Utpatti (Origination)

ज्ञानसत्पुरुषक्रमो नाम सर्गः मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणं समाप्तम् ३। प्रकरण: उत्पत्ति वाग्भाभिर् ब्रह्मविद् ब्रह्म भाति स्वप्न इवात्मनि । यद् इदं तत् स्वशब्दार्थैर् यो यद् वेत्ति स वेत्तु तत्

jñānasatpuruṣakramo nāma sargaḥ mumukṣuvyavahāraprakaraṇaṃ samāptam 3. prakaraṇa: utpatti vāgbhābhir brahmavid brahma bhāti svapna ivātmani / yad idaṃ tat svaśabdārthair yo yad vetti sa vettu tat

न्यायेनानेन सर्वस्मिन् सर्गे ब्रह्माम्बरे सति । किम् इदं कस्य वक्षीति चोद्यचञ्चुर् निराकृतः

nyāyenānena sarvasmin sarge brahmāmbare sati / kim idaṃ kasya vakṣīti codyacañcur nirākṛtaḥ

अहं तावद् यथाज्ञानं यथावस्तु यथाक्रमम् । यथास्वभावं वच्मीदं तत् सर्वं श्रूयतां बुधाः

ahaṃ tāvad yathājñānaṃ yathāvastu yathākramam / yathāsvabhāvaṃ vacmīdaṃ tat sarvaṃ śrūyatāṃ budhāḥ

स्वप्नवत् पश्यति जगच् चिन्नभो देहविन्मयम् । स्वप्नसंसारदृष्टान्ता इहैवान्तस् समन्विताः

svapnavat paśyati jagac cinnabho dehavinmayam / svapnasaṃsāradṛṣṭāntā ihaivāntas samanvitāḥ

मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयात् प्रकरणाद् अनु । अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं परिकथ्यते

mumukṣuvyavahāroktimayāt prakaraṇād anu / athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate

बन्धो ऽयं दृश्यसद्भावो दृश्याभावे न बन्धनम् । न सम्भवति दृश्यं तु यथेदं तच् छृणु क्रमात्

bandho 'yaṃ dṛśyasadbhāvo dṛśyābhāve na bandhanam / na sambhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tac chṛṇu kramāt

उत्पद्यते यो जगति स एव किल वर्धते । स एव मोक्षम् आप्नोति स्वर्गं वा नरकं च वा

utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate / sa eva mokṣam āpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā

अतस् ते स्ववबोधार्थं तत् तावत् कथयाम्य् अहम् । उत्पत्तिं संसृताव् एति पूर्वम् एव हि यो यथा

atas te svavabodhārthaṃ tat tāvat kathayāmy aham / utpattiṃ saṃsṛtāv eti pūrvam eva hi yo yathā

इदं प्रकरणार्थं त्वं सङ्क्षेपाच् छृणु राघव । ततः प्रकथयिष्यामि विस्तरं ते यथेप्सितम्

idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṅkṣepāc chṛṇu rāghava / tataḥ prakathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam

यद् इदं दृश्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । तत् सुषुप्त इव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति

yad idaṃ dṛśyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam / tat suṣupta iva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati

ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यत् किञ्चिद् अवशिष्यते

tatas stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate

ऋतम् आत्मा परं ब्रह्म सत्यम् इत्यादिका बुधैः । कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य सञ्ज्ञा महात्मनः

ṛtam ātmā paraṃ brahma satyam ityādikā budhaiḥ / kalpitā vyavahārārthaṃ yasya sañjñā mahātmanaḥ

स तथाभूत एवात्मा स्वयम् अन्य इवोल्लसन् । जीवताम् उपयातीव भाविनामकदर्थनाम्

sa tathābhūta evātmā svayam anya ivollasan / jīvatām upayātīva bhāvināmakadarthanām

ततस् स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । मनो भवति मौनात्मा मननान् मन्थरीभवत्

tatas sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ / mano bhavati maunātmā mananān mantharībhavat

मनस् सम्पद्यते तेन महतः परमात्मनः । सुस्थिराद् अस्थिराकारस् तरङ्ग इव वारिधेः

manas sampadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ / susthirād asthirākāras taraṅga iva vāridheḥ

तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति नित्यशः । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेव वितन्यते

tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati nityaśaḥ / teneyam indrajālaśrīr vitateva vitanyate

यथा कटकशब्दार्थः पृथक्त्वार्हो ऽस्ति कानके । न नाम कटके तद्वज् जगच्छब्दार्थता परे

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho 'sti kānake / na nāma kaṭake tadvaj jagacchabdārthatā pare

ब्रह्मण्य् एवास्त्य् अनन्यात्म यथास्थितम् इदं जगत् । न जगच्छब्दकार्थो ऽस्ति हेम्नीव कटकादिता

brahmaṇy evāsty ananyātma yathāsthitam idaṃ jagat / na jagacchabdakārtho 'sti hemnīva kaṭakāditā

असतैवासती तापनद्येव लहरी चला । मनसैवेन्द्रजालश्रीर् जागती प्रवितन्यते

asataivāsatī tāpanadyeva laharī calā / manasaivendrajālaśrīr jāgatī pravitanyate

अविद्या संसृतिर् बन्धो माया मोहो महत् तमः । कल्पितानीति नामानि यस्यास् सकलवेदिभिः

avidyā saṃsṛtir bandho māyā moho mahat tamaḥ / kalpitānīti nāmāni yasyās sakalavedibhiḥ

बन्धस्य तावद् रूपं त्वं कथ्यमानम् इदं शृणु । ततस् स्वरूपं मोक्षस्य ज्ञास्यसीन्दुसमानन

bandhasya tāvad rūpaṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ śṛṇu / tatas svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndusamānana

द्रष्टुर् दृश्यत्वसत्ताङ्ग बन्ध इत्य् अभिधीयते । द्रष्टा दृश्यवशाद् बद्धो दृश्याभावाद् विमुच्यते

draṣṭur dṛśyatvasattāṅga bandha ity abhidhīyate / draṣṭā dṛśyavaśād baddho dṛśyābhāvād vimucyate

जगत् त्वम् अहम् इत्यादिसर्गात्मा दृश्यम् उच्यते । यावद् एतत् सम्भवति तावन् मोक्षो न विद्यते

jagat tvam aham ityādisargātmā dṛśyam ucyate / yāvad etat sambhavati tāvan mokṣo na vidyate

नेदं नेदम् इति व्यर्थैः प्रलापैर् नोपशाम्यति । सङ्कल्पजनकैर् दृश्यव्याधिः प्रत्युत वर्धते

nedaṃ nedam iti vyarthaiḥ pralāpair nopaśāmyati / saṅkalpajanakair dṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate

न च तर्कभरक्षोदैर् न तीर्थनियमादिभिः । सतो दृश्यस्य जगतो यस्माद् एते विचारकाः

na ca tarkabharakṣodair na tīrthaniyamādibhiḥ / sato dṛśyasya jagato yasmād ete vicārakāḥ

जगद् दृश्यं तु यद्य् अस्ति न शाम्यत्य् एव तत् क्वचित् । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः

jagad dṛśyaṃ tu yady asti na śāmyaty eva tat kvacit / nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

अचेत्यचित्स्वरूपात्मा यत्र यत्रैष तिष्ठति । तत्र तत्रास्य दृश्यश्रीस् समुदेत्य् अप्य् अणूदरे

acetyacitsvarūpātmā yatra yatraiṣa tiṣṭhati / tatra tatrāsya dṛśyaśrīs samudety apy aṇūdare

तस्माद् अस्ति जगद् दृश्यं तत् प्रमृष्टम् इदं मया । त्यक्तं तपोध्यानजपैर् इति काञ्चिकतृप्तिवत्

tasmād asti jagad dṛśyaṃ tat pramṛṣṭam idaṃ mayā / tyaktaṃ tapodhyānajapair iti kāñcikatṛptivat

यदि नाम जगद् दृश्यम् अस्ति तत् प्रतिबिम्बति । परमाणूदरे ऽप्य् अस्मिंश् चिदादर्शे न संशयः

yadi nāma jagad dṛśyam asti tat pratibimbati / paramāṇūdare 'py asmiṃś cidādarśe na saṃśayaḥ

यत्र तत्र स्थितं राम यथादर्शे प्रबिम्बति । अद्रिद्यूर्वीनदीशादि चिदादर्शे तथैव हि

yatra tatra sthitaṃ rāma yathādarśe prabimbati / adridyūrvīnadīśādi cidādarśe tathaiva hi

ततस् तत्र पुनर् दुःखं जरा मरणजन्मनी । भावाभावग्रहोत्सर्गास् स्थूलसूक्ष्मचलाचलाः

tatas tatra punar duḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī / bhāvābhāvagrahotsargās sthūlasūkṣmacalācalāḥ

इदं प्रमार्जितं दृश्यं मया नात्राहम् आस्थितः । एतद् एवाक्षयं बीजं समाधौ संसृतिस्मृतेः

idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā nātrāham āsthitaḥ / etad evākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ

सति त्व् अस्मिञ् जगद्दृश्ये निर्विकल्पसमाधिना । न चाक्षयसुषुप्तत्वं तुर्यं वाप्य् उपपद्यते

sati tv asmiñ jagaddṛśye nirvikalpasamādhinā / na cākṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpy upapadyate

व्युत्थाने हि समाधीनां सुषुप्तान्त इवाखिलम् । जगद्दुःखम् इदं भाति यथास्थितम् अखण्डितम्

vyutthāne hi samādhīnāṃ suṣuptānta ivākhilam / jagadduḥkham idaṃ bhāti yathāsthitam akhaṇḍitam

प्राप्तं भवति हे राम तत् किं नाम समाधिभिः । भूयो ऽनर्थनिपाते हि क्षणसाम्ये ऽपि किं सुखम्

prāptaṃ bhavati he rāma tat kiṃ nāma samādhibhiḥ / bhūyo 'narthanipāte hi kṣaṇasāmye 'pi kiṃ sukham

यदि वापि समाधाने निर्विकल्पे स्थितिं व्रजेत् । तद् अक्षयसुषुप्ताभं तन् मन्ये नामलं पदम्

yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet / tad akṣayasuṣuptābhaṃ tan manye nāmalaṃ padam

प्राप्यते सति दृश्ये ऽस्मिन् न च तन् नाम केनचित् । यत्र तत्र किलायाति चित्तभ्रान्त्या जगद्भ्रमः

prāpyate sati dṛśye 'smin na ca tan nāma kenacit / yatra tatra kilāyāti cittabhrāntyā jagadbhramaḥ

द्रष्टाथ यदि पाषाणरूपतां भावयन् बलात् । किलास्ते तत् तदन्ते ऽपि भूयो ऽस्योदेति दृश्यता

draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan balāt / kilāste tat tadante 'pi bhūyo 'syodeti dṛśyatā

न च पाषाणतातुल्या निर्विकल्पसमाधयः । केषाञ्चित् स्थितिम् आयान्ति सर्वैर् इत्य् अनुभूयते

na ca pāṣāṇatātulyā nirvikalpasamādhayaḥ / keṣāñcit sthitim āyānti sarvair ity anubhūyate

न च पाषाणतातुल्या रूढिं यातास् समाधयः । भवन्त्य् अग्र्यं पदं शान्तं चिद्रूपम् अजम् अव्ययम्

na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātās samādhayaḥ / bhavanty agryaṃ padaṃ śāntaṃ cidrūpam ajam avyayam

तस्माद् यदीदं सद् दृश्यं तन् न शाम्येत् कदाचन । शाम्येत् तपोजपध्यानैर् दृढम् इत्य् अज्ञकल्पना

tasmād yadīdaṃ sad dṛśyaṃ tan na śāmyet kadācana / śāmyet tapojapadhyānair dṛḍham ity ajñakalpanā

आलीनवल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीबीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः

ālīnavallarīrūpaṃ yathā padmākṣakoṭare / āste kamalinībījaṃ tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

यथा रसः पदार्थेषु यथा तैलं तिलादिषु । कुसुमेषु यथामोदस् तथा द्रष्टरि दृश्यधीः

yathā rasaḥ padārtheṣu yathā tailaṃ tilādiṣu / kusumeṣu yathāmodas tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

यत्र यत्र स्थितस्यापि कर्पूरादेस् सुगन्धता । यथोदेति तथा दृश्यं चिद्धातोर् उदरे जगत्

yatra yatra sthitasyāpi karpūrādes sugandhatā / yathodeti tathā dṛśyaṃ ciddhātor udare jagat

यथा चात्र तव स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः

yathā cātra tava svapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ / svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ

तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका

tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā / vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā

यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः

yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ / karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ

द्रव्यस्य हृद्य् एव चमत्कृतिर् यथा सदोदितास्त्य् अस्तमयोज्झितोदरे । द्रव्यस्य चिन्मात्रशरीरिणस् तथा स्वभावभूतास्त्य् उदरे जगत्स्थितिः

dravyasya hṛdy eva camatkṛtir yathā sadoditāsty astamayojjhitodare / dravyasya cinmātraśarīriṇas tathā svabhāvabhūtāsty udare jagatsthitiḥ

बन्धहेतुवर्णनं नाम सर्गः द्वितीयस् सर्गः इदम् आकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे

bandhahetuvarṇanaṃ nāma sargaḥ dvitīyas sargaḥ idam ākāśajākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam / utpattyākhyaṃ prakaraṇaṃ yena rāghava budhyase

अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः । ध्यानैकनिष्ठस् सततं प्रजानां च हिते रतः

astīhākāśajo nāma dvijaḥ paramadhārmikaḥ / dhyānaikaniṣṭhas satataṃ prajānāṃ ca hite rataḥ

स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युर् अचिन्तयत् । सर्वाण्य् एव क्रमेणाहं भूतान्य् अद्मि किलाक्षयः

sa ciraṃ jīvati yadā tadā mṛtyur acintayat / sarvāṇy eva krameṇāhaṃ bhūtāny admi kilākṣayaḥ

एवम् आकाशजं विप्रं न कस्माद् भक्षयाम्य् अहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले

evam ākāśajaṃ vipraṃ na kasmād bhakṣayāmy aham / atra me kuṇṭhitā śaktiḥ khaḍgadhārā yathopale

इति सञ्चिन्त्य तं हन्तुम् अगच्छत् तत्पुरं तदा । त्यजन्त्य् उद्यमम् उद्युक्ता न कदाचन केचन

iti sañcintya taṃ hantum agacchat tatpuraṃ tadā / tyajanty udyamam udyuktā na kadācana kecana

ततस् तत्सदनं यावन् मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावद् एनं दहत्य् अग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः

tatas tatsadanaṃ yāvan mṛtyuḥ praviśati svayam / tāvad enaṃ dahaty agniḥ kalpāntajvalanopamaḥ

अग्निज्वालामहाजालं विदार्यान्तर्गतो ऽप्य् असौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत् प्रयत्नतः

agnijvālāmahājālaṃ vidāryāntargato 'py asau / dvijaṃ dṛṣṭvā samādātuṃ hastenaicchat prayatnataḥ

न चाशकत् पुरो दृष्टम् अपि हस्तशतैर् द्विजम् । बलवान् अप्य् अवष्टब्धुं सङ्कल्पपुरुषं यथा

na cāśakat puro dṛṣṭam api hastaśatair dvijam / balavān apy avaṣṭabdhuṃ saṅkalpapuruṣaṃ yathā

अथागत्य यमं मृत्युर् अपृच्छत् संशयच्छिदम् । किम् इत्य् अहं न शक्नोमि भोक्तुम् आकाशजं प्रभो

athāgatya yamaṃ mṛtyur apṛcchat saṃśayacchidam / kim ity ahaṃ na śaknomi bhoktum ākāśajaṃ prabho

मृत्यो न किञ्चिच् छक्तस् त्वम् एको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तॄणीह नेतरत्

mṛtyo na kiñcic chaktas tvam eko mārayituṃ balāt / māraṇīyasya karmāṇi tatkartṝṇīha netarat

तस्माद् एतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः । कर्माण्य् अन्विच्छ तेषां त्वं साहाय्येनैनम् अत्स्यसि

tasmād etasya viprasya māraṇīyasya yatnataḥ / karmāṇy anviccha teṣāṃ tvaṃ sāhāyyenainam atsyasi

ततस् स मृत्युर् बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः । मण्डलानि दिगन्तांश् च सरांसि सरितो दिशः

tatas sa mṛtyur babhrāma tatkarmānveṣaṇādṛtaḥ / maṇḍalāni digantāṃś ca sarāṃsi sarito diśaḥ

वनजङ्गलजालानि शैलाम्भोधितटान्य् अपि । द्वीपान्तराण्य् अरण्यानि नगराणि पुराणि च

vanajaṅgalajālāni śailāmbhodhitaṭāny api / dvīpāntarāṇy araṇyāni nagarāṇi purāṇi ca

ग्रामान् अखिलराष्ट्राणि देशान्तगहनानि च । एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा स कुतश्चिन् न कानिचित्

grāmān akhilarāṣṭrāṇi deśāntagahanāni ca / evaṃ bhūmaṇḍalaṃ bhrāntvā sa kutaścin na kānicit

तान्य् आकाशजकर्माणि लब्धवान् मृत्युर् उद्यतः । वन्ध्यापुत्रम् इव प्राज्ञस् सङ्कल्पाद्रिम् इवापरः

tāny ākāśajakarmāṇi labdhavān mṛtyur udyataḥ / vandhyāputram iva prājñas saṅkalpādrim ivāparaḥ

समपृच्छद् अथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवस् सन्देहेष्व् अनुजीविनाम्

samapṛcchad athāgatya yamaṃ sarvārthakovidam / parāyaṇaṃ hi prabhavas sandeheṣv anujīvinām

आकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभो । धर्मराजो ऽथ सञ्चिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवान् इदम्

ākāśajasya karmāṇi kva sthitāni vada prabho / dharmarājo 'tha sañcintya suciraṃ proktavān idam

आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एष ह्य् आकाशजो विप्रो जातः खाद् एव केवलात्

ākāśajasya karmāṇi mṛtyo santi na kānicit / eṣa hy ākāśajo vipro jātaḥ khād eva kevalāt

आकाशाद् एव यो जातस् स व्योमैवामलं भवेत् । सहकारीणि नो सन्ति कारणाण्य् अस्य कानिचित्

ākāśād eva yo jātas sa vyomaivāmalaṃ bhavet / sahakārīṇi no santi kāraṇāṇy asya kānicit

सम्बन्धः प्राक्तनेनास्य न मनाग् अपि कर्मणा । अस्ति वन्ध्यासुतस्येव तथाजाताकृतेर् इव

sambandhaḥ prāktanenāsya na manāg api karmaṇā / asti vandhyāsutasyeva tathājātākṛter iva

तस्माद् अजात एवैष स्वयम्भूर् अज एव च । नैतस्य पूर्वकर्मास्ति नभसीव महाद्रुमः

tasmād ajāta evaiṣa svayambhūr aja eva ca / naitasya pūrvakarmāsti nabhasīva mahādrumaḥ

नैतद् अस्यावशं चित्तम् अभावात् पूर्वकर्मणः । अद्य तावद् अनेनान्यन् न किञ्चित् कर्म सञ्चितम्

naitad asyāvaśaṃ cittam abhāvāt pūrvakarmaṇaḥ / adya tāvad anenānyan na kiñcit karma sañcitam

एष आकाशकोशात्मा विशदाकाशरूपिणि । समाधौ संस्थितो नित्यं कर्माण्य् अस्य न कानिचित्

eṣa ākāśakośātmā viśadākāśarūpiṇi / samādhau saṃsthito nityaṃ karmāṇy asya na kānicit

प्राक्तनानि न सन्त्य् अस्य कर्माण्य् अद्य करोति नो । किञ्चिद् अप्य् एवम् एषो ऽत्र विज्ञानाकाशमात्रकम्

prāktanāni na santy asya karmāṇy adya karoti no / kiñcid apy evam eṣo 'tra vijñānākāśamātrakam

प्राणस्पन्दो ऽस्य यत् कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः । दृश्यते ऽस्माभिर् एवैतन् न त्व् अस्यास्त्य् अत्र कर्मधीः

prāṇaspando 'sya yat karma lakṣyate cāsmadādibhiḥ / dṛśyate 'smābhir evaitan na tv asyāsty atra karmadhīḥ

