ

अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति व्यक्तोत्थितो भ्रमः । शरदीवासितो मेघः कदा न उपशाम्यति

ayaṃ so 'ham idaṃ tan me iti vyaktotthito bhramaḥ / śaradīvāsito meghaḥ kadā na upaśāmyati

मन्दारवनलेखासु या रतिस् सा तृणायते । यत्र तत् पदम् आत्मीयं सम्प्राप्स्यामः कदा वयम्

mandāravanalekhāsu yā ratis sā tṛṇāyate / yatra tat padam ātmīyaṃ samprāpsyāmaḥ kadā vayam

वीतरागजनप्रोक्ता निर्मला ज्ञानदृष्टयः । कच्चित् पदं त्वयि मनः करिष्यन्तीति मे वद

vītarāgajanaproktā nirmalā jñānadṛṣṭayaḥ / kaccit padaṃ tvayi manaḥ kariṣyantīti me vada

हा तात मातः पुत्रेति गिरां मा स्याम् अहं पुनः । भाजनं चित्त मद्बन्धो भोजनं दुःखभोगिनाम्

hā tāta mātaḥ putreti girāṃ mā syām ahaṃ punaḥ / bhājanaṃ citta madbandho bhojanaṃ duḥkhabhoginām

हे बुद्धे भगिनि भ्रातुर् अर्थितां पूरयाशु मे । आवयोर् दुःखमोक्षाय विचारय मुनेर् गिरः

he buddhe bhagini bhrātur arthitāṃ pūrayāśu me / āvayor duḥkhamokṣāya vicāraya muner giraḥ

आपद् आपतति प्रीत्या भवे सति सुतेव ते । तेन भव्ये भवच्छेदभूतये सुस्थिरा भव

āpad āpatati prītyā bhave sati suteva te / tena bhavye bhavacchedabhūtaye susthirā bhava

वसिष्ठमुनिना प्रोक्ता विरक्ताः प्रथमं गिरः । ततो मुमुक्षोर् आचार उत्पत्तीनां क्रमस् ततः

vasiṣṭhamuninā proktā viraktāḥ prathamaṃ giraḥ / tato mumukṣor ācāra utpattīnāṃ kramas tataḥ

ततस् स्थितिप्रकरणं नानादृष्टान्तसुन्दरम् । विज्ञानगर्भं सकलं यथावत् स्मर हे मते

tatas sthitiprakaraṇaṃ nānādṛṣṭāntasundaram / vijñānagarbhaṃ sakalaṃ yathāvat smara he mate

कृतम् अपि शतशो विचारितं यद् यदि तद् उपैति न मानवस्य बुद्धिः । भवति तद् अफलं शरद्घनाभं सततम् अतो मतिर् एव कार्यसारः

kṛtam api śataśo vicāritaṃ yad yadi tad upaiti na mānavasya buddhiḥ / bhavati tad aphalaṃ śaradghanābhaṃ satatam ato matir eva kāryasāraḥ

उपदेशानुश्रवणम् नाम सर्गः तृतीयस् सर्गः तस्यैवम्प्रायया तत्र ततयोदारचिन्तया । सा व्यतीयाय रजनी पद्मस्येवार्ककाङ्क्षिणः

upadeśānuśravaṇam nāma sargaḥ tṛtīyas sargaḥ tasyaivamprāyayā tatra tatayodāracintayā / sā vyatīyāya rajanī padmasyevārkakāṅkṣiṇaḥ

किञ्चित् तमःकडारासु किञ्चिद् अप्य् अरुणासु च । ततो विरलतारासु दिक्षु रामसितास्व् इव

kiñcit tamaḥkaḍārāsu kiñcid apy aruṇāsu ca / tato viralatārāsu dikṣu rāmasitāsv iva

प्रभाततूर्यघोषेण समम् इन्दुसमाननः । उत्तस्थौ राघवश् श्रीमान् पद्मः पद्माकराद् इव

prabhātatūryaghoṣeṇa samam indusamānanaḥ / uttasthau rāghavaś śrīmān padmaḥ padmākarād iva

प्रातस्तनं विधिं सर्वं सम्पाद्य भ्रातृसंयुतः । प्रमितात्मपरीवारो वसिष्ठसदनं ययौ

prātastanaṃ vidhiṃ sarvaṃ sampādya bhrātṛsaṃyutaḥ / pramitātmaparīvāro vasiṣṭhasadanaṃ yayau

समाधिसंस्थम् एकान्ते मुनिम् आत्मपरायणम् । दूराद् एव ननामासौ रामो विनतकन्धरः

samādhisaṃstham ekānte munim ātmaparāyaṇam / dūrād eva nanāmāsau rāmo vinatakandharaḥ

तं प्रणम्याङ्गने तस्थुस् तस्मिंस् ते विनयान्विताः । यावत् तमस् समालूनं ध्वस्तं दिङ्मुखमण्डलात्

taṃ praṇamyāṅgane tasthus tasmiṃs te vinayānvitāḥ / yāvat tamas samālūnaṃ dhvastaṃ diṅmukhamaṇḍalāt

राजानो राजपुत्राश् च ऋषयो ब्राह्मणास् तथा । आययुस् सदनं मौनं ब्रह्मलोकम् इवामराः

rājāno rājaputrāś ca ṛṣayo brāhmaṇās tathā / āyayus sadanaṃ maunaṃ brahmalokam ivāmarāḥ

तद् वसिष्ठस्य सदनं बभूव जनसङ्कुलम् । हस्त्यश्वरथसम्बाधं पार्थिवागारशोभनम्

tad vasiṣṭhasya sadanaṃ babhūva janasaṅkulam / hastyaśvarathasambādhaṃ pārthivāgāraśobhanam

क्षणाद् वसिष्ठो भगवान् विरराम समाधितः । आचारेणोपपन्नेन जग्राह प्रणतं जनम्

kṣaṇād vasiṣṭho bhagavān virarāma samādhitaḥ / ācāreṇopapannena jagrāha praṇataṃ janam

अथानुयातो मुनिभिर् विश्वामित्रान्वितो मुनिः । आरुरोह रथं श्रीमान् सहसाब्जम् इवाब्जजः

athānuyāto munibhir viśvāmitrānvito muniḥ / āruroha rathaṃ śrīmān sahasābjam ivābjajaḥ

ययौ गृहं दाशरथं सैन्येन महता वृतः । ब्रह्मेव शक्रनगरं समस्तसुरमालितः

yayau gṛhaṃ dāśarathaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ / brahmeva śakranagaraṃ samastasuramālitaḥ

विवेश विततां तत्र रम्यां दाशरथीं सभाम् । हंसयूथानुवलितो राजहंस इवाब्जिनीम्

viveśa vitatāṃ tatra ramyāṃ dāśarathīṃ sabhām / haṃsayūthānuvalito rājahaṃsa ivābjinīm

त्रीणि तस्य पदान्य् आशु तदा दशरथो नृपः । निर्जगाम महावीर्यस् सिंहासनसमुत्थितः

trīṇi tasya padāny āśu tadā daśaratho nṛpaḥ / nirjagāma mahāvīryas siṃhāsanasamutthitaḥ

विविशुस् तत्र ते सर्वे नृपा दशरथादयः । वसिष्ठाद्याश् च मुनय ऋषयो ब्राह्मणास् तथा

viviśus tatra te sarve nṛpā daśarathādayaḥ / vasiṣṭhādyāś ca munaya ṛṣayo brāhmaṇās tathā

मन्त्रिणश् च सुमन्त्राद्या धौम्याद्याश् च विपश्चितः । राजपुत्राश् च रामाद्या मन्त्रिपुत्रास् सुहादयः

mantriṇaś ca sumantrādyā dhaumyādyāś ca vipaścitaḥ / rājaputrāś ca rāmādyā mantriputrās suhādayaḥ

सामन्ताद्याः प्रकृतयस् सुहोत्राद्याश् च नागराः । मालवाद्यास् तथा भृत्याः पौराद्याश् चैव लालकाः

sāmantādyāḥ prakṛtayas suhotrādyāś ca nāgarāḥ / mālavādyās tathā bhṛtyāḥ paurādyāś caiva lālakāḥ

स्वोचितेषु प्रदेशेषु स्वोचितेष्व् आसनेषु च । सर्वेष्व् एवोपविष्टेषु वसिष्ठोन्मुखदृष्टिषु

svociteṣu pradeśeṣu svociteṣv āsaneṣu ca / sarveṣv evopaviṣṭeṣu vasiṣṭhonmukhadṛṣṭiṣu

सभाकलकले शान्ते मौनसंस्थेषु वन्दिषु । पृष्टासु स्थितिवार्त्तासु सोम्ये तस्मिन् सभान्तरे

sabhākalakale śānte maunasaṃstheṣu vandiṣu / pṛṣṭāsu sthitivārttāsu somye tasmin sabhāntare

सिन्दूरधूलिपुञ्जाभे बाले दिनकरातपे । वितानतलविश्रान्ते कचत्य् आदर्शमण्डले

sindūradhūlipuñjābhe bāle dinakarātape / vitānatalaviśrānte kacaty ādarśamaṇḍale

स्फुरत्य् अञ्चलमालासु विशत्य् अम्भोजकोटरं । पद्मरागेष्व् अपिहिते मुक्तादामसु चञ्चले

sphuraty añcalamālāsu viśaty ambhojakoṭaraṃ / padmarāgeṣv apihite muktādāmasu cañcale

बृहत्कुसुमदोलाभ्यः प्रसृताभ्यस् समन्ततः । वाति मांसलम् आमोदम् आदाय मधुरानिले

bṛhatkusumadolābhyaḥ prasṛtābhyas samantataḥ / vāti māṃsalam āmodam ādāya madhurānile

वातायनेषु मृदुषु कुसुमाकीर्णभूमिषु । पर्यङ्केषूपविष्टासु पश्यन्तीषु पुरन्ध्रिषु

vātāyaneṣu mṛduṣu kusumākīrṇabhūmiṣu / paryaṅkeṣūpaviṣṭāsu paśyantīṣu purandhriṣu

जालागतार्ककरलोलविलोचनासु रत्नप्रभाप्रकरपिङ्गलचामरासु । सन्त्यक्तचापललवं चपलाबलासु मौनस्थितासु सितचामरधारिणीषु

jālāgatārkakaralolavilocanāsu ratnaprabhāprakarapiṅgalacāmarāsu / santyaktacāpalalavaṃ capalābalāsu maunasthitāsu sitacāmaradhāriṇīṣu

मुक्ताफलप्रतिफलत्प्रतिमार्करश्मिशारोदरास्व् अजिरभूमिषु चण्पकौघम् । नास्वादयत्य् अभिनवातपबिन्दुबुद्ध्या भ्रान्त्या भ्रमिण्य् अलिबले नभसीव मेघे

muktāphalapratiphalatpratimārkaraśmiśārodarāsv ajirabhūmiṣu caṇpakaugham / nāsvādayaty abhinavātapabindubuddhyā bhrāntyā bhramiṇy alibale nabhasīva meghe

पुण्यो वसिष्ठवचनप्रसरश् श्रुतो यस् तं शंसति प्रसृतविस्मयम् आर्यलोके । संसद्गते मृदुपदाक्षरमुग्धवाक्यम् अन्योऽन्यम् उत्स्मितम् अनल्पगुणाभिरामम्

puṇyo vasiṣṭhavacanaprasaraś śruto yas taṃ śaṃsati prasṛtavismayam āryaloke / saṃsadgate mṛdupadākṣaramugdhavākyam anyo'nyam utsmitam analpaguṇābhirāmam

दिग्भ्यः पुराच् च गगनाच् च नृपर्षिसिद्धविद्याधरार्यमुनिविप्रगणे विशिष्टे । मौनप्रणामम् अभितः प्रविशत्य् अशब्दं सोपांशु गौरववता सह जातवाक्ये

digbhyaḥ purāc ca gaganāc ca nṛparṣisiddhavidyādharāryamunivipragaṇe viśiṣṭe / maunapraṇāmam abhitaḥ praviśaty aśabdaṃ sopāṃśu gauravavatā saha jātavākye

उन्निद्रकोकनदकोमलकोशकृष्टमत्तालिजालमकरन्दसुवर्णरागैः । आपिङ्गले मरुति वाति विलोलघण्टाटाङ्कारगीतवति पीतनिशाम्बुशीते

unnidrakokanadakomalakośakṛṣṭamattālijālamakarandasuvarṇarāgaiḥ / āpiṅgale maruti vāti vilolaghaṇṭāṭāṅkāragītavati pītaniśāmbuśīte

अगुरुतगरधूमे चन्दनामोदमिश्रे सरसकुसुमदामोद्दामगन्धाङ्किताभ्रे । सरति सितवितानाम्भोरुहावर्तलेशैश् चलकुसुमरजोऽङ्कैश् शब्दविज्ञातभृङ्गम्

agurutagaradhūme candanāmodamiśre sarasakusumadāmoddāmagandhāṅkitābhre / sarati sitavitānāmbhoruhāvartaleśaiś calakusumarajo'ṅkaiś śabdavijñātabhṛṅgam

सभासंस्थानवर्णनं नाम सर्गः चतुर्थस् सर्गः मेघगम्भीरया वाचा विस्रब्धपदसुन्दरम् । इदं दशरथो मुनिनायकम्

sabhāsaṃsthānavarṇanaṃ nāma sargaḥ caturthas sargaḥ meghagambhīrayā vācā visrabdhapadasundaram / idaṃ daśaratho munināyakam

भगवन् ह्यस्तनेन त्वं वाक्यसन्दर्भजन्मना । कच्चिन् मुक्तो ऽसि खेदेन तपःकार्श्यातिशायिना

bhagavan hyastanena tvaṃ vākyasandarbhajanmanā / kaccin mukto 'si khedena tapaḥkārśyātiśāyinā

ह्यस् त्वयोक्तो य आनन्दी विविक्तो वचसां गणः । अमृतावर्षणेनेव तेनेहाश्वासिता वयम्

hyas tvayokto ya ānandī vivikto vacasāṃ gaṇaḥ / amṛtāvarṣaṇeneva tenehāśvāsitā vayam

चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्य् अमृतनिर्मिताः । अन्तश् शीतलयन्त्य् एता महताम् अमला गिरः

candrāṃśava ivotsārya tamāṃsy amṛtanirmitāḥ / antaś śītalayanty etā mahatām amalā giraḥ

अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः । अतिमोहापहारिण्यस् सूक्तयो ऽमृतवृष्टयः

apūrvāhlādadāyinya uccaistarapadāśrayāḥ / atimohāpahāriṇyas sūktayo 'mṛtavṛṣṭayaḥ

आत्मरत्नावलोकैकदीपिका पारमार्थिकी । यस्माद् उक्तिलतोदेति स वन्द्यस् सज्जनद्रुमः

ātmaratnāvalokaikadīpikā pāramārthikī / yasmād uktilatodeti sa vandyas sajjanadrumaḥ

दुरीहितं दुर्विहितं सर्वं सज्जनसूक्तयः । प्रमार्जयन्ति शीतांशोस् तमस्काण्डम् इवांशवः

durīhitaṃ durvihitaṃ sarvaṃ sajjanasūktayaḥ / pramārjayanti śītāṃśos tamaskāṇḍam ivāṃśavaḥ

तृष्णालोभादयो ऽस्माकं संसारनिगडा मुने । तवोक्त्या तनुतां याताश् शरदीवासिताम्बुदाः

tṛṣṇālobhādayo 'smākaṃ saṃsāranigaḍā mune / tavoktyā tanutāṃ yātāś śaradīvāsitāmbudāḥ

सम्प्रवृत्ता वयं द्रष्टुम् आत्मानम् अपकल्मषम् । रसाञ्जनानीतदृशो जात्यन्धा इव काञ्चनम्

sampravṛttā vayaṃ draṣṭum ātmānam apakalmaṣam / rasāñjanānītadṛśo jātyandhā iva kāñcanam

संसारवासनानाम्नी मिहिका हृदयाम्बरे । प्रवृत्ता तनुतां गन्तुं त्वदुक्तिशरदेह नः

saṃsāravāsanānāmnī mihikā hṛdayāmbare / pravṛttā tanutāṃ gantuṃ tvaduktiśaradeha naḥ

मुने मन्दारमञ्जर्यस् तरङ्गा वामृताम्भसः । न तथाह्लादयन्त्य् अन्तर् यथोदारधियां गिरः

mune mandāramañjaryas taraṅgā vāmṛtāmbhasaḥ / na tathāhlādayanty antar yathodāradhiyāṃ giraḥ

यद् यद् राघव संयाति महाजनसपर्यया । दिनं तद् इह सालोकं शेषास् त्व् अन्धा दिनालयः

yad yad rāghava saṃyāti mahājanasaparyayā / dinaṃ tad iha sālokaṃ śeṣās tv andhā dinālayaḥ

राम राजीवपत्त्राक्ष प्रकृतार्थदिदृक्षया । मुनिम् आबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम्

rāma rājīvapattrākṣa prakṛtārthadidṛkṣayā / munim ābodhaya punaḥ prasāde samavasthitam

इत्य् उक्ते भूभृता तत्र रामाभिमुखम् आस्थितः । उवाचेदम् उदारात्मा वसिष्ठो भगवान् मुनिः

ity ukte bhūbhṛtā tatra rāmābhimukham āsthitaḥ / uvācedam udārātmā vasiṣṭho bhagavān muniḥ

राघव स्वकुलैकेन्दो तं मयोक्तं महामते । कच्चित् स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम्

rāghava svakulaikendo taṃ mayoktaṃ mahāmate / kaccit smarasi vākyārthaṃ pūrvāparavicāritam

उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित् स्मरसि सर्वासां विभागम् अरिमर्दन

utpattīnāṃ vicitrāṇāṃ sattvādiguṇabhedataḥ / kaccit smarasi sarvāsāṃ vibhāgam arimardana

कच्चित् सर्वम् असर्वं च सद् असच् च सदोदितम् । रूपं स्मरसि देवस्य विमलं परमात्मनः

kaccit sarvam asarvaṃ ca sad asac ca sadoditam / rūpaṃ smarasi devasya vimalaṃ paramātmanaḥ

यथेदम् उदितं विश्वं विश्वेशाद् ईश्वरेश्वरात् । कच्चित् स्मरसि तत् साधो साधुवादैकभाजन

yathedam uditaṃ viśvaṃ viśveśād īśvareśvarāt / kaccit smarasi tat sādho sādhuvādaikabhājana

रूपं कच्चिद् अविद्यायाः फल्गुभङ्गुरम् आततम् । अनन्तम् अन्तवच् चैव सम्यक् स्मरसि सन्मते

rūpaṃ kaccid avidyāyāḥ phalgubhaṅguram ātatam / anantam antavac caiva samyak smarasi sanmate

