Vana Parva 297 — The Yaksha's questions

स ददर्श हतान्भ्रातॄँल्लोकपालानिव च्युतान् | युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्

विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् | भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान्गतायुषः

स दीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः | बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम् | गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना

यस्य कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत | कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुर्मतेरकृतात्मनः

अथ वा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयं दुरात्मनः | भवेदिति महाबाहुर्बहुधा समचिन्तयत्

तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा | मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत्

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् | कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते

एतेनाध्यवसायेन तत्तोयमवगाढवान् | गाहमानश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो; मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः | त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र; न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः | प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् | पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम्

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च | चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा

विषहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम्

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् | कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम

येनास्म्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः | पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः | मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस्ते महौजसः

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् | यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्य तदा स्थितः

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् | ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम्

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः | मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम्

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयासकृत् | बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै सूदिता मया

प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च

नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् | कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा

यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषः प्रभो | यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम्

किं स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः | कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः | धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् | केन द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान्

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् | धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव | कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव | मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव | कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव | भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः | का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः | वागेका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते

किं स्विदापततां श्रेष्ठं किं स्विन्निपततां वरम् | किं स्वित्प्रतिष्ठमानानां किं स्वित्प्रवदतां वरम्

वर्षमापततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् | गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः | संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः | न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति

किं स्विद्गुरुतरं भूमेः किं स्विदुच्चतरं च खात् | किं स्विच्छीघ्रतरं वायोः किं स्विद्बहुतरं नृणाम्

माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश्च खात् | मनः शीघ्रतरं वायोश्चिन्ता बहुतरी नृणाम्

किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति | कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति | अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते

किं स्वित्प्रवसतो मित्रं किं स्विन्मित्रं गृहे सतः | आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन्मित्रं मरिष्यतः

सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः | आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः

किं स्विदेको विचरति जातः को जायते पुनः | किं स्विद्धिमस्य भैषज्यं किं स्विदावपनं महत्

सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः | अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत्

किं स्विदेकपदं धर्म्यं किं स्विदेकपदं यशः | किं स्विदेकपदं स्वर्ग्यं किं स्विदेकपदं सुखम्

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः | सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदं सुखम्

किं स्विदात्मा मनुष्यस्य किं स्विद्दैवकृतः सखा | उपजीवनं किं स्विदस्य किं स्विदस्य परायणम्

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा | उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम्

धन्यानामुत्तमं किं स्विद्धनानां किं स्विदुत्तमम् | लाभानामुत्तमं किं स्वित्किं सुखानां तथोत्तमम्

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् | लाभानां श्रेष्ठमारोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा

कश्च धर्मः परो लोके कश्च धर्मः सदाफलः | किं नियम्य न शोचन्ति कैश्च सन्धिर्न जीर्यते

आनृशंस्यं परो धर्मस्त्रयीधर्मः सदाफलः | मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः सन्धिर्न जीर्यते

किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति | किं नु हित्वार्थवान्भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत्

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति | कामं हित्वार्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् | श्राद्धं मृतं कथं च स्यात्कथं यज्ञो मृतो भवेत्

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् | मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः

का दिक्किमुदकं प्रोक्तं किमन्नं पार्थ किं विषम् | श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं प्रार्थना विषम् | श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे

व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परन्तप | पुरुषं त्विदानीमाख्याहि यश्च सर्वधनी नरः

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः | यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते

तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च | अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः

व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः | तस्मात्तवैको भ्रातॄणां यमिच्छसि स जीवतु

श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः | व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु

प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् | स कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि

यस्य नागसहस्रेण दशसङ्ख्येन वै बलम् | तुल्यं तं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि

तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव | अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः | अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि

आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् | आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु

धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः | स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः | मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु

यस्य तेऽर्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम् | तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