देहो ऽस्य दृश्यते ऽस्माभिर् नैष वेत्ति परात् पदात् । भिन्नम् आकाशम् आत्मीयं चित्स्तम्भे सालभञ्जिकाम्

deho 'sya dṛśyate 'smābhir naiṣa vetti parāt padāt / bhinnam ākāśam ātmīyaṃ citstambhe sālabhañjikām

अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथैष परमात्मान्तस् स्वात्मभूतस् स्थितो द्विजः

anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā sālabhañjikā / tathaiṣa paramātmāntas svātmabhūtas sthito dvijaḥ

यथा द्रवत्वं पयसि शून्यत्वं च यथाम्बरे । मारुते च यथा स्पन्दस् तथैष परमे पदे

yathā dravatvaṃ payasi śūnyatvaṃ ca yathāmbare / mārute ca yathā spandas tathaiṣa parame pade

कर्माण्य् अद्यतनान्य् अस्य सञ्चितानि न सन्ति हि । न पूर्वाण्य् एव तेनेह न संसारवशं गतः

karmāṇy adyatanāny asya sañcitāni na santi hi / na pūrvāṇy eva teneha na saṃsāravaśaṃ gataḥ

सहकारिकारणानाम् अभावे यः प्रजायते । नासौ स्वकारणाद् भिन्नो भवतीत्य् अनुभूयते

sahakārikāraṇānām abhāve yaḥ prajāyate / nāsau svakāraṇād bhinno bhavatīty anubhūyate

निर्मलाकाशकोशात्मा द्विज एष स्वयम्भवः । कर्ता न पूर्वं नाप्य् अद्य कथम् आक्रम्यते वद

nirmalākāśakośātmā dvija eṣa svayambhavaḥ / kartā na pūrvaṃ nāpy adya katham ākramyate vada

यदैष कलनां बुद्ध्या मृत्युनाम्नीं करिष्यति । तदैव रहितो बुद्ध्या स्वयम् एव मरिष्यति

yadaiṣa kalanāṃ buddhyā mṛtyunāmnīṃ kariṣyati / tadaiva rahito buddhyā svayam eva mariṣyati

पृथ्व्यादिमान् अहम् अयम् इति यस्य स्वनिश्चयः । स पार्थिवो भवत्य् आशु ग्रहीतुं स च शक्यते

pṛthvyādimān aham ayam iti yasya svaniścayaḥ / sa pārthivo bhavaty āśu grahītuṃ sa ca śakyate

एष त्व् अपार्थिवाकारश् शुद्धविज्ञानरूपवान् । दृढरज्ज्वेव गगनं ग्रहीतुं नैव युज्यते

eṣa tv apārthivākāraś śuddhavijñānarūpavān / dṛḍharajjveva gaganaṃ grahītuṃ naiva yujyate

भगवञ् जायते शून्यः कथं नाम वदेति मे । पृथ्व्यादयः कथं सन्ति न सन्ति वद वा कथम्

bhagavañ jāyate śūnyaḥ kathaṃ nāma vadeti me / pṛthvyādayaḥ kathaṃ santi na santi vada vā katham

न कदाचन जातो ऽसौ न च नास्ति कदाचन । द्विजः केवलविज्ञानभामात्रं तत् तथा स्थितम्

na kadācana jāto 'sau na ca nāsti kadācana / dvijaḥ kevalavijñānabhāmātraṃ tat tathā sthitam

महाप्रलयसम्पत्तौ न किञ्चिद् अवशिष्यते । ब्रह्मास्ते शान्तम् अजरम् अनन्तात्मैव केवलम्

mahāpralayasampattau na kiñcid avaśiṣyate / brahmāste śāntam ajaram anantātmaiva kevalam

चेत्यनिर्मुक्तचिन्मात्रम् अणूनाम् अणु विद्धि तत् । तथा तद् अणु येनास्य निकटे ऽद्रिनिभं नभः

cetyanirmuktacinmātram aṇūnām aṇu viddhi tat / tathā tad aṇu yenāsya nikaṭe 'drinibhaṃ nabhaḥ

स चिन्मात्रस्वभावत्वाद् देहो ऽहम् इति चेतसि । काकतालीयवद् भातम् आकारं तेन पश्यति

sa cinmātrasvabhāvatvād deho 'ham iti cetasi / kākatālīyavad bhātam ākāraṃ tena paśyati

स एष ब्राह्मणस् तस्मिन् सर्गादाव् अम्बरोदरे । स्वयं भातस् स्वयम्भूत्वं गतो भात्य् अजरामरः

sa eṣa brāhmaṇas tasmin sargādāv ambarodare / svayaṃ bhātas svayambhūtvaṃ gato bhāty ajarāmaraḥ

नास्य देहो न कर्माणि न कर्तृत्वं न वासना । एष शुद्धचिदाकाशो विज्ञानघनम् आततम्

nāsya deho na karmāṇi na kartṛtvaṃ na vāsanā / eṣa śuddhacidākāśo vijñānaghanam ātatam

प्राक्तनं वासनाजालं किञ्चिद् अस्य न विद्यते । केवलं व्योमरूपस्य भारूपस्येव तेजसः

prāktanaṃ vāsanājālaṃ kiñcid asya na vidyate / kevalaṃ vyomarūpasya bhārūpasyeva tejasaḥ

केवलं वेदनामात्राद् एवम् एषो ऽवलोक्यते । वेदनामात्रसंशान्ताव् ईदृशो ऽपि न दृश्यते

kevalaṃ vedanāmātrād evam eṣo 'valokyate / vedanāmātrasaṃśāntāv īdṛśo 'pi na dṛśyate

तस्माद् यथा चिदाकाशस् तथा तत्प्रतिपत्तयः । कुतः किलात्र पृथ्व्यादेः कीदृशस् सम्भवः कथम्

tasmād yathā cidākāśas tathā tatpratipattayaḥ / kutaḥ kilātra pṛthvyādeḥ kīdṛśas sambhavaḥ katham

एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान् मा यत्नवान् भव । ग्रहीतुं युज्यते व्योम न कदाचन केनचित्

etadākramaṇe mṛtyo tasmān mā yatnavān bhava / grahītuṃ yujyate vyoma na kadācana kenacit

ब्रह्मैव कथितो ब्रह्मंस् त्वया मे प्रपितामहः । स्वयम्भूर् अज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः

brahmaiva kathito brahmaṃs tvayā me prapitāmahaḥ / svayambhūr aja ekātmā vijñānātmeti me matiḥ

एवम् एतन् मया राम ब्रह्मैष कथितस् तव । विवादम् अकरोन् मृत्युर् यमेनैतत्कृते पुरा

evam etan mayā rāma brahmaiṣa kathitas tava / vivādam akaron mṛtyur yamenaitatkṛte purā

मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युर् हरन् प्रजाः । बलम् एत्य् अब्जजाक्रान्ताव् आरम्भम् अकरोत् स्वयम्

manvantare sarvabhakṣo yadā mṛtyur haran prajāḥ / balam ety abjajākrāntāv ārambham akarot svayam

तद् एवं धर्मराजेन यमेनाश्व् अनुशासितः । यद् एव क्रियते नित्यं रतिस् तत्रैव जायते

tad evaṃ dharmarājena yamenāśv anuśāsitaḥ / yad eva kriyate nityaṃ ratis tatraiva jāyate

ब्रह्मा किल पराकाशवपुर् आक्रम्यते कथम् । मनोमात्रम् असङ्कल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः

brahmā kila parākāśavapur ākramyate katham / manomātram asaṅkalpaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ

यश् चिद्व्योमचमत्कारः किलाकाशानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता

yaś cidvyomacamatkāraḥ kilākāśānubhūtimān / sa cidvyomaiva no tasya kāraṇatvaṃ na kāryatā

आकाशस्फुरदाकारस् सङ्कल्पपुरुषो यथा । पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयम्भूर् भासते तथा

ākāśasphuradākāras saṅkalpapuruṣo yathā / pṛthvyādirahito bhāti svayambhūr bhāsate tathā

न दृश्यम् अस्ति नो द्रष्टा परमात्मनि केवले । स्वयं चित्त्वात् तथाप्य् एष स्वयम्भूर् इति भासते

na dṛśyam asti no draṣṭā paramātmani kevale / svayaṃ cittvāt tathāpy eṣa svayambhūr iti bhāsate

सङ्कल्पमात्रम् एवैतन् मनो ब्रह्मेति कथ्यते । सङ्कल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते

saṅkalpamātram evaitan mano brahmeti kathyate / saṅkalpākāśapuruṣo nāsya pṛthvyādi vidyate

यथा चित्रकृदन्तस्स्था निर्देहा भाति पुत्रिका । तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम्

yathā citrakṛdantassthā nirdehā bhāti putrikā / tathaiva bhāsate brahmā cidākāśāccharañjanam

चिद्व्योम केवलम् अनन्तम् अनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात् स्वयम्भूः । आकारवान् इव रसाद् इह वस्तुतस् तु वन्ध्यातनूज इव नास्ति तु तस्य देहः

cidvyoma kevalam anantam anādimadhyaṃ brahmeti bhāti nijacittavaśāt svayambhūḥ / ākāravān iva rasād iha vastutas tu vandhyātanūja iva nāsti tu tasya dehaḥ

आद्यसृष्टिवर्णनं नाम सर्गः तृतीयस् सर्गः एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः । मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम्

ādyasṛṣṭivarṇanaṃ nāma sargaḥ tṛtīyas sargaḥ evam etan manaś śuddhaṃ pṛthvyādirahitaṃ nabhaḥ / mune brahmeti kathitaṃ satyaṃ pṛthvyādivarjitam

तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् । यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद

tad atra prāktanī nāma smṛtiḥ kasmān na kāraṇam / yathā mama tathānyasya bhūtānāṃ ceti me vada

पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः । तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः

pūrvadeho 'sti yasyādyaḥ pūrvakarmasamanvitaḥ / tasya smṛtis sambhavati kāraṇaṃ saṃsṛtisthiteḥ

ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते । प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम्

brahmaṇaḥ prāktanaṃ karma yadā kiñcin na vidyate / prāktanī saṃsmṛtis tasya tadodeti kutaḥ katham

तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् । स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान्

tasmād akāraṇaṃ bhāti vā svacittvaikakāraṇam / svakāraṇād ananyātmā svayambhūs svayamātmavān

आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः । न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते

ātivāhika evāsau deho 'sty asya svayambhuvaḥ / na tv ādhibhautiko rāma deho 'jasyopapadyate

आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम्

ātivāhika eko 'sti deho 'nyas tv ādhibhautikaḥ / sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ brahmaṇo 'sty eka eva kim

सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः

sarveṣām eva dehau dvau bhūtānāṃ kāraṇātmanām / ajasya kāraṇāsattvād eka evātivāhikaḥ

सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान्

sarvāsāṃ bhūtajātīnām eko 'jaḥ kāraṇaṃ param / ajasya kāraṇaṃ nāsti tenāsāv ekadehavān

नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान्

nāsty eva bhautiko dehaḥ prathamasya prajāpateḥ / ākāśātmāvabhāty eṣa ātivāhikadehavān

चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः । आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः

cittamātraśarīro 'sau na pṛthvyādimayātmakaḥ / ādyaḥ prajāpatir vyomatanuḥ pratanute prajāḥ

ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः । यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते

tāś ca nirvāṇarūpiṇyo vinānyaiḥ kāraṇāntaraiḥ / yad yatas tat tad eveti sarvair evānubhūyate

निर्वाणमात्रं प्रथमं परं बोधस् तद् एव च । चित्तमात्रं तद् एवास्ते न याति वसुधादिताम्

nirvāṇamātraṃ prathamaṃ paraṃ bodhas tad eva ca / cittamātraṃ tad evāste na yāti vasudhāditām

सर्वेषां भूतमनसां संसारव्यवहारिणां । प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दश् चित्तदेहस् स्वतोदयः

sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ saṃsāravyavahāriṇāṃ / prathamo 'sau praticchandaś cittadehas svatodayaḥ

यस्मात् पूर्वात् प्रतिच्छन्दाद् अनन्यैतत्स्वरूपिणी । इयं प्रविसृता सृष्टिस् स्पन्ददृष्टिर् इवानिलात्

yasmāt pūrvāt praticchandād ananyaitatsvarūpiṇī / iyaṃ pravisṛtā sṛṣṭis spandadṛṣṭir ivānilāt

प्रतिभानाकृतेर् अस्मात् प्रतिभामात्ररूपधृत् । विभात्य् एवम् अयं सर्गस् सत्यानुभववत् स्थितः

pratibhānākṛter asmāt pratibhāmātrarūpadhṛt / vibhāty evam ayaṃ sargas satyānubhavavat sthitaḥ

दृष्टान्तो ऽत्र स्वप्नपुरं स्वप्नस्त्रीसुरतं तथा । असद् अप्य् अर्थसम्पत्त्या सत्यानुभवभासुरम्

dṛṣṭānto 'tra svapnapuraṃ svapnastrīsurataṃ tathā / asad apy arthasampattyā satyānubhavabhāsuram

अपृथ्व्यादिमयो भाति व्योमाकृतिर् अदेहकः । सदेह इव भूतेशस् स्वात्मभूः पुरुषाकृतिः

apṛthvyādimayo bhāti vyomākṛtir adehakaḥ / sadeha iva bhūteśas svātmabhūḥ puruṣākṛtiḥ

स चित्सङ्कल्परूपत्वाद् उदेत्य् अप्य् अथ शाम्यति । स्वायत्तत्वात् स्वभावस्य नोदेति न च शाम्यति

sa citsaṅkalparūpatvād udety apy atha śāmyati / svāyattatvāt svabhāvasya nodeti na ca śāmyati

ब्रह्मा सङ्कल्परहितः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः । केवलश् चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः

brahmā saṅkalparahitaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ / kevalaś cittamātrātmā kāraṇaṃ trijagatsthiteḥ

सङ्कल्प एष कचति यथा नाम स्वसम्भवः । व्योमात्मैष तथा भाति भवत्सङ्कल्पशैलवत्

saṅkalpa eṣa kacati yathā nāma svasambhavaḥ / vyomātmaiṣa tathā bhāti bhavatsaṅkalpaśailavat

आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या दृढरूढया । आधिभौतिकबोधेन मुधा भाति पिशाचवत्

ātivāhikataikāntavismṛtyā dṛḍharūḍhayā / ādhibhautikabodhena mudhā bhāti piśācavat

इदम्प्रथमतोद्योगसम्प्रबुद्धमहाचितेः । नोदेति शुद्धसंवित्त्वाद् आतिवाहिकविस्मृतिः

idamprathamatodyogasamprabuddhamahāciteḥ / nodeti śuddhasaṃvittvād ātivāhikavismṛtiḥ

आधिभौतिकता तेन नास्योदेति पिशाचिका । असत्या मृगतृष्णेव मिथ्या जाड्यभ्रमप्रदा

ādhibhautikatā tena nāsyodeti piśācikā / asatyā mṛgatṛṣṇeva mithyā jāḍyabhramapradā

मनोमात्रं यदा ब्रह्मा न पृथ्व्यादिमयात्मकः । मनोमात्रम् अतो विश्वं यद् यतस् तत् तद् एव हि

manomātraṃ yadā brahmā na pṛthvyādimayātmakaḥ / manomātram ato viśvaṃ yad yatas tat tad eva hi

अजस्य सहकारीणि कारणानि न सन्ति यत् । तज्जस्यापि न सन्त्य् एव तानि तस्मात् तु कानिचित्

ajasya sahakārīṇi kāraṇāni na santi yat / tajjasyāpi na santy eva tāni tasmāt tu kānicit

कारणात् कार्यवैचित्र्यं तेनात्रास्ति न किञ्चन । यादृशं कारणं शुद्धं कार्यं तादृग् इह स्थितम्

kāraṇāt kāryavaicitryaṃ tenātrāsti na kiñcana / yādṛśaṃ kāraṇaṃ śuddhaṃ kāryaṃ tādṛg iha sthitam

कार्यकारणता त्व् अत्र न किञ्चिद् उपपद्यते । यादृग् एव परं ब्रह्म तादृग् एव जगत्त्रयम्

kāryakāraṇatā tv atra na kiñcid upapadyate / yādṛg eva paraṃ brahma tādṛg eva jagattrayam

मनस्ताम् इव यातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् । अनन्यद् आत्मनश् शुद्धाद् द्रवत्वम् इव वारिणा

manastām iva yātena brahmaṇā tanyate jagat / ananyad ātmanaś śuddhād dravatvam iva vāriṇā

मनसा तन्यते सर्वम् असद् एवेदम् आततम् । यथा सङ्कल्पनगरं यथा गन्धर्वपत्तनम्

manasā tanyate sarvam asad evedam ātatam / yathā saṅkalpanagaraṃ yathā gandharvapattanam

आधिभौतिकता नास्ति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता । ब्रह्मादयः प्रबुद्धास् तु कथं तिष्ठन्तु तत्र ते

ādhibhautikatā nāsti rajjvām iva bhujaṅgatā / brahmādayaḥ prabuddhās tu kathaṃ tiṣṭhantu tatra te

आतिवाहिक एवास्ति न प्रबुद्धमतेः किल । आधिभौतिकदेहस्य चर्चैवात्र कुतः कथम्

ātivāhika evāsti na prabuddhamateḥ kila / ādhibhautikadehasya carcaivātra kutaḥ katham

मनोनाम्नो मनुष्यस्य विविधाकारधारिणः । मनोराज्यं जगद् इति सत्यरूपम् इव स्थितम्

manonāmno manuṣyasya vividhākāradhāriṇaḥ / manorājyaṃ jagad iti satyarūpam iva sthitam

मन एव विरिञ्चत्वं विद्धि सङ्कल्पनात्मकम् । स्ववपुस् स्फारतां नीत्वा मनसेदं प्रतन्यते

mana eva viriñcatvaṃ viddhi saṅkalpanātmakam / svavapus sphāratāṃ nītvā manasedaṃ pratanyate

विरिञ्चो मनसो रूपं विरिञ्चस्य मनो वपुः । पृथ्व्यादि विद्यते नात्र तेन पृथ्व्यादि कल्पितम्

viriñco manaso rūpaṃ viriñcasya mano vapuḥ / pṛthvyādi vidyate nātra tena pṛthvyādi kalpitam

पद्माक्षे पद्मिनीवान्तर् मनोहृद्य् अस्ति दृश्यता । मनोदृश्यदृशौ भिन्ने न कदाचन किञ्चन

padmākṣe padminīvāntar manohṛdy asti dṛśyatā / manodṛśyadṛśau bhinne na kadācana kiñcana

तथा चात्र भवत्स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः

tathā cātra bhavatsvapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ / svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ

तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका

tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā / vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā

यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः

yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ / karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ

सच् चेन् न शाम्यति कदाचन दृश्यदुःखं दृश्ये त्व् अशाम्यति न बोद्धरि केवलत्वम् । दृश्ये त्व् असम्भवति बोद्धरि बोद्धृभावः शाम्येत् स्थिते ऽपि हि तद् अस्य विमोक्षम् आहुः

sac cen na śāmyati kadācana dṛśyaduḥkhaṃ dṛśye tv aśāmyati na boddhari kevalatvam / dṛśye tv asambhavati boddhari boddhṛbhāvaḥ śāmyet sthite 'pi hi tad asya vimokṣam āhuḥ

बन्धहेतुर् नाम सर्गः चतुर्थस् सर्गः कथयत्य् एवम् उद्दामवचनं मुनिनायके । श्रोतुम् एकरसे जाते जने मौनवति स्थिते

bandhahetur nāma sargaḥ caturthas sargaḥ kathayaty evam uddāmavacanaṃ munināyake / śrotum ekarase jāte jane maunavati sthite

शान्तेषु किङ्किणीजालस्वनेषु स्पन्दनं विना । पञ्जरान्तरहारीतशुकेष्व् अप्य् अस्तकेलिषु

śānteṣu kiṅkiṇījālasvaneṣu spandanaṃ vinā / pañjarāntarahārītaśukeṣv apy astakeliṣu