चित्तम् एव नरो नान्यद् इति यत् प्रतिपादितम् । लवणादिविचारेण कच्चित् स्मरसि साधु तत्

cittam eva naro nānyad iti yat pratipāditam / lavaṇādivicāreṇa kaccit smarasi sādhu tat

वाक्यार्थश् चाखिलः कच्चित् त्वया राम विचारितः । ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः

vākyārthaś cākhilaḥ kaccit tvayā rāma vicāritaḥ / hyastanasya vicārasya rātrau hṛdi niveśitaḥ

भूयो भूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम् । प्रयोजनं फलत्य् उच्चैर् न हेलाहतसंस्थिति

bhūyo bhūyaḥ parāmṛṣṭaṃ hṛdaye suniyojitam / prayojanaṃ phalaty uccair na helāhatasaṃsthiti

भाजनं त्वं विविक्तानां वचसां शुद्धिशालिनाम् । विविक्तहृदयो वेणुर् मुक्तानाम् इव मानद

bhājanaṃ tvaṃ viviktānāṃ vacasāṃ śuddhiśālinām / viviktahṛdayo veṇur muktānām iva mānada

कमलासनपुत्रेण मुनिना सुमहौजसा । एवंवितीर्णावसरो रामो ह

kamalāsanaputreṇa muninā sumahaujasā / evaṃvitīrṇāvasaro rāmo ha

भगवन् सर्वधर्मज्ञ तवैवैतद् विजृम्भितम् । यद् अहं परमोदारं बुद्धवान् वचनं तव

bhagavan sarvadharmajña tavaivaitad vijṛmbhitam / yad ahaṃ paramodāraṃ buddhavān vacanaṃ tava

यद् आदिशसि तत् सर्वं तथैव न तद् अन्यथा । अपास्तनिद्रेण मया वाक्यार्थो निशि चिन्तितः

yad ādiśasi tat sarvaṃ tathaiva na tad anyathā / apāstanidreṇa mayā vākyārtho niśi cintitaḥ

भवान्धकारक्षतये भवतोर्वीविवस्वता । ह्यः प्रसारितम् आह्लादि वाग्रश्मिपटलं प्रभो

bhavāndhakārakṣataye bhavatorvīvivasvatā / hyaḥ prasāritam āhlādi vāgraśmipaṭalaṃ prabho

तद् अदीनम् अदीनात्मन् सर्वम् अन्तःकृतं मया । रम्यं पुण्यं विचित्रं च रत्नवृन्दम् इवाब्धिना

tad adīnam adīnātman sarvam antaḥkṛtaṃ mayā / ramyaṃ puṇyaṃ vicitraṃ ca ratnavṛndam ivābdhinā

हितानुबन्धि हृद्यं च पुण्यम् आनन्दसाधनम् । शिरसा ध्रियते कैर् नो सिद्ध्यै त्वदनुशासनम्

hitānubandhi hṛdyaṃ ca puṇyam ānandasādhanam / śirasā dhriyate kair no siddhyai tvadanuśāsanam

प्रक्षीयमाणसंसारनीहारावरणा वयम् । प्रसन्नास् त्वत्प्रसादेन वर्षान्त इव वासराः

prakṣīyamāṇasaṃsāranīhārāvaraṇā vayam / prasannās tvatprasādena varṣānta iva vāsarāḥ

आपातमधुरारम्भं मध्ये सौभाग्यवर्धनम् । अनुत्तमफलोदर्कं पुण्यं त्वदनुशासनम्

āpātamadhurārambhaṃ madhye saubhāgyavardhanam / anuttamaphalodarkaṃ puṇyaṃ tvadanuśāsanam

विकासि सितम् अम्लानम् आह्लादि मुदिताशयम् । त्वद्वचःकुसुमं नित्यं श्रीमत्फलदम् अस्तु नः

vikāsi sitam amlānam āhlādi muditāśayam / tvadvacaḥkusumaṃ nityaṃ śrīmatphaladam astu naḥ

सकलशाश्वतशास्त्रविशारद प्रसृतपुण्यजलैकमहाह्रद । भज भृशं विततव्रत सम्प्रति प्रसृततां हतकिल्बिष मां प्रति

sakalaśāśvataśāstraviśārada prasṛtapuṇyajalaikamahāhrada / bhaja bhṛśaṃ vitatavrata samprati prasṛtatāṃ hatakilbiṣa māṃ prati

राघवप्रश्नो नाम सर्गः पञ्चमस् सर्गः इदम् उत्तमसिद्धान्तसुन्दरं सुन्दराकृते । उपशान्तिप्रकरणं शृणुष्वावहितो हितम्

rāghavapraśno nāma sargaḥ pañcamas sargaḥ idam uttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte / upaśāntiprakaraṇaṃ śṛṇuṣvāvahito hitam

दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः । धार्यते पुरुषैर् नित्यं सुस्तम्भैर् इव मण्डपः

dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ / dhāryate puruṣair nityaṃ sustambhair iva maṇḍapaḥ

सत्त्वस्थजातिभिर् वीरैस् त्वादृशैर् गुणबृंहितैः । हेलया त्यज्यते पक्वा मायेयं त्वग् इवोरगैः

sattvasthajātibhir vīrais tvādṛśair guṇabṛṃhitaiḥ / helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvag ivoragaiḥ

ये सत्त्वजातयः प्राज्ञास् तथा राजससात्त्विकाः । विचारयन्ति ते साधो जगत् पूर्वापरं परम्

ye sattvajātayaḥ prājñās tathā rājasasāttvikāḥ / vicārayanti te sādho jagat pūrvāparaṃ param

शास्त्रसज्जनसत्कारसङ्गेनापगतैनसाम् । सारावलोकिनी बुद्धिर् जायते दीपिकोपमा

śāstrasajjanasatkārasaṅgenāpagatainasām / sārāvalokinī buddhir jāyate dīpikopamā

स्वयम् एव विचारेण विचार्यात्मानम् आत्मना । यावन् नाधिगतं ज्ञेयं न तावद् अधिगम्यते

svayam eva vicāreṇa vicāryātmānam ātmanā / yāvan nādhigataṃ jñeyaṃ na tāvad adhigamyate

प्रज्ञावतां नयवतां धीराणां कुलशालिनाम् । जात्या राजससत्त्वानां मुख्यस् त्वं कुलनन्दन

prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām / jātyā rājasasattvānāṃ mukhyas tvaṃ kulanandana

स्वयम् आलोकय प्राज्ञ संसारारम्भदृष्टिषु । किं सत्यं किम् असत्यं वा भव सत्यपरायणः

svayam ālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu / kiṃ satyaṃ kim asatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ

आदाव् अन्ते च यन् नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता । आदाव् अन्ते च यन् नित्यं तत् सत्यं राम नेतरत्

ādāv ante ca yan nāsti kīdṛśī tasya satyatā / ādāv ante ca yan nityaṃ tat satyaṃ rāma netarat

आद्यन्तासन्मये यस्य वस्तुन्य् आरज्यते मनः । तस्य मुग्धपशोर् जन्तोर् विवेकः केन जन्यते

ādyantāsanmaye yasya vastuny ārajyate manaḥ / tasya mugdhapaśor jantor vivekaḥ kena janyate

जायते मन एवेह मन एवेह वर्धते । सम्यग्दर्शनदृष्ट्या तु मन एव विलीयते

jāyate mana eveha mana eveha vardhate / samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva vilīyate

ज्ञातम् एतन् मया ब्रह्मन् यथास्मिन् भुवनत्रये । मन एव हि संसारि जरामरणभाजनम्

jñātam etan mayā brahman yathāsmin bhuvanatraye / mana eva hi saṃsāri jarāmaraṇabhājanam

यस् तस्योत्तरणोपायस् तं मे ब्रूहि विनिश्चितम् । हार्दं तमस् त्वयार्केण राघवाणां विनाश्यते

yas tasyottaraṇopāyas taṃ me brūhi viniścitam / hārdaṃ tamas tvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate

पूर्वं राघव शास्त्रेण वैराग्येण वरेण च । तथा सज्जनसङ्गेन नीयते पुण्यतां मनः

pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa vareṇa ca / tathā sajjanasaṅgena nīyate puṇyatāṃ manaḥ

सौजन्यबृंहितं चेतो यदा वैराग्यम् आगतम् । तदानुगम्या गुरवो विज्ञानगुरवो हि ये

saujanyabṛṃhitaṃ ceto yadā vairāgyam āgatam / tadānugamyā guravo vijñānaguravo hi ye

ततस् तदुपदिष्टेन कृत्वा ध्यानार्चनादिकम् । क्रमेण पदम् आप्नोति तद् यत् परमपावनम्

tatas tadupadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam / krameṇa padam āpnoti tad yat paramapāvanam

विचारेणावदातेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना । इन्दुना शीतलेनान्तर् बिम्बं स्वम् इव तेजसा

vicāreṇāvadātena paśyaty ātmānam ātmanā / indunā śītalenāntar bimbaṃ svam iva tejasā

तावद् भवमहाम्भोधौ जनस् तृणवद् उह्यते । विचारतटविश्रान्तिम् एति यावन् न चेतसा

tāvad bhavamahāmbhodhau janas tṛṇavad uhyate / vicārataṭaviśrāntim eti yāvan na cetasā

विचारेण परिज्ञातवस्तुनो ऽस्य जनस्य धीः । सर्वान् अधः करोत्य् आधीन् सोम्याम्भ इव वालुकाः

vicāreṇa parijñātavastuno 'sya janasya dhīḥ / sarvān adhaḥ karoty ādhīn somyāmbha iva vālukāḥ

इदं रुक्मम् इदं भस्म परिज्ञाते इति स्फुटम् । न यथा हेमकारस्य मोहो ज्ञातात्मनस् तथा

idaṃ rukmam idaṃ bhasma parijñāte iti sphuṭam / na yathā hemakārasya moho jñātātmanas tathā

अक्षयो ऽयम् अनाशात्मा स्वात्मेत्य् अवगते चिरम् । भवतीति हि कस्येह मोहस्यावसरः कुतः

akṣayo 'yam anāśātmā svātmety avagate ciram / bhavatīti hi kasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ

अपरिज्ञातसारे हि मणौ मूल्ये विमुह्यते । ज्ञातसारे त्व् असन्दिग्धमूल्ये क्व किल मूढता

aparijñātasāre hi maṇau mūlye vimuhyate / jñātasāre tv asandigdhamūlye kva kila mūḍhatā

हे जना अपरिज्ञात आत्मा वो दुःखसिद्धये । परिज्ञातस् त्व् अनन्ताय सुखायोपशमाय च

he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye / parijñātas tv anantāya sukhāyopaśamāya ca

मिश्रीभूतम् इवानेन देहेनोपहतात्मना । व्यस्तीकृत्य स्वम् आत्मानं स्वस्था भवत माचिरम्

miśrībhūtam ivānena dehenopahatātmanā / vyastīkṛtya svam ātmānaṃ svasthā bhavata māciram

देहेनास्य न सम्बन्धो मनाग् एवामलात्मनः । हेम्नः पङ्कलवेनेव तद्गतस्यापि मानवाः

dehenāsya na sambandho manāg evāmalātmanaḥ / hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ

पृथग् आत्मा पृथग् देहो जलपद्मदलोपमौ । ऊर्ध्वबाहुर् विरौम्य् एष न च कश्चिच् छृणोति मे

pṛthag ātmā pṛthag deho jalapadmadalopamau / ūrdhvabāhur viraumy eṣa na ca kaścic chṛṇoti me

जडधर्मि मनो यावद् गर्तकच्छपवत् स्थितम् । भोगमन्दवपुर् मूढं विस्मृतात्मविचारणम्

jaḍadharmi mano yāvad gartakacchapavat sthitam / bhogamandavapur mūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam

तावत् संसारतिमिरं सेन्दुनापि सवह्निना । अर्कद्वादशकेनापि मनाग् अपि न भिद्यते

tāvat saṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā / arkadvādaśakenāpi manāg api na bhidyate

सम्प्रबुद्धे हि मनसि स्वां विवेचयति स्थितिम् । नैशम् अर्कोदय इव तमो हार्दं पलायते

samprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim / naiśam arkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate

नित्यम् उत्तमबोधाय भोगशय्यागतं मनः । बोधयेद् भवभेदाय भवो ह्य् अत्यन्तदुःखदः

nityam uttamabodhāya bhogaśayyāgataṃ manaḥ / bodhayed bhavabhedāya bhavo hy atyantaduḥkhadaḥ

यथा रजोभिर् गगनं यथा कमलम् अम्बुभिः । न लिप्यते ऽपि संश्लिष्टैर् देहैर् आत्मा तथैव वः

yathā rajobhir gaganaṃ yathā kamalam ambubhiḥ / na lipyate 'pi saṃśliṣṭair dehair ātmā tathaiva vaḥ

कर्दमादि यथा हेम्नश् श्लिष्टम् एव पृथक् स्थितम् । नान्तः परिणतिं याति जडो देहस् तथात्मनः

kardamādi yathā hemnaś śliṣṭam eva pṛthak sthitam / nāntaḥ pariṇatiṃ yāti jaḍo dehas tathātmanaḥ

सुखदुःखानुभावित्वम् आत्मनीत्य् अवबुध्यते । असत्यम् एव गगने द्वीन्दुताम्लानते यथा

sukhaduḥkhānubhāvitvam ātmanīty avabudhyate / asatyam eva gagane dvīndutāmlānate yathā

सुखदुःखे हि देहस्य सर्वातीतस्य नात्मनः । एते ह्य् अज्ञानकस्यैव तस्मिन् नष्टे न कस्यचित्

sukhaduḥkhe hi dehasya sarvātītasya nātmanaḥ / ete hy ajñānakasyaiva tasmin naṣṭe na kasyacit

न कस्यचित् सुखं किञ्चिद् दुःखं च न च कस्यचित् । सर्वम् आत्ममयं शान्तम् अनन्तं पश्य राघव

na kasyacit sukhaṃ kiñcid duḥkhaṃ ca na ca kasyacit / sarvam ātmamayaṃ śāntam anantaṃ paśya rāghava

इमा याः परिदृश्यन्ते विततास् सृष्टिदृष्टयः । पयसीव तरङ्गास् ताः पिञ्छा व्योम्नीव वात्मनि

imā yāḥ paridṛśyante vitatās sṛṣṭidṛṣṭayaḥ / payasīva taraṅgās tāḥ piñchā vyomnīva vātmani

यथा मणिर् ददात्य् आत्मच्छायास् स्वयम् अकारणम् । तेजोमयीस् तथैवायम् आत्मा सृष्टीः प्रयच्छति

yathā maṇir dadāty ātmacchāyās svayam akāraṇam / tejomayīs tathaivāyam ātmā sṛṣṭīḥ prayacchati

आत्मा जगच् च सुमते नैकं न द्वे न चाप्य् असत् । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति जृम्भते

ātmā jagac ca sumate naikaṃ na dve na cāpy asat / ābhāsamātram evedam itthaṃ samprati jṛmbhate

समस्तं खल्व् इदं ब्रह्म सर्वम् आत्मेदम् आततम् । अहम् अन्यद् इदं चान्यद् इति भ्रान्तिं त्यजानघ

samastaṃ khalv idaṃ brahma sarvam ātmedam ātatam / aham anyad idaṃ cānyad iti bhrāntiṃ tyajānagha

तते ब्रह्मघने नित्ये सम्भवन्ति न कल्पनाः । विच्छित्तयः पयोराशौ यथा राम जलेतराः

tate brahmaghane nitye sambhavanti na kalpanāḥ / vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma jaletarāḥ

एकस्मिन्न् एव सर्वस्मिन् परमात्मनि विस्तृते । द्वितीया कल्पना नास्ति वह्नौ हिमकणो यथा

ekasminn eva sarvasmin paramātmani vistṛte / dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇo yathā

भावयन्न् आत्मनात्मानं चिद्रूपेणैव चिन्मयम् । जगज्जालम् अयं ह्य् आत्मा स्वयम् आत्मनि जृम्भते

bhāvayann ātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam / jagajjālam ayaṃ hy ātmā svayam ātmani jṛmbhate

न शोको ऽस्ति न मोहो ऽस्ति न जन्मास्ति न जन्मवान् । यद् अस्तीह तद् एवास्ति विज्वरो भव राघव

na śoko 'sti na moho 'sti na janmāsti na janmavān / yad astīha tad evāsti vijvaro bhava rāghava

समस् स्वस्थस् स्थिरमतिश् शान्तश् शान्तमना मुनिः । मौनी वरमणिस्वच्छो विज्वरो भव राघव

samas svasthas sthiramatiś śāntaś śāntamanā muniḥ / maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् । अद्वितीयो विशोकात्मा विज्वरो भव राघव

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān / advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava

विविक्तश् शान्तसङ्कल्पो धीरधीर् ऊर्जिताशयः । यथाप्राप्तानुवर्ती च विज्वरो भव राघव

viviktaś śāntasaṅkalpo dhīradhīr ūrjitāśayaḥ / yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava

वीतरागो निरायासो विमना वीतकल्मषः । नादाता न परित्यागी विज्वरो भव राघव

vītarāgo nirāyāso vimanā vītakalmaṣaḥ / nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava

विश्वातीतं पदं प्राप्तः प्राप्तप्राप्तव्यपूरितः । पूर्णार्णववद् अक्षुब्धो विज्वरो भव राघव

viśvātītaṃ padaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ / pūrṇārṇavavad akṣubdho vijvaro bhava rāghava

विकल्पजालनिर्मुक्तो मायाञ्जनविवर्जितः । आत्मनात्मनि तृप्तात्मा विज्वरो भव राघव

vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ / ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava

अनन्तापारपर्यन्तवपुर् आत्मविदां वरः । धराधरशिरोधीरो विज्वरो भव राघव

anantāpāraparyantavapur ātmavidāṃ varaḥ / dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava

आत्मन्य् एवात्मनौदार्यं भज पूर्ण इवार्णवः । आत्मन्य् एवात्मनाह्लादं भज पूर्णेन्दुबिम्बवत्

ātmany evātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇa ivārṇavaḥ / ātmany evātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇendubimbavat

विश्वप्रपञ्चरचनेयम् असत्यरूपा नासत्यरूपम् अनुधावति नाम तज्ज्ञः । तज्ज्ञो ऽसि शान्तकलनो ऽसि निरामयो ऽसि नित्योदितो ऽसि भव सुन्दर शान्तशोकः

viśvaprapañcaracaneyam asatyarūpā nāsatyarūpam anudhāvati nāma tajjñaḥ / tajjño 'si śāntakalano 'si nirāmayo 'si nityodito 'si bhava sundara śāntaśokaḥ

एकातपत्रम् अवनौ गुरुणोपदिष्टः सम्यक् प्रपालय चिरं समयेह दृष्ट्या । राज्यं समस्तगुणरञ्जितराजलोकस् त्यागो न युक्त इह कर्मसु नापि रागः

ekātapatram avanau guruṇopadiṣṭaḥ samyak prapālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā / rājyaṃ samastaguṇarañjitarājalokas tyāgo na yukta iha karmasu nāpi rāgaḥ

प्रथमोपदेशो नाम सर्गः षष्ठस् सर्गः इमम् एवं परिस्पन्दं करोमीत्य् अस्तवासनम् । प्रवर्तते यः कार्येषु स मुक्त इति मे मतिः

prathamopadeśo nāma sargaḥ ṣaṣṭhas sargaḥ imam evaṃ parispandaṃ karomīty astavāsanam / pravartate yaḥ kāryeṣu sa mukta iti me matiḥ

पौरुषीं तनुम् आश्रित्य केचिद् एते क्रियारताः । स्वर्गान् नरकम् आयान्ति स्वर्गं च नरकात् पुनः

pauruṣīṃ tanum āśritya kecid ete kriyāratāḥ / svargān narakam āyānti svargaṃ ca narakāt punaḥ

केचित् कुकर्मनिरता विरतास् स्वविवेकतः । नरकान् नरकं यान्ति दुःखाद् दुःखं भयाद् भयम्

kecit kukarmaniratā viratās svavivekataḥ / narakān narakaṃ yānti duḥkhād duḥkhaṃ bhayād bhayam

केचित् स्ववासनातन्तुबद्धाः कर्मावलोडिताः । तिर्यक्त्वात् स्थावरतनुं यान्ति तिर्यक्तनुं ततः

kecit svavāsanātantubaddhāḥ karmāvaloḍitāḥ / tiryaktvāt sthāvaratanuṃ yānti tiryaktanuṃ tataḥ

केचिद् आत्मविदो धन्या विचारितमनोदृशः । विच्छिन्नतृष्णानिगडा यान्ति निष्केवलं पदम्

kecid ātmavido dhanyā vicāritamanodṛśaḥ / vicchinnatṛṣṇānigaḍā yānti niṣkevalaṃ padam

पुरा कतिपयान्य् एव भुक्त्वा जन्मानि राघव । अस्मिञ् जन्मनि यो मुक्तस् स स्याद् राजससात्त्विकः

purā katipayāny eva bhuktvā janmāni rāghava / asmiñ janmani yo muktas sa syād rājasasāttvikaḥ

जातो ऽसौ वृद्धिम् अभ्येति पार्वणश् चन्द्रमा इव । कुटजं प्रावृषीवैनं सौभाग्यम् अनुगच्छति

jāto 'sau vṛddhim abhyeti pārvaṇaś candramā iva / kuṭajaṃ prāvṛṣīvainaṃ saubhāgyam anugacchati

यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तम् आश्व् एव महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुम् इवोत्तमम्

yasyedaṃ janma pāścātyaṃ tam āśv eva mahāmate / viśanti vidyā vimalā muktā veṇum ivottamam

आर्यता हृद्यता मैत्री सोम्यता मुक्तता ज्ञता । समाश्रयन्ति तं नित्यम् अन्तःपुरम् इवाङ्गनाः

āryatā hṛdyatā maitrī somyatā muktatā jñatā / samāśrayanti taṃ nityam antaḥpuram ivāṅganāḥ

यः कुर्वन् सर्वकार्याणि पुष्टे नष्टे ऽथ तत्फले । समस् स सर्वकालेषु न तुष्यति न शोचति

yaḥ kurvan sarvakāryāṇi puṣṭe naṣṭe 'tha tatphale / samas sa sarvakāleṣu na tuṣyati na śocati

तमांसीव दिवा यान्ति तत्र द्वन्द्वानि सङ्क्षयम् । शरदीव घनास् तत्र गुणा गच्छन्ति शुद्धताम्

tamāṃsīva divā yānti tatra dvandvāni saṅkṣayam / śaradīva ghanās tatra guṇā gacchanti śuddhatām

पेशलाचारमधुरं सर्वे वाञ्छन्ति तं जनाः । वेणुं मधुरनिस्स्वानं वने मृगगणा इव

peśalācāramadhuraṃ sarve vāñchanti taṃ janāḥ / veṇuṃ madhuranissvānaṃ vane mṛgagaṇā iva

नरं पाश्चात्यजन्मानम् एवम्प्राया गुणश्रियः । जातम् एवानुधावन्ति बलाका इव वारिदम्

naraṃ pāścātyajanmānam evamprāyā guṇaśriyaḥ / jātam evānudhāvanti balākā iva vāridam

ततो ऽसौ गुणसम्पूर्णो गुरुम् एवानुगच्छति । स तम् एकं विवेकेन नियोजयति पावनम्

tato 'sau guṇasampūrṇo gurum evānugacchati / sa tam ekaṃ vivekena niyojayati pāvanam

विचारवैराग्यवता चेतसा गुणशालिना । देवं पश्यत्य् अथात्मानम् एकरूपम् अनामयम्

vicāravairāgyavatā cetasā guṇaśālinā / devaṃ paśyaty athātmānam ekarūpam anāmayam

अतो राम विचारेण चारुणा शान्तचेतसा । प्रबोधनीयं प्रथमं मनो मननमन्थरम्

ato rāma vicāreṇa cāruṇā śāntacetasā / prabodhanīyaṃ prathamaṃ mano mananamantharam

ये हि पाश्चात्यजन्मानस् ते हि सुप्तं मनोमृगम् । प्रबोधयन्ति प्रथमं गुणगीतैर् महागुणाः

ye hi pāścātyajanmānas te hi suptaṃ manomṛgam / prabodhayanti prathamaṃ guṇagītair mahāguṇāḥ

प्रथितगुणान् सुगुरून् निषेव्य यत्नाद् अमलधिया प्रविचार्य चित्तरत्नम् । गतिम् अमलाम् उपयाति मानवो ऽस्मिञ् जगति विलोक्य चिरं प्रकाशम् अन्तः

prathitaguṇān sugurūn niṣevya yatnād amaladhiyā pravicārya cittaratnam / gatim amalām upayāti mānavo 'smiñ jagati vilokya ciraṃ prakāśam antaḥ

क्रमोपदेशो नाम सर्गः सप्तमस् सर्गः एष तावत् क्रमः प्रोक्तस् सामान्यस् सर्वजन्तुषु । इमम् अन्यं विशेषं त्वं शृणु राजीवलोचन

kramopadeśo nāma sargaḥ saptamas sargaḥ eṣa tāvat kramaḥ proktas sāmānyas sarvajantuṣu / imam anyaṃ viśeṣaṃ tvaṃ śṛṇu rājīvalocana

अस्मिन् संसारसंरम्भे जातानां देहधारिणाम् । अपवर्गगतौ राम द्वाव् इमाव् उत्तमौ क्रमौ

asmin saṃsārasaṃrambhe jātānāṃ dehadhāriṇām / apavargagatau rāma dvāv imāv uttamau kramau

एकस् तावद् गुरुप्रोक्ताद् अनुष्ठानाच् छनैश् शनैः । जन्मना जन्मभिर् वापि सिद्धिदस् समुदाहृतः

ekas tāvad guruproktād anuṣṭhānāc chanaiś śanaiḥ / janmanā janmabhir vāpi siddhidas samudāhṛtaḥ

द्वितीयस् त्व् आत्मनैवाशु किञ्चिद्व्युत्पन्नचेतसः । भवति ज्ञानसम्प्राप्तिर् आकाशफलपातवत्

dvitīyas tv ātmanaivāśu kiñcidvyutpannacetasaḥ / bhavati jñānasamprāptir ākāśaphalapātavat

नभःफलनिपाताभज्ञानसम्प्रतिपत्तये । अत्रेमं शृणु वृत्तान्तं प्राक्तनं कथयामि ते

nabhaḥphalanipātābhajñānasampratipattaye / atremaṃ śṛṇu vṛttāntaṃ prāktanaṃ kathayāmi te

शृणु सुभग कथं महानुभावा व्यपगतपूर्वशुभाशुभार्गडौघाः । खपतितफलवत् परं विवेकं चरमभवा विमलं समाप्नुवन्ति

śṛṇu subhaga kathaṃ mahānubhāvā vyapagatapūrvaśubhāśubhārgaḍaughāḥ / khapatitaphalavat paraṃ vivekaṃ caramabhavā vimalaṃ samāpnuvanti

क्रमसूचनं नाम सर्गः अष्टमस् सर्गः अस्त्य् अस्तमितसर्वापद् उद्यत्सम्पद् उदारधीः । विदेहानां महीपालो जनको नाम वीर्यवान्

kramasūcanaṃ nāma sargaḥ aṣṭamas sargaḥ asty astamitasarvāpad udyatsampad udāradhīḥ / videhānāṃ mahīpālo janako nāma vīryavān

कल्पवृक्षो ऽर्थिसार्थानां मित्राब्जानां दिवाकरः । माधवो बन्धुपुष्पाणां स्त्रीणां मकरकेतनः

kalpavṛkṣo 'rthisārthānāṃ mitrābjānāṃ divākaraḥ / mādhavo bandhupuṣpāṇāṃ strīṇāṃ makaraketanaḥ

द्विजकैरवशीतांशुर् द्विषत्तिमिरभास्करः । सौजन्यरत्नजलधिर् भुवं विष्णुर् इवास्थितः

dvijakairavaśītāṃśur dviṣattimirabhāskaraḥ / saujanyaratnajaladhir bhuvaṃ viṣṇur ivāsthitaḥ

प्रफुल्तबाललतिके मञ्जरीपुञ्जपिञ्जरे । स कदाचिन् मधौ मत्तकोकिलोल्लासलासिनि

praphultabālalatike mañjarīpuñjapiñjare / sa kadācin madhau mattakokilollāsalāsini

ययौ कुसुमिताभोगं सविलासलताङ्गनम् । लीलयोपवनं कान्तं नन्दनं वासवो यथा

yayau kusumitābhogaṃ savilāsalatāṅganam / līlayopavanaṃ kāntaṃ nandanaṃ vāsavo yathā

तस्मिन् वरवने हृद्ये केसरामोदिमारुते । दूरस्थानुचरश् चारुकुञ्जेषु विचचार ह

tasmin varavane hṛdye kesarāmodimārute / dūrasthānucaraś cārukuñjeṣu vicacāra ha

अथ शुश्राव कस्मिंश्चित् तमालवनगुल्मके । सिद्धानाम् अप्रदृश्यानां स्वप्रसङ्गाद् उदाहृताः

atha śuśrāva kasmiṃścit tamālavanagulmake / siddhānām apradṛśyānāṃ svaprasaṅgād udāhṛtāḥ

विरक्तमनसां नित्यं शैलकन्दरचारिणाम् । इमाः कमलपत्त्राक्ष गीता गीतात्मभावनाः

viraktamanasāṃ nityaṃ śailakandaracāriṇām / imāḥ kamalapattrākṣa gītā gītātmabhāvanāḥ

द्रष्टृदृश्यसमायोगात् प्रत्ययानन्दनिश्चयः । यस् तं स्वम् आत्मतत्त्वोत्थं निष्ष्यन्दं समुपास्महे

draṣṭṛdṛśyasamāyogāt pratyayānandaniścayaḥ / yas taṃ svam ātmatattvotthaṃ niṣṣyandaṃ samupāsmahe

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासम् आत्मानं समुपास्महे

draṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha / darśanaprathamābhāsam ātmānaṃ samupāsmahe

निर्भासनं निर्मननम् आभासमननोपमम् । अभावभावनाभोगं सदात्मानम् उपास्महे

nirbhāsanaṃ nirmananam ābhāsamananopamam / abhāvabhāvanābhogaṃ sadātmānam upāsmahe

द्वयोर् मध्यगतं नित्यम् अस्ति नास्तीति पक्षयोः । प्रकाशनं प्रकाशानाम् आत्मानं समुपास्महे

dvayor madhyagataṃ nityam asti nāstīti pakṣayoḥ / prakāśanaṃ prakāśānām ātmānaṃ samupāsmahe

अशिरस्कहकाराभम् अशेषाकारसंस्थितम् । अजस्रम् उच्चरन्तं तं स्वम् आत्मानम् उपास्महे

aśiraskahakārābham aśeṣākārasaṃsthitam / ajasram uccarantaṃ taṃ svam ātmānam upāsmahe

सन्त्यज्य हृद्गुहेशानं देवम् अन्यं प्रयान्ति ये । ते रत्नम् अभिवाञ्छन्ति त्यक्तहस्तस्थकौस्तुभाः

santyajya hṛdguheśānaṃ devam anyaṃ prayānti ye / te ratnam abhivāñchanti tyaktahastasthakaustubhāḥ

सर्वाशाः किल सन्त्यज्य फलम् एतद् अवाप्यते । येनाशाविषवल्लीनां मूलमाला विलूयते

sarvāśāḥ kila santyajya phalam etad avāpyate / yenāśāviṣavallīnāṃ mūlamālā vilūyate

बुद्ध्वाप्य् अत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः । बध्नाति भावनां भूयो नरो नासौ स गर्दभः

buddhvāpy atyantavairasyaṃ yaḥ padārtheṣu durmatiḥ / badhnāti bhāvanāṃ bhūyo naro nāsau sa gardabhaḥ

उत्थितानुत्थितान् एतान् इन्द्रियाहीन् पुनः पुनः । हन्याद् विवेकवज्रेण वज्रेणेव हरिर् गिरीन्

utthitānutthitān etān indriyāhīn punaḥ punaḥ / hanyād vivekavajreṇa vajreṇeva harir girīn

उपशमसुखम् आवहेत् पवित्रं शमवशतश् शमम् एति साधुचेतः । प्रशमितमनसस् स्वके स्वरूपे भवति सुखे स्थितिर् उत्तमा चिराय

upaśamasukham āvahet pavitraṃ śamavaśataś śamam eti sādhucetaḥ / praśamitamanasas svake svarūpe bhavati sukhe sthitir uttamā cirāya

सिद्धगीता नाम सर्गः नवमस् सर्गः इति सिद्धगणोद्गीता गीताश् श्रुत्वा महीपतिः । विषादम् आजगामाशु भीरू रणरवाद् इव

siddhagītā nāma sargaḥ navamas sargaḥ iti siddhagaṇodgītā gītāś śrutvā mahīpatiḥ / viṣādam ājagāmāśu bhīrū raṇaravād iva

जगाम परिवारं स्वम् आकर्षन् स्वगृहं प्रति । स्वतीरवृक्षानुसृतः प्रावृडोघ इवार्णवम्

jagāma parivāraṃ svam ākarṣan svagṛhaṃ prati / svatīravṛkṣānusṛtaḥ prāvṛḍogha ivārṇavam

परिवारम् अशेषेण विसर्ज्यात्र स्वम् आलयम् । एक एवारुरोहाग्र्यं गृहम् अर्क इवाचलम्

parivāram aśeṣeṇa visarjyātra svam ālayam / eka evārurohāgryaṃ gṛham arka ivācalam

ततः प्रोड्डयनालोलखगपक्षतिचञ्चलाः । आलोकयंल् लोकगतीर् विललापेदम् आतुरः

tataḥ proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ / ālokayaṃl lokagatīr vilalāpedam āturaḥ

हा कष्टम् अतिकष्टासु लोकलोलदशास्व् अयम् । पाषाणेष्व् इव पाषाण आलुठामि बलाद् अलम्

hā kaṣṭam atikaṣṭāsu lokaloladaśāsv ayam / pāṣāṇeṣv iva pāṣāṇa āluṭhāmi balād alam

अपर्यन्तस्य कालस्य को ऽप्य् अंशो जीव्यते मया । तस्मिन् भावं निबध्नामि धिङ् माम् अधमचेतसम्

aparyantasya kālasya ko 'py aṃśo jīvyate mayā / tasmin bhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅ mām adhamacetasam

कियन्मात्रम् इदं नाम राज्यम् आजीवितं मम । किम् एतेन विना दुःखं तिष्ठामि हतधीर् यथा

kiyanmātram idaṃ nāma rājyam ājīvitaṃ mama / kim etena vinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīr yathā

आदाव् अन्ते ऽप्य् अनन्तो ऽहं मध्ये पेलवजीवितः । बालश् चित्रेन्दुनेवाहं किं मुधा धृतिमान् स्थितः

ādāv ante 'py ananto 'haṃ madhye pelavajīvitaḥ / bālaś citrendunevāhaṃ kiṃ mudhā dhṛtimān sthitaḥ

प्रपञ्चरचितेनायम् इन्द्रजालेन जालिना । हा कष्टम् अभिमुह्यामि केनास्मि परिमोहितः

prapañcaracitenāyam indrajālena jālinā / hā kaṣṭam abhimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ

यद् वस्तु यच् च वा रम्यं यद् उदारम् अकृत्रिमम् । किञ्चित् तद् इह नास्त्य् एव किंनिष्ठेयं धृतिर् मम

yad vastu yac ca vā ramyaṃ yad udāram akṛtrimam / kiñcit tad iha nāsty eva kiṃniṣṭheyaṃ dhṛtir mama

दूरस्थम् अप्य् अदूरस्थं यन् मे मनसि वर्तते । इति निर्णीय बाह्ये ऽर्थे भावनां सन्त्यजाम्य् अहम्

dūrastham apy adūrasthaṃ yan me manasi vartate / iti nirṇīya bāhye 'rthe bhāvanāṃ santyajāmy aham

लोकाजवञ्जवीभावस् सलिलावर्तभङ्गुरः । दृष्टो ऽद्यापि हि दुःखाय केयम् आस्था सुखं प्रति

lokājavañjavībhāvas salilāvartabhaṅguraḥ / dṛṣṭo 'dyāpi hi duḥkhāya keyam āsthā sukhaṃ prati

प्रत्यब्दं प्रतिमासं च प्रत्यहं च प्रतिक्षणम् । सुखानि दुःखविद्धानि दुःखानि तु पुनः पुनः

pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam / sukhāni duḥkhaviddhāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ

पुनः पुनः परामृष्टं दृष्टं पृष्टं निभालितम् । अतुच्छं न तद् अस्तीह सतां यत्रास्तु संस्थितिः

punaḥ punaḥ parāmṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pṛṣṭaṃ nibhālitam / atucchaṃ na tad astīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ

अद्य ये महतां मूर्ध्नि ते दिनैर् निपतन्त्य् अधः । हतचित्त महत्तायां कैषा विश्वस्तता तव

adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinair nipatanty adhaḥ / hatacitta mahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā tava