सुविस्मृतविलासासु स्थितासु ललनास्व् अपि । चित्रभित्ताव् इव न्यस्ते समस्ते राजसद्मनि

suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsv api / citrabhittāv iva nyaste samaste rājasadmani

मुहूर्तशेषम् अभवद् दिवसं मधुरातपम् । व्यवहारो रविकरैस् सह तानवम् आययौ

muhūrtaśeṣam abhavad divasaṃ madhurātapam / vyavahāro ravikarais saha tānavam āyayau

ववुर् उत्फुल्लकमलप्रकरोन्मदमांसलाः । वायवो मधुरस्पन्दं श्रवणार्थम् इवागताः

vavur utphullakamalaprakaronmadamāṃsalāḥ / vāyavo madhuraspandaṃ śravaṇārtham ivāgatāḥ

श्रुतं चिन्तयितुं भानुर् इवाहोरचनाभ्रमम् । तत्याजैकान्तम् अगमच् छून्यम् अस्तगिरेस् तटम्

śrutaṃ cintayituṃ bhānur ivāhoracanābhramam / tatyājaikāntam agamac chūnyam astagires taṭam

उत्तस्थुर् मिहिकारम्भश्यामता वनभूमिषु । विज्ञानश्रवणाद् अन्तश्शीतलाश् शान्तता इव

uttasthur mihikārambhaśyāmatā vanabhūmiṣu / vijñānaśravaṇād antaśśītalāś śāntatā iva

बभूवुर् अल्पसञ्चारा जना दशसु दिक्ष्व् अपि । सावधानतया श्रोतुम् इव सन्त्यक्तचेष्टिताः

babhūvur alpasañcārā janā daśasu dikṣv api / sāvadhānatayā śrotum iva santyaktaceṣṭitāḥ

छाया दीर्घत्वम् आजग्मुर् वासिष्ठं वर्णनक्रमम् । इव श्रोतुम् अशेषाणां वस्तूनां दीर्घकन्धराः

chāyā dīrghatvam ājagmur vāsiṣṭhaṃ varṇanakramam / iva śrotum aśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ

प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम् । देव स्नानद्विजार्चासु कालो ह्य् अतिगतो भृशम्

pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam / deva snānadvijārcāsu kālo hy atigato bhṛśam

ततो वसिष्ठो भगवान् संहृत्य मधुरां गिरम् । अद्य तावन् महाराज श्रुतम् एतावद् अस्तु वः

tato vasiṣṭho bhagavān saṃhṛtya madhurāṃ giram / adya tāvan mahārāja śrutam etāvad astu vaḥ

प्रातर् अन्यद् वदिष्याम इत्य् उक्त्वा मौनवान् अभूत् । इत्य् आकर्ण्यैवम् अस्तूक्त्वा भूपतिर् भूतिवृद्धये

prātar anyad vadiṣyāma ity uktvā maunavān abhūt / ity ākarṇyaivam astūktvā bhūpatir bhūtivṛddhaye

पुष्पार्घ्यपाद्यसम्मानदक्षिणादानपूजया । सदेवर्षिमुनीन् विप्रान् पूजयाम् आस सादरम्

puṣpārghyapādyasammānadakṣiṇādānapūjayā / sadevarṣimunīn viprān pūjayām āsa sādaram

अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डला । कुण्डलाकीर्णरश्म्योघपरिवेशावृतानना

athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā / kuṇḍalākīrṇaraśmyoghapariveśāvṛtānanā

परस्परांससङ्घट्टरणत्केयूरकङ्कणा । हारभाराहतस्वर्णपट्टाभोरस्तटान्तरा

parasparāṃsasaṅghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā / hārabhārāhatasvarṇapaṭṭābhorastaṭāntarā

शेखरोत्सङ्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपस्वनैः । सघुङ्घुमशिरोभागा पतद्भिर् इव मूर्धजैः

śekharotsaṅgaviśrāntaprabuddhamadhupasvanaiḥ / saghuṅghumaśirobhāgā patadbhir iva mūrdhajaiḥ

काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिङ्मुखाः । बुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः

kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṅmukhāḥ / buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ

जग्मुर् नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम् । चक्रुर् दिनसमाचारं स्वं सर्वे स्वेषु वेश्मसु

jagmur nabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam / cakrur dinasamācāraṃ svaṃ sarve sveṣu veśmasu

एतस्मिन्न् अन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यत । जनसङ्घातनिर्मुक्ते गृहे बालाङ्गना यथा

etasminn antare śyāmā yāminī samadṛśyata / janasaṅghātanirmukte gṛhe bālāṅganā yathā

देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकः । सर्वत्रालोककर्तृत्वम् एव सात्पुरुषं व्रतम्

deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ / sarvatrālokakartṛtvam eva sātpuruṣaṃ vratam

उदभूद् अभितस् सन्ध्या तारानिकरधारिणी । उत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीर् इवोदिता

udabhūd abhitas sandhyā tārānikaradhāriṇī / utphullakiṃśukavanā vasantaśrīr ivoditā

चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे । निलिल्यिरे खगाश् चित्ते तदा ता वृत्तयो यथा

cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare / nililyire khagāś citte tadā tā vṛttayo yathā

भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव । पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः

bhānor bhāsā bhūṣitair meghaleśaiḥ kiñcit kiñcit kuṅkumacchāyayeva / pāścātyo 'driḥ pītavāsās tamo'bdhes tārāhāraśrīyutaḥ khaṃ sametaḥ

पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् । अन्धकारास् समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव

pūjām ādāya sandhyāyāṃ prayātāyāṃ yathāgatam / andhakārās samuttasthur vetālavalayā iva

अवश्यायकणस्यन्दी हेलाविधुतपल्लवः । कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः

avaśyāyakaṇasyandī helāvidhutapallavaḥ / komalaḥ kumudāśaṃsī vavāv āśītalo 'nilaḥ

परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः । लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः

paramāndhyam upājagmur diśo 'pi sphuṭatārakāḥ / lambadīrghatamaḥkeśyo vidhavā iva yoṣitaḥ

आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् । रसायनमयाकारश् शशिक्षीरार्णवो नभः

āyayau bhuvanaṃ tejaḥkṣīrapūreṇa pūrayan / rasāyanamayākāraś śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ

जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् । श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः

jagmus timirasaṅghātāḥ palāyya kvāpy adṛśyatām / śrutajñānagiraś cittān mahīpānām ivājñatāḥ

ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा । चेतसीव विचित्रार्थास् स्वास्पदेषु विशश्रमुः

ṛṣayo bhūmipālāś ca munayo brāhmaṇās tathā / cetasīva vicitrārthās svāspadeṣu viśaśramuḥ

यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला । आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः

yamakāyopamā śyāmā yayau timiramāṃsalā / āyayau mihikākārā tatra teṣām uṣā śanaiḥ

अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः । प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः

alakṣyatām upājagmus tārā nabhasi bhāsurāḥ / prabhātapavaneneva hṛtāḥ kuṅkumavṛṣṭayaḥ

दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना । विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता

dṛśyatām ājagāmārkaprabhonmīlitalocanā / vivekavṛttir mahatāṃ manasīva navodgatā

सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः

sabhāṃ punar upājagmur nabhaścaramahīcarāḥ / hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ

सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी

sā pūrvasanniveśena viveśa vipulā sabhā / babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī

अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्

atha prasaṅgam āsādya rāmo madhurayā girā / uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam

भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी

bhagavan manaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam / yasmāt teneyam akhilā tanyate doṣamañjarī

रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः

rāmāsya manaso rūpaṃ na kiñcid api dṛśyate / nāmamātrād ṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ

न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ / sarvatraiva sthitaṃ caitad viddhi rāma yathā nabhaḥ

इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्

idam asyāsad utpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusannibham / rūpaṃ tu śṛṇu saṅkṣepād dvitīyendubhramopamam

साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्

sādho yad etad arthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam / sato vāpy asato vāpi tan mano viddhi netarat

यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन

yad arthapratibhānaṃ tan mana ity abhidhīyate / anyan na kiñcid apy asti mano nāma kadācana

सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्

saṅkalpanaṃ mano viddhi saṅkalpāt tan na bhidyate / yathā dravatvāt salilaṃ tathā spando yathānilāt

यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् । सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन

yatra saṅkalpanaṃ tatra tan mano 'ṅga tathā sthitam / saṅkalpamanasī bhinne na kadācana kecana

सत्यम् अस्त्व् अथ वासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् । तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः

satyam astv atha vāsatyaṃ yad arthapratibhāsanam / tāvanmātraṃ mano viddhi tad brahmaiṣa pitāmahaḥ

आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदाधीस् तु चिरस्थितिः

ātivāhikadehātmā mana ity abhidhīyate / ādhibhautikabuddhis tu sadādhīs tu cirasthitiḥ

अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः

avidyā saṃsṛtiś cittaṃ mano bandho malaṃ tamaḥ / iti paryāyanāmāni dṛśyasya vidur uttamāḥ

न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः

na hi dṛśyād ṛte kiñcin manaso rūpam asti hi / dṛśyaṃ cotpannam evaitan neti vakṣyāmy ahaṃ punaḥ

यथा कमलबीजे ऽन्तस् स्थिता कमलमञ्जरी । महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम्

yathā kamalabīje 'ntas sthitā kamalamañjarī / mahācitparamāṇvantas tathā dṛśyaṃ jagat sthitam

प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् । यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम्

prakāśasya yathāloko yathā vātasya copanam / yathā dravatvaṃ payaso dṛśyatvaṃ draṣṭur īdṛśam

अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः

aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam / bhittir yathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् । तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम्

evaṃ draṣṭari dṛśyatvam ananyad iva yat sthitam / tad apy unmārjayāmy āśu tvaccittādarśato malam

यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् । तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतस् सतः

yad draṣṭur asyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhaved balāt / tad viddhi kevalībhāvam ata evāsatas sataḥ

तत्ताम् उपगते भावे रागद्वेषादिवासना । शाम्यत्य् अस्पन्दिते वाते स्पन्दसङ्क्षुब्धता यथा

tattām upagate bhāve rāgadveṣādivāsanā / śāmyaty aspandite vāte spandasaṅkṣubdhatā yathā

असम्भवति सर्वस्मिन् दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत्

asambhavati sarvasmin digbhūmyākāśarūpiṇi / prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet

त्रिजगत् त्वम् अहं चेति दृश्ये ऽसत्ताम् उपागते । द्रष्टुस् स्यात् केवलीभावस् तादृशो विमलात्मनः

trijagat tvam ahaṃ ceti dṛśye 'sattām upāgate / draṣṭus syāt kevalībhāvas tādṛśo vimalātmanaḥ

अनन्ताखिलशैलादिप्रतिबिम्बे हि यादृशी । स्याद् दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी

anantākhilaśailādipratibimbe hi yādṛśī / syād darpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī

अहं त्वं जगद् इत्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे । स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्य् अवीक्षके

ahaṃ tvaṃ jagad ityādau praśānte dṛśyasambhrame / syāt tādṛśī kevalatā sthite draṣṭary avīkṣake

सच् चेन् न शाम्यतीदं वा नाभावो विद्यते सतः । असत्तां च न विद्मो ऽस्मिन् दृश्ये दोषप्रदायिनि

sac cen na śāmyatīdaṃ vā nābhāvo vidyate sataḥ / asattāṃ ca na vidmo 'smin dṛśye doṣapradāyini

तस्मात् कथम् इयं शाम्येद् ब्रह्मन् दृश्यविषूचिका । नानोद्भवभ्रमकरी दुःखसन्ततिदायिनी

tasmāt katham iyaṃ śāmyed brahman dṛśyaviṣūcikā / nānodbhavabhramakarī duḥkhasantatidāyinī

अस्य दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै मन्त्रम् इमं शृणु । रामात्यन्तम् अयं येन मृतिम् एष्यति नङ्क्ष्यति

asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantram imaṃ śṛṇu / rāmātyantam ayaṃ yena mṛtim eṣyati naṅkṣyati

यद् अस्ति तस्य नाशो ऽस्ति न कदाचन राघव । तस्मात् तन् नष्टम् अप्य् अन्तर् बीजभूतं भवेद् धृदि

yad asti tasya nāśo 'sti na kadācana rāghava / tasmāt tan naṣṭam apy antar bījabhūtaṃ bhaved dhṛdi

स्मृतिबीजा चिदाकाशे पुनर् उद्भूय दृश्यधीः । लोकशैलाम्बराकारं दोषं वितनुते ऽतनुम्

smṛtibījā cidākāśe punar udbhūya dṛśyadhīḥ / lokaśailāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute 'tanum

इत्थं निर्मोक्षदोषस् स्यान् न च तस्यांशसम्भवः । यस्माद् देवर्षिमुनयो दृश्यन्ते मुक्तिभाजनम्

itthaṃ nirmokṣadoṣas syān na ca tasyāṃśasambhavaḥ / yasmād devarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam

यदि स्याज् जगदादीदं तत् स्यान् मोक्षो न कस्यचित् । बाह्यस्थम् अस्तु हृत्स्थं वा दृश्यं नाशाय केवलम्

yadi syāj jagadādīdaṃ tat syān mokṣo na kasyacit / bāhyastham astu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam

तस्माद् इमां प्रतिज्ञां त्वं शृणु रामातिभीषणाम् । याम् उत्तरेण ग्रन्थेन नूनं त्वम् अवबुध्यसे

tasmād imāṃ pratijñāṃ tvaṃ śṛṇu rāmātibhīṣaṇām / yām uttareṇa granthena nūnaṃ tvam avabudhyase

अयम् आकाशभूतादिरूपो ऽहं चेति लक्षितः । जगच्छब्दस्य नामार्थो ननु नास्त्य् एव कश्चन

ayam ākāśabhūtādirūpo 'haṃ ceti lakṣitaḥ / jagacchabdasya nāmārtho nanu nāsty eva kaścana

यद् इदं दृश्यते किञ्चिद् दृश्यजालं पुरोगतम् । एकं ब्रह्मैव तत् सर्वम् अजरामरम् अव्ययम्

yad idaṃ dṛśyate kiñcid dṛśyajālaṃ purogatam / ekaṃ brahmaiva tat sarvam ajarāmaram avyayam

पूर्णे पूर्णं प्रसरति शान्ते शान्तं परं स्थितम् । व्योमन्य् एवोदितं व्योम ब्रह्म ब्रह्मणि तिष्ठति

pūrṇe pūrṇaṃ prasarati śānte śāntaṃ paraṃ sthitam / vyomany evoditaṃ vyoma brahma brahmaṇi tiṣṭhati

न दृश्यम् अस्ति नो दृक् च न द्रष्टा न च दर्शनम् । न शून्यं नो जडं नो चिच् छान्तम् एवेदम् आततम्

na dṛśyam asti no dṛk ca na draṣṭā na ca darśanam / na śūnyaṃ no jaḍaṃ no cic chāntam evedam ātatam

वन्ध्यापुत्रेण पिष्टो ऽद्रिश् शशशृङ्गं प्रमायते । प्रसार्य भुजसङ्घातं शिला नृत्यति ताण्डवम्

vandhyāputreṇa piṣṭo 'driś śaśaśṛṅgaṃ pramāyate / prasārya bhujasaṅghātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam

स्रवन्ति सिकतास् तैलं पठन्त्य् उपलपुत्रिकाः । गर्जन्ति चित्रजलदा इतीवेदं वचः प्रभो

sravanti sikatās tailaṃ paṭhanty upalaputrikāḥ / garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho

जरामरणदुःखादिशैलाकाशमयं जगत् । नास्तीति किम् इदं नाम भवतापि ममोच्यते

jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat / nāstīti kim idaṃ nāma bhavatāpi mamocyate

यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते । तथा कथय मे ब्रह्मन् येनैतन् निश्चितं भवेत्

yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate / tathā kathaya me brahman yenaitan niścitaṃ bhavet

नासमन्वितवाग् अस्मि शृणु राघव कथ्यते । यथेदम् असद् आभाति वन्ध्यापुत्र इवारवी

nāsamanvitavāg asmi śṛṇu rāghava kathyate / yathedam asad ābhāti vandhyāputra ivāravī

इदम् आदाव् अनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्य् अलम् । इदं हि मनसा भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा

idam ādāv anutpannaṃ sargādau tena nāsty alam / idaṃ hi manasā bhāti svapnādau pattanaṃ yathā

मन एव च सर्गादाव् अनुत्पन्नम् असद्वपुः । तथैतच् छृणु वक्ष्यामि यथैतद् अनुभूयते

mana eva ca sargādāv anutpannam asadvapuḥ / tathaitac chṛṇu vakṣyāmi yathaitad anubhūyate

मनो दृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकम् । असद् एवासदाकारं स्वप्नस् स्वप्नान्तरं यथा

mano dṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam / asad evāsadākāraṃ svapnas svapnāntaraṃ yathā

तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति देहकम् । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेन वितन्यते

tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati dehakam / teneyam indrajālaśrīr vitatena vitanyate

स्फुरति गच्छति वल्गति याचते भवति मज्जति संहरति स्वयम् । अमरताम् उपयात्य् अपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः

sphurati gacchati valgati yācate bhavati majjati saṃharati svayam / amaratām upayāty api kevalaṃ calati cañcalaśaktitayā manaḥ

प्रकरणवर्णनं नाम सर्गः पञ्चमस् सर्गः भगवन् मुनिशार्दूल किम् इवेह मनो भ्रमे । विद्यते कथम् उत्पन्नं मनो मायामयं कुतः

prakaraṇavarṇanaṃ nāma sargaḥ pañcamas sargaḥ bhagavan muniśārdūla kim iveha mano bhrame / vidyate katham utpannaṃ mano māyāmayaṃ kutaḥ

उत्पत्तिम् आदाव् इति मे समासेन वद प्रभो । प्रवक्ष्यसि ततश् शिष्टं वक्तव्यं वदतां वर

utpattim ādāv iti me samāsena vada prabho / pravakṣyasi tataś śiṣṭaṃ vaktavyaṃ vadatāṃ vara

महाप्रलयसम्पत्ताव् असत्तां समुपागते । अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तम् एवावशिष्यते

mahāpralayasampattāv asattāṃ samupāgate / aśeṣadṛśye sargādau śāntam evāvaśiṣyate

आस्ते ऽनस्तमितो भास्वान् अजो देवो निरामयः । सर्वदा सर्वकृत् सर्वः परमात्मा महेश्वरः

āste 'nastamito bhāsvān ajo devo nirāmayaḥ / sarvadā sarvakṛt sarvaḥ paramātmā maheśvaraḥ

यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैर् अवगम्यते । यस्य चात्मादिकास् सञ्ज्ञाः कल्पिता न स्वभावजाः

yato vāco nivartante yo muktair avagamyate / yasya cātmādikās sañjñāḥ kalpitā na svabhāvajāḥ

यः पुमान् साङ्ख्यदृष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवादिनाम् । विज्ञानमात्रं विज्ञानविदाम् एकान्तनिर्मलम्

yaḥ pumān sāṅkhyadṛṣṭīnāṃ brahma vedāntavādinām / vijñānamātraṃ vijñānavidām ekāntanirmalam

यश् शून्यवादिनां शून्यं भासको यो ऽर्कतेजसाम् । वक्ता स्मर्ता ऋतं भोक्ता द्रष्टा कर्ता सदैव यः

yaś śūnyavādināṃ śūnyaṃ bhāsako yo 'rkatejasām / vaktā smartā ṛtaṃ bhoktā draṣṭā kartā sadaiva yaḥ

सद् अप्य् असद् यो जगति यो देहस्थो ऽपि दूरगः । चित्प्रकाशो ह्य् अयं यस्माद् आलोक इव भास्वतः

sad apy asad yo jagati yo dehastho 'pi dūragaḥ / citprakāśo hy ayaṃ yasmād āloka iva bhāsvataḥ

यस्माद् विष्ण्वादयो देवास् सूर्याद् इव मरीचयः । यस्माज् जगन्त्य् अनन्तानि बुद्बुदा जलधेर् इव

yasmād viṣṇvādayo devās sūryād iva marīcayaḥ / yasmāj jaganty anantāni budbudā jaladher iva