अरज्जुर् एव बद्धो ऽहम् अपङ्को ऽस्मि कलङ्कितः । पतितो ऽस्म्य् उपरिस्थो ऽपि हा ममात्मन् हता स्थितिः

arajjur eva baddho 'ham apaṅko 'smi kalaṅkitaḥ / patito 'smy uparistho 'pi hā mamātman hatā sthitiḥ

कस्माद् अकस्मान् मोहो ऽयम् आगतो धीमतो ऽपि मे । असितः पिहितालोको भास्कराग्रम् इवाम्बुदः

kasmād akasmān moho 'yam āgato dhīmato 'pi me / asitaḥ pihitāloko bhāskarāgram ivāmbudaḥ

क इमे मे महाभोगाः क इमे मम बन्धवः । बालो भूतभयेनेव शङ्के केनाहम् आकुलः

ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bandhavaḥ / bālo bhūtabhayeneva śaṅke kenāham ākulaḥ

स्वयम् एव निबध्नामि जरामरणकारिणीम् । किम् इमाम् अहम् अर्थेषु धृतिम् उद्वेगभारिणीम्

svayam eva nibadhnāmi jarāmaraṇakāriṇīm / kim imām aham artheṣu dhṛtim udvegabhāriṇīm

यातु तिष्ठतु वा सम्पन् ममैनां प्रति को ग्रहः । बुद्बुदश्रीर् इवैषा हि मिथ्यैवेत्थम् उपस्थिता

yātu tiṣṭhatu vā sampan mamaināṃ prati ko grahaḥ / budbudaśrīr ivaiṣā hi mithyaivettham upasthitā

ते महाविभवा भोगास् ते सन्तस् स्निग्धबान्धवाः । सर्वं स्मृतिपथं प्राप्तं वर्तमाने ऽपि का धृतिः

te mahāvibhavā bhogās te santas snigdhabāndhavāḥ / sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne 'pi kā dhṛtiḥ

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणां क्व जगन्ति वा । प्राक्तनानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता मम

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇāṃ kva jaganti vā / prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama

गलितानीन्द्रलक्षाणि बुद्बुदानीव वारिणि । मां जीवितनिबद्धाशं विहसिष्यन्ति साधवः

galitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi / māṃ jīvitanibaddhāśaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ

कोटयो ब्रह्मणां याता गतास् सर्गपरम्पराः । प्रयाताः पांसुवद् भूपाः का धृतिर् मम जीविते

koṭayo brahmaṇāṃ yātā gatās sargaparamparāḥ / prayātāḥ pāṃsuvad bhūpāḥ kā dhṛtir mama jīvite

संसाररात्रिदुस्स्वप्ने शून्ये देहमये भ्रमे । आस्थां चेद् अनुबध्नामि तन् माम् अस्तु धिग् अस्थितिम्

saṃsārarātridussvapne śūnye dehamaye bhrame / āsthāṃ ced anubadhnāmi tan mām astu dhig asthitim

अयं सो ऽहम् इति व्यर्थम् उत्थितासत्स्वरूपिणा । अहङ्कारपिशाचेन किम् अज्ञवद् अहं हतः

ayaṃ so 'ham iti vyartham utthitāsatsvarūpiṇā / ahaṅkārapiśācena kim ajñavad ahaṃ hataḥ

हृतं हृतम् इदं कस्माद् आयुर् आयतयानया । पश्यन्न् अपि न पश्यामि सूक्ष्मया काललेखया

hṛtaṃ hṛtam idaṃ kasmād āyur āyatayānayā / paśyann api na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā

पादपीठीकृतेशानाश् शार्ङ्गिक्रीडनकन्दुकाः । कालकापालिना ग्रस्ताः किम् आस्थे मयि वल्गसि

pādapīṭhīkṛteśānāś śārṅgikrīḍanakandukāḥ / kālakāpālinā grastāḥ kim āsthe mayi valgasi

अजस्रम् उपयान्त्य् एते यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर् दृष्टो नाद्यापि वासरः

ajasram upayānty ete yānti cādyāpi vāsarāḥ / avinaṣṭaikasadvastur dṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ

सारसास् सरसीवैते सर्वस्मिञ् जनचेतसि । भोगा एव स्फुरन्त्य् अन्तर् नातुच्छपददृष्टयः

sārasās sarasīvaite sarvasmiñ janacetasi / bhogā eva sphuranty antar nātucchapadadṛṣṭayaḥ

कष्टात् कष्टतरं प्राप्तो दुःखाद् दुःखतरं गतः । अद्यापि न विरक्तो ऽस्मि हा धिङ् माम् अधमाशयम्

kaṣṭāt kaṣṭataraṃ prāpto duḥkhād duḥkhataraṃ gataḥ / adyāpi na virakto 'smi hā dhiṅ mām adhamāśayam

येषु येषु दृढाबद्धा भावना दृढवस्तुषु । तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि किम् इहोत्तमम्

yeṣu yeṣu dṛḍhābaddhā bhāvanā dṛḍhavastuṣu / tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kim ihottamam

यन् मध्ये यच् च पर्यन्ते यद् आपाते मनोरमम् । सर्वम् एवापवित्रं तद् विनाशामेध्यदूषितम्

yan madhye yac ca paryante yad āpāte manoramam / sarvam evāpavitraṃ tad vināśāmedhyadūṣitam

येषु येषु पदार्थेषु धृतिं बध्नाति मानवः । तेषु तेष्व् एव तस्याशु दृष्टो दुःखोदयो भृशम्

yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ / teṣu teṣv eva tasyāśu dṛṣṭo duḥkhodayo bhṛśam

श्वश् श्वः पापीयसीम् एव श्वश् श्वः क्रूरतराम् अपि । श्वश् श्वः खेदकरीम् एति दशाम् इह जडो जनः

śvaś śvaḥ pāpīyasīm eva śvaś śvaḥ krūratarām api / śvaś śvaḥ khedakarīm eti daśām iha jaḍo janaḥ

अज्ञानोपहतो बाल्ये यौवने मदनाहतः । शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोतु कदा जडः

ajñānopahato bālye yauvane madanāhataḥ / śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karotu kadā jaḍaḥ

आगमापायविरसं दशावैषम्यदूषितम् । असारसारं संसारं किं न पश्यति मन्मतिः

āgamāpāyavirasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam / asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ na paśyati manmatiḥ

राजसूयाश्वमेधाद्यैर् इष्ट्वा यज्ञशतैर् अपि । महाकल्पात् कम् अप्य् अंशं स्वर्गं आप्नोति नाधिकम्

rājasūyāśvamedhādyair iṣṭvā yajñaśatair api / mahākalpāt kam apy aṃśaṃ svargaṃ āpnoti nādhikam

को ऽसौ स्वर्गे ऽस्ति भूमौ वा पाताले वा प्रदेशकः । न यत्राभिद्रवन्त्य् एता दुर्भ्रमर्य इवापदः

ko 'sau svarge 'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ / na yatrābhidravanty etā durbhramarya ivāpadaḥ

निजचेतोबिलव्यालाश् शरीरस्थलपल्लवाः । आधयो व्याधयश् चैते निवार्यन्ते कथं किल

nijacetobilavyālāś śarīrasthalapallavāḥ / ādhayo vyādhayaś caite nivāryante kathaṃ kila

सत्ये ऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि मूर्ध्नि रम्येष्व् अरम्यता । सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किम् एकं संश्रयाम्य् अहम्

satye 'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣv aramyatā / sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kim ekaṃ saṃśrayāmy aham

जायन्ते च म्रियन्ते च प्राकृताः क्षुद्रजन्तवः । धरा तैर् एव नीरन्ध्रा दुर्लभास् साधुसाधवः

jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ / dharā tair eva nīrandhrā durlabhās sādhusādhavaḥ

नीलोत्पलालिनयनाः परमप्रेमभूषणाः । हासायैव विलासिन्यः क्षणभङ्गितया स्थिताः

nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ / hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ

येषां निमेषणोन्मेषैर् जगतां प्रलयोदयौ । तादृशाः पुरुषा याता मादृशां गणनैव का

yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣair jagatāṃ pralayodayau / tādṛśāḥ puruṣā yātā mādṛśāṃ gaṇanaiva kā

सन्ति रम्यतराद् रम्यास् सुस्थिराद् अपि च स्थिराः । चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किम् ईदृशी

santi ramyatarād ramyās susthirād api ca sthirāḥ / cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kim īdṛśī

सम्पदश् च विचित्रा यास् ताश् चेच् चित्तेन सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये नूनं महापदः

sampadaś ca vicitrā yās tāś cec cittena sammatāḥ / tat tā api mahārambhā manye nūnaṃ mahāpadaḥ

आपदो ऽपि विचित्रा यास् ताश् चेन् मनसि सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये सकलसम्पदः

āpado 'pi vicitrā yās tāś cen manasi sammatāḥ / tat tā api mahārambhā manye sakalasampadaḥ

मनोमात्रविवर्ते ऽस्मिञ् जगत्य् अब्बिन्दुभङ्गुरे । ममेदम् इत्य् अपूर्वैव कुतस् त्व् अक्षरमालिका

manomātravivarte 'smiñ jagaty abbindubhaṅgure / mamedam ity apūrvaiva kutas tv akṣaramālikā

काकतालीययोगेन सम्पन्नायां जगत्स्थितौ । धूर्तेन कल्पिता व्यर्थं हेयोपादेयभावनाः

kākatālīyayogena sampannāyāṃ jagatsthitau / dhūrtena kalpitā vyarthaṃ heyopādeyabhāvanāḥ

इयत्ताच्छिन्नरूपासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्व् एतास्व् अनुषक्तो ऽस्मि पतङ्गो ऽग्निशिखास्व् इव

iyattācchinnarūpāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu / kāsv etāsv anuṣakto 'smi pataṅgo 'gniśikhāsv iva

वरम् एकान्तदाहेषु लुठितं रौरवाग्निषु । न त्व् आलूनविशीर्णासु स्थितिस् संसारवृत्तिषु

varam ekāntadāheṣu luṭhitaṃ rauravāgniṣu / na tv ālūnaviśīrṇāsu sthitis saṃsāravṛttiṣu

संसार एव दुःखानां सीमान्तः किल कथ्यते । तन्मध्यपतितेनेह सुखम् आसाद्यते कथम्

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmāntaḥ kila kathyate / tanmadhyapatiteneha sukham āsādyate katham

अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः । त एते ऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्य् अलम्

akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ / ta ete 'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇy alam

अहम् अप्य् आधिमान् कष्टं काष्ठलोष्टसमस्थितैः । अज्ञैर् एवागतस् साम्यम् अपरामृष्टवस्तुभिः

aham apy ādhimān kaṣṭaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitaiḥ / ajñair evāgatas sāmyam aparāmṛṣṭavastubhiḥ

सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः । अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमयो ऽङ्कुरः

sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ / asya saṃsāravṛkṣasya manomūlamayo 'ṅkuraḥ

सङ्कल्पम् एव तं मन्ये सङ्कल्पोपशमेन तत् । शोषयामि यथा शोषम् एति संसारपादपः

saṅkalpam eva taṃ manye saṅkalpopaśamena tat / śoṣayāmi yathā śoṣam eti saṃsārapādapaḥ

आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु । परिज्ञातास्व् इहाद्यैव न रमे नीरसास्व् अहम्

ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu / parijñātāsv ihādyaiva na rame nīrasāsv aham

आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः । संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विरमाम्य् अहम्

āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ / saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viramāmy aham

हा हतो ऽस्मि विनष्टो ऽस्मि मृतो ऽस्मीति पुनः पुनः । शोचिते गत एवाहम् इदानीं नानुरोदिमि

hā hato 'smi vinaṣṭo 'smi mṛto 'smīti punaḥ punaḥ / śocite gata evāham idānīṃ nānurodimi

प्रबुद्धो ऽस्मि प्रहृष्टो ऽस्मि दृष्टश् चौरो मयात्मनः । मनोनामा निहन्म्य् एनं मनसास्मि चिरं हतः

prabuddho 'smi prahṛṣṭo 'smi dṛṣṭaś cauro mayātmanaḥ / manonāmā nihanmy enaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ

एतावन्तम् इमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धम् आसीद् अधुना विद्धं तु गुणम् अर्हति

etāvantam imaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama / aviddham āsīd adhunā viddhaṃ tu guṇam arhati

मनस्तुषारकणको विवेकार्कातपेन मे । चिरनिर्वृतये नूनम् अचिराल् लयम् एष्यति

manastuṣārakaṇako vivekārkātapena me / ciranirvṛtaye nūnam acirāl layam eṣyati

विबुधैस् साधुभिस् सिद्धैर् अहं साधु प्रबोधितः । आत्मानम् अनुगच्छामि परमानन्दसाधनम्

vibudhais sādhubhis siddhair ahaṃ sādhu prabodhitaḥ / ātmānam anugacchāmi paramānandasādhanam

आत्मानं मणिम् एकान्ते लब्ध्वैवालोकयन् सुखम् । तिष्ठाम्य् अस्तमितान्येहश् शरदीवामलो ऽम्बुदः

ātmānaṃ maṇim ekānte labdhvaivālokayan sukham / tiṣṭhāmy astamitānyehaś śaradīvāmalo 'mbudaḥ

अयम् अहम् इदम् एव तन् ममेति स्फुरितम् अपास्य बलाद् असत्यम् अन्तः । रिपुम् अतिमलिनं मनो निहन्मि प्रशमम् उपैमि नमो ऽस्तु ते विवेक

ayam aham idam eva tan mameti sphuritam apāsya balād asatyam antaḥ / ripum atimalinaṃ mano nihanmi praśamam upaimi namo 'stu te viveka

जनकवितर्को नाम सर्गः दशमस् सर्गः इति चिन्तयतस् तस्य पुरस् सम्प्रविवेश ह । प्रतीहारः प्रगे भानोस् स्यन्दनाग्रम् इवारुणः

janakavitarko nāma sargaḥ daśamas sargaḥ iti cintayatas tasya puras sampraviveśa ha / pratīhāraḥ prage bhānos syandanāgram ivāruṇaḥ

देव दोस्स्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । सम्पादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम्

deva dosstambhaviśrāntasamastavasudhābhara / sampādayottiṣṭha dinavyāpāraṃ nṛpatocitam

एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटास् स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थितास् सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव

etāḥ kusumakarpūrakuṅkumāmbughaṭās striyaḥ / snānabhūmau sthitās sajjā nadyo mūrtiyutā iva

एषा कमलकल्हारकाननभ्रान्तषट्पदा । कृता कमलिनी स्त्र्यर्थं रचितांशुकमण्डपा

eṣā kamalakalhārakānanabhrāntaṣaṭpadā / kṛtā kamalinī stryarthaṃ racitāṃśukamaṇḍapā

एताः कमलिनीतीरभुवश् छत्त्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैस् स्नानावसरसेविनाम्

etāḥ kamalinītīrabhuvaś chattraiḥ prapūritāḥ / sacāmararathebhāśvais snānāvasarasevinām

समग्रसुमनःपूर्णै रत्नौषधिपरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर् देवार्चनभुवस् तव

samagrasumanaḥpūrṇai ratnauṣadhipariplutaiḥ / sajjīkṛtāḥ paṭalakair devārcanabhuvas tava

स्नातः पवित्रहस्तश् च परिजप्ताघमर्षणम् । त्वाम् एव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः

snātaḥ pavitrahastaś ca parijaptāghamarṣaṇam / tvām eva prekṣate deva dakṣiṇārho dvijavrajaḥ

चलच्चामरहस्ताभिः पाल्यन्ते परमेश्वर । सज्जीकृतास् तु कान्ताभिश् शीता भोजनभूमयः

calaccāmarahastābhiḥ pālyante parameśvara / sajjīkṛtās tu kāntābhiś śītā bhojanabhūmayaḥ

शीघ्रम् उत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यम् आचर । न कालम् अतिवर्तन्ते महान्तस् स्वेषु कर्मसु

śīghram uttiṣṭha bhadraṃ te niyataṃ kāryam ācara / na kālam ativartante mahāntas sveṣu karmasu

प्रतीहारपताव् इत्थम् उक्तवत्य् अथ पार्थिवः । तथैव चिन्तयाम् आस चित्रां संसारसंस्थितिम्

pratīhārapatāv ittham uktavaty atha pārthivaḥ / tathaiva cintayām āsa citrāṃ saṃsārasaṃsthitim

कियन्मात्रम् इदं नाम राज्यं सुखम् इति स्थितम् । न प्रयोजनम् एतेन ममेह क्षणभङ्गिना

kiyanmātram idaṃ nāma rājyaṃ sukham iti sthitam / na prayojanam etena mameha kṣaṇabhaṅginā

सर्वम् एव परित्यज्य मिथ्याडम्बरसम्भ्रमम् । एकान्त एव तिष्ठामि संशान्त इव वारिधिः

sarvam eva parityajya mithyāḍambarasambhramam / ekānta eva tiṣṭhāmi saṃśānta iva vāridhiḥ

अलम् एभिर् असत्प्रायैर् मम भोगविजृम्भितैः । त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि सुखं तिष्ठामि केवलः

alam ebhir asatprāyair mama bhogavijṛmbhitaiḥ / tyaktvā sarvāṇi karmāṇi sukhaṃ tiṣṭhāmi kevalaḥ

चित्त चातुर्यम् एतस्माद् भोगाभ्यासकुसम्भ्रमात् । त्यज जन्मजराजाड्यजालजम्बालशान्तये

citta cāturyam etasmād bhogābhyāsakusambhramāt / tyaja janmajarājāḍyajālajambālaśāntaye

दशासु यासु यास्व् एव सम्भ्रमं चित्त पश्यसि । ताभ्य एवातिविरतं परमं सुखम् एष्यसि

daśāsu yāsu yāsv eva sambhramaṃ citta paśyasi / tābhya evātivirataṃ paramaṃ sukham eṣyasi

प्रवृत्तं सन् निवृत्तं सद् भूयो भूयश् चिरं चिरम् । भोगभूमिषु सर्वासु चित्त तृप्तिं न गच्छसि

pravṛttaṃ san nivṛttaṃ sad bhūyo bhūyaś ciraṃ ciram / bhogabhūmiṣu sarvāsu citta tṛptiṃ na gacchasi

तस्मात् तवालम् अनया तुच्छया भोगचिन्तया । भवत्य् अकृत्रिमा तृप्तिर् येनाभिपत तत् ततम्

tasmāt tavālam anayā tucchayā bhogacintayā / bhavaty akṛtrimā tṛptir yenābhipata tat tatam

इति सञ्चिन्त्य जनकस् तूष्णीम् एव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल् लिपिकर्मार्पितोपमः

iti sañcintya janakas tūṣṇīm eva babhūva ha / śāntacāpalacetastvāl lipikarmārpitopamaḥ