यं यान्ति दृश्यवृन्दानि पयांसीव महाम्बुधिम् । य आत्मानं पदार्थं च प्रकाशयति दीपवत्

yaṃ yānti dṛśyavṛndāni payāṃsīva mahāmbudhim / ya ātmānaṃ padārthaṃ ca prakāśayati dīpavat

आकाशे यश् शरीरे च दृषत्स्व् अप्सु लतासु च । पांसुष्व् अद्रिषु वातेषु पातालेषु च संस्थितः

ākāśe yaś śarīre ca dṛṣatsv apsu latāsu ca / pāṃsuṣv adriṣu vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ

यः प्लावयति संरब्धं पुर्यष्टकम् इतस् ततः । येन मूकीकृता मूढाश् शिला ध्यानम् इवास्थिताः

yaḥ plāvayati saṃrabdhaṃ puryaṣṭakam itas tataḥ / yena mūkīkṛtā mūḍhāś śilā dhyānam ivāsthitāḥ

व्योम येन कृतं शून्यं शैला येन घनीकृताः । आपो द्रुताः कृता येन दीप्तो यस्य वशाद् रविः

vyoma yena kṛtaṃ śūnyaṃ śailā yena ghanīkṛtāḥ / āpo drutāḥ kṛtā yena dīpto yasya vaśād raviḥ

प्रसरन्ति यतश् चित्रास् संसारासारदृष्टयः । अक्षयामृतसम्पूर्णाद् अम्भोदाद् इव वृष्टयः

prasaranti yataś citrās saṃsārāsāradṛṣṭayaḥ / akṣayāmṛtasampūrṇād ambhodād iva vṛṣṭayaḥ

आविर्भावतिरोभावमय्यस् त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त्य् अविरतं यस्मिन् घृणाव् इव मरीचयः

āvirbhāvatirobhāvamayyas tribhuvanormayaḥ / sphuranty avirataṃ yasmin ghṛṇāv iva marīcayaḥ

नाशरूपो ऽविनाशात्मा यो ऽन्तस्स्थस् सर्ववस्तुषु । गुप्तो यो व्यतिरिक्तो ऽपि सर्वभावेषु संस्थितः

nāśarūpo 'vināśātmā yo 'ntassthas sarvavastuṣu / gupto yo vyatirikto 'pi sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ

प्रकृतिव्रततिर् व्योम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । चित्तमूलेन्द्रियदला येन नृत्यति वायुना

prakṛtivratatir vyomni jātā brahmāṇḍasatphalā / cittamūlendriyadalā yena nṛtyati vāyunā

यश् चिन्मणिः प्रकचति प्रतिदेहसमुद्गकम् । यस्मिन्न् इन्दौ स्फुरन्त्य् एता जगज्जालमरीचयः

yaś cinmaṇiḥ prakacati pratidehasamudgakam / yasminn indau sphuranty etā jagajjālamarīcayaḥ

प्रशान्तचिद्घने यस्मिन् स्फुरन्त्य् अमृतवर्षिणि । धाराजलानि भूतानि दृष्टयस् तडितस् स्फुटाः

praśāntacidghane yasmin sphuranty amṛtavarṣiṇi / dhārājalāni bhūtāni dṛṣṭayas taḍitas sphuṭāḥ

चमत्कुर्वन्ति वस्तूनि यदालोकनया मिथः । असज् जातम् असद् येन येन सत् सत्त्वम् आगतम्

camatkurvanti vastūni yadālokanayā mithaḥ / asaj jātam asad yena yena sat sattvam āgatam

चलतीदम् अनिच्छस्य कायायो यस्य सन्निधौ । जडं परमरत्नस्य शान्तम् आत्मनि तिष्ठतः

calatīdam anicchasya kāyāyo yasya sannidhau / jaḍaṃ paramaratnasya śāntam ātmani tiṣṭhataḥ

नियतिर् देशकालौ च चलनं स्पन्दनं क्रियाः । इति येन गतं सत्तां सर्वसत्त्वाभिगामिना

niyatir deśakālau ca calanaṃ spandanaṃ kriyāḥ / iti yena gataṃ sattāṃ sarvasattvābhigāminā

शुद्धसंविन्मयत्वाद् यः खं भवेद् व्योमवित्तया । पदार्थवित्तयार्थत्वम् अवतिष्ठत्य् अनिष्ठितः

śuddhasaṃvinmayatvād yaḥ khaṃ bhaved vyomavittayā / padārthavittayārthatvam avatiṣṭhaty aniṣṭhitaḥ

कुर्वन्न् अपीव जगतां महताम् अनन्तस्पन्दं न किञ्चन करोति कदाचनापि । स्वात्मन्य् अनस्तमयसंविदि निर्विकारे त्यक्तोदयस्थितिमतिस् स्थित एक एव

kurvann apīva jagatāṃ mahatām anantaspandaṃ na kiñcana karoti kadācanāpi / svātmany anastamayasaṃvidi nirvikāre tyaktodayasthitimatis sthita eka eva

मूलकारणदेवस्वरूपवर्णनं नाम सर्गः षष्ठस् सर्गः अस्य देवातिदेवस्य परस्य परमात्मनः । ज्ञानाद् एव परा सिद्धिर् न त्व् अनुष्ठानखेददा

mūlakāraṇadevasvarūpavarṇanaṃ nāma sargaḥ ṣaṣṭhas sargaḥ asya devātidevasya parasya paramātmanaḥ / jñānād eva parā siddhir na tv anuṣṭhānakhedadā

अत्र ज्ञानम् अनुष्ठानं न त्व् अन्यद् उपयुज्यते । मृगतृष्णाजलभ्रान्तिशान्तिवेदनरूपि तत्

atra jñānam anuṣṭhānaṃ na tv anyad upayujyate / mṛgatṛṣṇājalabhrāntiśāntivedanarūpi tat

न चैष दूरे नाकाशे नालभ्यो विषमो न च । स्वानन्दभासरूपो ऽसौ स्वदेहाद् एव लभ्यते

na caiṣa dūre nākāśe nālabhyo viṣamo na ca / svānandabhāsarūpo 'sau svadehād eva labhyate

किञ्चिन् नोपकरोत्य् अत्र तपोदानव्रतादिकम् । स्वभावमात्रविश्रान्तिम् ऋते नात्रास्ति साधनम्

kiñcin nopakaroty atra tapodānavratādikam / svabhāvamātraviśrāntim ṛte nātrāsti sādhanam

शास्त्रसत्सङ्गसद्योगिपरतैवात्र केवलम् । साधनं बोधनं मोहजालस्य यद् अकृत्रिमम्

śāstrasatsaṅgasadyogiparataivātra kevalam / sādhanaṃ bodhanaṃ mohajālasya yad akṛtrimam

अयं स देव इत्य् एव सम्परिज्ञानमात्रतः । जन्तोर् न जायते दुःखं जीवन्मुक्तत्वम् एति च

ayaṃ sa deva ity eva samparijñānamātrataḥ / jantor na jāyate duḥkhaṃ jīvanmuktatvam eti ca

सम्परिज्ञातमात्रेण किलानेनात्मनात्मनि । पुनर् दोषा न बाधन्ते मरणाद्याः कदाचन

samparijñātamātreṇa kilānenātmanātmani / punar doṣā na bādhante maraṇādyāḥ kadācana

देवदेवो महान् एष कुतो दूराद् अवाप्यते । तपसा केन तीव्रेण क्लेशेन कियताथवा

devadevo mahān eṣa kuto dūrād avāpyate / tapasā kena tīvreṇa kleśena kiyatāthavā

स्वपौरुषप्रयत्नेन विवेकेन विकासिना । स देवो ज्ञायते राम न तपस्स्नानकर्मभिः

svapauruṣaprayatnena vivekena vikāsinā / sa devo jñāyate rāma na tapassnānakarmabhiḥ

रागद्वेषतमःक्रोधमदमात्सर्यवर्जनम् । विना राम तपोदानं क्लेश एव न वास्तवम्

rāgadveṣatamaḥkrodhamadamātsaryavarjanam / vinā rāma tapodānaṃ kleśa eva na vāstavam

रागाद्युपहते चित्ते वञ्चयित्वा परं धनम् । यद् अर्ज्यते ततो दानाद् यस्यार्थस् तस्य तत्फलम्

rāgādyupahate citte vañcayitvā paraṃ dhanam / yad arjyate tato dānād yasyārthas tasya tatphalam

रागाद्युपहते चित्ते व्रतादि क्रियते च यत् । स दम्भः प्रोच्यते तस्य फलम् अस्ति मनाङ् न वा

rāgādyupahate citte vratādi kriyate ca yat / sa dambhaḥ procyate tasya phalam asti manāṅ na vā

तस्मात् पुरुषयत्नेन मुख्यम् औषधम् आहरेत् । सच्छास्त्रसज्जनासङ्गं संसृतिव्याधिनाशनम्

tasmāt puruṣayatnena mukhyam auṣadham āharet / sacchāstrasajjanāsaṅgaṃ saṃsṛtivyādhināśanam

अत्रैकं पौरुषं यत्नं वर्जयित्वेतरा गतिः । सर्वदुःखक्षयप्राप्तौ न काचिद् उपपद्यते

atraikaṃ pauruṣaṃ yatnaṃ varjayitvetarā gatiḥ / sarvaduḥkhakṣayaprāptau na kācid upapadyate

शृणु तत् पौरुषं कीदृग् आत्मज्ञानस्य लब्धये । येन शाम्यन्त्य् अशेषेण रागद्वेषविषूचिकाः

śṛṇu tat pauruṣaṃ kīdṛg ātmajñānasya labdhaye / yena śāmyanty aśeṣeṇa rāgadveṣaviṣūcikāḥ

यथासम्भवया वृत्त्या लोकशास्त्राविरुद्धया । सन्तोषसन्तुष्टमना भोगगर्धं परित्यजन्

yathāsambhavayā vṛttyā lokaśāstrāviruddhayā / santoṣasantuṣṭamanā bhogagardhaṃ parityajan

यथासम्भवम् उद्योगाद् अनुद्विग्नतया स्वया । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरतां प्रथमं श्रयेत्

yathāsambhavam udyogād anudvignatayā svayā / sādhusaṅgamasacchāstraparatāṃ prathamaṃ śrayet

यथाप्राप्तार्थसन्तुष्टो यो गर्हितम् उपेक्षते । साधुसङ्गमसच्छास्त्ररतश् शीघ्रं स मुच्यते

yathāprāptārthasantuṣṭo yo garhitam upekṣate / sādhusaṅgamasacchāstrarataś śīghraṃ sa mucyate

विचारणापरिज्ञातस्वभावस्य महामतेः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः

vicāraṇāparijñātasvabhāvasya mahāmateḥ / anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ

भृशं यं सुजनप्रायं लोकास् साधुं प्रचक्षते । स विशिष्टस् स साधुस् स्यात् तं प्रयत्नेन संश्रयेत्

bhṛśaṃ yaṃ sujanaprāyaṃ lokās sādhuṃ pracakṣate / sa viśiṣṭas sa sādhus syāt taṃ prayatnena saṃśrayet

अध्यात्मविद्या विद्यानां प्रधानं तत्कथाश्रयम् । शास्त्रं सच्छास्त्रम् इत्य् आहुर् मुच्यते तद्विचारवान्

adhyātmavidyā vidyānāṃ pradhānaṃ tatkathāśrayam / śāstraṃ sacchāstram ity āhur mucyate tadvicāravān

सच्छास्त्रसत्सङ्गमजैर् विवेकैस् तथा विनश्यन्ति बलान् मलानि । यथा जलानां कतकानुषङ्गाद् यथा जडानाम् अभयोपयोगात्

sacchāstrasatsaṅgamajair vivekais tathā vinaśyanti balān malāni / yathā jalānāṃ katakānuṣaṅgād yathā jaḍānām abhayopayogāt

मुमुक्षुयत्नोपदेशो नाम सर्गः सप्तमस् सर्गः य एष देवः कथितो यस्मिञ् ज्ञाते विमुच्यते । वद क्वासौ स्थितो देवः कथम् एनम् अहं लभे

mumukṣuyatnopadeśo nāma sargaḥ saptamas sargaḥ ya eṣa devaḥ kathito yasmiñ jñāte vimucyate / vada kvāsau sthito devaḥ katham enam ahaṃ labhe

य एष देवः कथितो नैष दूरे ऽवतिष्ठते । शरीरे संस्थितो नित्यं चिन्मात्रम् इति विश्रुतः

ya eṣa devaḥ kathito naiṣa dūre 'vatiṣṭhate / śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ

एष सर्वम् इदं विश्वं न विश्वं त्व् एष सर्वगः । विद्यते ह्य् एष एवैको न तु विश्वाभिधास्ति दृक्

eṣa sarvam idaṃ viśvaṃ na viśvaṃ tv eṣa sarvagaḥ / vidyate hy eṣa evaiko na tu viśvābhidhāsti dṛk

चिन्मात्रम् एष शशिभृच् चिन्मात्रं गरुडध्वजः । चिन्मात्रम् एव तपनश् चिन्मात्रं कमलोद्भवः

cinmātram eṣa śaśibhṛc cinmātraṃ garuḍadhvajaḥ / cinmātram eva tapanaś cinmātraṃ kamalodbhavaḥ

बाला अपि वदन्त्य् एतद् यदि चेतनमात्रकम् । जगद् इत्य् एव कैवात्र नाम स्याद् उपदेशता

bālā api vadanty etad yadi cetanamātrakam / jagad ity eva kaivātra nāma syād upadeśatā

चिन्मात्रं चेतनं विश्वम् इति यज् ज्ञातवान् असि । न किञ्चिद् एतद् विज्ञातं भवता भवतारणम्

cinmātraṃ cetanaṃ viśvam iti yaj jñātavān asi / na kiñcid etad vijñātaṃ bhavatā bhavatāraṇam

चेतनं नाम संसारो जीव एष पशुस् स्मृतः । एतस्माद् एव निर्यान्ति जरामरणवीचयः

cetanaṃ nāma saṃsāro jīva eṣa paśus smṛtaḥ / etasmād eva niryānti jarāmaraṇavīcayaḥ

पशुर् अज्ञो ह्य् अमूर्तो ऽपि दुःखस्यैवैष भाजनम् । चेतनत्वाच् चेततीदम् अत्यनर्थस् स्वयं स्थितः

paśur ajño hy amūrto 'pi duḥkhasyaivaiṣa bhājanam / cetanatvāc cetatīdam atyanarthas svayaṃ sthitaḥ

चेत्यनिर्मुक्तता या स्याद् अचेत्योन्मुखताथवा । अस्य सा भरितावस्था तां ज्ञात्वा नानुशोचति

cetyanirmuktatā yā syād acetyonmukhatāthavā / asya sā bharitāvasthā tāṃ jñātvā nānuśocati

भिद्यते हृदयग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्सीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परापरे

bhidyate hṛdayagranthiś chidyante sarvasaṃśayāḥ / ksīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāpare

तस्य चेत्योन्मुखत्वं तु चेत्यासम्भवनं विना । रोद्धुं न शक्यं दृश्यं तु चेत्यं शाम्यतु वै कथम्

tasya cetyonmukhatvaṃ tu cetyāsambhavanaṃ vinā / roddhuṃ na śakyaṃ dṛśyaṃ tu cetyaṃ śāmyatu vai katham

साधुसङ्गमसच्छास्त्रैस् संसारार्णवतारकः । दृश्यते परमात्मा यस् स ब्रह्मन् वद कीदृशः

sādhusaṅgamasacchāstrais saṃsārārṇavatārakaḥ / dṛśyate paramātmā yas sa brahman vada kīdṛśaḥ

यद् एतच् चेतनं जीवो विशीर्णो जन्मजङ्गले । एतम् आत्मानम् इच्छन्ति ये ते ऽज्ञाः पण्डिता अपि

yad etac cetanaṃ jīvo viśīrṇo janmajaṅgale / etam ātmānam icchanti ye te 'jñāḥ paṇḍitā api

जीव एवेह संसारश् चेतनाद् दुःखसन्ततेः । अस्मिञ् ज्ञाते नाविज्ञातं किञ्चिद् भवति कुत्रचित्

jīva eveha saṃsāraś cetanād duḥkhasantateḥ / asmiñ jñāte nāvijñātaṃ kiñcid bhavati kutracit

ज्ञायते परमात्मा चेद् राम तद् दुःखसन्ततिः । क्षयम् एति विषावेशशान्ताव् इव विषूचिका

jñāyate paramātmā ced rāma tad duḥkhasantatiḥ / kṣayam eti viṣāveśaśāntāv iva viṣūcikā

रूपं कथय मे ब्रह्मन् यथावत् परमात्मनः । यस्मिन् दृष्टे नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति

rūpaṃ kathaya me brahman yathāvat paramātmanaḥ / yasmin dṛṣṭe naro mohāt samagrāt santariṣyati

देशाद् देशान्तरं दूरं प्राप्तायास् संविदो वपुः । निमेषेणैव यन् मध्ये तद् रूपं परमात्मनः

deśād deśāntaraṃ dūraṃ prāptāyās saṃvido vapuḥ / nimeṣeṇaiva yan madhye tad rūpaṃ paramātmanaḥ

अत्यन्ताभाव एवास्ति संसारस्य जगत्स्थितेः । यस्मिन् बोधमहाम्भोधौ तद् रूपं परमात्मनः

atyantābhāva evāsti saṃsārasya jagatsthiteḥ / yasmin bodhamahāmbhodhau tad rūpaṃ paramātmanaḥ

द्रष्टृदृश्यक्रमो यत्र स्थितो ऽप्य् अस्तम् अलं गतः । यद् अनाकाशम् आकाशस् तद् रूपं परमात्मनः

draṣṭṛdṛśyakramo yatra sthito 'py astam alaṃ gataḥ / yad anākāśam ākāśas tad rūpaṃ paramātmanaḥ

अशून्यम् इव यच् छून्यं यस्मिञ् शून्यं जगत् स्थितम् । सर्गौघे सति यच् छून्यं तद् रूपं परमात्मनः

aśūnyam iva yac chūnyaṃ yasmiñ śūnyaṃ jagat sthitam / sargaughe sati yac chūnyaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ

यन् महाचिन्मयम् अपि बृहत्पाषाणवत् स्थितम् । जडं त्व् अजडम् एवान्तस् तद् रूपं परमात्मनः

yan mahācinmayam api bṛhatpāṣāṇavat sthitam / jaḍaṃ tv ajaḍam evāntas tad rūpaṃ paramātmanaḥ

सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं येन सम्प्राप्य सङ्गमम् । स्वरूपसत्ताम् आप्नोति तद् रूपं परमात्मनः

sabāhyābhyantaraṃ sarvaṃ yena samprāpya saṅgamam / svarūpasattām āpnoti tad rūpaṃ paramātmanaḥ

प्रकाशस्य यथालोको यथा शून्यत्वम् अम्बरे । तथेदं संस्थितं यत्र तद् रूपं परमात्मनः

prakāśasya yathāloko yathā śūnyatvam ambare / tathedaṃ saṃsthitaṃ yatra tad rūpaṃ paramātmanaḥ

सर्वतः परमात्मैष कथं नामावबुध्यते । इयतो ऽस्य जगन्नाम्नो दृश्यस्यासम्भवः कुतः

sarvataḥ paramātmaiṣa kathaṃ nāmāvabudhyate / iyato 'sya jagannāmno dṛśyasyāsambhavaḥ kutaḥ

भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अत्यन्ताभावसम्बोधे यदि रूढिर् अलं भवेत्

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat / atyantābhāvasambodhe yadi rūḍhir alaṃ bhavet

तज् ज्ञातं ब्रह्मणो रूपं भवेन् नान्येन कर्मणा । दृश्यात्यन्ताभावतस् तु ऋते नान्या शुभा गतिः

taj jñātaṃ brahmaṇo rūpaṃ bhaven nānyena karmaṇā / dṛśyātyantābhāvatas tu ṛte nānyā śubhā gatiḥ

अत्यन्ताभावसम्पत्तौ दृश्यस्यास्य यथास्थितेः । शिष्यते परमार्थो ऽसौ बुध्यते ज्ञायते ततः

atyantābhāvasampattau dṛśyasyāsya yathāsthiteḥ / śiṣyate paramārtho 'sau budhyate jñāyate tataḥ