प्रतीहारो ऽपि नोवाच गौरवेण भयेन च । पुनर्वाक्यं महीपानां चित्तवृत्तिष्व् अशीलितम्

pratīhāro 'pi novāca gauraveṇa bhayena ca / punarvākyaṃ mahīpānāṃ cittavṛttiṣv aśīlitam

तूष्णीम् अथ क्षणं स्थित्वा जनको जनजीवितम् । पुनस् सञ्चिन्तयाम् आस मनसा शमशालिना

tūṣṇīm atha kṣaṇaṃ sthitvā janako janajīvitam / punas sañcintayām āsa manasā śamaśālinā

किम् उपादेयम् अस्तीह यत्नात् संसाधयामि यत् । कस्मिन् वस्तुनि बध्नामि धृतिं नाशविवर्जिते

kim upādeyam astīha yatnāt saṃsādhayāmi yat / kasmin vastuni badhnāmi dhṛtiṃ nāśavivarjite

किं मे क्रियापरतया किं निष्क्रियतयापि वा । न तद् अस्ति विनाशेन वर्जितं यत् किलोदितम्

kiṃ me kriyāparatayā kiṃ niṣkriyatayāpi vā / na tad asti vināśena varjitaṃ yat kiloditam

क्रियावान् अक्रियो वास्तु कायो ऽयम् असदुत्थितः । सतस् स्थिरस्य शुद्धस्य चितः का नाम मे क्षतिः

kriyāvān akriyo vāstu kāyo 'yam asadutthitaḥ / satas sthirasya śuddhasya citaḥ kā nāma me kṣatiḥ

नाभिवाञ्छाम्य् असम्प्राप्तं सम्प्राप्तं न त्यजाम्य् अहम् । स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन् ममास्ति तद् अस्तु मे

nābhivāñchāmy asamprāptaṃ samprāptaṃ na tyajāmy aham / svastha ātmani tiṣṭhāmi yan mamāsti tad astu me

न ममेह कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । क्रिययाक्रियया वापि यत् प्राप्यं सद् असत् सतः

na mameha kṛtenārtho nākṛteneha kaścana / kriyayākriyayā vāpi yat prāpyaṃ sad asat sataḥ

अकुर्वतः कुर्वतो वा युक्तायुक्ताः क्रिया मम । नाभिवाञ्छितम् अस्तीह यद् उपादेयतां गतम्

akurvataḥ kurvato vā yuktāyuktāḥ kriyā mama / nābhivāñchitam astīha yad upādeyatāṃ gatam

तद् उत्थाय क्रमप्राप्तां कायो ऽयं प्रकृतां क्रियाम् । करोत्व् अस्पन्दिताङ्गस् तु किम् अयं साधयिष्यति

tad utthāya kramaprāptāṃ kāyo 'yaṃ prakṛtāṃ kriyām / karotv aspanditāṅgas tu kim ayaṃ sādhayiṣyati

स्थिते मनसि निष्कामे समे विगतरञ्जने । कायावयवजौ कार्यस्पन्दास्पन्दौ फले समौ

sthite manasi niṣkāme same vigatarañjane / kāyāvayavajau kāryaspandāspandau phale samau

कर्मजासु फलश्रीषु मनसः कर्तृभोक्तृते । तस्मिन् प्रशमम् आयाते कृतम् अप्य् अकृतं नृणाम्

karmajāsu phalaśrīṣu manasaḥ kartṛbhoktṛte / tasmin praśamam āyāte kṛtam apy akṛtaṃ nṛṇām

यो निश्चयो ऽन्तः पुरुषस्य रूढः क्रियास्व् असौ तन्मयताम् उपैति । अनामयं मे पदम् आगता धीर् अधीरताम् अन्तर् अलं त्यजामि

yo niścayo 'ntaḥ puruṣasya rūḍhaḥ kriyāsv asau tanmayatām upaiti / anāmayaṃ me padam āgatā dhīr adhīratām antar alaṃ tyajāmi

जनकनिश्चयो नाम सर्गः एकादशस् सर्गः इति सञ्चिन्त्य जनको यथाप्राप्तां क्रियाम् असौ । असक्तः कर्तुम् उत्तस्थौ दिनं दिनपतिर् यथा

janakaniścayo nāma sargaḥ ekādaśas sargaḥ iti sañcintya janako yathāprāptāṃ kriyām asau / asaktaḥ kartum uttasthau dinaṃ dinapatir yathā

इष्टानिष्टाः परित्यज्य चेतसा वासनास् स्वयम् । यथाप्राप्तं चकारासौ जाग्रद् एव सुषुप्तवत्

iṣṭāniṣṭāḥ parityajya cetasā vāsanās svayam / yathāprāptaṃ cakārāsau jāgrad eva suṣuptavat

सम्पाद्य तद् अहःकार्यम् आर्यावर्जनपूर्वकम् । अनयच् छर्वरीम् एकस् तथैव ध्यानलीलया

sampādya tad ahaḥkāryam āryāvarjanapūrvakam / anayac charvarīm ekas tathaiva dhyānalīlayā

मनस् समरसं कृत्वा संशान्तविषयभ्रमम् । शर्वर्यां क्षीयमाणायाम् इत्थं चित्तम् अबोधयत्

manas samarasaṃ kṛtvā saṃśāntaviṣayabhramam / śarvaryāṃ kṣīyamāṇāyām itthaṃ cittam abodhayat

चित्त चञ्चलविस्तार आत्मनो न सुखाय ते । शमम् एहि शमात् तात सुखं सारम् अवाप्य ते

citta cañcalavistāra ātmano na sukhāya te / śamam ehi śamāt tāta sukhaṃ sāram avāpya te

यथा यथा विकल्पौघं सङ्कल्पयसि हेलया । तथा तथैति स्फारत्वं संसारस् तव चित्तक

yathā yathā vikalpaughaṃ saṅkalpayasi helayā / tathā tathaiti sphāratvaṃ saṃsāras tava cittaka

शतशाखत्वम् आयाति सेकेन विटपी यथा । अनन्ताधित्वम् आयासि शठ भोगेच्छया तथा

śataśākhatvam āyāti sekena viṭapī yathā / anantādhitvam āyāsi śaṭha bhogecchayā tathā

चिन्ताजालविलासोत्था इमास् संसारसृष्टयः । तस्मात् त्यक्त्वा विचित्रां त्वं चिन्ताम् उपशमं व्रज

cintājālavilāsotthā imās saṃsārasṛṣṭayaḥ / tasmāt tyaktvā vicitrāṃ tvaṃ cintām upaśamaṃ vraja

संसारसृष्टिं तरलाम् इमां तुलय सुन्दर । अस्याश् चेत् सारम् आप्नोषि तद् एनाम् एव संश्रय

saṃsārasṛṣṭiṃ taralām imāṃ tulaya sundara / asyāś cet sāram āpnoṣi tad enām eva saṃśraya

आस्थाम् अस्मात् परित्यज्य दृश्याद् दर्शनलालस । मैतद् गृहाण मा मुञ्च शुद्धया विहरेच्छया

āsthām asmāt parityajya dṛśyād darśanalālasa / maitad gṛhāṇa mā muñca śuddhayā viharecchayā

इदं दृश्यम् असत् सद् वाप्य् उदेत्व् अस्तम् उपैतु वा । साधो विवशतां गच्छ मैतदीयैर् गुणागुणैः

idaṃ dṛśyam asat sad vāpy udetv astam upaitu vā / sādho vivaśatāṃ gaccha maitadīyair guṇāguṇaiḥ

मनाग् अपि न सम्बन्धस् तव दृश्येन वस्तुना । अविद्यमानरूपेण सम्बन्धः किल कीदृशः

manāg api na sambandhas tava dṛśyena vastunā / avidyamānarūpeṇa sambandhaḥ kila kīdṛśaḥ

असत् त्वम् एतच् च न सद् द्वयोर् एवासतोस् सतोः । सम्बन्ध इति चित्रेयम् अपूर्वैवाक्षरावली

asat tvam etac ca na sad dvayor evāsatos satoḥ / sambandha iti citreyam apūrvaivākṣarāvalī

असद् एतद् भवत् सच् चेत् तथापि किल सुन्दर । सङ्गस् सदसतोः कीदृग् वद त्वं मृतजीवतोः

asad etad bhavat sac cet tathāpi kila sundara / saṅgas sadasatoḥ kīdṛg vada tvaṃ mṛtajīvatoḥ

चित्त त्वम् अथ दृश्यं च द्वे एव यदि सन्मये । सदा स्थिते तत् प्रसरः कुतो हर्षविषादयोः

citta tvam atha dṛśyaṃ ca dve eva yadi sanmaye / sadā sthite tat prasaraḥ kuto harṣaviṣādayoḥ

तस्मान् मा भव मूढं त्वं मा समुल्लासम् आहर । अक्षुब्धां बुद्धिम् आतिष्ठ भव्य त्यज भवस्थितिम्

tasmān mā bhava mūḍhaṃ tvaṃ mā samullāsam āhara / akṣubdhāṃ buddhim ātiṣṭha bhavya tyaja bhavasthitim

तिन्दुकालातवद् व्यर्थम् आत्मन्य् एव परिज्वलत् । मा मोहमलम् आसाद्य मन्दतां गच्छ दुर्मते

tindukālātavad vyartham ātmany eva parijvalat / mā mohamalam āsādya mandatāṃ gaccha durmate

न तद् इहास्ति समुन्नतम् उत्तमं व्रजसि येन परां परिपूर्णताम् । तद् अवलम्ब्य बलाद् अतिधीरतां जहिहि चञ्चलतां शठ रे मनः

na tad ihāsti samunnatam uttamaṃ vrajasi yena parāṃ paripūrṇatām / tad avalambya balād atidhīratāṃ jahihi cañcalatāṃ śaṭha re manaḥ

चित्तानुशासनं नाम सर्गः द्वादशस् सर्गः एवं विचारयंस् तत्र स्वराज्ये जनको नृपः । चकाराखिलकार्याणि न मुमोह च धीरधीः

cittānuśāsanaṃ nāma sargaḥ dvādaśas sargaḥ evaṃ vicārayaṃs tatra svarājye janako nṛpaḥ / cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ

न मनः प्रोल्ललासास्य क्वचिद् आनन्दवृत्तिषु । केवलं सुसमं स्वच्छं स सदैव व्यतिष्ठत

na manaḥ prollalāsāsya kvacid ānandavṛttiṣu / kevalaṃ susamaṃ svacchaṃ sa sadaiva vyatiṣṭhata

ततः प्रभृत्य् असौ दृश्यं नाजहार न चात्यजत् । केवलं विगताशङ्कं वर्तमाने व्यवस्थितः

tataḥ prabhṛty asau dṛśyaṃ nājahāra na cātyajat / kevalaṃ vigatāśaṅkaṃ vartamāne vyavasthitaḥ

अनारतविवेकेन तेन तन्मनसा ततः । पुनः कलङ्कं नैवात्तम् अम्बरेणेव राजसम्

anāratavivekena tena tanmanasā tataḥ / punaḥ kalaṅkaṃ naivāttam ambareṇeva rājasam

स्वविवेकानुसन्धानाद् इति तस्य महीपतेः । सम्यग्ज्ञानम् अनन्ताभं मनो निर्मलतां ययौ

svavivekānusandhānād iti tasya mahīpateḥ / samyagjñānam anantābhaṃ mano nirmalatāṃ yayau

अनामृष्टविकल्पांशश् चिदात्मा विगतामयः । उदियाय हृदाकाशे तस्य व्योम्नीव भास्करः

anāmṛṣṭavikalpāṃśaś cidātmā vigatāmayaḥ / udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ

स ददर्शाखिलान् भावांश् चित्तन्तौ मणिवत् ततान् । आत्मभूतान् अनन्तात्मा सर्वभूतात्मकोविदः

sa dadarśākhilān bhāvāṃś cittantau maṇivat tatān / ātmabhūtān anantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ

प्रहृष्टो न बभूवासौ कदाचिन् न च दुःखितः । प्रकृतव्यवहारित्वात् सदैव सममानसः

prahṛṣṭo na babhūvāsau kadācin na ca duḥkhitaḥ / prakṛtavyavahāritvāt sadaiva samamānasaḥ

जीवन्मुक्तो बभूवासौ ततः प्रभृति मानद । जनको जरढज्ञानो ज्ञातलोकपरावरः

jīvanmukto babhūvāsau tataḥ prabhṛti mānada / janako jaraḍhajñāno jñātalokaparāvaraḥ

राज्यं कुर्वन् विदेहानां जनको जनजीवितम् । नैव हर्षविषादाभ्यां सो ऽवशः पर्यतप्यत

rājyaṃ kurvan videhānāṃ janako janajīvitam / naiva harṣaviṣādābhyāṃ so 'vaśaḥ paryatapyata

नास्तम् एति न चोदेति गुणदोषविवर्जितः । अर्थानर्थैस् स्वराज्योत्थैर् न ग्लायति न हृष्यति

nāstam eti na codeti guṇadoṣavivarjitaḥ / arthānarthais svarājyotthair na glāyati na hṛṣyati

कुर्वन्न् अपि करोत्य् एष न किञ्चिद् अपि कुत्रचित् । सन्तिष्ठत्य् एव सततं जीवन्मुक्तवपुर् यतः

kurvann api karoty eṣa na kiñcid api kutracit / santiṣṭhaty eva satataṃ jīvanmuktavapur yataḥ

सुषुप्तावस्थितस्येव जनकस्य महीपतेः । भावनास् सर्वभावेभ्यस् सर्वथैवास्तम् आगताः

suṣuptāvasthitasyeva janakasya mahīpateḥ / bhāvanās sarvabhāvebhyas sarvathaivāstam āgatāḥ

भविष्यन् नानुसन्धत्ते नातीतं चिन्तयत्य् असौ । वर्तमानं निमेषं तु हसन्न् एवावतिष्ठते

bhaviṣyan nānusandhatte nātītaṃ cintayaty asau / vartamānaṃ nimeṣaṃ tu hasann evāvatiṣṭhate

स्वविचारवशेनैव तेन तामरसेक्षण । प्राप्तं प्राप्यम् अशेषेण राम नेतरयेच्छया

svavicāravaśenaiva tena tāmarasekṣaṇa / prāptaṃ prāpyam aśeṣeṇa rāma netarayecchayā

तावत् तावत् स्वकेनैव चेतसा प्रविचार्यते । यावद् यावद् विचाराणां सीमान्तस् समवाप्यते

tāvat tāvat svakenaiva cetasā pravicāryate / yāvad yāvad vicārāṇāṃ sīmāntas samavāpyate

न तद् गुरोर् न शास्त्रार्थान् न पुण्यात् प्राप्यते पदम् । यत् सत्प्रसङ्गाद् उदितविचारविशदाद् धृदः

na tad guror na śāstrārthān na puṇyāt prāpyate padam / yat satprasaṅgād uditavicāraviśadād dhṛdaḥ

स्निग्धया निजया ऋज्व्या प्रज्ञयैव वयस्यया । पदम् आसाद्यते राम न नाम क्रिययान्यया

snigdhayā nijayā ṛjvyā prajñayaiva vayasyayā / padam āsādyate rāma na nāma kriyayānyayā

यस्य ज्वलति तीक्ष्णाग्रा पूर्वापरविचारिणी । प्रज्ञादीपशिखा जातु तम् आन्ध्यं नानुधावति

yasya jvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī / prajñādīpaśikhā jātu tam āndhyaṃ nānudhāvati

दुरुत्तरा या विपदो दुःखकल्लोलसङ्कुलाः । तीर्यते प्रज्ञया ताभ्यो नावेवाद्भ्यो महामते

duruttarā yā vipado duḥkhakallolasaṅkulāḥ / tīryate prajñayā tābhyo nāvevādbhyo mahāmate

प्रज्ञाविरहितं मूढम् आपद् अल्पैव बाधते । पेलवैवानिलकला सारहीनम् इवोलपम्

prajñāvirahitaṃ mūḍham āpad alpaiva bādhate / pelavaivānilakalā sārahīnam ivolapam

प्रज्ञावान् असहायो ऽपि विशास्त्रो ऽपि विसज्जनः । उत्तरत्य् एव संसारसागराद् राम पोतवत्

prajñāvān asahāyo 'pi viśāstro 'pi visajjanaḥ / uttaraty eva saṃsārasāgarād rāma potavat

प्रज्ञावान् असहायो ऽपि कार्यान्तम् अधिगच्छति । दुष्प्रज्ञः कार्यम् आसाद्य प्रधानम् अपि नश्यति

prajñāvān asahāyo 'pi kāryāntam adhigacchati / duṣprajñaḥ kāryam āsādya pradhānam api naśyati

शास्त्रसज्जनसंसर्गैः प्रज्ञां पूर्वं विवर्धयेत् । सेकसंरक्षणारम्भैः फलप्राप्त्यै लताम् इव

śāstrasajjanasaṃsargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet / sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptyai latām iva

प्रज्ञाबलबृहन्मूलः काले सत्कार्यपादपः । फलं फलत्य् अतिस्वादु मासो बिम्बम् इवैन्दवम्

prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ / phalaṃ phalaty atisvādu māso bimbam ivaindavam

य एव यत्नः क्रियते बाह्यार्थोपार्जने नरैः । स एव यत्नः कर्तव्यः पूर्वं प्रज्ञाविवर्धने

ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane naraiḥ / sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane

सीमान्तं सर्वदुःखानाम् आपदां कोशम् उत्तमम् । बीजं संसारवृक्षाणां प्रज्ञामान्द्यं विवर्जयेत्

sīmāntaṃ sarvaduḥkhānām āpadāṃ kośam uttamam / bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vivarjayet

यत् स्वर्गाद् यच् च पातालाद् यद् राज्यात् समवाप्यते । तत् समासाद्यते सर्वं प्रज्ञाकोशान् महामते

yat svargād yac ca pātālād yad rājyāt samavāpyate / tat samāsādyate sarvaṃ prajñākośān mahāmate

प्रज्ञयोत्तीर्यते घोराद् अस्मात् संसारसागरात् । नाचारैर् न च वा तीर्थैस् तपसा च न राघव

prajñayottīryate ghorād asmāt saṃsārasāgarāt / nācārair na ca vā tīrthais tapasā ca na rāghava

यत् प्राप्तास् सम्पदं दैवीम् अपि भूमिचरा नराः । प्रज्ञापुष्पलतायास् तत् फलं स्वादु समुत्थितम्

yat prāptās sampadaṃ daivīm api bhūmicarā narāḥ / prajñāpuṣpalatāyās tat phalaṃ svādu samutthitam

प्रज्ञया नखरालूनवनवारणरक्तपाः । जम्बुकैर् विजितास् सिंहास् सिंहैर् हरिणका इव

prajñayā nakharālūnavanavāraṇaraktapāḥ / jambukair vijitās siṃhās siṃhair hariṇakā iva

पामरैर् अपि भूपत्वं प्राप्तं प्रज्ञावशान् नरैः । स्वर्गापवर्गयोग्यत्वं प्राज्ञस्यैवेह दृश्यते

pāmarair api bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśān naraiḥ / svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate

प्रज्ञया वादिनस् सर्वे स्वविकल्पविलासिनः । जयन्ति सुगतप्रख्या रवान् अब्धिरवा इव

prajñayā vādinas sarve svavikalpavilāsinaḥ / jayanti sugataprakhyā ravān abdhiravā iva

चिन्तामणिर् इयं प्रज्ञा हृत्कोशस्था विवेकिनः । फलं कल्पलतेवैषा चिन्तितं सम्प्रयच्छति

cintāmaṇir iyaṃ prajñā hṛtkośasthā vivekinaḥ / phalaṃ kalpalatevaiṣā cintitaṃ samprayacchati

भव्यस् तरति संसारं प्रज्ञया प्रोह्यते ऽधमः । शिक्षितः पारम् आप्नोति नावा नश्यत्य् अशिक्षितः

bhavyas tarati saṃsāraṃ prajñayā prohyate 'dhamaḥ / śikṣitaḥ pāram āpnoti nāvā naśyaty aśikṣitaḥ

धीस् सम्यग्योजिता पारम् असम्यग्योजितापदम् । नरं नयति संसारे वहन्ती नौर् इवार्णवे

dhīs samyagyojitā pāram asamyagyojitāpadam / naraṃ nayati saṃsāre vahantī naur ivārṇave

विवेकिनम् असम्मूढं प्राज्ञम् आशागणोत्थिताः । दोषा न परिबाधन्ते सन्नद्धम् इव सायकाः

vivekinam asammūḍhaṃ prājñam āśāgaṇotthitāḥ / doṣā na paribādhante sannaddham iva sāyakāḥ

प्रज्ञयेदं जगत् सर्वं सम्यग् एवाङ्ग दृश्यते । सम्यग्दर्शिनम् आयान्ति नापदो न च सम्पदः

prajñayedaṃ jagat sarvaṃ samyag evāṅga dṛśyate / samyagdarśinam āyānti nāpado na ca sampadaḥ

पिधानं परमार्कस्य जडात्मा विततो ऽसितः । अहङ्काराम्बुदो मत्तः प्रज्ञावातेन पाट्यते

pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato 'sitaḥ / ahaṅkārāmbudo mattaḥ prajñāvātena pāṭyate

पदम् अतुलम् उपैतुम् इच्छता स्वं प्रथमम् इयं मतिर् एव लालनीया । फलम् अभिपतता कृषीवलेन प्रथमतरं ननु कृष्यते धरैव

padam atulam upaitum icchatā svaṃ prathamam iyaṃ matir eva lālanīyā / phalam abhipatatā kṛṣīvalena prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva

प्रज्ञामाहात्म्यं नाम सर्गः त्रयोदशस् सर्गः एवं जनकवद् राम विचार्यात्मानम् आत्मना । पदं विदितवेद्यानाम् अचिरेणाधिगच्छसि

prajñāmāhātmyaṃ nāma sargaḥ trayodaśas sargaḥ evaṃ janakavad rāma vicāryātmānam ātmanā / padaṃ viditavedyānām acireṇādhigacchasi

ये हि पाश्चात्यजन्मानः प्राज्ञा राजसजातयः । प्राप्नुवन्ति स्वयं प्राप्यं ते जना जनको यथा

ye hi pāścātyajanmānaḥ prājñā rājasajātayaḥ / prāpnuvanti svayaṃ prāpyaṃ te janā janako yathā

तावत् तावद् विजित्यारीन् इन्द्रियाख्यान् यतेत ह । यावद् आत्मात्मनैवायम् आत्मन्य् एव प्रसीदति

tāvat tāvad vijityārīn indriyākhyān yateta ha / yāvad ātmātmanaivāyam ātmany eva prasīdati

प्रसन्ने सर्वगे देवे देवेशे परमात्मनि । स्वयम् आलोकिते सर्वाः क्षीयन्ते दुःखदृष्टयः

prasanne sarvage deve deveśe paramātmani / svayam ālokite sarvāḥ kṣīyante duḥkhadṛṣṭayaḥ

मुष्टयो मोहबीजानां वृष्टयो विविधापदाम् । कुदृष्टयः क्षयं यान्ति तस्मिन् दृष्टे परावरे

muṣṭayo mohabījānāṃ vṛṣṭayo vividhāpadām / kudṛṣṭayaḥ kṣayaṃ yānti tasmin dṛṣṭe parāvare

सदा जनकवद् राम सर्वारम्भवतात्मना । प्रज्ञयात्मानम् आलक्ष्य लक्ष्मीवान् उत्तमो भव

sadā janakavad rāma sarvārambhavatātmanā / prajñayātmānam ālakṣya lakṣmīvān uttamo bhava

नित्यम् आत्तविचारस्य पश्यतश् चञ्चलं जनम् । जनकस्येव कालेन स्वयम् आत्मा प्रसीदति

nityam āttavicārasya paśyataś cañcalaṃ janam / janakasyeva kālena svayam ātmā prasīdati

न दैवं न च कर्माणि न धनानि न बन्धवः । शरणं भवभीतानां स्वप्रयत्नाद् ऋते नृणाम्

na daivaṃ na ca karmāṇi na dhanāni na bandhavaḥ / śaraṇaṃ bhavabhītānāṃ svaprayatnād ṛte nṛṇām

ये दैवनिष्ठाः कर्मादिकुविकल्पपरायणाः । तेषां मन्दा मतिस् तात नानुगम्या विनाशिनी

ye daivaniṣṭhāḥ karmādikuvikalpaparāyaṇāḥ / teṣāṃ mandā matis tāta nānugamyā vināśinī

विवेकं परम् आश्रित्य विलोक्यात्मानम् आत्मना । धिया विरागोद्धुरया संसारजलधिं तरेत्

vivekaṃ param āśritya vilokyātmānam ātmanā / dhiyā virāgoddhurayā saṃsārajaladhiṃ taret

एषा सा कथिता राम नभःफलनिपातवत् । सुखदा ज्ञानसम्प्राप्तिर् अज्ञानतरुशातनी

eṣā sā kathitā rāma nabhaḥphalanipātavat / sukhadā jñānasamprāptir ajñānataruśātanī

जनकस्येव सद्बुद्धेस् स्वयम् एव विवेकिनः । विकासम् एत्य् अयं देही देवः प्रातर् इवाम्बुजम्

janakasyeva sadbuddhes svayam eva vivekinaḥ / vikāsam ety ayaṃ dehī devaḥ prātar ivāmbujam

संशान्तमननं चित्तं विचारेण विलीयते । गलद्वर्णाकृतिस्पर्शम् आतपेन हिमं यथा

saṃśāntamananaṃ cittaṃ vicāreṇa vilīyate / galadvarṇākṛtisparśam ātapena himaṃ yathā

अयम् एवाहम् इत्य् अस्यां निशायाम् उदिते क्षये । स्वयं सर्वगतस् स्फारस् स्वालोकस् सम्प्रवर्तते

ayam evāham ity asyāṃ niśāyām udite kṣaye / svayaṃ sarvagatas sphāras svālokas sampravartate

अयम् एवाहम् इत्य् अस्मिन् सङ्कोचे विलयं गते । अनन्तभुवनव्यापी विस्तारस् सम्प्रजायते

ayam evāham ity asmin saṅkoce vilayaṃ gate / anantabhuvanavyāpī vistāras samprajāyate

जनकेन परित्यक्ता यथाहङ्कारवासना । तथा त्वम् अपि सद्बुद्धे विचार्यान्तः परित्यज

janakena parityaktā yathāhaṅkāravāsanā / tathā tvam api sadbuddhe vicāryāntaḥ parityaja

अहङ्काराम्बुदे क्षीणे चिद्व्योम्नि विमले ऽमलः । नूनं प्रकटताम् एति स्वालोको भास्करः परः

ahaṅkārāmbude kṣīṇe cidvyomni vimale 'malaḥ / nūnaṃ prakaṭatām eti svāloko bhāskaraḥ paraḥ

एतावद् एवातितमो यद् अहम्भावभावनम् । तस्मिञ् शमम् उपायाते प्रकाश उपजायते

etāvad evātitamo yad ahambhāvabhāvanam / tasmiñ śamam upāyāte prakāśa upajāyate

नाहम् अस्मि न चान्यो ऽस्ति न च नास्तीति भावितम् । मनः प्रशान्तिम् आयातं नोपादेयेषु मज्जति

nāham asmi na cānyo 'sti na ca nāstīti bhāvitam / manaḥ praśāntim āyātaṃ nopādeyeṣu majjati

उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविवर्जनम् । यद् एतन् मनसो राम तं बन्धं विद्धि नेतरत्

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavivarjanam / yad etan manaso rāma taṃ bandhaṃ viddhi netarat

मा खेदं भज हेयेषु मोपादेयपरो भव । हेयादेयदृशौ त्यक्त्वा शेषस्थस् स्वस्थतां व्रज

mā khedaṃ bhaja heyeṣu mopādeyaparo bhava / heyādeyadṛśau tyaktvā śeṣasthas svasthatāṃ vraja

येषाम् इदम् उपादेयम् इदं हेयम् इति स्थितिः । विलीना ते न वाञ्छन्ति न त्यजन्तीह नेतरे

yeṣām idam upādeyam idaṃ heyam iti sthitiḥ / vilīnā te na vāñchanti na tyajantīha netare

हेयोपादेयकलने क्षीणे यावन् न चेतसि । न तावत् समता भाति साभ्रे व्योम्नीव चन्द्रिका

heyopādeyakalane kṣīṇe yāvan na cetasi / na tāvat samatā bhāti sābhre vyomnīva candrikā

अवस्त्व् इदम् इदं वस्तु यस्येति लुलितं मनः । तस्मिन् नोदेति समता शाहोट इव मञ्जरी

avastv idam idaṃ vastu yasyeti lulitaṃ manaḥ / tasmin nodeti samatā śāhoṭa iva mañjarī

युक्तायुक्तैषणा यत्र लाभालाभविलासिनी । समतास्वच्छता तत्र कुतो नैराश्यहासिनी

yuktāyuktaiṣaṇā yatra lābhālābhavilāsinī / samatāsvacchatā tatra kuto nairāśyahāsinī

एकस्मिन् ब्रह्मतत्त्वे ऽस्मिन् विद्यमाने निरामये । नानानानातया नित्यं किम् अयुक्तिः क्व युक्तता

ekasmin brahmatattve 'smin vidyamāne nirāmaye / nānānānātayā nityaṃ kim ayuktiḥ kva yuktatā

ईप्सितानीप्सिताशङ्के मर्कट्यौ चित्तपादपे । चञ्चले स्फुरतो यस्मिन् कुतस् तस्येह सोम्यता

īpsitānīpsitāśaṅke markaṭyau cittapādape / cañcale sphurato yasmin kutas tasyeha somyatā

निराशता निर्भयता नित्यता समता ज्ञता । निरीहता निष्क्रियता सोम्यता निर्विकल्पता

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā / nirīhatā niṣkriyatā somyatā nirvikalpatā

धृतिर् मैत्री स्मृतिस् तुष्टिर् मुदिता मृदुभाषिता । हेयोपादेयनिर्मुक्तं ज्ञं यान्ति वनिता रताः

dhṛtir maitrī smṛtis tuṣṭir muditā mṛdubhāṣitā / heyopādeyanirmuktaṃ jñaṃ yānti vanitā ratāḥ

धावमानम् अधो भोगांश् चित्तं प्रत्याहरेद् बलात् । प्रत्याहारेण पतितम् अधो वारीव सेतुना

dhāvamānam adho bhogāṃś cittaṃ pratyāhared balāt / pratyāhāreṇa patitam adho vārīva setunā

बाह्यान् अर्थान् इमांस् त्यक्त्वा तिष्ठन् गच्छन् स्वपञ् श्वसन् । सर्वथा सर्वदा सर्वान् आन्तरांश् च निवारयेत्

bāhyān arthān imāṃs tyaktvā tiṣṭhan gacchan svapañ śvasan / sarvathā sarvadā sarvān āntarāṃś ca nivārayet

गृहीततृष्णाशफरि वासनाजालम् आबिलम् । संसारवारि प्रसृतं चिन्तातन्तुभिर् आततम्

gṛhītatṛṣṇāśaphari vāsanājālam ābilam / saṃsāravāri prasṛtaṃ cintātantubhir ātatam

अनया तीक्ष्णया तात च्छिन्द्धि बुद्धिशलाकया । वात्ययेवाम्बुदं कालो वहन्त्या वितते पदे

anayā tīkṣṇayā tāta cchinddhi buddhiśalākayā / vātyayevāmbudaṃ kālo vahantyā vitate pade

अस्य संसारवृक्षस्य मूलं दोषाङ्कुरास्पदम् । धुर्यधीरेण धैर्येण प्रोद्धरोद्धुरया धिया

asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ doṣāṅkurāspadam / dhuryadhīreṇa dhairyeṇa proddharoddhurayā dhiyā

मनसैव मनश् छित्त्वा विस्मृत्य चरमं मनः । वर्तमानम् अपि च्छित्त्वा च्छिन्नसंसारतां व्रज

manasaiva manaś chittvā vismṛtya caramaṃ manaḥ / vartamānam api cchittvā cchinnasaṃsāratāṃ vraja

मोहो विस्मृत्य संसारं न भूयः परिरोहति

moho vismṛtya saṃsāraṃ na bhūyaḥ parirohati

तिष्ठन् गच्छञ् श्वसन् राम निवसन्न् उत्पतन् पतन् । असद् एवेदम् इत्य् अन्तर् निश्चित्यास्थां परित्यज

tiṣṭhan gacchañ śvasan rāma nivasann utpatan patan / asad evedam ity antar niścityāsthāṃ parityaja

समताम् अलम् आश्रित्य सम्प्राप्तं कार्यम् आहरन् । अचिन्तयंस् तथाप्राप्तं विहरेह हि राघव

samatām alam āśritya samprāptaṃ kāryam āharan / acintayaṃs tathāprāptaṃ vihareha hi rāghava

यथा सर्वर्तुलिङ्गानि न बिभर्ति बिभर्ति च । खम् एवम् इह कार्याणि कुरु मा कुरु वानघ

yathā sarvartuliṅgāni na bibharti bibharti ca / kham evam iha kāryāṇi kuru mā kuru vānagha

त्वम् एव वेत्ता त्वम् अजस् त्वम् आत्मा त्वं महेश्वरः । आत्मनो ऽव्यतिरिक्तं सत् त्वयेदम् आततं ततम्

tvam eva vettā tvam ajas tvam ātmā tvaṃ maheśvaraḥ / ātmano 'vyatiriktaṃ sat tvayedam ātataṃ tatam

येनास्माद् दृश्यसम्भाराद् अभितो भावनोज्झिता । स न सङ्गृह्यते दोषैर् हर्षामर्षविषादजैः

yenāsmād dṛśyasambhārād abhito bhāvanojjhitā / sa na saṅgṛhyate doṣair harṣāmarṣaviṣādajaiḥ

रागद्वेषविनिर्मुक्तस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः । मुक्त इत्य् उच्यते योगी त्यक्तसंसारवासनः

rāgadveṣavinirmuktas samaloṣṭāśmakāñcanaḥ / mukta ity ucyate yogī tyaktasaṃsāravāsanaḥ

स यत् करोति यद् भुङ्क्ते यद् ददाति निहन्ति यत् । तत्र मुक्तधियस् तस्य समता सुखदुःखयोः

sa yat karoti yad bhuṅkte yad dadāti nihanti yat / tatra muktadhiyas tasya samatā sukhaduḥkhayoḥ

प्राप्तं कर्तव्यम् एवेति त्यक्त्वेष्टानिष्टभावनम् । प्रवर्तते यः कार्येषु न स मज्जति कुत्रचित्

prāptaṃ kartavyam eveti tyaktveṣṭāniṣṭabhāvanam / pravartate yaḥ kāryeṣu na sa majjati kutracit

चित्सत्तामात्रम् एवेदम् इति निश्चयवन् मनः । त्यक्तभोगाभिमननं शमम् एति महामते

citsattāmātram evedam iti niścayavan manaḥ / tyaktabhogābhimananaṃ śamam eti mahāmate

मनः प्रकृत्यैव जडं चित्तत्त्वम् अनुधावति । मांसगर्धेन मार्जारो वने मृगपतिं यथा

manaḥ prakṛtyaiva jaḍaṃ cittattvam anudhāvati / māṃsagardhena mārjāro vane mṛgapatiṃ yathā

सिंहवीर्यवशाल् लब्धं मांसं भुङ्क्ते हि जम्बुकः । चिद्वीर्यवशतः प्राप्तं दृश्यम् आश्रयते मनः

siṃhavīryavaśāl labdhaṃ māṃsaṃ bhuṅkte hi jambukaḥ / cidvīryavaśataḥ prāptaṃ dṛśyam āśrayate manaḥ

मन एवम् असत्कल्पं चित्प्रसादेन जीवति । भावयंश् चितम् एवैकां चित्ताम् एत्य चिद् अप्य् अतः

mana evam asatkalpaṃ citprasādena jīvati / bhāvayaṃś citam evaikāṃ cittām etya cid apy ataḥ

जडं यत् किल निर्हीनं चिता दीपिकयोज्झितम् । तन् मनश् शवसङ्काशम् अचिद् उत्तिष्ठते कथम्

jaḍaṃ yat kila nirhīnaṃ citā dīpikayojjhitam / tan manaś śavasaṅkāśam acid uttiṣṭhate katham

चित्स्वभावपरामृष्टा स्पन्दशक्तिर् मरुन्मयी । कलना चित्तम् इत्य् उक्त्या कथ्यते शास्त्रदर्शिभिः

citsvabhāvaparāmṛṣṭā spandaśaktir marunmayī / kalanā cittam ity uktyā kathyate śāstradarśibhiḥ

यश् चितः क्षुब्ध आकारस् सैवेयं कलनोच्यते । चिद् एवाहम् इति ज्ञात्वा सा चित्ताम् एव गच्छति

yaś citaḥ kṣubdha ākāras saiveyaṃ kalanocyate / cid evāham iti jñātvā sā cittām eva gacchati

चेत्येन रहिता यैषा चित् तद् ब्रह्म सनातनम् । चेत्येन सहिता यैषा चित् सेयं कलनोच्यते

cetyena rahitā yaiṣā cit tad brahma sanātanam / cetyena sahitā yaiṣā cit seyaṃ kalanocyate