न चिद् अप्रतिबिम्बास्ति दृश्याभावाद् ऋते क्वचित् । क्व विना प्रतिबिम्बेन किलादर्शो ऽवतिष्ठते

na cid apratibimbāsti dṛśyābhāvād ṛte kvacit / kva vinā pratibimbena kilādarśo 'vatiṣṭhate

जगन्नाम्नो ऽस्य दृश्यस्य सत्तासम्भवनं विना । बुध्यते परमं तत्त्वं न कदाचन केनचित्

jagannāmno 'sya dṛśyasya sattāsambhavanaṃ vinā / budhyate paramaṃ tattvaṃ na kadācana kenacit

इयतो दृश्यजालस्य ब्रह्माण्डस्य जगत्स्थितेः । मुने कथम् असत्तास्ति क्व मेरुस् सर्षपोदरे

iyato dṛśyajālasya brahmāṇḍasya jagatsthiteḥ / mune katham asattāsti kva merus sarṣapodare

दिनानि कतिचिद् राम यदि तिष्ठस्य् अखिन्नधीः । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरमस् तद् अहं क्षणात्

dināni katicid rāma yadi tiṣṭhasy akhinnadhīḥ / sādhusaṅgamasacchāstraparamas tad ahaṃ kṣaṇāt

प्रमार्जयामि ते दृश्यं बोधे मृगजलं यथा । दृश्याभावे द्रष्टृता च शाम्येद् बोधो ऽवशिष्यते

pramārjayāmi te dṛśyaṃ bodhe mṛgajalaṃ yathā / dṛśyābhāve draṣṭṛtā ca śāmyed bodho 'vaśiṣyate

द्रष्टृत्वं सति दृश्ये ऽस्मिन् दृश्यत्वं सत्य् अवेक्षके । एकत्वं सति हि द्वित्वे द्वित्वं चैकत्ववेदने

draṣṭṛtvaṃ sati dṛśye 'smin dṛśyatvaṃ saty avekṣake / ekatvaṃ sati hi dvitve dvitvaṃ caikatvavedane

एकाभावे द्वयोर् एव सिद्धिर् भवति नात्र हि । द्वित्वैक्यद्रष्टृदृश्यत्वक्षये सद् अवशिष्यते

ekābhāve dvayor eva siddhir bhavati nātra hi / dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyatvakṣaye sad avaśiṣyate

अहन्तादि जगद्दृश्यं सर्वं ते मार्जयाम्य् अहम् । अत्यन्तासत्त्वसंवित्त्या मनोमकुरतो मलम्

ahantādi jagaddṛśyaṃ sarvaṃ te mārjayāmy aham / atyantāsattvasaṃvittyā manomakurato malam

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । यत् तु नास्ति स्वभावेन कः क्लेशस् तत्प्रमार्जने

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ / yat tu nāsti svabhāvena kaḥ kleśas tatpramārjane

जगद् आदाव् अनुत्पन्नं यच् चेदं दृश्यते ततम् । तत् स्वात्मन्य् एव विमले ब्रह्म चित्त्वात् स्वबृंहितम्

jagad ādāv anutpannaṃ yac cedaṃ dṛśyate tatam / tat svātmany eva vimale brahma cittvāt svabṛṃhitam

जगन् नाम न चोत्पन्नं न चास्ति न च दृश्यते । हेम्नीव कटकादित्वं किम् एतन्मार्जने श्रमः

jagan nāma na cotpannaṃ na cāsti na ca dṛśyate / hemnīva kaṭakāditvaṃ kim etanmārjane śramaḥ

तथैतद् विस्तरेणेह वक्ष्यामो बहुयुक्तिभिः । अबाधितं यथा नूनं स्वयम् एवानुभूयते

tathaitad vistareṇeha vakṣyāmo bahuyuktibhiḥ / abādhitaṃ yathā nūnaṃ svayam evānubhūyate

आदाव् एव हि नोत्पन्नं यत् तस्येहास्तिता कुतः । कुतो मरौ जलसरिद् द्वितीयेन्दौ कुतो ग्रहः

ādāv eva hi notpannaṃ yat tasyehāstitā kutaḥ / kuto marau jalasarid dvitīyendau kuto grahaḥ

यथा वन्ध्यासुतो नास्ति यथा नास्ति मरौ जलम् । यथा नास्ति नभोवृक्षस् तथा नास्ति जगद्भ्रमः

yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāsti marau jalam / yathā nāsti nabhovṛkṣas tathā nāsti jagadbhramaḥ

यद् इदं दृश्यते राम तद् ब्रह्मैव निरामयम् । एतत् पुरस्ताद् वक्ष्यामो युक्तितो न गिरैव वः

yad idaṃ dṛśyate rāma tad brahmaiva nirāmayam / etat purastād vakṣyāmo yuktito na giraiva vaḥ

यन् नाम युक्तिभिर् इह प्रवदन्ति तज्ज्ञास् तत्रावहेलनम् अयुक्तम् उदारबुद्धेः । यो युक्तियुक्तम् अवमत्य विमूढबुद्ध्या कष्टावहो भवति तं विदुर् अज्ञम् एव

yan nāma yuktibhir iha pravadanti tajjñās tatrāvahelanam ayuktam udārabuddheḥ / yo yuktiyuktam avamatya vimūḍhabuddhyā kaṣṭāvaho bhavati taṃ vidur ajñam eva

जगदादिदृश्यासत्ताप्रतिज्ञा नाम सर्गः अष्टमस् सर्गः कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । न्याये ऽनुभूत एतस्मिन् न ज्ञेयम् अवशिष्यते

jagadādidṛśyāsattāpratijñā nāma sargaḥ aṣṭamas sargaḥ kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati / nyāye 'nubhūta etasmin na jñeyam avaśiṣyate

बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । जगन्नाम्नी विचाराख्याद् ऋते मन्त्रान् न शाम्यति

bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā / jagannāmnī vicārākhyād ṛte mantrān na śāmyati

वदाम्य् आख्यायिका राम या इमा बोधसिद्धये । ताश् चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्

vadāmy ākhyāyikā rāma yā imā bodhasiddhaye / tāś cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān

नो चेद् उद्वेगशीलत्वाद् अर्धाद् उत्थाय गच्छसि । तत् तिर्यग्धर्मिणस् ते ऽद्य किञ्चिन् नापि तु सेत्स्यति

no ced udvegaśīlatvād ardhād utthāya gacchasi / tat tiryagdharmiṇas te 'dya kiñcin nāpi tu setsyati

यो ऽयम् अर्थं प्रार्थयते तदर्थं यतते तथा । सो ऽवश्यं तद् अवाप्नोति न चेच् छ्रान्तो निवर्तते

yo 'yam arthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā / so 'vaśyaṃ tad avāpnoti na cec chrānto nivartate

साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरो भवसि राम चेत् । तद् दिनैर् एव नो मासैः प्राप्नोषि परमं पदम्

sādhusaṅgamasacchāstraparo bhavasi rāma cet / tad dinair eva no māsaiḥ prāpnoṣi paramaṃ padam

आत्मज्ञानप्रबोधाय शास्त्रं शास्त्रविदां वर । किंनाम तत् प्रधानं स्याद् यस्मिञ् ज्ञाते न शोच्यते

ātmajñānaprabodhāya śāstraṃ śāstravidāṃ vara / kiṃnāma tat pradhānaṃ syād yasmiñ jñāte na śocyate

आत्मज्ञानप्रधानानाम् इदम् एव महामते । शास्त्राणां परमं शास्त्रं महारामायणाभिधम्

ātmajñānapradhānānām idam eva mahāmate / śāstrāṇāṃ paramaṃ śāstraṃ mahārāmāyaṇābhidham

इतिहासोत्तमाद् अस्मात् परो बोधः प्रवर्तते । सर्वेषाम् इतिहासानाम् अयं सार उदाहृतः

itihāsottamād asmāt paro bodhaḥ pravartate / sarveṣām itihāsānām ayaṃ sāra udāhṛtaḥ

श्रुते ऽस्मिन् वाङ्मये यस्माज् जीवन्मुक्तत्वम् अक्षतम् । उदेति स्वयम् एवात इदम् एवातिपावनम्

śrute 'smin vāṅmaye yasmāj jīvanmuktatvam akṣatam / udeti svayam evāta idam evātipāvanam

स्थितम् एवास्तम् आयाति जगद् दृश्यं विचारणात् । यथा स्वप्ने परिज्ञाते स्वप्नार्थाद् एव भावना

sthitam evāstam āyāti jagad dṛśyaṃ vicāraṇāt / yathā svapne parijñāte svapnārthād eva bhāvanā

यद् इहास्ति तद् अन्यत्र यन् नेहास्ति न तत् क्वचित् । इमं समस्तविज्ञानशास्त्रकोशं विदुर् बुधाः

yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kvacit / imaṃ samastavijñānaśāstrakośaṃ vidur budhāḥ

य इदं शृणुयान् नित्यं तस्योदारचमत्कृतेः । बालस्यापि परं बोधं बुद्धिर् एति न संशयः

ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ tasyodāracamatkṛteḥ / bālasyāpi paraṃ bodhaṃ buddhir eti na saṃśayaḥ

यस्मै नेदं त्व् अभव्याय रोचते दुष्कृतोदयात् । विचारयतु यत् किञ्चित् स शास्त्रं ज्ञानवाङ्मयम्

yasmai nedaṃ tv abhavyāya rocate duṣkṛtodayāt / vicārayatu yat kiñcit sa śāstraṃ jñānavāṅmayam

जीवन्मुक्तत्वम् अस्मिंस् तु श्रुते समनुभूयते । स्वयम् एव यथा पीते नीरोगत्वं वरौषधे

jīvanmuktatvam asmiṃs tu śrute samanubhūyate / svayam eva yathā pīte nīrogatvaṃ varauṣadhe

श्रूयमाणे हि शास्त्रे ऽस्मिञ् श्रोता वेत्त्य् एतद् आत्मना । यथावद् इदम् अस्माभिर् न तूक्तं वरशापवत्

śrūyamāṇe hi śāstre 'smiñ śrotā vetty etad ātmanā / yathāvad idam asmābhir na tūktaṃ varaśāpavat

शाम्यति संसृतिदुःखम् इदं ते स्वात्मविचारमहाकथयैव । नो धनदानतपश्श्रुतवेदैस् तत्कथनोज्झितयत्नशतेन

śāmyati saṃsṛtiduḥkham idaṃ te svātmavicāramahākathayaiva / no dhanadānatapaśśrutavedais tatkathanojjhitayatnaśatena

सच्छास्त्रनिर्णयो नाम सर्गः नवमस् सर्गः तच्चित्तास् तद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश् च तन् नित्यं तुष्यन्ति रमयन्ति ये

sacchāstranirṇayo nāma sargaḥ navamas sargaḥ taccittās tadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam / kathayantaś ca tan nityaṃ tuṣyanti ramayanti ye

तेषां ज्ञानैकनिष्ठानाम् आत्मज्ञानविचारणात् । सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहोन्मुक्ततैव या

teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānām ātmajñānavicāraṇāt / sā jīvanmuktatodeti videhonmuktataiva yā

ब्रह्मन् विदेहमुक्तस्य जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । ब्रूहि येन तथैवाहं यते शास्त्रदृशा धिया

brahman videhamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam / brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā

यथास्थितम् इदं यस्य व्यवहारवतो ऽपि च । अस्तङ्गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते

yathāsthitam idaṃ yasya vyavahāravato 'pi ca / astaṅgataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate

बोधैकनिष्ठतां यातो जागर्त्य् एव सुषुप्तवत् । य आस्ते व्यवहर्तैव स जीवन्मुक्त उच्यते

bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgarty eva suṣuptavat / ya āste vyavahartaiva sa jīvanmukta ucyate

नोदेति नास्तम् आयाति सुखे दुःखे मुखप्रभा । यथाप्राप्तस्थितेर् यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते

nodeti nāstam āyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā / yathāprāptasthiter yasya sa jīvanmukta ucyate

यो जागर्ति सुषुप्तस्थो यस्य जाग्रन् न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधस् स जीवन्मुक्त उच्यते

yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgran na vidyate / yasya nirvāsano bodhas sa jīvanmukta ucyate

रागद्वेषभयादीनाम् अनुरूपं चरन्न् अपि । यो ऽन्तर् व्योमवद् अत्यच्छस् स जीवन्मुक्त उच्यते

rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ carann api / yo 'ntar vyomavad atyacchas sa jīvanmukta ucyate

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर् यस्य न लिप्यते । कुर्वतो ऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते

yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate / kurvato 'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate

यश् चोन्मेषनिमेषाभ्यां विधेः प्रलयसम्भवौ । पश्येत् त्रिलोक्याः खसमस् स जीवन्मुक्त उच्यते

yaś conmeṣanimeṣābhyāṃ vidheḥ pralayasambhavau / paśyet trilokyāḥ khasamas sa jīvanmukta ucyate

भोक्तैव यो न भोक्तैव शुद्धबोधैकतां गतः । बुद्धस् सुप्त इवास्ते ऽन्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते

bhoktaiva yo na bhoktaiva śuddhabodhaikatāṃ gataḥ / buddhas supta ivāste 'ntas sa jīvanmukta ucyate

नित्यं द्रष्टैव चाद्रष्टा जीवन्न् एव मृतोपमः । व्यवहर्तैव शैलाभस् स जीवन्मुक्त उच्यते

nityaṃ draṣṭaiva cādraṣṭā jīvann eva mṛtopamaḥ / vyavahartaiva śailābhas sa jīvanmukta ucyate

यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते

yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ / harṣāmarṣabhayonmuktas sa jīvanmukta ucyate

शान्तसंसारकलनः कलावान् अपि निष्कलः । यस् सचित्तो ऽपि निश्चित्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvān api niṣkalaḥ / yas sacitto 'pi niścittas sa jīvanmukta ucyate

यस् समस्तार्थजातेषु व्यवहार्य् अपि शीतलः । परार्थेष्व् इव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते

yas samastārthajāteṣu vyavahāry api śītalaḥ / parārtheṣv iva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा देहे कालवशात् क्षते । चिद् यात्य् अदेहमुक्तत्वं पवनो ऽस्पन्दताम् इव

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśāt kṣate / cid yāty adehamuktatvaṃ pavano 'spandatām iva

विदेहमुक्तो नोदेति नास्तम् एति न शाम्यति । न सन् नासन् न दूरस्थं न चाहं न च वेतरत्

videhamukto nodeti nāstam eti na śāmyati / na san nāsan na dūrasthaṃ na cāhaṃ na ca vetarat

सूर्यो भूत्वा प्रतपति विष्णुः पाति जगत्त्रयम् । रुद्रस् सर्वान् संहरति सर्वान् सृजति पद्मभूः

sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam / rudras sarvān saṃharati sarvān sṛjati padmabhūḥ

खं भूत्वा पवनस्कन्धान् धत्ते सर्क्षसुरासुरान् । कुलाचलगणो भूत्वा लोकपालपुरास्पदम्

khaṃ bhūtvā pavanaskandhān dhatte sarkṣasurāsurān / kulācalagaṇo bhūtvā lokapālapurāspadam

भूमिर् भूत्वा बिभर्तीमां लोकस्थितिम् अखण्डिताम् । तृणगुल्मलता भूत्वा ददाति फलसन्ततिम्

bhūmir bhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitim akhaṇḍitām / tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasantatim

बिभ्रज् जलानलाकारञ् ज्वलति द्रवति द्रुतः । चन्द्रो ऽमृतं प्रसवति मृतिं हालाहलं विषम्

bibhraj jalānalākārañ jvalati dravati drutaḥ / candro 'mṛtaṃ prasavati mṛtiṃ hālāhalaṃ viṣam

तेजः प्रकटयत्य् आशास् तनोत्य् आन्ध्यं तमो भवन् । शून्यं सन् व्योमताम् एति गिरिस् सन् रोधयत्य् अलम्

tejaḥ prakaṭayaty āśās tanoty āndhyaṃ tamo bhavan / śūnyaṃ san vyomatām eti giris san rodhayaty alam

करोति जङ्गमं चित्त्वे स्थावरं स्थावराक्र्टिः । भूत्वार्णवो वलयति भूस्त्रियं वलयो यथा

karoti jaṅgamaṃ cittve sthāvaraṃ sthāvarākrṭiḥ / bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā

परमार्कवपुर् भूत्वा प्रकाशे ऽन्तर् विसारयन् । त्रिजगत्त्रसरेण्वोघं शान्तम् एवावतिष्ठति

paramārkavapur bhūtvā prakāśe 'ntar visārayan / trijagattrasareṇvoghaṃ śāntam evāvatiṣṭhati

यत् किञ्चिद् इदम् आभाति भातं वा भाम् उपैष्यति । कालत्रयगतं दृश्यं तद् असौ सर्वम् एव वा

yat kiñcid idam ābhāti bhātaṃ vā bhām upaiṣyati / kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tad asau sarvam eva vā

कथम् एवं वद ब्रह्मन् भूयते विषमा हि मे । दृष्टिर् एषा तु दुष्प्रापा दुराक्रम्येति निश्चयः

katham evaṃ vada brahman bhūyate viṣamā hi me / dṛṣṭir eṣā tu duṣprāpā durākramyeti niścayaḥ

मुक्तिर् एषोच्यते राम ब्रह्मैतत् समुदाहृतम् । निर्वाणम् एतत् कथितं शृणु सम्प्राप्यते कथम्

muktir eṣocyate rāma brahmaitat samudāhṛtam / nirvāṇam etat kathitaṃ śṛṇu samprāpyate katham

यद् इदं दृश्यते दृश्यम् अहन्त्वत्तादिसंयुतम् । सतो ऽप्य् अस्याप्य् अनुत्पत्त्या बुद्धयैतद् अवाप्यते

yad idaṃ dṛśyate dṛśyam ahantvattādisaṃyutam / sato 'py asyāpy anutpattyā buddhayaitad avāpyate

विदेहमुक्तास् त्रैलोक्यं सम्पद्यन्ते यदा तदा । मन्ये ते सर्गताम् एव गता वेद्यविदां वर

videhamuktās trailokyaṃ sampadyante yadā tadā / manye te sargatām eva gatā vedyavidāṃ vara

विद्यते चेत् त्रिभुवनं तत् तत्तां सम्प्रयान्तु ते । यत्र त्रैलोक्यशब्दार्थो न सम्भवति कश्चन

vidyate cet tribhuvanaṃ tat tattāṃ samprayāntu te / yatra trailokyaśabdārtho na sambhavati kaścana

तत्र त्रिलोकतां यातं ब्रह्मेत्य् उक्त्यर्थधीः कुतः । तस्मान् नो सम्भवत्य् अन्या जगच्छब्दार्थकल्पना

tatra trilokatāṃ yātaṃ brahmety uktyarthadhīḥ kutaḥ / tasmān no sambhavaty anyā jagacchabdārthakalpanā

अनन्यच् छान्तम् आभासमात्रम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जगद् इत्य् एव सत्यं सत्यावबोधिनः

ananyac chāntam ābhāsamātram ākāśanirmalam / brahmaiva jagad ity eva satyaṃ satyāvabodhinaḥ

यथा हि हेमकटके विचार्यापि न दृश्यते । कटकत्वं क्वचिन् नाम ऋते निर्मलहाटकम्

yathā hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛśyate / kaṭakatvaṃ kvacin nāma ṛte nirmalahāṭakam

जलाद् ऋते पयोवीचौ नाहं पश्यामि किञ्चन । वीचित्वं त्वादृशैर् दृष्टं यत् तु नास्त्य् एव तत्र हि

jalād ṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiñcana / vīcitvaṃ tvādṛśair dṛṣṭaṃ yat tu nāsty eva tatra hi

स्पन्दत्वं पवनाद् अन्यन् न कदाचन कुत्रचित् । स्पन्द एव सदा वायुर् जगत् तस्मान् न विद्यते

spandatvaṃ pavanād anyan na kadācana kutracit / spanda eva sadā vāyur jagat tasmān na vidyate

यथा शून्यत्वम् आकाशस् ताप एव मरौ जलम् । तेज एव यथालोको ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा

yathā śūnyatvam ākāśas tāpa eva marau jalam / teja eva yathāloko brahmaiva trijagat tathā

अत्यन्ताभावसम्पत्त्या जगद्दृश्यस्य मुक्तता । ययोदेति मुने युक्त्या तां ममोपदिशोत्तमाम्

atyantābhāvasampattyā jagaddṛśyasya muktatā / yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām

मिथस् सम्पन्नयोर् द्रष्टृदृश्ययोर् एकसङ्क्षये । द्वयाभावे स्थितिं याते निर्वाणम् अवशिष्यते

mithas sampannayor draṣṭṛdṛśyayor ekasaṅkṣaye / dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇam avaśiṣyate

दृश्यस्य जगतस् तस्माद् अत्यन्तानुद्भवो यथा । ब्रह्म चेत्थं स्वभावस्थं बुध्यते वद मे तथा

dṛśyasya jagatas tasmād atyantānudbhavo yathā / brahma cetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā

कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । एतस्मिंस् तु मुने सिद्धे न साध्यम् अवशिष्यते

kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati / etasmiṃs tu mune siddhe na sādhyam avaśiṣyate

बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । नूनं विचारमन्त्रेण निर्मूलम् उपशाम्यति

bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā / nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlam upaśāmyati

न शक्यते झगित्य् एव समुच्छेदयितुं क्षणात् । समप्रयतने ह्य् अद्रौ समारोहावरोहणे

na śakyate jhagity eva samucchedayituṃ kṣaṇāt / samaprayatane hy adrau samārohāvarohaṇe

तस्माद् अभ्यासयोगेन युक्त्या न्यायोपपत्तिभिः । जगद्भ्रान्तिर् यथा शाम्येत् तथेदं कथ्यते शृणु

tasmād abhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ / jagadbhrāntir yathā śāmyet tathedaṃ kathyate śṛṇu

वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्

vadāmy ākhyāyikāṃ rāma yām imāṃ bodhasiddhaye / tāṃ cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān

अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं तव कथ्यते । यः किलोत्पद्यते राम तेन मुक्तेन भूयते

athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate / yaḥ kilotpadyate rāma tena muktena bhūyate

इयम् इत्थं जगद्भ्रान्तिर् भात्य् अजातैव खात्मिका । इत्य् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते ऽस्मिन् मयाधुना

iyam itthaṃ jagadbhrāntir bhāty ajātaiva khātmikā / ity utpattiprakaraṇe kathyate 'smin mayādhunā

यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं ससुरासुरकिन्नरम्

yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam / sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakinnaram

तन् महाप्रलये प्राप्ते रुद्रादिपरिणामिनि । भवत्य् असद् अदृश्यं च क्वापि याति विनश्यति

tan mahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini / bhavaty asad adṛśyaṃ ca kvāpi yāti vinaśyati

ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते

tatas stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate

न शून्यं नापि चाकाशं न दृश्यं न च दर्शनम् । न च भूतपदार्थौघो यद् अनन्ततया स्थितम्

na śūnyaṃ nāpi cākāśaṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam / na ca bhūtapadārthaugho yad anantatayā sthitam

किम् अप्य् अव्यपदेशात्म पूर्णात् पूर्णतराक्र्टि । न सन् नासन् न सदसन् नाभावो भवनं न च

kim apy avyapadeśātma pūrṇāt pūrṇatarākrṭi / na san nāsan na sadasan nābhāvo bhavanaṃ na ca

चिन्मात्रं चेत्यरहितम् अनन्तम् अजरं शिवम् । अनादिमध्यपर्यन्तं यद् अनाधि निरामयम्

cinmātraṃ cetyarahitam anantam ajaraṃ śivam / anādimadhyaparyantaṃ yad anādhi nirāmayam

यस्मिञ् जगत् प्रस्फुरति दृष्टिमौक्तिकहंसवत् । यश् चेदं यश् च नैवेदं देवस् सदसदात्मकः

yasmiñ jagat prasphurati dṛṣṭimauktikahaṃsavat / yaś cedaṃ yaś ca naivedaṃ devas sadasadātmakaḥ

अकर्णजिह्वो ऽनासात्वङ्नेत्रस् सर्वत्र सर्वदा । यश् शृणोत्य् आस्वादयति जिघ्रन् स्पृशति पश्यति

akarṇajihvo 'nāsātvaṅnetras sarvatra sarvadā / yaś śṛṇoty āsvādayati jighran spṛśati paśyati

स एव सदसद्रूपं येनालोकेन लक्ष्यते । सर्गचित्रम् अनाद्यन्तं खरूपं चाप्य् अरञ्जनम्

sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate / sargacitram anādyantaṃ kharūpaṃ cāpy arañjanam

अर्धोन्मीलितदृग् भ्रूभूमध्यतारकवज् जगत् । व्योमात्मैव सदाभासं स्वरूपं यो ऽभिपश्यति

ardhonmīlitadṛg bhrūbhūmadhyatārakavaj jagat / vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo 'bhipaśyati

यस्यान्यद् अस्ति न विभोः कारणं शशशृङ्गवत् । यस्येदं च जगत् कार्यं तरङ्गौघ इवाम्भसः

yasyānyad asti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat / yasyedaṃ ca jagat kāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ

ज्वलतस् सर्वतो ऽजस्रं चित्तस्थालीषु तिष्ठतः । यस्य चिन्मात्रदीपस्य भासा भाति जगत्त्रयम्

jvalatas sarvato 'jasraṃ cittasthālīṣu tiṣṭhataḥ / yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam

यं विनार्कादयो ऽप्य् एते प्रकाशास् तिमिरोपमाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते त्रिजगन्मृगतृष्णिकाः

yaṃ vinārkādayo 'py ete prakāśās timiropamāḥ / sati yasmin pravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ

सस्पन्दे समुदेतीव निस्स्पन्दे ऽन्तर्गतेव च । इयं यस्मिञ् जगल्लक्ष्मीर् अलात इव चक्रता

saspande samudetīva nisspande 'ntargateva ca / iyaṃ yasmiñ jagallakṣmīr alāta iva cakratā

जगन्निर्माणविलयविलासो व्यापको महान् । स्पन्दास्पन्दात्मको यस्य स्वभावो निर्मलो ऽक्षयः

jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān / spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo 'kṣayaḥ

स्पन्दास्पन्दमयी यस्य पवनस्येव सर्वगा । सत्ता नाम्नैव भिन्नेव व्यवहारान् न वस्तुतः

spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā / sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārān na vastutaḥ

सर्वदैव प्रबुद्धो यस् सुप्तो यस् सर्वदैव च । न सुप्तो न प्रबुद्धश् च यस् सर्वत्रैव सर्वदा

sarvadaiva prabuddho yas supto yas sarvadaiva ca / na supto na prabuddhaś ca yas sarvatraiva sarvadā

यदस्पन्दश् शिवं शान्तं यत्स्पन्दस् त्रिजगत्स्थितिः । स्पन्दास्पन्दविलासात्मा य एको भरिताकृतिः

yadaspandaś śivaṃ śāntaṃ yatspandas trijagatsthitiḥ / spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ

आमोद इव पुष्पेषु न नश्यति विनाशिषु । प्रत्यक्षस्थो ऽप्य् अथाग्राह्यश् शौक्ल्यं शुक्लपटेष्व् इव

āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu / pratyakṣastho 'py athāgrāhyaś śauklyaṃ śuklapaṭeṣv iva

मूकोपमो ऽपि यो वक्ता मन्ता यो ऽप्य् उपलोपमः । यो भोक्ता नित्यतृप्तो ऽपि कर्ता यश् चाप्य् अकिञ्चन

mūkopamo 'pi yo vaktā mantā yo 'py upalopamaḥ / yo bhoktā nityatṛpto 'pi kartā yaś cāpy akiñcana

यो ऽनङ्गो ऽपि समस्ताङ्गस् सहस्रकरलोचनः । नकिञ्चित् संस्थितेनापि येन व्याप्तम् इदं जगत्

yo 'naṅgo 'pi samastāṅgas sahasrakaralocanaḥ / nakiñcit saṃsthitenāpi yena vyāptam idaṃ jagat

निरिन्द्रियबलस्यापि यस्याशेषेन्द्रियक्रियाः । यस्य निर्मनसो ऽप्य् एता मनोनिर्माणरीतयः

nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ / yasya nirmanaso 'py etā manonirmāṇarītayaḥ

यदनालोचनाद् भान्ति संसारोरगभीतयः । यस्मिन् दृष्टे पलायन्ते सर्वथा सर्वदेतयः

yadanālocanād bhānti saṃsāroragabhītayaḥ / yasmin dṛṣṭe palāyante sarvathā sarvadetayaḥ

साक्षिणि स्फार आभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते चित्रेहास् स्पन्दपूर्विकाः

sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ / sati yasmin pravartante citrehās spandapūrvikāḥ

यस्माद् घटपटाकारपदार्थशतपङ्क्तयः । तरङ्गकणकल्लोलवीचयो वारिधेर् इव

yasmād ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ / taraṅgakaṇakallolavīcayo vāridher iva

स एवान्यतयोदेति यः पदार्थशतभ्रमैः । कटकाङ्गदकेयूरनूपुरैर् इव काञ्चनम्

sa evānyatayodeti yaḥ padārthaśatabhramaiḥ / kaṭakāṅgadakeyūranūpurair iva kāñcanam

यस् त्वम् एकावभासात्मा यो ऽहम् एते जनाश् च ये । यश् च न त्वम् अबुद्धात्मन् नाहं नैते जनाश् च ये

yas tvam ekāvabhāsātmā yo 'ham ete janāś ca ye / yaś ca na tvam abuddhātman nāhaṃ naite janāś ca ye

अन्येवाव्यतिरिक्तैव सैवासेव च भङ्गुरा । पयसीव तरङ्गाली यस्मिन् स्फुरति दृश्यभूः

anyevāvyatiriktaiva saivāseva ca bhaṅgurā / payasīva taraṅgālī yasmin sphurati dṛśyabhūḥ

यतः कालस्य कलना यतो दृश्यस्य दृश्यता । मानसी कलना येन येन भासां विभासनम्

yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā / mānasī kalanā yena yena bhāsāṃ vibhāsanam

क्रियां रूपं रसं गन्धं स्पर्शं शब्दं च चेतनम् । यद् वेत्सि तद् असौ देवो येन वेत्सि तद् अप्य् असौ

kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ ca cetanam / yad vetsi tad asau devo yena vetsi tad apy asau

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां मध्ये यद् दर्शनं स्थितम् । साधो तदवधानेन स्वात्मानम् अवबुध्यसे

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yad darśanaṃ sthitam / sādho tadavadhānena svātmānam avabudhyase

अजम् अजरम् अजाड्यं शाश्वतं ब्रह्म नित्यं शिवम् अमलम् अनाद्यं वन्ध्यवेद्यैर् अनिन्द्यम् । सकलकलनशून्यं कारणं कारणानाम् अनुभवनम् अवेद्यं वेदनं वित्त्वम् अन्तः

ajam ajaram ajāḍyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ śivam amalam anādyaṃ vandhyavedyair anindyam / sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānām anubhavanam avedyaṃ vedanaṃ vittvam antaḥ

परमकारणवर्णनं नाम सर्गः दशमस् सर्गः महाप्रलयसम्पत्तौ यद् एतद् अवशिष्यते । भवत्व् एतद् अनाकारं नाम नास्त्य् अत्र संशयः

paramakāraṇavarṇanaṃ nāma sargaḥ daśamas sargaḥ mahāpralayasampattau yad etad avaśiṣyate / bhavatv etad anākāraṃ nāma nāsty atra saṃśayaḥ

न शून्यं कथम् एतत् स्यान् न प्रकाशः कथं भवेत् । कथं वा न तमोरूपं कथं वा नैव खात्मकम्

na śūnyaṃ katham etat syān na prakāśaḥ kathaṃ bhavet / kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva khātmakam

कथं वा नैव चिद्रूपं जीवो वा न कथं भवेत् । कथं न बुद्धितत्त्वं स्यात् कथं वा न मनो भवेत्

kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet / kathaṃ na buddhitattvaṃ syāt kathaṃ vā na mano bhavet

कथं वा न नकिञ्चित् स्यात् कथं वा सर्वम् इत्य् अपि । अनया च वचोभङ्ग्या मम मोह इवोदितः

kathaṃ vā na nakiñcit syāt kathaṃ vā sarvam ity api / anayā ca vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ

विषमो ऽयम् अति प्रश्नो भवता समुदाहृतः । भिनद्म्य् एनं त्व् अयत्नेन नैशं तम इवांशुमान्

viṣamo 'yam ati praśno bhavatā samudāhṛtaḥ / bhinadmy enaṃ tv ayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān

महाकल्पान्तसम्पत्तौ यत् तत् सद् अवशिष्यते । तन् नाम न यथा शून्यं तद् इदं कथ्यते शृणु

mahākalpāntasampattau yat tat sad avaśiṣyate / tan nāma na yathā śūnyaṃ tad idaṃ kathyate śṛṇu

अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथा विश्वं स्थितं तत्र तेन शून्यं न तत् पदम्

anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā sālabhañjikā / tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tat padam

अयम् इत्थं महाभोगो जगदाख्यो ऽवभासते । सत्यो भवत्व् असत्यो वा यत्र तत्र क्व शून्यता

ayam itthaṃ mahābhogo jagadākhyo 'vabhāsate / satyo bhavatv asatyo vā yatra tatra kva śūnyatā

यथा न पुत्रिकाशून्यस् स्तम्भो ऽनुत्कीर्णसालिकः । तथा तात जगद् ब्रह्म तेन शून्यं न तत् पदम्

yathā na putrikāśūnyas stambho 'nutkīrṇasālikaḥ / tathā tāta jagad brahma tena śūnyaṃ na tat padam

सौम्याम्भसि यथा वीचिर् न चास्ति न च नास्ति च । तथा जगद् ब्रह्मणीदं शून्याशून्यपदं गतम्

saumyāmbhasi yathā vīcir na cāsti na ca nāsti ca / tathā jagad brahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ gatam

देशकालादिशान्तत्वात् पुत्रिकारचनं द्रुमे । सम्भवत्य् अजधातौ तु केन नान्तर् विमुह्यते

deśakālādiśāntatvāt putrikāracanaṃ drume / sambhavaty ajadhātau tu kena nāntar vimuhyate

तत् स्तम्भपुत्रिकाद्य् एतत् परमार्थजगत्स्थितेः । एकदेशेन सदृशम् उपमानं न सर्वतः

tat stambhaputrikādy etat paramārthajagatsthiteḥ / ekadeśena sadṛśam upamānaṃ na sarvataḥ

न कदाचिद् उदेतीदं परस्मान् न च शाम्यति । इत्थंरूपं केवलं सद् ब्रह्म स्वात्मनि संस्थितम्

na kadācid udetīdaṃ parasmān na ca śāmyati / itthaṃrūpaṃ kevalaṃ sad brahma svātmani saṃsthitam

अशून्यापेक्षया शून्यशब्दार्थपरिकल्पना । अशून्यत्वासम्भवतश् शून्यताशून्यते कुतः

aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā / aśūnyatvāsambhavataś śūnyatāśūnyate kutaḥ

ब्रह्मण्य् अयं प्रकाशो हि न सम्भवति भूतजः । सूर्यानलेन्दुतारादि कुतस् तत्र किलाव्यये

brahmaṇy ayaṃ prakāśo hi na sambhavati bhūtajaḥ / sūryānalendutārādi kutas tatra kilāvyaye

महाभूतप्रकाशानाम् अभावस् तम उच्यते । महाभूताभावजं तु तेनात्र न तमः क्वचित्

mahābhūtaprakāśānām abhāvas tama ucyate / mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit

स्वानुभूतिप्रकाशो ऽस्य केवलं व्योमरूपिणः । यो ऽन्तर् अस्ति स तेनैव न त्व् अन्येनानुभूयते

svānubhūtiprakāśo 'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ / yo 'ntar asti sa tenaiva na tv anyenānubhūyate

मुक्तं तमःप्रकाशाभ्याम् इत्य् एतद् अजरं पदम् । आकाशकोशम् एवैनं विद्धि कोशं जगत्स्थितेः

muktaṃ tamaḥprakāśābhyām ity etad ajaraṃ padam / ākāśakośam evainaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ

बिल्वस्य बिल्वसञ्ज्ञस्य यथा भेदो न कश्चन । तथेह ब्रह्मजगतोर् न मनाग् अपि भिन्नता

bilvasya bilvasañjñasya yathā bhedo na kaścana / tatheha brahmajagator na manāg api bhinnatā

सलिले ऽन्तर् यथा वीचिर् मृदो ऽन्तर् घटको यथा । तथा यत्र जगत्सत्ता तत् कथं खात्मकं भवेत्

salile 'ntar yathā vīcir mṛdo 'ntar ghaṭako yathā / tathā yatra jagatsattā tat kathaṃ khātmakaṃ bhavet

मृज्जलाद्युपमानश्रीस् साकारात्रा समा न सा । ब्रह्म त्व् आकाशविशदं तस्यान्तस्स्थं तथैव तत्

mṛjjalādyupamānaśrīs sākārātrā samā na sā / brahma tv ākāśaviśadaṃ tasyāntassthaṃ tathaiva tat

तस्माद् यादृक् चिदाकाशम् आकाशाद् अपि निर्मलम् । तदन्तस्स्थं तादृग् एव जगच्छब्दार्थभाग् अपि

tasmād yādṛk cidākāśam ākāśād api nirmalam / tadantassthaṃ tādṛg eva jagacchabdārthabhāg api

मरिचे ऽन्तर् यथा तैक्ष्ण्यम् ऋते भोक्तुर् न लक्ष्यते । चिन्मात्रत्वं पराकाशे तथा चेत्यकलां विना

marice 'ntar yathā taikṣṇyam ṛte bhoktur na lakṣyate / cinmātratvaṃ parākāśe tathā cetyakalāṃ vinā

तस्माच् चिद् अप्य् अचिद्रूपा चेत्यरिक्ततयात्मनि । जगत्ता तादृश्य् एवेयं तादृङ्मात्रात्मतावशा

tasmāc cid apy acidrūpā cetyariktatayātmani / jagattā tādṛśy eveyaṃ tādṛṅmātrātmatāvaśā

रूपालोकमनस्कारास् तन्मया एव नेतरत् । यथास्थितम् अतो विश्वं सुषुप्तं तुर्यम् एव वा

rūpālokamanaskārās tanmayā eva netarat / yathāsthitam ato viśvaṃ suṣuptaṃ turyam eva vā

तेन योगी सुषुप्तात्मा व्यवहार्य् अपि शान्तधीः । आस्ते ब्रह्म निराभासं सर्वभासां समुद्गकम्

tena yogī suṣuptātmā vyavahāry api śāntadhīḥ / āste brahma nirābhāsaṃ sarvabhāsāṃ samudgakam

आकारिणि यथा सौम्ये स्थितस् तोये द्रवक्रमः । अनाकृतौ तथा विश्वं स्थितं तत्सदृशं परे

ākāriṇi yathā saumye sthitas toye dravakramaḥ / anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare

पूर्णात् पूर्णं प्रसरति निराकारान् निराकृति । ब्रह्मणो विश्वम् आभातं तद् विश्वार्थविवर्जितम्

pūrṇāt pūrṇaṃ prasarati nirākārān nirākṛti / brahmaṇo viśvam ābhātaṃ tad viśvārthavivarjitam

पूर्णात् पूर्णं प्रसरति संस्थितं पूर्णम् एव तत् । अतो विश्वम् अनुत्पन्नं यच् चोत्पन्नं तद् एव तत्

pūrṇāt pūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇam eva tat / ato viśvam anutpannaṃ yac cotpannaṃ tad eva tat

चेत्यासम्भवतस् तस्मिन् पदे केव चिदर्थता । आस्वादकासम्भवतो मरिचे केव तीक्ष्णता

cetyāsambhavatas tasmin pade keva cidarthatā / āsvādakāsambhavato marice keva tīkṣṇatā

सत्येवेयम् असत्यैव चितेश् चित्तोदिता परे । अभावात् प्रतिबिम्बस्य प्रतिबिम्बार्हता कुतः

satyeveyam asatyaiva citeś cittoditā pare / abhāvāt pratibimbasya pratibimbārhatā kutaḥ

परमाणोर् अपि परं तद् अणीयो ऽप्य् अणीयसः । शुद्धं सूक्ष्मं परं शान्तं तद् आकाशोदराद् अपि

paramāṇor api paraṃ tad aṇīyo 'py aṇīyasaḥ / śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tad ākāśodarād api

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वाद् अतिविस्तृतम् । तद् अनाद्यन्तम् आभासं भासनीयविवर्जितम्

dikkālādyanavacchinnarūpatvād ativistṛtam / tad anādyantam ābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam

चिद्रूपम् एव नो यत्र लभ्यते तत्र जीवता । कथं स्याच् चित्तताकारा वासनानिलरूपिणी

cidrūpam eva no yatra labhyate tatra jīvatā / kathaṃ syāc cittatākārā vāsanānilarūpiṇī

चिद्रूपानुदयाद् एव तत्र नास्त्य् एव जीवता । न बुद्धिता न चित्तत्वं नेन्द्रियत्वं न वासनाः

cidrūpānudayād eva tatra nāsty eva jīvatā / na buddhitā na cittatvaṃ nendriyatvaṃ na vāsanāḥ

एवं स्थितं लयारम्भपूर्णम् अप्य् अजरं पदम् । अस्मद्दृष्ट्या स्थितं शान्तं शून्यम् आकाशतो ऽधिकम्

evaṃ sthitaṃ layārambhapūrṇam apy ajaraṃ padam / asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyam ākāśato 'dhikam

परमार्थस्य किं रूपं तस्यानन्तचिदाकृतेः । पुनर् एतत् समाचक्ष्व निपुणं बोधवृद्धये

paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ / punar etat samācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye

महाप्रलयसम्पत्तौ सर्वकारणकारणम् । शिष्यते यत् परं ब्रह्म तद् इदं वर्ण्यते शृणु

mahāpralayasampattau sarvakāraṇakāraṇam / śiṣyate yat paraṃ brahma tad idaṃ varṇyate śṛṇu

नाशयित्वा स्वम् आत्मानं मनसो वृत्तिसङ्क्षये । यद् रूपं यद् अनाख्येयं तद् रूपं तस्य वस्तुनः

nāśayitvā svam ātmānaṃ manaso vṛttisaṅkṣaye / yad rūpaṃ yad anākhyeyaṃ tad rūpaṃ tasya vastunaḥ

नास्ति दृश्यं जगद् द्रष्टा दृश्याभावाद् विलीनवत् । भातीति भासनं यत् स्यात् तद् रूपं तस्य वस्तुनः

nāsti dṛśyaṃ jagad draṣṭā dṛśyābhāvād vilīnavat / bhātīti bhāsanaṃ yat syāt tad rūpaṃ tasya vastunaḥ

चितेर् जीवस्वभावो यो यदि चेत्योन्मुखो वपुः । चिन्मात्रं विमलं शान्तं यत् तत् कारणकारणम्

citer jīvasvabhāvo yo yadi cetyonmukho vapuḥ / cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ yat tat kāraṇakāraṇam

अङ्गुष्ठस्याथ वाङ्गुल्या वाताद्यस्पर्शने सति । जीवतश् चेतसो रूपं यत् तद् परमम् आत्मनः

aṅguṣṭhasyātha vāṅgulyā vātādyasparśane sati / jīvataś cetaso rūpaṃ yat tad paramam ātmanaḥ

अस्वप्नाया अनन्ताया अजडाया घनस्थितेः । यद् रूपं चिरचिन्तायास् तत् तदानघ शिष्यते

asvapnāyā anantāyā ajaḍāyā ghanasthiteḥ / yad rūpaṃ ciracintāyās tat tadānagha śiṣyate

यद् व्योम्नो हृदयं यद् वा शिलायाः पवनस्य च । तस्याचेत्यस्य चिद्व्योम्नस् तद् रूपं परमात्मनः

yad vyomno hṛdayaṃ yad vā śilāyāḥ pavanasya ca / tasyācetyasya cidvyomnas tad rūpaṃ paramātmanaḥ

अचेत्यस्यामनस्कस्य जीवतो या क्रियावतः । स्यात् स्थितिस् सा परा शान्ता सत्ता तस्याद्यवस्तुनः

acetyasyāmanaskasya jīvato yā kriyāvataḥ / syāt sthitis sā parā śāntā sattā tasyādyavastunaḥ

चित्प्रकाशस्य यन् मध्यं प्रकाशस्य घनस्य वा । दर्शनस्य च यन् मध्यं तद् रूपं परमात्मनः

citprakāśasya yan madhyaṃ prakāśasya ghanasya vā / darśanasya ca yan madhyaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ

वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य तमसस् तथा । वेदनं यद् अनाद्यन्तं तद् रूपं परमात्मनः

vedanasya prakāśasya dṛśyasya tamasas tathā / vedanaṃ yad anādyantaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ

यतो जगद् उदेतीव नित्यानुदितरूप्य् अपि । विभिन्नवद् इवाभिन्नं तद् रूपं पारमात्मनः

yato jagad udetīva nityānuditarūpy api / vibhinnavad ivābhinnaṃ tad rūpaṃ pāramātmanaḥ

व्यवहारपरस्यापि यत् पाषाणवद् आसनम् । अव्योम्न एव व्योमत्वं तद् रूपं पारमात्मिकम्

vyavahāraparasyāpi yat pāṣāṇavad āsanam / avyomna eva vyomatvaṃ tad rūpaṃ pāramātmikam

वेद्यवेदनवेत्तृत्वरूपत्रयम् इदं पुनः । यत्रोदेत्य् अस्तम् आयाति तत् तत् परमम् उत्तमम्

vedyavedanavettṛtvarūpatrayam idaṃ punaḥ / yatrodety astam āyāti tat tat paramam uttamam

वेद्यवेदनवेत्तृत्वं यत्रेदं प्रतिबिम्बति । अबुद्ध्यादौ महादर्शे तद् रूपं परमं स्मृतम्

vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati / abuddhyādau mahādarśe tad rūpaṃ paramaṃ smṛtam

मनष्षष्ठेन्द्रियोन्मुक्तं यद् रूपं स्यान् महाचितेः । जङ्गमे स्थावरे वापि तत् सर्गान्ते ऽवशिष्यते

manaṣṣaṣṭhendriyonmuktaṃ yad rūpaṃ syān mahāciteḥ / jaṅgame sthāvare vāpi tat sargānte 'vaśiṣyate

स्थावराणां हि यद् रूपं तच् चेद् बोधमयं भवेत् । मनोबुद्ध्यादिनिर्मुक्तं तत् परेण समं भवेत्

sthāvarāṇāṃ hi yad rūpaṃ tac ced bodhamayaṃ bhavet / manobuddhyādinirmuktaṃ tat pareṇa samaṃ bhavet

ब्रह्मार्कविष्णुहरशक्रसदाशिवादिशान्तौ शिवं परमम् एतद् इहैकम् आस्ते । शिष्टं प्रदिष्टम् अविनष्टम् अकष्टम् इष्टं मिश्रं न मिश्रम् अणुनाश्रितम् आश्रितेन

brahmārkaviṣṇuharaśakrasadāśivādiśāntau śivaṃ paramam etad ihaikam āste / śiṣṭaṃ pradiṣṭam avinaṣṭam akaṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ na miśram aṇunāśritam āśritena

महाकल्पान्तावशिष्टपरमार्थवर्णनं नाम सर्गः एकादशस् सर्गः इत्थंरूपम् इदं दृश्यं जगन् नामास्ति भासुरम् । महाप्रलयसम्पत्तौ भो ब्रह्मन् क्व नु गच्छति

mahākalpāntāvaśiṣṭaparamārthavarṇanaṃ nāma sargaḥ ekādaśas sargaḥ itthaṃrūpam idaṃ dṛśyaṃ jagan nāmāsti bhāsuram / mahāpralayasampattau bho brahman kva nu gacchati

कुत आयाति कीदृग् वा वन्ध्यापुत्रः क्व गच्छति । क्व याति कुत आयाति वद वा व्योमकाननम्

kuta āyāti kīdṛg vā vandhyāputraḥ kva gacchati / kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam

वन्ध्यापुत्रो व्योमवनं नैवास्ति न भविष्यति । कीदृशी दृश्यता तस्य कीदृशी तस्य नास्तिता

vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati / kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā

वन्ध्यापुत्रव्योमवने यथा न स्तः कदाचन । जगदाद्य् अखिलं दृश्यं तथा नास्ति कदाचन

vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana / jagadādy akhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana

न चोत्पन्नं न च ध्वंसि यत् किलादौ न विद्यते । उत्पत्तिः कीदृशी तस्य नाशशब्दस्य का कथा

na cotpannaṃ na ca dhvaṃsi yat kilādau na vidyate / utpattiḥ kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā

वन्ध्यापुत्रनभोवृक्षकल्पना तावद् अस्ति हि । सा यथा नाशजन्माद्या तथैवेदं न किं भवेत्

vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvad asti hi / sā yathā nāśajanmādyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet

फुल्लस्यातुलभुस् सम्यग् आलकैः कुरु कोलनम् । निरन्वया यथैवोक्तिर् जगत्सत्ता तथैव हि

phullasyātulabhus samyag ālakaiḥ kuru kolanam / niranvayā yathaivoktir jagatsattā tathaiva hi

यथा सौवर्णकटके दृश्यमानम् अपि स्फुटम् । कटकत्वं तु नास्त्य् एव जगत्त्वं तु तथा परे

yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānam api sphuṭam / kaṭakatvaṃ tu nāsty eva jagattvaṃ tu tathā pare

आकाशे च यथा नास्ति शून्यत्वं व्यतिरेकवत् । जगत्त्वं ब्रह्मणि तथा नास्त्य् एवाप्य् उपलब्धिमत्

ākāśe ca yathā nāsti śūnyatvaṃ vyatirekavat / jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāsty evāpy upalabdhimat

कज्जलान् न यथा कार्ष्ण्यं शैत्यं च न यथा हिमात् । पृथग् एव भवेद् बुद्धं जगन् नास्ति परे पदे

kajjalān na yathā kārṣṇyaṃ śaityaṃ ca na yathā himāt / pṛthag eva bhaved buddhaṃ jagan nāsti pare pade

यथा च शैत्यं शशिनो न हिमाद् व्यतिरिच्यते । ब्रह्मणो न तथा सर्गो विद्यते व्यतिरेकवान्

yathā ca śaityaṃ śaśino na himād vyatiricyate / brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān

मरुनद्यां यथा तोयं द्वितीयेन्दौ यथेन्दुता । नास्त्य् एवैवं जगन् नास्ति दृष्टम् अप्य् अमलात्मनि

marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā / nāsty evaivaṃ jagan nāsti dṛṣṭam apy amalātmani

संविद्विलोचनालोको भात्य् अयं संविदम्बरे । जगदाख्ये ऽमले व्योम्नि दृष्टिमुक्तावली यथा

saṃvidvilocanāloko bhāty ayaṃ saṃvidambare / jagadākhye 'male vyomni dṛṣṭimuktāvalī yathā

चिदाकाशे चिदाकाशश् चित्त्वाद् यः कचति स्वयम् । तद् एव तेन रूपं स्वं जगद् इत्य् अवबुध्यते

cidākāśe cidākāśaś cittvād yaḥ kacati svayam / tad eva tena rūpaṃ svaṃ jagad ity avabudhyate

आदाव् एव हि यन् नास्ति कारणासम्भवात् स्वयम् । वर्तमाने ऽपि तन् नास्ति नाशस् स्यात् तत्र कीदृशः

ādāv eva hi yan nāsti kāraṇāsambhavāt svayam / vartamāne 'pi tan nāsti nāśas syāt tatra kīdṛśaḥ

क्वासम्भवद्भूतजाड्यं पृठ्व्यादेर् जडवस्तुनः । कारणं भवितुं शक्तं छायाया आतपो यथा

kvāsambhavadbhūtajāḍyaṃ pṛṭhvyāder jaḍavastunaḥ / kāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyā ātapo yathā

कारणाभावतः कार्यं नेदं तत् किञ्चनोदितम् । यत् तत्कारणम् एवास्ति तद् एवेत्थम् अवस्थितम्

kāraṇābhāvataḥ kāryaṃ nedaṃ tat kiñcanoditam / yat tatkāraṇam evāsti tad evettham avasthitam

अजातम् एव यद् भाति संविदो भानम् एव तत् । यज् जगद् दृश्यते स्वप्ने संवित्कचनम् एव तत्

ajātam eva yad bhāti saṃvido bhānam eva tat / yaj jagad dṛśyate svapne saṃvitkacanam eva tat

संवित्कचनम् एवान्तर् यथा स्वप्नजगद्भ्रमः । सर्गादौ ब्रह्मणि तथा जगत्कचनम् आततम्

saṃvitkacanam evāntar yathā svapnajagadbhramaḥ / sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanam ātatam

यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तत् सद् एवात्मनि स्थितम् । नास्तम् एति न चोदेति जगत् किञ्चित् कदाचन

yad idaṃ dṛśyate kiñcit tat sad evātmani sthitam / nāstam eti na codeti jagat kiñcit kadācana

यथा द्रवत्वं सलिलं स्पन्दत्वं पवनो यथा । यथा प्रकाश आभासो ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा

yathā dravatvaṃ salilaṃ spandatvaṃ pavano yathā / yathā prakāśa ābhāso brahmaiva trijagat tathā

यथा पुरम् इवास्ते ऽन्तर् विद् एव स्वप्नसंविदि । तथा जगद् इवाभाति स्वात्मैव परमात्मनि

yathā puram ivāste 'ntar vid eva svapnasaṃvidi / tathā jagad ivābhāti svātmaiva paramātmani

एवं चेत् तत् कथं ब्रह्मन् सुघनप्रत्ययं वद । इदं दृश्यविषं जातम् असत्स्वप्नानुभूतिवत्

evaṃ cet tat kathaṃ brahman sughanapratyayaṃ vada / idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātam asatsvapnānubhūtivat

सति दृश्ये किल द्रष्टा सति द्रष्टरि दृश्यता । एकसत्त्वे द्वयोर् बन्धो मुक्तिर् एकक्षये द्वयोः

sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā / ekasattve dvayor bandho muktir ekakṣaye dvayoḥ

अत्यन्तासम्भवो यावद् बुद्धो दृश्यस्य नाक्षयः । तावद् द्रष्टुर् अद्रष्टृत्वं न सम्भवति मोक्षदम्

atyantāsambhavo yāvad buddho dṛśyasya nākṣayaḥ / tāvad draṣṭur adraṣṭṛtvaṃ na sambhavati mokṣadam

दृश्यं चेत् सम्भवत्य् आदौ पश्चात् क्षयम् उपागतम् । तद् दृश्यस्मरणानर्थरूपो बन्धो न शाम्यति

dṛśyaṃ cet sambhavaty ādau paścāt kṣayam upāgatam / tad dṛśyasmaraṇānartharūpo bandho na śāmyati

यत्र क्वचन संस्थस्य स्वादर्शस्येव चिद्गतेः । प्रतिबिम्बो लगत्य् एव सर्गस्मृतिमयो ह्य् अयम्

yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ / pratibimbo lagaty eva sargasmṛtimayo hy ayam

आदाव् एव हि नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव चेत् स्वयम् । द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् तत् सम्भवति मुक्तता

ādāv eva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāsty eva cet svayam / draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt tat sambhavati muktatā

तस्माद् असम्भवन्मुक्तेर् मम प्रोत्सार्य युक्तितः । अत्यन्तासम्भवं दृश्ये कथयात्मविदां वर

tasmād asambhavanmukter mama protsārya yuktitaḥ / atyantāsambhavaṃ dṛśye kathayātmavidāṃ vara

असद् एव यथा भाति जगत्सर्गात्मकं तथा । शृण्व् अहं कथया राम दीर्घया कथयामि ते

asad eva yathā bhāti jagatsargātmakaṃ tathā / śṛṇv ahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te

व्यवसायकथावाक्यैर् यावत् तन् नानुवर्णितम् । न विश्राम्यति ते तावद् धृदि पांसुर् यथा ह्रदे

vyavasāyakathāvākyair yāvat tan nānuvarṇitam / na viśrāmyati te tāvad dhṛdi pāṃsur yathā hrade

अत्यन्ताभावम् अस्यास् त्वं जगत्सर्गभ्रमस्थितेः । बुद्ध्वैकध्याननिष्ठात्मा व्यवहारं करिष्यसि

atyantābhāvam asyās tvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ / buddhvaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi

भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचलाचलाः । दृशस् त्वा वेधयिष्यन्ति न महाद्रिम् इवेषवः

bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ / dṛśas tvā vedhayiṣyanti na mahādrim iveṣavaḥ

स एषो ऽस्त्य् एक एवात्मा न द्वितीयास्ति कल्पना । जगद् अत्र यथोत्पन्नं तत् ते वक्ष्यामि राघव

sa eṣo 'sty eka evātmā na dvitīyāsti kalpanā / jagad atra yathotpannaṃ tat te vakṣyāmi rāghava

तस्माद् इमानि सकलानि विजृम्भितानि यो हीदम् अङ्ग सकले सकलं महात्मा । रूपावलोकनमनोमननप्रकाशकोशास्पदं स्वयम् उदेति च लीयते च

tasmād imāni sakalāni vijṛmbhitāni yo hīdam aṅga sakale sakalaṃ mahātmā / rūpāvalokanamanomananaprakāśakośāspadaṃ svayam udeti ca līyate ca

परमार्थवर्णनं नाम सर्गः द्वादशस् सर्गः एतस्मात् परमाच् छान्तात् पदात् परमपावनात् । यथेदम् उत्थितं विश्वं तच् छृणूत्तमया धिया

paramārthavarṇanaṃ nāma sargaḥ dvādaśas sargaḥ etasmāt paramāc chāntāt padāt paramapāvanāt / yathedam utthitaṃ viśvaṃ tac chṛṇūttamayā dhiyā

सुषुप्तं स्वप्नवद् भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत् । सर्वम् एकं च तच् छान्तं तत्र तावत् क्रमं शृणु

suṣuptaṃ svapnavad bhāti bhāti brahmaiva sargavat / sarvam ekaṃ ca tac chāntaṃ tatra tāvat kramaṃ śṛṇu

तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः । सत्तामात्रात्म कचनं यद् अजस्रं स्वभावतः

tasyānantaprakāśātmarūpasyātatacinmaṇeḥ / sattāmātrātma kacanaṃ yad ajasraṃ svabhāvataḥ

तद् आत्मनि स्वयं किञ्चिच् चेत्यताम् इव गच्छति । अगृहीतार्थकं संविदीहामर्शनसूचकम्

tad ātmani svayaṃ kiñcic cetyatām iva gacchati / agṛhītārthakaṃ saṃvidīhāmarśanasūcakam

भाविनामार्थकलनैः किञ्चिदूहितरूपकम् । आकाशाद् अणु शुद्धं च सर्वस्मिन् भाविबोधनम्

bhāvināmārthakalanaiḥ kiñcidūhitarūpakam / ākāśād aṇu śuddhaṃ ca sarvasmin bhāvibodhanam

ततस् सा परमा सत्ता सतीतश् चेतनोन्मुखी । चिन्नामयोग्या भवति किञ्चिल्लभ्यतया तया

tatas sā paramā sattā satītaś cetanonmukhī / cinnāmayogyā bhavati kiñcillabhyatayā tayā

घनसंवेदनात् पश्चाद् भाविजीवादिनामिका । सा भवत्य् आत्मकलना यदा यान्ती परात् पदात्

ghanasaṃvedanāt paścād bhāvijīvādināmikā / sā bhavaty ātmakalanā yadā yāntī parāt padāt

स्वतैकभावनामात्रसारा संसरणोन्मुखी । तदा वस्तुस्वभावेन तन्वस् तिष्ठन्ति ताम् इमाः

svataikabhāvanāmātrasārā saṃsaraṇonmukhī / tadā vastusvabhāvena tanvas tiṣṭhanti tām imāḥ

समनन्तरम् एतस्याः खसत्तोदेति शून्यता । शब्दादिगुणबीजं सा भविष्यदभिधार्थदा

samanantaram etasyāḥ khasattodeti śūnyatā / śabdādiguṇabījaṃ sā bhaviṣyadabhidhārthadā

अहन्तोदेति तदनु सह वै कालसत्तया । भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः

ahantodeti tadanu saha vai kālasattayā / bhaviṣyadabhidhārthe te bījaṃ mukhyaṃ jagatsthiteḥ

तस्याश् शक्तेः परायास् तु स्वसंवेदनमात्रकम् । एतज् जालम् असद्रूपं सद् इवोदेति विस्फुरत्

tasyāś śakteḥ parāyās tu svasaṃvedanamātrakam / etaj jālam asadrūpaṃ sad ivodeti visphurat

एवम्प्रायात्मिका सा चिद् बीजं सङ्कल्पशाखिनः । तत्राप्य् अहङ्कारकरस् स तत्स्पन्दतया मरुत्

evamprāyātmikā sā cid bījaṃ saṅkalpaśākhinaḥ / tatrāpy ahaṅkārakaras sa tatspandatayā marut

चिद् अहन्तावती व्योमशब्दतन्मात्रभावनात् । स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं भवत्य् अलम्

cid ahantāvatī vyomaśabdatanmātrabhāvanāt / svato ghanībhūya śanaiḥ khatanmātraṃ bhavaty alam

भाविनामार्थरूपं तद् बीजं शब्दौघशाखिनः । पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदवृन्दविकारि तत्

bhāvināmārtharūpaṃ tad bījaṃ śabdaughaśākhinaḥ / padavākyapramāṇāḍhyavedavṛndavikāri tat

तस्माद् उदेष्यत्य् अखिला जगच्छ्रीश् शब्दरूपिणः । शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी

tasmād udeṣyaty akhilā jagacchrīś śabdarūpiṇaḥ / śabdaughanirmitārthaughapariṇāmavisāriṇī

चिद् एवम्परिवारा सा जीवशब्देन कथ्यते । भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः

cid evamparivārā sā jīvaśabdena kathyate / bhāviśabdārthajālena bījaṃ bhūtaughaśākhinaḥ

चतुर्दशविधं भूतजातम् आवलिताम्बरम् । जगज्जठरयन्त्रौघं प्रसरिष्यति वै ततः

caturdaśavidhaṃ bhūtajātam āvalitāmbaram / jagajjaṭharayantraughaṃ prasariṣyati vai tataḥ

असम्प्राप्ताभिधासारा चिज् जीवत्वात् स्फुरद्वपुः । या सैव स्पर्शतन्मात्रं भावनाद् भवति क्षणात्

asamprāptābhidhāsārā cij jīvatvāt sphuradvapuḥ / yā saiva sparśatanmātraṃ bhāvanād bhavati kṣaṇāt

पवनस्कन्धविस्तारं बीजं स्पर्शैकशाखिनः । सर्वभूतक्रियास्पन्दस् तस्मात् सम्प्रसरिष्यति

pavanaskandhavistāraṃ bījaṃ sparśaikaśākhinaḥ / sarvabhūtakriyāspandas tasmāt samprasariṣyati

तत्र यश् चिद्विलासेन प्रकाशो ऽनुभवाद् भवेत् । तेजस्तन्मात्रकं तत्तद्भविष्यदभिधार्थदम्

tatra yaś cidvilāsena prakāśo 'nubhavād bhavet / tejastanmātrakaṃ tattadbhaviṣyadabhidhārthadam

तत् सूर्यादिविजृम्भाभिर् बीजम् आलोकशाखिनः । तस्माद् रूपविभेदेन संसारः प्रसरिष्यति

tat sūryādivijṛmbhābhir bījam ālokaśākhinaḥ / tasmād rūpavibhedena saṃsāraḥ prasariṣyati

भवच् चतुर्णाम् अवतस् ततस् सत इवासतः । स्वदनं तस्य सङ्घस्य रसतन्मात्रम् उच्यते

bhavac caturṇām avatas tatas sata ivāsataḥ / svadanaṃ tasya saṅghasya rasatanmātram ucyate

भाविवारिविलासात्म तद् बीजं रसशाखिनः । अन्योऽन्यास्वदनेनास्मात् संसारः प्रसरिष्यति

bhāvivārivilāsātma tad bījaṃ rasaśākhinaḥ / anyo'nyāsvadanenāsmāt saṃsāraḥ prasariṣyati

भविष्यद्गन्धसङ्कल्पनामासौ कलनात्मका । सङ्कल्पात्मा ससौगन्धतन्मात्रत्वं प्रयच्छति

bhaviṣyadgandhasaṅkalpanāmāsau kalanātmakā / saṅkalpātmā sasaugandhatanmātratvaṃ prayacchati

भाविभूगोलकत्वेन बीजम् आकृतिशाखिनः । सर्वाधारात्मनस् तस्मात् संसारः प्रसरिष्यति

bhāvibhūgolakatvena bījam ākṛtiśākhinaḥ / sarvādhārātmanas tasmāt saṃsāraḥ prasariṣyati

चिता विभाव्यमानानि तन्मात्राणि परस्परम् । स्वयं परिणतान्य् अन्तर् अम्बुनीव निरन्तरम्

citā vibhāvyamānāni tanmātrāṇi parasparam / svayaṃ pariṇatāny antar ambunīva nirantaram

तथैतानि विमिश्राणि विविक्तानि पुनर् यथा । न शुद्धान्य् उपलभ्यन्ते सर्वनाशान्तम् एव हि

tathaitāni vimiśrāṇi viviktāni punar yathā / na śuddhāny upalabhyante sarvanāśāntam eva hi

संवित्तिमात्ररूपाणि स्थितानि गगनोदरे । भवन्ति वटजालानि यथा बीजकणान्तरे

saṃvittimātrarūpāṇi sthitāni gaganodare / bhavanti vaṭajālāni yathā bījakaṇāntare

प्रसवं परिपश्यन्ति शतशाखं स्फुरन्ति च । परमाण्वन्तरे मान्ति क्षणात् कल्पीभवन्ति च

prasavaṃ paripaśyanti śataśākhaṃ sphuranti ca / paramāṇvantare mānti kṣaṇāt kalpībhavanti ca

विवर्तम् एव धावन्ति निर्विवर्तानि सन्ति च । चिद्वेदितानि सर्वाणि क्षणात् पिण्डीभवन्ति हि

vivartam eva dhāvanti nirvivartāni santi ca / cidveditāni sarvāṇi kṣaṇāt piṇḍībhavanti hi

तन्मात्रगणम् एतत् सा स्वसङ्कल्पात्मकं चितिः । वेदनावसरे ऽण्वौघम् अनाकारैव पश्यति

tanmātragaṇam etat sā svasaṅkalpātmakaṃ citiḥ / vedanāvasare 'ṇvaugham anākāraiva paśyati

बीजं जगत्सु ननु पञ्चकमात्रम् अस्य बीजं परा व्यवहिता चितिशक्तिर् आद्या । तज्जं तद् एव भवतीति सदानुभूतं चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अतो जगच्छ्रीः

bījaṃ jagatsu nanu pañcakamātram asya bījaṃ parā vyavahitā citiśaktir ādyā / tajjaṃ tad eva bhavatīti sadānubhūtaṃ cinmātram ekam ajam ādyam ato jagacchrīḥ

संसृतिबीजोपदेशो नाम सर्गः त्रयोदशस् सर्गः परमे ब्रह्मणि स्फारे समे समसमस्थितौ । अनुत्पन्ननभस्तेजस्तमस्सत्तादिकात्मनि

saṃsṛtibījopadeśo nāma sargaḥ trayodaśas sargaḥ parame brahmaṇi sphāre same samasamasthitau / anutpannanabhastejastamassattādikātmani

पूर्वं चेत्यत्वकलनं स्वचेत्यांशस्य चेतनात् । उदेति चित्त्वकलनं चितिशक्तित्वचेतनात्

pūrvaṃ cetyatvakalanaṃ svacetyāṃśasya cetanāt / udeti cittvakalanaṃ citiśaktitvacetanāt

ततो जीवत्वकलनं चेत्यसम्पोषचेतनात् । ततो ऽहम्भावकलनं चेत्यैकपरतावशात्

tato jīvatvakalanaṃ cetyasampoṣacetanāt / tato 'hambhāvakalanaṃ cetyaikaparatāvaśāt

ततो बुद्धित्वकलनम् अहन्तापरिणामतः । एतद् एव मनस्तादिशब्दतन्मात्रकादिमत्

tato buddhitvakalanam ahantāpariṇāmataḥ / etad eva manastādiśabdatanmātrakādimat

औच्छून्याद् अन्यतन्मात्रभावनाद् भूतरूपिणः । अयम् इत्थं महागुल्मो जगदादिर् विलोक्यते

aucchūnyād anyatanmātrabhāvanād bhūtarūpiṇaḥ / ayam itthaṃ mahāgulmo jagadādir vilokyate

झगित्य् एव क्रमेणेति स्वप्ने पुरम् इवाकृतम् । महाकाशमहाटव्याम् उद्भूयोद्भूय नश्यताम्

jhagity eva krameṇeti svapne puram ivākṛtam / mahākāśamahāṭavyām udbhūyodbhūya naśyatām

जगत्करञ्जकुञ्जानां बीजम् एतद् अवापजम् । नापेक्षते किञ्चिद् अपि क्षितिवार्यनिलादिकम्

jagatkarañjakuñjānāṃ bījam etad avāpajam / nāpekṣate kiñcid api kṣitivāryanilādikam

एतच् चिदात्मकं पश्चात् किलोर्व्यादि करिष्यति । स्वप्नसंवित्पुरम् इव चिन्मात्रात्मकम् एव तत्

etac cidātmakaṃ paścāt kilorvyādi kariṣyati / svapnasaṃvitpuram iva cinmātrātmakam eva tat

जगदाद्यङ्कुरं यत्रतत्रस्थम् अपि मुञ्चति । जगतः पञ्चकं बीजं पञ्चकस्य चिद् अव्यया

jagadādyaṅkuraṃ yatratatrastham api muñcati / jagataḥ pañcakaṃ bījaṃ pañcakasya cid avyayā

यद् बीजं तत् फलं विद्धि तस्माद् ब्रह्ममयं जगत् । एवम् एष महाकाशे सर्गादौ पञ्चको गणः

yad bījaṃ tat phalaṃ viddhi tasmād brahmamayaṃ jagat / evam eṣa mahākāśe sargādau pañcako gaṇaḥ

चिच्छक्त्याकाशभूतात्मा कल्पितो ऽस्ति न वास्तवः । अनेनोच्छूनताम् एत्य यद् अपीदं वितन्यते

cicchaktyākāśabhūtātmā kalpito 'sti na vāstavaḥ / anenocchūnatām etya yad apīdaṃ vitanyate

तद् अप्य् आकाशरूपात्म कलनात्म न सन्मयम् । न क्वचिन् नाम तत् सिद्धं यद् असिद्धेन साध्यते

tad apy ākāśarūpātma kalanātma na sanmayam / na kvacin nāma tat siddhaṃ yad asiddhena sādhyate

खरूपं यद् विकल्पात्म कथं तत् सत्यताम् इयात् । अथ चेत् पञ्चकं ब्रह्म ब्रह्मात्मकतया तया

kharūpaṃ yad vikalpātma kathaṃ tat satyatām iyāt / atha cet pañcakaṃ brahma brahmātmakatayā tayā

तत् पञ्चकविधिप्रौढो ब्रह्मैव त्रिजगद्भ्रमः । यथा स्फुरति सर्गादाव् एष पञ्चकसम्भवः

tat pañcakavidhiprauḍho brahmaiva trijagadbhramaḥ / yathā sphurati sargādāv eṣa pañcakasambhavaḥ

तथैवाद्येह भूतत्वे याति कारणतां स्वयम् । एवं न जायते किञ्चिज् जगज् जातं च लक्ष्यते

tathaivādyeha bhūtatve yāti kāraṇatāṃ svayam / evaṃ na jāyate kiñcij jagaj jātaṃ ca lakṣyate

स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असत् सद् अनुभूयते । ब्रह्माकाशः पराकाशो जीवाकाशत्वम् आत्मनि

svapnasaṅkalpapuravad asat sad anubhūyate / brahmākāśaḥ parākāśo jīvākāśatvam ātmani

इति वेत्त्य् अवदातात्मा पृथ्व्यादीनाम् असम्भवात् । इत्य् एष जीवः कथितो व्योम्नि खात्मा यथोदितः

iti vetty avadātātmā pṛthvyādīnām asambhavāt / ity eṣa jīvaḥ kathito vyomni khātmā yathoditaḥ

जीवाकाशस् त्व् इमं देहं यथा विन्दति तच् छृणु । जीवाकाशः खम् एवासौ तस्मिंस् तु परमाम्बरे

jīvākāśas tv imaṃ dehaṃ yathā vindati tac chṛṇu / jīvākāśaḥ kham evāsau tasmiṃs tu paramāmbare

अत्र तेजःकणो ऽस्मीति स्वयं चेतति चिन्तया । तम् एवोच्छूनम् इव सद् भावयत्य् आत्मनाम्बरे

atra tejaḥkaṇo 'smīti svayaṃ cetati cintayā / tam evocchūnam iva sad bhāvayaty ātmanāmbare

असद् एव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर् यथा शशम् । तम् एव भावयन् द्रष्टृदृश्यरूपतया स्थितः । एक एव द्विताम् एति स्वप्ने स्वमृतिबोद्धृवत्

asad eva sadākāraṃ saṅkalpendur yathā śaśam / tam eva bhāvayan draṣṭṛdṛśyarūpatayā sthitaḥ / eka eva dvitām eti svapne svamṛtiboddhṛvat

किञ्चित् स्थौल्यम् इवादत्ते ततस् तारकतां विदन् । यथाभावित्वम् अत्रार्थभाविताच् चित्स्वरूपतः

kiñcit sthaulyam ivādatte tatas tārakatāṃ vidan / yathābhāvitvam atrārthabhāvitāc citsvarūpataḥ

ख एव खात्मा सततो ऽप्य् अयं सो ऽहम् इति स्वयम् । चित्त्वात् प्रत्ययम् आदत्ते स्वप्ने त्वम् इव पान्थताम्

kha eva khātmā satato 'py ayaṃ so 'ham iti svayam / cittvāt pratyayam ādatte svapne tvam iva pānthatām

तारकाकारम् आकारं भाविदेहाभिधं ततः । भावयन् याति तद्भावं चित्तं चेत्यार्थताम् इव

tārakākāram ākāraṃ bhāvidehābhidhaṃ tataḥ / bhāvayan yāti tadbhāvaṃ cittaṃ cetyārthatām iva

परित्यज्येव तद् बाह्यं ततस् तारककोटरे । अन्तर् भाति बहिस्स्थो ऽपि पर्वतो मकुरे यथा

parityajyeva tad bāhyaṃ tatas tārakakoṭare / antar bhāti bahisstho 'pi parvato makure yathā

कूपसंस्थं यथा देहं समुद्गकगतं च वा । स्वप्नसङ्कल्पयोस् संविद् वेत्त्य् एवं जीवको ऽणुके

kūpasaṃsthaṃ yathā dehaṃ samudgakagataṃ ca vā / svapnasaṅkalpayos saṃvid vetty evaṃ jīvako 'ṇuke

खरूपतारकान्तस्स्थो जीवो यच् चेतति स्वयम् । तद् एतद् बुद्धिचित्तादि ज्ञानसन्तानरूपकम्

kharūpatārakāntasstho jīvo yac cetati svayam / tad etad buddhicittādi jñānasantānarūpakam

जीवाकाशस् ततस् तत्र तारकाकाशकोशगः । प्रेक्षे ऽहम् इति भावेन द्रष्टुं प्रसरतीव खे

jīvākāśas tatas tatra tārakākāśakośagaḥ / prekṣe 'ham iti bhāvena draṣṭuṃ prasaratīva khe

ततो रन्ध्रद्वयेनेव भाविबाह्याभिधं पुनः । येन पश्यति तन् नेत्रयुग्मं नाम्ना भविष्यति

tato randhradvayeneva bhāvibāhyābhidhaṃ punaḥ / yena paśyati tan netrayugmaṃ nāmnā bhaviṣyati

येन स्पृशति सास्य त्वग् यच् छृणोति श्रुतिस् तु सा । येन जिघ्रति तद् घ्राणं स स्वम् आत्मनि पश्यति

yena spṛśati sāsya tvag yac chṛṇoti śrutis tu sā / yena jighrati tad ghrāṇaṃ sa svam ātmani paśyati

तत् तस्य स्वदनं पश्चाद् रसनाम्नोल्लसिष्यति । यत् स्पन्दति स तद् वायुचेष्टाः कर्मेन्द्रियव्रजम्

tat tasya svadanaṃ paścād rasanāmnollasiṣyati / yat spandati sa tad vāyuceṣṭāḥ karmendriyavrajam

रूपालोकमनस्कारजातम् इत्य् एव भावयन् । आतिवाहिकदेहात्मा तिष्ठत्य् अम्बरम् अम्बरे

rūpālokamanaskārajātam ity eva bhāvayan / ātivāhikadehātmā tiṣṭhaty ambaram ambare

एवम् उच्छूनतां तस्मिन् भावयंस् तेजसः कणे । असत्यं सत्यसङ्काशं ब्रह्मास्ते जीवशब्दधृत्

evam ucchūnatāṃ tasmin bhāvayaṃs tejasaḥ kaṇe / asatyaṃ satyasaṅkāśaṃ brahmāste jīvaśabdadhṛt

इत्थं स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । आतिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः

itthaṃ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ / ātivāhikadehātmā cittadehāmbarākṛtiḥ

स्वकल्पनात आकारम् अण्डसंस्थं प्रपश्यति । कश्चिज् जलगतं वेत्ति कश्चित् सम्राट्स्वरूपिणम्

svakalpanāta ākāram aṇḍasaṃsthaṃ prapaśyati / kaścij jalagataṃ vetti kaścit samrāṭsvarūpiṇam

भाविब्रह्माण्डकलनं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । आत्मगर्भगृहं चित्ताद् यथा सङ्कल्पितात्मकः

bhāvibrahmāṇḍakalanaṃ paśyaty anubhavaty api / ātmagarbhagṛhaṃ cittād yathā saṅkalpitātmakaḥ

देशकालक्रियाद्रव्यकलनावेदनं स तत् । भावयञ् शब्दनिर्माता शब्दैर् बध्नाति कल्पितैः

deśakālakriyādravyakalanāvedanaṃ sa tat / bhāvayañ śabdanirmātā śabdair badhnāti kalpitaiḥ

आतिवाहिकदेहो ऽसाव् इत्य् असत्ये जगद्भ्रमे । असत्य एव कचति स्वप्नेषूड्डयनं यथा

ātivāhikadeho 'sāv ity asatye jagadbhrame / asatya eva kacati svapneṣūḍḍayanaṃ yathā

इत्य् अनुद्भूत एवासौ स्वयम्भूस् स्वयम् उत्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा प्रभुर् आद्यः प्रजापतिः

ity anudbhūta evāsau svayambhūs svayam utthitaḥ / ātivāhikadehātmā prabhur ādyaḥ prajāpatiḥ

एतस्मिन्न् अपि सम्पन्ने ब्रह्माण्डाकारिणि भ्रमे । न किञ्चिद् अपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते

etasminn api sampanne brahmāṇḍākāriṇi bhrame / na kiñcid api sampannaṃ na ca jātaṃ na dṛśyate

तद् ब्रह्माकाशम् आकाशम् एव स्थितम् अशङ्कितम् । सङ्कल्पनगराकारम् एतत् सद् अपि नैव सत्

tad brahmākāśam ākāśam eva sthitam aśaṅkitam / saṅkalpanagarākāram etat sad api naiva sat

अनिर्मितम् अनङ्गं च एतद् खे चित्रम् उत्थितम् । अकृतं चानुभूतं च न सत्यं सत्यवत् स्थितम्

anirmitam anaṅgaṃ ca etad khe citram utthitam / akṛtaṃ cānubhūtaṃ ca na satyaṃ satyavat sthitam