किञ्चिदस्पष्टरूपं यद् ब्रह्म तत् संस्थितं मनः । कलनाम् असद् एवैत्य सद् इवोपस्थितं हृदि

kiñcidaspaṣṭarūpaṃ yad brahma tat saṃsthitaṃ manaḥ / kalanām asad evaitya sad ivopasthitaṃ hṛdi

चित्तम् इत्य् एव रूढेह यदैव कलना चितः । तदैव चित्त्वं विस्मृत्य सा जडेव व्यवस्थिता

cittam ity eva rūḍheha yadaiva kalanā citaḥ / tadaiva cittvaṃ vismṛtya sā jaḍeva vyavasthitā

सम्पन्ना कलनानाम्नी सङ्कल्पानुविधायिनी । व्यवच्छेदवती जाता हेयोपादेयधर्मिणी

sampannā kalanānāmnī saṅkalpānuvidhāyinī / vyavacchedavatī jātā heyopādeyadharmiṇī

सैषा चिद् एव जडताम् आगतेव स्वशक्तितः । न सम्प्रबोधिता यावद् रूपं तावन् न बुध्यते

saiṣā cid eva jaḍatām āgateva svaśaktitaḥ / na samprabodhitā yāvad rūpaṃ tāvan na budhyate

अतश् शास्त्रविचारेण वैराग्येण परेण च । निग्रहेणेन्द्रियाणां च बोधयेत् कलनां स्वयम्

ataś śāstravicāreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca / nigraheṇendriyāṇāṃ ca bodhayet kalanāṃ svayam

कलना सर्वजन्तूनां विज्ञानेन शमेन च । प्रबुद्धा ब्रह्मताम् एति भ्रमतीतरथा जगत्

kalanā sarvajantūnāṃ vijñānena śamena ca / prabuddhā brahmatām eti bhramatītarathā jagat

व्यामोहमदिरामत्तां लुठितां विषयावटे । आत्मावबोधे संसुप्तां कलनाम् अवबोधयेत्

vyāmohamadirāmattāṃ luṭhitāṃ viṣayāvaṭe / ātmāvabodhe saṃsuptāṃ kalanām avabodhayet

अप्रबुद्धा जडा ह्य् एषा न किञ्चिद् अवबुध्यते । सङ्कल्पललनेवान्तर् दृश्यमानाप्य् असन्मयी

aprabuddhā jaḍā hy eṣā na kiñcid avabudhyate / saṅkalpalalanevāntar dṛśyamānāpy asanmayī

तया परमया दृष्ट्या कलनैषान्तरस्थया । मञ्जरी गन्धशक्त्येव पदार्थेषु विराजते

tayā paramayā dṛṣṭyā kalanaiṣāntarasthayā / mañjarī gandhaśaktyeva padārtheṣu virājate

न तु सङ्कल्पिता यैषा कलनेति जगत्त्रये । सा हि किञ्चिद् विजानाति नित्यजाड्यैकधर्मिणी

na tu saṅkalpitā yaiṣā kalaneti jagattraye / sā hi kiñcid vijānāti nityajāḍyaikadharmiṇī

चेतति क्व जडा नाम कलनोपलरूपिणी । पद्मिनीवातपेनासौ परेणैवावबोध्यते

cetati kva jaḍā nāma kalanopalarūpiṇī / padminīvātapenāsau pareṇaivāvabodhyate

यथा शिलामयी कन्या चोदितापि न नृत्यति । तथेयं कलना देहे न किञ्चिद् अवबुध्यते

yathā śilāmayī kanyā coditāpi na nṛtyati / tatheyaṃ kalanā dehe na kiñcid avabudhyate

लिपिकर्मनृपैर् युद्धं क्व कृतं घर्घरारवम् । क्व चित्रचन्द्रकिरणैर् ओषध्यः प्रविबोधिताः

lipikarmanṛpair yuddhaṃ kva kṛtaṃ ghargharāravam / kva citracandrakiraṇair oṣadhyaḥ pravibodhitāḥ

अभूताविष्टगात्रैर् वा शवैः क्व परिवल्गितम् । क्व गीतं मधुरध्वानं वनपाषाणमण्डलैः

abhūtāviṣṭagātrair vā śavaiḥ kva parivalgitam / kva gītaṃ madhuradhvānaṃ vanapāṣāṇamaṇḍalaiḥ

क्व पुस्तविहितैर् अर्कैः क्षपितं यामिनीतमः । क्व सङ्कल्पमयैश् छायाः क्रियन्ते व्योमकाननैः

kva pustavihitair arkaiḥ kṣapitaṃ yāminītamaḥ / kva saṅkalpamayaiś chāyāḥ kriyante vyomakānanaiḥ

क्व जडैर् उपलाकारैर् मिथ्याभ्रमभरोत्थितैः । मृगतृष्णामयैर् एभिर् मनोभिः क्रियते क्रिया

kva jaḍair upalākārair mithyābhramabharotthitaiḥ / mṛgatṛṣṇāmayair ebhir manobhiḥ kriyate kriyā

यथातपे स्थिते स्फारे मृगतृष्णातरङ्गिणी । कलना तद्वद् एवेयं स्फुरत्य् आत्मनि सत्य् अलम्

yathātape sthite sphāre mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇī / kalanā tadvad eveyaṃ sphuraty ātmani saty alam

यद् एतत् स्पन्दनं राम मनसो ऽधिगतं शनैः । मरुतां विद्धि तां शक्तिम् अन्तःप्राणशरीरिणाम्

yad etat spandanaṃ rāma manaso 'dhigataṃ śanaiḥ / marutāṃ viddhi tāṃ śaktim antaḥprāṇaśarīriṇām

यैषा संविद् अनाक्रान्ता सङ्कल्पलवनिश्चयैः । अनाक्षिप्तरसाकारा प्रभैषा पारमात्मिकी

yaiṣā saṃvid anākrāntā saṅkalpalavaniścayaiḥ / anākṣiptarasākārā prabhaiṣā pāramātmikī

अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति या कलना स्थिता । प्राणात्मतत्त्वयोस् तस्यास् सञ्ज्ञा जीवेति कथ्यते

ayaṃ so 'ham idaṃ tan me iti yā kalanā sthitā / prāṇātmatattvayos tasyās sañjñā jīveti kathyate

धीश् चित्तं जीव इत्य् एतास् सङ्कल्पस्यासतस् सतः । सञ्ज्ञास् सङ्कल्पितास् तज्ज्ञैर् न राम परमार्थतः

dhīś cittaṃ jīva ity etās saṅkalpasyāsatas sataḥ / sañjñās saṅkalpitās tajjñair na rāma paramārthataḥ

न मनो नो मतिर् नापि जीवो न च शरीरकम् । अस्तीह परमार्थेन स्वात्मैवेहास्ति सर्वदा

na mano no matir nāpi jīvo na ca śarīrakam / astīha paramārthena svātmaivehāsti sarvadā

आत्मैवेदं जगत् सर्वम् आत्मा कालक्रमस् तथा । सदाकाशाद् अच्छतरो नास्तीवास्त्य् एव वामलः

ātmaivedaṃ jagat sarvam ātmā kālakramas tathā / sadākāśād acchataro nāstīvāsty eva vāmalaḥ

अच्छत्वाद् असदाभासस् संविद्रूपतया तु सत् । आत्मा सर्वपदातीतस् स्वानुभूत्यानुभूयते

acchatvād asadābhāsas saṃvidrūpatayā tu sat / ātmā sarvapadātītas svānubhūtyānubhūyate

मनस् तत्र परिक्षीणं यत्र संवित् परात्मनः । अन्धकारक्षयो यत्र तत्रालोकः प्रवर्तते

manas tatra parikṣīṇaṃ yatra saṃvit parātmanaḥ / andhakārakṣayo yatra tatrālokaḥ pravartate

यत्रात्मसंविदो ऽच्छायास् सङ्कल्पोन्मुखता मनाक् । तत्रात्मनो विस्मरणं स्मरणं चित्तजन्मनः

yatrātmasaṃvido 'cchāyās saṅkalponmukhatā manāk / tatrātmano vismaraṇaṃ smaraṇaṃ cittajanmanaḥ

परस्य पुंसस् सङ्कल्पमयत्वं चित्तम् उच्यते । अचित्तत्वम् असङ्कल्पान् मोक्षनामाभिजायते

parasya puṃsas saṅkalpamayatvaṃ cittam ucyate / acittatvam asaṅkalpān mokṣanāmābhijāyate

एतावच् चेतसो जन्म बीजं संसारभूरुहः । सङ्कल्पोन्मुखतास्यान्तस् संविदो यत् किलात्मनः

etāvac cetaso janma bījaṃ saṃsārabhūruhaḥ / saṅkalponmukhatāsyāntas saṃvido yat kilātmanaḥ

निर्विकल्पचितस् सत्ता सङ्कल्पाङ्ककलङ्किता । कलनेत्य् उच्यते नेह घटवद् विद्यते मनः

nirvikalpacitas sattā saṅkalpāṅkakalaṅkitā / kalanety ucyate neha ghaṭavad vidyate manaḥ

प्राणशक्तौ निरुद्धायां मनो नाम विलीयते । द्रव्यस्थायां तु तद् द्रव्यं प्राणरूपं हि मानसम्

prāṇaśaktau niruddhāyāṃ mano nāma vilīyate / dravyasthāyāṃ tu tad dravyaṃ prāṇarūpaṃ hi mānasam

देशान्तरानुभवनं प्राणो वेत्ति हृदि स्थितम् । स्पन्दवेदनतो यत् तन् मन इत्य् अभिधीयते

deśāntarānubhavanaṃ prāṇo vetti hṛdi sthitam / spandavedanato yat tan mana ity abhidhīyate

वैराग्यात् करणाभ्यासाद् युक्तितो वासनाक्षयात् । परमार्थावबोधाच् च रोध्यन्ते प्राणशक्तयः

vairāgyāt karaṇābhyāsād yuktito vāsanākṣayāt / paramārthāvabodhāc ca rodhyante prāṇaśaktayaḥ

दृषदो विद्यते शक्तिः कदाचित् स्वादने ऽन्धसाम् । न पुनर् मनसाम् अस्ति शक्तिस् स्पन्दावबोधने

dṛṣado vidyate śaktiḥ kadācit svādane 'ndhasām / na punar manasām asti śaktis spandāvabodhane

स्पन्दः प्राणमरुच्छक्तिश् चलरूपैव सा जडा । चिच् चितस् स्वात्मनस् स्वस्था सर्वदा सर्वगैव सा

spandaḥ prāṇamarucchaktiś calarūpaiva sā jaḍā / cic citas svātmanas svasthā sarvadā sarvagaiva sā

चिच्छक्तेस् स्पन्दशक्तेश् च सम्बन्धः कल्प्यते मनः । मिथ्यैव तत् समुत्पन्नं मिथ्याज्ञानं तद् उच्यते

cicchaktes spandaśakteś ca sambandhaḥ kalpyate manaḥ / mithyaiva tat samutpannaṃ mithyājñānaṃ tad ucyate

एषा ह्य् अविद्या कथिता मायैषा सा निगद्यते । परम् एतत् तद् अज्ञानं संसाराधिविषप्रदम्

eṣā hy avidyā kathitā māyaiṣā sā nigadyate / param etat tad ajñānaṃ saṃsārādhiviṣapradam

चिच्छक्तेस् स्पन्दशक्तेश् च सङ्गे सङ्कल्पकल्पनम् । न कृतं चेत् परिक्षीणास् तद् इमा भवभीतयः

cicchaktes spandaśakteś ca saṅge saṅkalpakalpanam / na kṛtaṃ cet parikṣīṇās tad imā bhavabhītayaḥ

वायुतस् स्पन्दशक्तिर् या सा चिता चेत्यते यदा । सचेत्यचित् तदैवान्तस् सङ्कल्पाद् याति चित्तताम्

vāyutas spandaśaktir yā sā citā cetyate yadā / sacetyacit tadaivāntas saṅkalpād yāti cittatām

चित्ततैषा चितो मिथ्या कल्पिता बालयक्षवत् । अखण्डमण्डलाकारा स्पन्दसत्ता चिद् एव यत्

cittataiṣā cito mithyā kalpitā bālayakṣavat / akhaṇḍamaṇḍalākārā spandasattā cid eva yat

सर्वगत्वाच् चिद् अन्येन केन सम्बध्यते किल । अखण्डशक्तेर् इन्द्रस्य केन स्यात् सह सङ्गरः

sarvagatvāc cid anyena kena sambadhyate kila / akhaṇḍaśakter indrasya kena syāt saha saṅgaraḥ

अतस् सम्बन्धिनो ऽभावात् सम्बन्धो ऽत्र न विद्यते । सम्बन्धेन विना कस्य सिद्धं तत् कीदृशं मनः

atas sambandhino 'bhāvāt sambandho 'tra na vidyate / sambandhena vinā kasya siddhaṃ tat kīdṛśaṃ manaḥ

चित्स्पन्दयोर् एकतायां किं नाम मन उच्यते । का सेना हयमातङ्गसङ्घसङ्घट्टनं विना

citspandayor ekatāyāṃ kiṃ nāma mana ucyate / kā senā hayamātaṅgasaṅghasaṅghaṭṭanaṃ vinā

तस्मान् नास्त्य् एव दुष्टात्म चित्तं नाम जगत्त्रये । एषा सम्यक्परिज्ञानाच् चेतसो जायते क्षतिः

tasmān nāsty eva duṣṭātma cittaṃ nāma jagattraye / eṣā samyakparijñānāc cetaso jāyate kṣatiḥ

मा मुधैवम् अनर्थाय मनस् सङ्कल्पयानघ । मनो मिथ्या समुदितं नास्त्य् एव परमार्थतः

mā mudhaivam anarthāya manas saṅkalpayānagha / mano mithyā samuditaṃ nāsty eva paramārthataḥ

मा त्वम् अन्तः क्वचित् किञ्चित् सङ्कल्पय महामते । मनस् सङ्कल्पकं नाम यस्मान् नास्तीह कुत्रचित्

mā tvam antaḥ kvacit kiñcit saṅkalpaya mahāmate / manas saṅkalpakaṃ nāma yasmān nāstīha kutracit

असम्यग्ज्ञानसम्भूता कलनामृगतृष्णिका । हृन्मरौ तव संशान्ता सम्यगालोकनान् मुने

asamyagjñānasambhūtā kalanāmṛgatṛṣṇikā / hṛnmarau tava saṃśāntā samyagālokanān mune

जडत्वान् निस्स्वरूपत्वात् सर्वदैव मृतं मनः । मृतेन मार्यते लोकश् चित्रेयं मौर्ख्यचक्रिका

jaḍatvān nissvarūpatvāt sarvadaiva mṛtaṃ manaḥ / mṛtena māryate lokaś citreyaṃ maurkhyacakrikā

यस्य नात्मा न देहो ऽस्ति नाधारो नापि चाकरः । तेनेदं भक्ष्यते सर्वं चित्रेयं मौर्ख्यवागुरा

yasya nātmā na deho 'sti nādhāro nāpi cākaraḥ / tenedaṃ bhakṣyate sarvaṃ citreyaṃ maurkhyavāgurā

सर्वसामग्र्यहीनेन हन्यते मनसापि यः । तस्योत्पलदलाघातैर् मन्ये दलति मस्तकम्

sarvasāmagryahīnena hanyate manasāpi yaḥ / tasyotpaladalāghātair manye dalati mastakam

जडेन मूकेनान्धेन निहतो मनसापि यः । मन्ये स दह्यते मूढः पूर्णचन्द्रमरीचिभिः

jaḍena mūkenāndhena nihato manasāpi yaḥ / manye sa dahyate mūḍhaḥ pūrṇacandramarīcibhiḥ

विद्यमानो हि यश् शूरो लोकस् तेनाभिभूयते । अविद्यमानम् एवेदं हन्त्य् अतो मुग्धतोदिता

vidyamāno hi yaś śūro lokas tenābhibhūyate / avidyamānam evedaṃ hanty ato mugdhatoditā

मिथ्यासङ्कल्पकलितं मिथ्यैव स्थितिम् आगतम् । अन्विष्टम् अपि नो दृष्टं का तस्य किल शक्तता

mithyāsaṅkalpakalitaṃ mithyaiva sthitim āgatam / anviṣṭam api no dṛṣṭaṃ kā tasya kila śaktatā

अहो नु खलु चित्रेयं मायामयविधायिनी । चेतसाप्य् अतिलोलेन लोको यद् अभिभूयते

aho nu khalu citreyaṃ māyāmayavidhāyinī / cetasāpy atilolena loko yad abhibhūyate

मौर्ख्यं सर्वापदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । पश्य मौर्ख्याद् इयं सृष्टिर् अजातेनैव जन्यते

maurkhyaṃ sarvāpadāṃ niṣṭhā kā hi nāpad ajānataḥ / paśya maurkhyād iyaṃ sṛṣṭir ajātenaiva janyate

हा कष्टम् अतिमुग्धेयं सृष्टिर् मौर्ख्यवशं गता । असतैव यद् एतेन जीवेनाप्य् उपताप्यते

hā kaṣṭam atimugdheyaṃ sṛṣṭir maurkhyavaśaṃ gatā / asataiva yad etena jīvenāpy upatāpyate

मन्ये मूर्खमयी सृष्टिर् इयम् अत्यन्तपेलवा । तरङ्गासिप्रहारेण कणशः परिशीर्यते

manye mūrkhamayī sṛṣṭir iyam atyantapelavā / taraṅgāsiprahāreṇa kaṇaśaḥ pariśīryate

नीलाब्जनालपातेन यन्त्रेणेव विदीर्यते । इन्दोर् आभोगपूर्णस्य करस्पर्शेन मुह्यते

nīlābjanālapātena yantreṇeva vidīryate / indor ābhogapūrṇasya karasparśena muhyate

रिपुभिर् नयनोन्मुक्तैर् दृष्टिसूत्रैर् निबध्यते । सङ्कल्पकृतया शूरसेनया परिभूयते

ripubhir nayanonmuktair dṛṣṭisūtrair nibadhyate / saṅkalpakṛtayā śūrasenayā paribhūyate

यस्मात् किलेयं मनसा न स्थितेनैव कुत्रचित् । कल्पितेन मुधान्येन कृपणेन विहन्यते

yasmāt kileyaṃ manasā na sthitenaiva kutracit / kalpitena mudhānyena kṛpaṇena vihanyate

मूर्खलोकमयी सृष्टिर् मन एवासदुत्थितम् । या शक्ता न वशीकर्तुं न सा रामोपदिश्यते

mūrkhalokamayī sṛṣṭir mana evāsadutthitam / yā śaktā na vaśīkartuṃ na sā rāmopadiśyate

अभिजातस्वरूपैषा प्रज्ञाक्षोदेषु न क्षमा । नोपदेशगिरां योग्या परिपूर्णेव संस्थिता

abhijātasvarūpaiṣā prajñākṣodeṣu na kṣamā / nopadeśagirāṃ yogyā paripūrṇeva saṃsthitā

बिभेत्य् एषा हि वीणायास् तन्त्रीगुणतनुध्वनेः । बन्धोर् अपि सनिद्रस्य बिभेति वदनद्युतेः

bibhety eṣā hi vīṇāyās tantrīguṇatanudhvaneḥ / bandhor api sanidrasya bibheti vadanadyuteḥ

हसतो ऽपि जनाद् उच्चैर्भीतभीता पलायते । स्वेनैव मनसाप्य् अज्ञा किलैषा विवशीकृता

hasato 'pi janād uccairbhītabhītā palāyate / svenaiva manasāpy ajñā kilaiṣā vivaśīkṛtā

सुखलवविवशा द्विषेव तप्ता हृदयगतेन निजेन चेतसैव । विधुरितधिषणा न वेत्ति सत्यं तद् अवितथं परिमोहिता मुधैव

sukhalavavivaśā dviṣeva taptā hṛdayagatena nijena cetasaiva / vidhuritadhiṣaṇā na vetti satyaṃ tad avitathaṃ parimohitā mudhaiva

मनोनिवारणं नाम सर्गः चतुर्दशस् सर्गः संसारसागरासारकल्लोलेषूह्यमानया । मन एव न मूकं स्वं यया जनतया जितम्

manonivāraṇaṃ nāma sargaḥ caturdaśas sargaḥ saṃsārasāgarāsārakalloleṣūhyamānayā / mana eva na mūkaṃ svaṃ yayā janatayā jitam

आत्मलाभमयोदारफलाभिर् इह सा मया । विचारोक्तिभिर् एताभिश् शास्त्रे ऽस्मिन् नोपदिश्यते

ātmalābhamayodāraphalābhir iha sā mayā / vicāroktibhir etābhiś śāstre 'smin nopadiśyate

न पश्यत्य् एव यो ह्य् अन्धस् तस्य कः खलु दुर्मतिः । विचित्रमञ्जरीचित्रं सन्दर्शयति काननम्

na paśyaty eva yo hy andhas tasya kaḥ khalu durmatiḥ / vicitramañjarīcitraṃ sandarśayati kānanam

कः कुष्ठघर्घरघ्राणं नानामोदविचारणे । मूर्खम् आत्मोपदेशे च प्रमाणं कुरुते ऽमतिः

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe / mūrkham ātmopadeśe ca pramāṇaṃ kurute 'matiḥ

विपर्यस्तेन्द्रियं मत्तं मदिराघूर्णितेक्षणम् । धर्मनिर्णयसाक्षित्वे कः प्रमाणीकरोत्य् अधीः

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam / dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkaroty adhīḥ

कश् शवं वा श्मशानस्थं समुपायकथां शठः । परिपृच्छति सन्देहे कश् च मूर्खं प्रशास्ति वै

kaś śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samupāyakathāṃ śaṭhaḥ / paripṛcchati sandehe kaś ca mūrkhaṃ praśāsti vai

येनाशयबिलस्थो हि मूको ऽन्धो ऽपि न निर्जितः । मनोव्यालस् स दुर्बुद्धिः कथं नामोपदिश्यते

yenāśayabilastho hi mūko 'ndho 'pi na nirjitaḥ / manovyālas sa durbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate

जितम् एव मनो विद्धि वस्तुतो यन् न विद्यते । निकटात् सा चिरास्तैव या शिला नैव विद्यते

jitam eva mano viddhi vastuto yan na vidyate / nikaṭāt sā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate

मनो न विजितं राम येनासद् अपि दुर्धिया । तेनाग्रस्तविषेणैव म्रियते विषमूर्छया

mano na vijitaṃ rāma yenāsad api durdhiyā / tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrchayā

ज्ञः पश्यति सदैवात्मा स्पन्दन्ते ज्ञानशक्तयः । इन्द्रियाणि स्वधर्मेषु मनो नाम किम् उच्यते

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandante jñānaśaktayaḥ / indriyāṇi svadharmeṣu mano nāma kim ucyate

प्राणानां स्पन्दिनी शक्तिर् ज्ञा शक्तिः परमात्मनः । इन्द्रियाणां निजा शक्तिर् एवं को ऽत्र निबध्यते

prāṇānāṃ spandinī śaktir jñā śaktiḥ paramātmanaḥ / indriyāṇāṃ nijā śaktir evaṃ ko 'tra nibadhyate

सर्वाश् च शक्तयस् तस्य सर्वशक्तेः किलात्मनः । पृथक्ता चान्यता चेयं कुतो नामेतरोत्थिता

sarvāś ca śaktayas tasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ / pṛthaktā cānyatā ceyaṃ kuto nāmetarotthitā

किं नाम जीव इत्य् उक्तं येनेहान्धीकृतं जगत् । चित्तं चैवासद् एव त्वं विद्धि कास्त्य् अस्य शक्तता

kiṃ nāma jīva ity uktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat / cittaṃ caivāsad eva tvaṃ viddhi kāsty asya śaktatā

मनोनिर्दग्धदृष्टीनां दृष्ट्वा दुःखपरम्पराः । मतिर् मे करुणाक्रान्ता राम मुग्धेव तप्यते

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparāḥ / matir me karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate

कः किलात्र कुतः खेदो यन् मूर्खः परितप्यते । दुःखायैव हि जायन्ते करभाः प्राकृतास् तथा

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yan mūrkhaḥ paritapyate / duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtās tathā

विनाशायैव जायन्ते जडदेहेष्व् अबुद्धयः । अनारतोदयापाया बुद्बुदा जलधिष्व् इव

vināśāyaiva jāyante jaḍadeheṣv abuddhayaḥ / anāratodayāpāyā budbudā jaladhiṣv iva

कियन्तः पश्य पशवः प्रत्यहं प्रतिमण्डलम् । सूनावद्भिर् निहन्यन्ते केवात्र परिदेवना

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam / sūnāvadbhir nihanyante kevātra paridevanā

अर्बुदान्य् अनिलो हन्ति क्षुपाजालेषु चान्वहम् । दंशानां मषकानां च केवात्र परिदेवना

arbudāny anilo hanti kṣupājāleṣu cānvaham / daṃśānāṃ maṣakānāṃ ca kevātra paridevanā

दिशं प्रति गिरीन्द्रेषु पुलिन्दौघा वने वने । निघ्नन्ति प्राणिलक्षाणि केवात्र परिदेवना

diśaṃ prati girīndreṣu pulindaughā vane vane / nighnanti prāṇilakṣāṇi kevātra paridevanā

जले जलचरव्यूहात् तनुं स्थूलो निकृन्तति । ग्रासाय प्रत्यहं मत्स्यः केवात्र परिदेवना

jale jalacaravyūhāt tanuṃ sthūlo nikṛntati / grāsāya pratyahaṃ matsyaḥ kevātra paridevanā

गृध्रश्येनादयो व्योम्नि पक्षिपूगं विहङ्गमाः । अनारतं विलुम्पन्ति केवात्र परिदेवना

gṛdhraśyenādayo vyomni pakṣipūgaṃ vihaṅgamāḥ / anārataṃ vilumpanti kevātra paridevanā

लिक्षाम् अणुकणक्षामां क्षुधा खादति मक्षिका । तां कोशकारः क्षुधितो दंशस् तम् अपि चञ्चलः

likṣām aṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā / tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśas tam api cañcalaḥ

तं दंशं दर्दुरो भुङ्क्ते व्यालस् तम् अपि दर्दुरम् । सर्पम् उग्रखरो हन्ति बभ्रुश् चैनं निकृन्तति

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālas tam api darduram / sarpam ugrakharo hanti babhruś cainaṃ nikṛntati

बभ्रुं हिनस्ति मार्जारो मार्जारं श्वा निकृन्तति । ऋक्षः कौलेयकं हन्ति ऋक्षं व्याघ्रो निकृन्तति

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati / ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati

सिंहो ऽभिभवति व्याघ्रं शरभस् सिंहम् अत्ति च । शरभो नाशम् आयाति मत्तमेघविलङ्घने

siṃho 'bhibhavati vyāghraṃ śarabhas siṃham atti ca / śarabho nāśam āyāti mattameghavilaṅghane

मेघा वातैर् विधूयन्ते वायवो गिरिभिर् जिताः । गिरयो वज्रनिष्पिष्टाश् शक्रस्य वशगः पविः

meghā vātair vidhūyante vāyavo giribhir jitāḥ / girayo vajraniṣpiṣṭāś śakrasya vaśagaḥ paviḥ

विष्णुना ध्रियते शक्रो विष्णुर् गच्छति जन्तुताम् । सुखदुःखदशावेशजरामरणमालिताम्

viṣṇunā dhriyate śakro viṣṇur gacchati jantutām / sukhaduḥkhadaśāveśajarāmaraṇamālitām

जन्तवो ऽपि महाकाया अपि विद्यायुधान्विताः । लिक्षाभिर् अङ्गलग्नाभिर् उपजीव्यन्त एव हि

jantavo 'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ / likṣābhir aṅgalagnābhir upajīvyanta eva hi

अजस्रम् एवम् आलूनविशीर्णं भूतजङ्गलम् । परस्परम् अलं मोहाद् भक्ष्यते रक्ष्यते ऽपि च

ajasram evam ālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam / parasparam alaṃ mohād bhakṣyate rakṣyate 'pi ca

अनारतं विनश्यन्ति विविधा भूतजातयः । अनारतं च जायन्ते विचित्राः ककुभं प्रति

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ / anārataṃ ca jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati

जलकोशेषु जायन्ते मत्स्येभमकरादयः । भूमाव् अन्तः प्रजायन्ते कीटौघा वृश्चिकादयः

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ / bhūmāv antaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ

अन्तरिक्षे ऽपि जायन्ते आकाशे विहगादयः । वनवीथीषु जायन्ते सिंहव्याघ्रमृगादयः

antarikṣe 'pi jāyante ākāśe vihagādayaḥ / vanavīthīṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ

प्राण्यङ्गेष्व् अपि जायन्ते लिक्षायूकापिपीलकाः । स्थावरेषु च जायन्ते घुणाजगरजातयः

prāṇyaṅgeṣv api jāyante likṣāyūkāpipīlakāḥ / sthāvareṣu ca jāyante ghuṇājagarajātayaḥ

शिलान्तरेषु जायन्ते कीटभेकघुणादयः । विष्ठायाम् अपि जायन्ते नानाकीटगणास् तथा

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ / viṣṭhāyām api jāyante nānākīṭagaṇās tathā

एवम् अन्येष्व् असङ्ख्येषु जन्मस्व् अपचयेषु च । अजस्रं करुणावन्तो नन्दन्तूपरुदन्तु वा

evam anyeṣv asaṅkhyeṣu janmasv apacayeṣu ca / ajasraṃ karuṇāvanto nandantūparudantu vā

अनारतमृताव् अस्मिन्न् अनारतसमुद्भवे । संसारसम्भ्रमे युक्ता न तुष्टिर् न च दुःखिता

anāratamṛtāv asminn anāratasamudbhave / saṃsārasambhrame yuktā na tuṣṭir na ca duḥkhitā

पङ्क्तयस् त्व् एवम् एवेमा वृक्षपर्णगणैस् सह । उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते भूतानां भूरिसम्भवाः

paṅktayas tv evam evemā vṛkṣaparṇagaṇais saha / utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisambhavāḥ

यः प्रवृत्तः कुबुद्धीनां दयावान् दुःखमार्जने । स हस्तच्छत्त्रनिर्मृष्टसूर्यांशुः खेदम् एत्य् अलम्

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvān duḥkhamārjane / sa hastacchattranirmṛṣṭasūryāṃśuḥ khedam ety alam

न तिर्यक्समधर्माण उपदेश्या नरा भुवि । कथाप्रकथनेनार्थः कस् स्थाणुविकटे वने

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi / kathāprakathanenārthaḥ kas sthāṇuvikaṭe vane

किं किलोत्फालमनसां पशूनां च विशेषणम् । कृष्यन्ते पशवो रज्ज्वा मनसा मूढचेतसः

kiṃ kilotphālamanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam / kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ

स्वचित्तपङ्कमग्नानां स्वाशांशरचितात्मनाम् । मूर्खाणाम् आपदम् दृष्ट्वा प्ररुदन्त्य् उपला अपि

svacittapaṅkamagnānāṃ svāśāṃśaracitātmanām / mūrkhāṇām āpadam dṛṣṭvā prarudanty upalā api

अनिर्जितात्मचित्तानाम् अनन्ता दुःखराशयः । तन्मार्जने कृतप्रज्ञो नातस् सम्प्रतिपद्यते

anirjitātmacittānām anantā duḥkharāśayaḥ / tanmārjane kṛtaprajño nātas sampratipadyate

विनिर्जितात्मचित्तानां दुःखानि रघुनन्दन । सुनिवार्याणि तेनात्र ज्ञातज्ञेयः प्रवर्तताम्

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana / sunivāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām

मनो नास्ति महाबाहो मा मुधैतत् प्रकल्पय । अनेन कल्पितेन त्वं वेतालेनेव हन्यसे

mano nāsti mahābāho mā mudhaitat prakalpaya / anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase

यावद् विस्मृतवान् आत्मतत्त्वं मूढो ऽभवद् भवान् । तावत् तव मनोव्यालो बभूवाभ्युदितस् ततः

yāvad vismṛtavān ātmatattvaṃ mūḍho 'bhavad bhavān / tāvat tava manovyālo babhūvābhyuditas tataḥ

इदानीं भवता ज्ञातं यथाभूतम् अरिन्दम । सङ्कल्पाद् वर्धते चित्तं तद् एवाशु परित्यज

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtam arindama / saṅkalpād vardhate cittaṃ tad evāśu parityaja

दृश्यम् आश्रयसीदं चेत् तत् सचित्तो ऽसि बन्धवान् । दृश्यं सन्त्यजसीदं चेत् तद् अचित्तो ऽसि मोक्षवान्

dṛśyam āśrayasīdaṃ cet tat sacitto 'si bandhavān / dṛśyaṃ santyajasīdaṃ cet tad acitto 'si mokṣavān

अयं गुणसमाहारो बन्धायैव समाश्रितः । सन्त्यक्त एव मोक्षाय यथेच्छसि तथा कुरु

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ / santyakta eva mokṣāya yathecchasi tathā kuru

नाहं नेदम् इति ध्यायंस् तिष्ठ त्वम् अचलाचलः । अनन्ताकाशसङ्काशहृदयो हृदयेश्वरः

nāhaṃ nedam iti dhyāyaṃs tiṣṭha tvam acalācalaḥ / anantākāśasaṅkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ

आत्मनो जगतश् चान्तर् विभागकलनामलम् । राम द्वित्वमयं त्यक्त्वा शेषस्थस् सुस्थिरो भव

ātmano jagataś cāntar vibhāgakalanāmalam / rāma dvitvamayaṃ tyaktvā śeṣasthas susthiro bhava

आत्मनो जगतश् चान्तर् द्रष्टृदृश्यदशान्तरे । दर्शनाख्ये स्वम् आत्मानं सर्वदा भावयन् भव

ātmano jagataś cāntar draṣṭṛdṛśyadaśāntare / darśanākhye svam ātmānaṃ sarvadā bhāvayan bhava

स्वाद्यस्वादकसन्त्यक्तं स्वाद्यस्वादकमध्यगम् । स्वदनान्तस्स्थितं ध्यायन् नित्यम् आत्ममयो भव

svādyasvādakasantyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam / svadanāntassthitaṃ dhyāyan nityam ātmamayo bhava

रामानुभवनीयस्य तथानुभवितुस् स्वयम् । अवलम्ब्य निरालम्बं मध्यम् अद्य स्थिरो भव

rāmānubhavanīyasya tathānubhavitus svayam / avalambya nirālambaṃ madhyam adya sthiro bhava

भवभावनया हीनं भावाभावदशोज्झितम् । भावयित्वैवम् आत्मानम् आत्मसंस्थस् स्वयं भव

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam / bhāvayitvaivam ātmānam ātmasaṃsthas svayaṃ bhava

आत्मसत्तां त्यजन्न् एनां चेत्यं भावयसि स्वयम् । यदा राम तदा यासि चित्तताम् अतिदुःखदाम्

ātmasattāṃ tyajann enāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam / yadā rāma tadā yāsi cittatām atiduḥkhadām

चित्तताशृङ्खलाम् एनां स्वरूपज्ञानयुक्तिभिः । बलाच् छित्त्वा महाबाहो स्वात्मसिंहं विमोचय

cittatāśṛṅkhalām enāṃ svarūpajñānayuktibhiḥ / balāc chittvā mahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya

परमात्मदशां त्यक्त्वा चेत्यं परिपतन् मलम् । यदा गच्छसि सङ्कल्पं चेत्यं सम्पद्यसे तदा

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatan malam / yadā gacchasi saṅkalpaṃ cetyaṃ sampadyase tadā

आत्मनो व्यतिरिक्तं सच् चेत्यम् इत्य् अङ्गसंविदा । मनस् सम्पद्यते दुःखि क्षीयते त्यक्तया तया

ātmano vyatiriktaṃ sac cetyam ity aṅgasaṃvidā / manas sampadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā

आत्मैवेदं जगत् सर्वम् इत्य् अन्तस् संविदोदये । क्व चेत्ता क्व च वा चित्तं किं चेत्यं चिन्तनं च किम्

ātmaivedaṃ jagat sarvam ity antas saṃvidodaye / kva cettā kva ca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cintanaṃ ca kim

अहम् आत्मेति जीवो ऽस्मीत्य् एतावच् चित्तकं विदुः । अनेनेदम् अनाद्यन्तं दुःखं राघव तन्यते

aham ātmeti jīvo 'smīty etāvac cittakaṃ viduḥ / anenedam anādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate

अहम् आत्मा न जीवाख्यास् सत्तास् सन्तीतराः क्वचित् । इत्य् एव चित्तोपशमः परमं सुखम् उच्यते

aham ātmā na jīvākhyās sattās santītarāḥ kvacit / ity eva cittopaśamaḥ paramaṃ sukham ucyate

आत्मैवेदं जगद् इति जाते राघव निश्चये । असत्ता चेतसो जाता भवत्य् एव न संशयः

ātmaivedaṃ jagad iti jāte rāghava niścaye / asattā cetaso jātā bhavaty eva na saṃśayaḥ

एवं सत्यावबोधेन स्वात्मैवेदम् इति स्थिते । मनस् सुगलितं विद्धि सूर्यभासा तमो यथा

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedam iti sthite / manas sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā