Aṃśa 3 — Manvantaras and Vedas

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: कथिता गुरुणा सम्यग् भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादीनां च संस्थानं ज्योतिषाम् अपि विस्तरात्

______________________________________________________ §maitreya uvāca: kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ / sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt

देवादीनां तथा सृष्टिर् ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस् तिर्यग्योनिगतस्य च

devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā / cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca

ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच् च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्य् अशेषाणि श्रोतुम् इच्छाम्य् अनुक्रमात्

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam / manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt

मन्वन्तराधिपांश् चैव शक्रदेवपुरोगमान् । भवता कथितान् एताञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं गुरो

manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān / bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro

§पराशर उवाच: अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्य् अहं भवते सम्यक् कथयामि यथाक्रमम्

§parāśara uvāca: atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai / tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा । उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā / uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā

षड् एते मनवो ऽतीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ / vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादाव् अन्तरं मया । देवास् तत्रर्षयश् चैव यथावत् कथिता मया

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā / devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु । मन्वन्तराधिपान् सम्यग् देवर्षींस् तत्सुतांस् तथा

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu / manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā

पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे । विपश्चित् तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन् महाबलः

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare / vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ

ऊर्जः स्तम्भस् तथा प्राणो दत्तोलिर् ऋषभस् तथा । निश्चरश् चार्वरीवांश् च तत्र सप्तर्षयो ऽभवन्

ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā / niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan

चैत्रकिंपुरुषाद्याश् च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयम् एतत् कथितम् अन्तरं शृणु चोत्तरम्

caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu / dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram

तृतीये ऽप्य् अन्तरे ब्रह्मन्न् उत्तमो नाम यो मनुः । सुशान्तिर् नाम देवेन्द्रो मैत्रेयाभूत् सुरेश्वरः

tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ / suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ

सुधामानस् तथा सत्याः शिवाश् चासन् प्रतर्दनाः । वशवर्तिनश् च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ / vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ

वसिष्ठतनयास् तत्र सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् । अजः परशुदिव्याद्यास् तथोत्तममनोः सुताः

vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan / ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ

तामसस्यान्तरे देवाः सुरूपा हरयस् तथा । सत्याश् च सुधियश् चैव सप्तविंशतिका गणाः

tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā / satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ

शिबिर् इन्द्रस् तथा चासीच् शतयज्ञोपलक्षणः । सप्तर्षयश् च ये तेषां तत्र नामानि मे शृणु

śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ / saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu

ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकस् तथा । पीवरश् चर्षयो ह्य् एते सप्त तत्रापि चान्तरे

jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā / pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare

नरः ख्यातिः शान्तहयो जानुजङ्घादयस् तथा । पुत्रास् तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः

naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā / putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ

पञ्चमे चापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः । मनुर् विभुश् च तत्रेन्द्रो देवांश् चैवान्तरे शृणु

pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ / manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः ससुमेधसः । एते देवगणास् तत्र चतुर्दश चतुर्दश

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ / ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa

हिरण्यरोमा वेदश्रीर् ऊर्ध्वबाहुस् तथापरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश् च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ / vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ / ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare

बलबन्धुः सुसंभाव्यः सत्यकाद्याश् च तत्सुताः । नरेन्द्राः सुमहावीर्या बभूवुर् मुनिसत्तम

balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ / narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama

स्वारोचिषश् चोत्तमश् च तामसो रैवतस् तथा । प्रियव्रतान्वया ह्य् एते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā / priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

विष्णुम् आराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः । मन्वन्तराधिपान् एतांल् लब्धवान् आत्मवंशजान्

viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ / manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच् चाक्षुषाख्यस् तथा मनुः । मनोजवस् तथैवेन्द्रो देवान् अपि निबोध मे

ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ / manojavas tathaivendro devān api nibodha me

आप्याः प्रसूता भव्याश् च पृथुगाश् च दिवौकसः । महानुभावा लेखाश् च पञ्चैते ह्य् अष्टका गणाः

āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ / mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ

सुमेधा विरजाश् चैव हविष्मान् उत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तासन्न् इति चर्षयः

sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ / atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन्

ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ / cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan

विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः संवर्तते धीमान् साम्प्रतं सप्तमे ऽन्तरे

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ / manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare

आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश् चात्र महामुने । पुरंदरस् तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः

ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune / puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ

वसिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर् जमदग्निः सगौतमः । विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो ऽत्र तु

vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ / viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu

इक्ष्वाकुश् च नृगश् चैव धृष्टः शर्यातिर् एव च । नरिष्यन्तश् च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च

ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca / nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca

करूषश् च पृषध्रश् च वसुमांल् लोकविश्रुतः । मनोर् वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ / manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ

विष्णुशक्तिर् अनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । मन्वन्तरेष्व् अशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति

viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā / manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati

अंशेन तस्या जज्ञे ऽसौ यज्ञः स्वायंभुवे ऽन्तरे । आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमे ऽन्तरे

aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare / ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare

ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्य् अजितस् तुषितैः सह

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare / tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha

औत्तमे ह्य् अन्तरे चापि तुषितस् तु पुनः स वै । सत्यायाम् अभवत् सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः

auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai / satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनर् एव हि । हर्यायां हरिभिः सार्धं हरिर् एव बभूव ह

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi / haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha

रैवते ऽप्य् अन्तरे देवः संभूत्यां मानसो ऽभवत् । संभूतो राजसैः सार्धं देवैर् देववरो हरिः

raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat / saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ

चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायाम् असौ जज्ञे वैकुण्ठैर् दैवतैः सह

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ / vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha

मन्वन्तरे तु संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज । वामनः कश्यपाद् विष्णुर् अदित्यां संबभूव ह

manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija / vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha

त्रिभिः क्रमैर् इमांल् लोकाञ् जित्वा येन महात्मना । पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā / puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam

इत्य् एतास् तनवस् तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै । सप्तस्व् एवाभवन् विप्र याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai / saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

यस्माद् विष्टम् इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात् स प्रोच्यते विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात्

yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ / tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt

सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश् च । इन्द्रश् च यो यस् त्रिदशेशभूतो विष्णोर् अशेषास् तु विभूतयस् ताः

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca / indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: प्रोक्तान्य् एतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै । भविष्याण्य् अपि विप्रर्षे ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि

______________________________________________________ §maitreya uvāca: proktāny etāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai / bhaviṣyāṇy api viprarṣe mamākhyātuṃ tvam arhasi

§पराशर उवाच: सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत् तनया विश्वकर्मणः । मनुर् यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने

§parāśara uvāca: sūryasya patnī saṃjñābhūt tanayā viśvakarmaṇaḥ / manur yamo yamī caiva tadapatyāni vai mune

असहन्ती तु सा भर्तुस् तेजश् छायां युयोज वै । भर्तुः शुश्रूषणे ऽरण्यं स्वयं च तपसे ययौ

asahantī tu sā bhartus tejaś chāyāṃ yuyoja vai / bhartuḥ śuśrūṣaṇe 'raṇyaṃ svayaṃ ca tapase yayau

संज्ञेयम् इत्य् अथार्कश् च छायायाम् आत्मजत्रयम् । शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्य् अजीजनत्

saṃjñeyam ity athārkaś ca chāyāyām ātmajatrayam / śanaiścaraṃ manuṃ cānyaṃ tapatīṃ cāpy ajījanat

छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा । तदान्येयम् असौ बुद्धिर् इत्य् आसीद् यमसूर्ययोः

chāyāsaṃjñā dadau śāpaṃ yamāya kupitā yadā / tadānyeyam asau buddhir ity āsīd yamasūryayoḥ

ततो विवस्वान् आख्याते तयैवारण्यसंस्थिताम् । समाधिदृष्ट्या ददृशे ताम् अश्वां तपसि स्थिताम्

tato vivasvān ākhyāte tayaivāraṇyasaṃsthitām / samādhidṛṣṭyā dadṛśe tām aśvāṃ tapasi sthitām

वाजिरूपधरः सो ऽपि तस्यां देवाव् अथाश्विनौ । जनयाम् आस रेवन्तं रेतसो ऽन्ते च भास्करः

vājirūpadharaḥ so 'pi tasyāṃ devāv athāśvinau / janayām āsa revantaṃ retaso 'nte ca bhāskaraḥ

आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः । तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह

āninye ca punaḥ saṃjñāṃ svasthānaṃ bhagavān raviḥ / tejasaḥ śamanaṃ cāsya viśvakarmā cakāra ha

भ्रमम् आरोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोविशातनम् । कृतवान् अष्टमं भागं न व्यशातयताव्ययम्

bhramam āropya sūryaṃ tu tasya tejoviśātanam / kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ na vyaśātayatāvyayam

यत् सूर्याद् वैष्णवं तेजः शातितं विश्वकर्मणा । जाज्वल्यमानम् अपतत् तद् भूमौ मुनिसत्तम

yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ śātitaṃ viśvakarmaṇā / jājvalyamānam apatat tad bhūmau munisattama

त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् । त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च

tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat / triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca

शक्तिं गुहस्य देवानाम् अन्येषां च यद् आयुधम् । तत् सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत्

śaktiṃ guhasya devānām anyeṣāṃ ca yad āyudham / tat sarvaṃ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat

छायासंज्ञासुतो यो ऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः । पूर्वजस्य सवर्णो ऽसौ सावर्णिस् तेन कथ्यते

chāyāsaṃjñāsuto yo 'sau dvitīyaḥ kathito manuḥ / pūrvajasya savarṇo 'sau sāvarṇis tena kathyate

तस्य मन्वन्तरं ह्य् एतत् सावर्णिकम् अथाष्टमम् । तच् छृणुष्व महाभाग भविष्यं कथयामि ते

tasya manvantaraṃ hy etat sāvarṇikam athāṣṭamam / tac chṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyaṃ kathayāmi te

सावर्णिस् तु मनुर् यो ऽसौ मैत्रेय भविता ततः । सुतपाश् चामिताभाश् च मुख्याश् चापि तदा सुराः

sāvarṇis tu manur yo 'sau maitreya bhavitā tataḥ / sutapāś cāmitābhāś ca mukhyāś cāpi tadā surāḥ

तेषां गणस् तु देवानाम् एकैको विंशकः स्मृतः । सप्तर्षीन् अपि वक्ष्यामि भविष्यान् मुनिसत्तम

teṣāṃ gaṇas tu devānām ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ / saptarṣīn api vakṣyāmi bhaviṣyān munisattama

दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रौणिस् तथापरः । मत्पुत्रश् च तथा व्यास ऋश्यशृङ्गश् च सप्तमः

dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo drauṇis tathāparaḥ / matputraś ca tathā vyāsa ṛśyaśṛṅgaś ca saptamaḥ

विष्णुप्रसादाद् अनघः पातालान्तरगोचरः । विरोचनसुतस् तेषां बलिर् इन्द्रो भविष्यति

viṣṇuprasādād anaghaḥ pātālāntaragocaraḥ / virocanasutas teṣāṃ balir indro bhaviṣyati

विरजाश् चार्वरीवंश् च निर्मोहाद्यास् तथापरे । सावर्णेस् तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः

virajāś cārvarīvaṃś ca nirmohādyās tathāpare / sāvarṇes tu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ

नवमो दक्षसावर्णिर् मैत्रेय भविता मनुः

navamo dakṣasāvarṇir maitreya bhavitā manuḥ

पारा मरीचिगर्भाश् च सुधर्माणस् तथा त्रिधा । भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः

pārā marīcigarbhāś ca sudharmāṇas tathā tridhā / bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ

तेषाम् इन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्य् अद्भुतो द्विज

teṣām indro mahāvīryo bhaviṣyaty adbhuto dvija

सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर् मेधातिथिस् तथा । ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस् तत्रैते च महर्षयः

savano dyutimān bhavyo vasur medhātithis tathā / jyotiṣmān saptamaḥ satyas tatraite ca maharṣayaḥ

धृतकेतुर् दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः । पृथुश्रवाद्याश् च तथा दक्षसावर्णिकात्मजाः

dhṛtaketur dīptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ / pṛthuśravādyāś ca tathā dakṣasāvarṇikātmajāḥ

दशमो ब्रह्मसावर्णिर् भविष्यति मुने मनुः । सुधामानो विरुद्धाश् च शतसंख्यास् तथा सुराः

daśamo brahmasāvarṇir bhaviṣyati mune manuḥ / sudhāmāno viruddhāś ca śatasaṃkhyās tathā surāḥ

तेषाम् इन्द्रश् च भविता शान्तिर् नाम महाबलः । सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तदा ताञ् छृणुष्व च

teṣām indraś ca bhavitā śāntir nāma mahābalaḥ / saptarṣayo bhaviṣyanti ye tadā tāñ chṛṇuṣva ca

हविष्मान् सुकृतिः सत्यो ह्य् अपांमूर्तिस् तथापरः । नाभागो ऽप्रतिमौजाश् च सत्यकेतुस् तथैव च

haviṣmān sukṛtiḥ satyo hy apāṃmūrtis tathāparaḥ / nābhāgo 'pratimaujāś ca satyaketus tathaiva ca

सुक्षेत्रश् चोत्तमौजाश् च भूरिषेणादयो दश । ब्रह्मसावर्णिपुत्रास् तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम्

sukṣetraś cottamaujāś ca bhūriṣeṇādayo daśa / brahmasāvarṇiputrās tu rakṣiṣyanti vasuṃdharām

एकादशश् च भविता धर्मसावर्णिको मनुः

ekādaśaś ca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ

विहंगमाः कामगमा निर्माणरुचयस् तथा । गणास् त्व् एते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् । एकैकस् त्रिंशकस् तेषां गणश् चेन्द्रश् च वै वृषः

vihaṃgamāḥ kāmagamā nirmāṇarucayas tathā / gaṇās tv ete tadā mukhyā devānāṃ ca bhaviṣyatām / ekaikas triṃśakas teṣāṃ gaṇaś cendraś ca vai vṛṣaḥ

निश्चरश् चाग्नितेजाश् च वपुष्मान् विष्णुर् आरुणिः । हविष्मान् अनघश् चैते भव्याः सप्तर्षयस् तथा

niścaraś cāgnitejāś ca vapuṣmān viṣṇur āruṇiḥ / haviṣmān anaghaś caite bhavyāḥ saptarṣayas tathā

सर्वगः सर्वधर्मा च देवानीकादयस् तथा । भविष्यन्ति मनोस् तस्य तनयाः पृथिवीश्वराः

sarvagaḥ sarvadharmā ca devānīkādayas tathā / bhaviṣyanti manos tasya tanayāḥ pṛthivīśvarāḥ

रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भविता द्वादशो मनुः । ऋतधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान्

rudraputras tu sāvarṇir bhavitā dvādaśo manuḥ / ṛtadhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān

हरिता लोहिता देवास् तथा सुमनसो द्विज । सुकर्माणः सुपाराश् च दशकाः पञ्च वै गणाः

haritā lohitā devās tathā sumanaso dvija / sukarmāṇaḥ supārāś ca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ

तपस्वी सुतपाश् चैव तपोमूर्तिस् तपोरतिः । तपोधृतिर् द्युतिश् चान्यः सप्तमस् तु तपोधनः

tapasvī sutapāś caiva tapomūrtis taporatiḥ / tapodhṛtir dyutiś cānyaḥ saptamas tu tapodhanaḥ

देववान् उपदेवश् च देवश्रेष्ठादयस् तथा । मनोस् तस्य महावीर्या भविष्यन्ति सुता नृपाः

devavān upadevaś ca devaśreṣṭhādayas tathā / manos tasya mahāvīryā bhaviṣyanti sutā nṛpāḥ

त्रयोदशो रौच्यनामा भविष्यति मुने मनुः

trayodaśo raucyanāmā bhaviṣyati mune manuḥ

सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस् तथा सुराः । त्रयस् त्रिंशद्विभेदास् ते देवानां ये तु वै गणाः

sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇas tathā surāḥ / trayas triṃśadvibhedās te devānāṃ ye tu vai gaṇāḥ

दिवस्पतिर् महावीर्यस् तेषाम् इन्द्रो भविष्यति

divaspatir mahāvīryas teṣām indro bhaviṣyati

निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च निष्प्रकम्पो निरुत्सुकः । धृतिमान् अव्ययश् चान्यः सप्तमः सुतपा मुनिः । सप्तर्षयस् त्व् इमे तस्य पुत्रान् अपि निबोध मे

nirmohas tattvadarśī ca niṣprakampo nirutsukaḥ / dhṛtimān avyayaś cānyaḥ saptamaḥ sutapā muniḥ / saptarṣayas tv ime tasya putrān api nibodha me

चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षितः

citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣitaḥ

भौत्यश् चतुर्दशश् चात्र मैत्रेय भविता मनुः । शुचिर् इन्द्रः सुरगणास् तत्र पञ्च शृणुष्व तान्

bhautyaś caturdaśaś cātra maitreya bhavitā manuḥ / śucir indraḥ suragaṇās tatra pañca śṛṇuṣva tān

चाक्षुषाश् च पवित्राश् च कनिष्ठा भ्राजिरास् तथा । वाचावृद्धाश् च वै देवाः सप्तर्षीन् अपि मे शृणु

cākṣuṣāś ca pavitrāś ca kaniṣṭhā bhrājirās tathā / vācāvṛddhāś ca vai devāḥ saptarṣīn api me śṛṇu

अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधो ऽग्नीध्र एव च । युक्तस् तथा जितश् चान्यो मनुपुत्रान् अतः शृणु

agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadho 'gnīdhra eva ca / yuktas tathā jitaś cānyo manuputrān ataḥ śṛṇu

ऊरुगम्भीरबुध्नाद्या मनोस् तस्य सुता नृपाः । कथिता मुनिशार्दूल पालयिष्यन्ति ये महीम्

ūrugambhīrabudhnādyā manos tasya sutā nṛpāḥ / kathitā muniśārdūla pālayiṣyanti ye mahīm

चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः । प्रवर्तयन्ति तान् एत्य भुवि सप्तर्षयो दिवः

caturyugānte vedānāṃ jāyate kila viplavaḥ / pravartayanti tān etya bhuvi saptarṣayo divaḥ

कृते कृते स्मृतेर् विप्र प्रणेता जायते मनुः । देवा यज्ञभुजस् ते तु यावन् मन्वन्तरं तु तत्

kṛte kṛte smṛter vipra praṇetā jāyate manuḥ / devā yajñabhujas te tu yāvan manvantaraṃ tu tat

भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन् मन्वन्तरं तु तैः । तदन्वयोद्भवैश् चैव तावद् भूः परिपाल्यते

bhavanti ye manoḥ putrā yāvan manvantaraṃ tu taiḥ / tadanvayodbhavaiś caiva tāvad bhūḥ paripālyate

मनुः सप्तर्षयो देवा भूपालाश् च मनोः सुताः । मन्वन्तरे भवन्त्य् एते शक्रश् चैवाधिकारिणः

manuḥ saptarṣayo devā bhūpālāś ca manoḥ sutāḥ / manvantare bhavanty ete śakraś caivādhikāriṇaḥ

चतुर्दशभिर् एतैस् तु गतैर् मन्वन्तरैर् द्विज । सहस्रयुगपर्यन्तः कल्पो निःशेष उच्यते

caturdaśabhir etais tu gatair manvantarair dvija / sahasrayugaparyantaḥ kalpo niḥśeṣa ucyate

तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम । ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहाव् अम्बुसंप्लवे

tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama / brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāv ambusaṃplave

त्रैलोक्यम् अखिलं ग्रस्त्वा भगवान् आदिकृद् विभुः । स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः

trailokyam akhilaṃ grastvā bhagavān ādikṛd vibhuḥ / svamāyāsaṃsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ

ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्य् अव्ययात्मा कल्पे कल्पे रजोगुणः

tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṃ tathā punaḥ / sṛṣṭiṃ karoty avyayātmā kalpe kalpe rajoguṇaḥ

मनवो भूभुजः सेन्द्रा देवाः सप्तर्षयस् तथा । सात्त्विको ऽंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम

manavo bhūbhujaḥ sendrā devāḥ saptarṣayas tathā / sāttviko 'ṃśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama

चतुर्युगे ऽप्य् असौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षणः । युगव्यवस्थां कुरुते यथा मैत्रेय तच् छृणु

caturyuge 'py asau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣaṇaḥ / yugavyavasthāṃ kurute yathā maitreya tac chṛṇu

कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः

kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk / dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ

चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायाम् अपि स प्रभुः । दुष्टानां निग्रहं कुर्वन् परिपाति जगत्त्रयम्

cakravartisvarūpeṇa tretāyām api sa prabhuḥ / duṣṭānāṃ nigrahaṃ kurvan paripāti jagattrayam

वेदम् एकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर् विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक्

vedam ekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā śākhāśatair vibhuḥ / karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk

वेदांस् तु द्वापरे व्यस्य कलेर् अन्ते पुनर् हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान् मार्गे स्थापयति प्रभुः

vedāṃs tu dvāpare vyasya kaler ante punar hariḥ / kalkisvarūpī durvṛttān mārge sthāpayati prabhuḥ

एवम् एष जगत् सर्वं परिपाति करोति च । हन्ति चान्तेष्व् अनन्तात्मा नास्त्य् अस्माद् व्यतिरेकि यत्

evam eṣa jagat sarvaṃ paripāti karoti ca / hanti cānteṣv anantātmā nāsty asmād vyatireki yat

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान् महात्मनः । तद् अत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस् तव

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvabhūtān mahātmanaḥ / tad atrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitas tava

मन्वन्तराण्य् अशेषाणि कथितानि मया तव । मन्वन्तराधिपांश् चैव किम् अन्यत् कथयामि ते

manvantarāṇy aśeṣāṇi kathitāni mayā tava / manvantarādhipāṃś caiva kim anyat kathayāmi te

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: ज्ञातम् एतन् मया त्वत्तो यथा सर्वम् इदं जगत् । विष्णुर् विष्णौ विष्णुतश् च न परं विद्यते ततः

______________________________________________________ §maitreya uvāca: jñātam etan mayā tvatto yathā sarvam idaṃ jagat / viṣṇur viṣṇau viṣṇutaś ca na paraṃ vidyate tataḥ

एतत् तु श्रोतुम् इच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना । वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगे युगे

etat tu śrotum icchāmi vyastā vedā mahātmanā / vedavyāsasvarūpeṇa yathā tena yuge yuge

यस्मिन् यस्मिन् युगे व्यासो यो य आसीन् महामुने । तं तम् आचक्ष्व भगवञ् शाखाभेदांश् च मे वद

yasmin yasmin yuge vyāso yo ya āsīn mahāmune / taṃ tam ācakṣva bhagavañ śākhābhedāṃś ca me vada

§पराशर उवाच: वेदद्रुमस्य मैत्रेय शाखाभेदैः सहस्रशः । न शक्यो विस्तरो वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्

§parāśara uvāca: vedadrumasya maitreya śākhābhedaiḥ sahasraśaḥ / na śakyo vistaro vaktuṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tam

द्वापरे द्वापरे विष्णुर् व्यासरूपी महामुने । वेदम् एकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः

dvāpare dvāpare viṣṇur vyāsarūpī mahāmune / vedam ekaṃ sa bahudhā kurute jagato hitaḥ

वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणाम् अवेक्ष्य च । हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान् करोति सः

vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇām avekṣya ca / hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedān karoti saḥ

यया स कुरुते तन्वा वेदम् एकं पृथक् प्रभुः । वेदव्यासाभिधाना तु सा मूर्तिर् मधुविद्विषः

yayā sa kurute tanvā vedam ekaṃ pṛthak prabhuḥ / vedavyāsābhidhānā tu sā mūrtir madhuvidviṣaḥ

यस्मिन् मन्वन्तरे ये ये व्यासास् तांस् तान् निबोध मे । यथा च भेदः शाखानां व्यासेन क्रियते मुने

yasmin manvantare ye ye vyāsās tāṃs tān nibodha me / yathā ca bhedaḥ śākhānāṃ vyāsena kriyate mune

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः । वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् द्वापरेषु पुनः पुनः

aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedo vyasto maharṣibhiḥ / vaivasvate 'ntare tasmin dvāpareṣu punaḥ punaḥ

वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशति सत्तम । चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनः पुनः

vedavyāsā vyatītā ye aṣṭāviṃśati sattama / caturdhā yaiḥ kṛto vedo dvāpareṣu punaḥ punaḥ

द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा । द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā / dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ

तृतीये चोशना व्यासश् चतुर्थे च बृहस्पतिः । सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः

tṛtīye cośanā vyāsaś caturthe ca bṛhaspatiḥ / savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश् चाष्टमे स्मृतः । सारस्वतश् च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaś cāṣṭame smṛtaḥ / sārasvataś ca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ

एकादशे तु त्रिवृषा भारद्वाजस् ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशे

ekādaśe tu trivṛṣā bhāradvājas tataḥ param / trayodaśe cāntarikṣo varṇī cāpi caturdaśe

त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनंजयः । क्रतुंजयः सप्तदशे ऋणज्यो ऽष्टादशे स्मृतः

trayyāruṇaḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanaṃjayaḥ / kratuṃjayaḥ saptadaśe ṛṇajyo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ

ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजात् तु गौतमः । गौतमाद् उत्तमो व्यासो हर्यात्मा यो ऽभिधीयते

tato vyāso bharadvājo bharadvājāt tu gautamaḥ / gautamād uttamo vyāso haryātmā yo 'bhidhīyate

अथ हर्यात्मनो वेनः स्मृतो वाजश्रवास् तु यः । सोमः शुष्मायणस् तस्मात् तृणबिन्दुर् इति स्मृतः

atha haryātmano venaḥ smṛto vājaśravās tu yaḥ / somaḥ śuṣmāyaṇas tasmāt tṛṇabindur iti smṛtaḥ

ऋक्षो ऽभूद् भार्गवस् तस्माद् वाल्मीकिर् यो ऽभिधीयते । तस्माद् अस्मत्पिता शक्तिर् व्यासस् तस्माद् अहं मुने

ṛkṣo 'bhūd bhārgavas tasmād vālmīkir yo 'bhidhīyate / tasmād asmatpitā śaktir vyāsas tasmād ahaṃ mune

जातुकर्णो ऽभवन् मत्तः कृष्णद्वैपायनस् ततः । अष्टाविंशतिर् इत्य् एते वेदव्यासाः पुरातनाः

jātukarṇo 'bhavan mattaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tataḥ / aṣṭāviṃśatir ity ete vedavyāsāḥ purātanāḥ

एको वेदश् चतुर्धा तु यैः कृतो द्वापरादिषु

eko vedaś caturdhā tu yaiḥ kṛto dvāparādiṣu

भविष्ये द्वापरे चापि द्रौणिर् व्यासो भविष्यति । व्यतीते मम पुत्रे ऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुनौ

bhaviṣye dvāpare cāpi drauṇir vyāso bhaviṣyati / vyatīte mama putre 'smin kṛṣṇadvaipāyane munau

ध्रुवम् एकाक्षरं ब्रह्म ओम् इत्य् एवं व्यवस्थितम् । बृहत्वाद् बृंहणत्वाच् च तद् ब्रह्मेत्य् अभिधीयते

dhruvam ekākṣaraṃ brahma om ity evaṃ vyavasthitam / bṛhatvād bṛṃhaṇatvāc ca tad brahmety abhidhīyate

प्रणवावस्थितं नित्यं भूर् भुवः स्वर् इतीर्यते । ऋग्यजुःसामाथर्वाणं यत् तस्मै ब्रह्मणे नमः

praṇavāvasthitaṃ nityaṃ bhūr bhuvaḥ svar itīryate / ṛgyajuḥsāmātharvāṇaṃ yat tasmai brahmaṇe namaḥ

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत् तत् कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

jagataḥ pralayotpattau yat tat kāraṇasaṃjñitam / mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

अगाधापारम् अक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् । संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

agādhāpāram akṣayyaṃ jagatsaṃmohanālayam / saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् । यत् तद् अव्यक्तम् अमृतं प्रवृत्तिर् ब्रह्म शाश्वतम्

sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām / yat tad avyaktam amṛtaṃ pravṛttir brahma śāśvatam

प्रधानम् आत्मयोनिश् च गुहासत्त्वं च शब्द्यते । अविभागं तथा शुक्रम् अक्षरं बहुधात्मकम्

pradhānam ātmayoniś ca guhāsattvaṃ ca śabdyate / avibhāgaṃ tathā śukram akṣaraṃ bahudhātmakam

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यम् एव नमो नमः । यद् रूपं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः

paramabrahmaṇe tasmai nityam eva namo namaḥ / yad rūpaṃ vāsudevasya paramātmasvarūpiṇaḥ

एतद् ब्रह्म त्रिधाभेदम् अभेदम् अपि स प्रभुः । सर्वभूतेष्व् अभेदो ऽसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः

etad brahma tridhābhedam abhedam api sa prabhuḥ / sarvabhūteṣv abhedo 'sau bhidyate bhinnabuddhibhiḥ

स ऋङ्मयः साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः । ऋग्यजुःसामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्

sa ṛṅmayaḥ sāmamayaḥ sarvātmā sa yajurmayaḥ / ṛgyajuḥsāmasārātmā sa evātmā śarīriṇām

स भिद्यते वेदमयः स वेदं करोति भेदैर् बहुभिः सशाखम् । शाखाप्रणेता स समस्तशाखा ज्ञानस्वरूपो भगवान् अनन्तः

sa bhidyate vedamayaḥ sa vedaṃ karoti bhedair bahubhiḥ saśākham / śākhāpraṇetā sa samastaśākhā jñānasvarūpo bhagavān anantaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसंमितः । ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो ऽयं सर्वकामधुक्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ādyo vedaś catuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ / tato daśaguṇaḥ kṛtsno yajño 'yaṃ sarvakāmadhuk

ततो ऽत्र मत्सुतो व्यासो ऽष्टाविंशतितमे ऽन्तरे । वेदम् एकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रभुः

tato 'tra matsuto vyāso 'ṣṭāviṃśatitame 'ntare / vedam ekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajat prabhuḥ

यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता । वेदास् तथा समस्तैस् तैर् व्यस्ता व्यासैस् तथा मया

yathā tu tena vai vyastā vedavyāsena dhīmatā / vedās tathā samastais tair vyastā vyāsais tathā mayā

तद् अनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्विजोत्तम । चतुर्युगेषु रचितान् समस्तेष्व् अवधारय

tad anenaiva vedānāṃ śākhābhedān dvijottama / caturyugeṣu racitān samasteṣv avadhāraya

कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । को ऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महाभारतकृद् भवेत्

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum / ko 'nyo hi bhuvi maitreya mahābhāratakṛd bhavet

तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना । द्वापरे ह्य् अत्र मैत्रेय तन् मे शृणु यथार्थतः

tena vyastā yathā vedā matputreṇa mahātmanā / dvāpare hy atra maitreya tan me śṛṇu yathārthataḥ

ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे । अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान्

brahmaṇā codito vyāso vedān vyastuṃ pracakrame / atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedapāragān

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः । वैशम्पायननामानं यजुर्वेदस्य चाग्रहीत्

ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ / vaiśampāyananāmānaṃ yajurvedasya cāgrahīt

जैमिनिं सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् । सुमन्तुस् तस्य शिष्यो ऽभूद् वेदव्यासस्य धीमतः

jaiminiṃ sāmavedasya tathaivātharvavedavit / sumantus tasya śiṣyo 'bhūd vedavyāsasya dhīmataḥ

रोमहर्षणनामानं महाबुद्धिं महामुनिः । सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहासपुराणयोः

romaharṣaṇanāmānaṃ mahābuddhiṃ mahāmuniḥ / sūtaṃ jagrāha śiṣyaṃ sa itihāsapurāṇayoḥ

श्२,द्७,ग्३ इन्स्।: एक आसीद् यजुर्वेदस् तं चतुर्धा व्यकल्पयत् । चातुर्होत्रम् अभूद् यस्मिंस् तेन यज्ञम् अथाकरोत्

Ś2,D7,G3 ins.: eka āsīd yajurvedas taṃ caturdhā vyakalpayat / cāturhotram abhūd yasmiṃs tena yajñam athākarot

आध्वर्यवं यजुर्भिस् तु ऋग्भिर् होत्रं तथा मुनिः । औद्गात्रं सामभिश् चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्य् अथर्वभिः

ādhvaryavaṃ yajurbhis tu ṛgbhir hotraṃ tathā muniḥ / audgātraṃ sāmabhiś cakre brahmatvaṃ cāpy atharvabhiḥ

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् मुनिः । यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān muniḥ / yajūṃṣi ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca sāmabhiḥ

राज्ञस् त्व् अथर्ववेदेन सर्वकर्माणि स प्रभुः । कारयाम् आस मैत्रेय ब्रह्मत्वं च यथास्थितिः

rājñas tv atharvavedena sarvakarmāṇi sa prabhuḥ / kārayām āsa maitreya brahmatvaṃ ca yathāsthitiḥ

सो ऽयम् एको महावेदतरुस् तेन पृथक्कृतः । चतुर्धा तु ततो जातं वेदपादपकाननम्

so 'yam eko mahāvedatarus tena pṛthakkṛtaḥ / caturdhā tu tato jātaṃ vedapādapakānanam

बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋग्वेदपादपम् । इन्द्रप्रमतये प्रादाद् बाष्कलाय च संहिते

bibheda prathamaṃ vipra paila ṛgvedapādapam / indrapramataye prādād bāṣkalāya ca saṃhite

चतुर्धा स बिभेदाथ बाष्कलो निजसंहिताम् । बौध्यादिभ्यो ददौ तास् तु शिष्येभ्यः स महामतिः

caturdhā sa bibhedātha bāṣkalo nijasaṃhitām / baudhyādibhyo dadau tās tu śiṣyebhyaḥ sa mahāmatiḥ

बौध्याग्निमाठरौ तद्वद् याज्ञवल्क्यपराशरौ । प्रतिशाखास् तु शाखायास् तस्यास् ते जगृहुर् मुने

baudhyāgnimāṭharau tadvad yājñavalkyaparāśarau / pratiśākhās tu śākhāyās tasyās te jagṛhur mune

इन्द्रप्रमतिर् एकां तु संहितां स्वसुतं ततः । माण्डुकेयं महात्मानं मैत्रेयाध्यापयत् तदा

indrapramatir ekāṃ tu saṃhitāṃ svasutaṃ tataḥ / māṇḍukeyaṃ mahātmānaṃ maitreyādhyāpayat tadā

तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुत्रशिष्यान् क्रमाद् ययौ

tasya śiṣyapraśiṣyebhyaḥ putraśiṣyān kramād yayau

वेदमित्रस् तु शाकल्यः संहितां ताम् अधीतवान् । चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः

vedamitras tu śākalyaḥ saṃhitāṃ tām adhītavān / cakāra saṃhitāḥ pañca śiṣyebhyaḥ pradadau ca tāḥ

तस्य शिष्यास् तु ये पञ्च तेषां नामानि मे शृणु । मुद्गलो गालवश् चैव वात्स्यः शालीय एव च । शिशिरः पञ्चमश् चासीत् मैत्रेय सुमहामुनिः

tasya śiṣyās tu ye pañca teṣāṃ nāmāni me śṛṇu / mudgalo gālavaś caiva vātsyaḥ śālīya eva ca / śiśiraḥ pañcamaś cāsīt maitreya sumahāmuniḥ

द्३,त्१।३,ग्३ इन्स्।: संहितात्रितयं चक्रे शाकपूणिर् अथेतरः । निरुक्तम् अकरोत् तद्वच् चतुर्थं मुनिसत्तम

D3,T1.3,G3 ins.: saṃhitātritayaṃ cakre śākapūṇir athetaraḥ / niruktam akarot tadvac caturthaṃ munisattama

क्रौञ्चो वैतालकिस् तद्वद् बलाकश् च महामुनिः । निरुक्तश् च चतुर्थो ऽभूद् वेदवेदाङ्गपारगः

krauñco vaitālakis tadvad balākaś ca mahāmuniḥ / niruktaś ca caturtho 'bhūd vedavedāṅgapāragaḥ

इत्य् एताः प्रतिशाखाभ्यो ऽप्य् अनुशाखा द्विजोत्तम । बाष्कलश् चापरास् तिस्रः संहिताः कृतवान् द्विज । शिष्यः कालायनिर् गार्ग्यस् तृतीयश् च तथा जवः

ity etāḥ pratiśākhābhyo 'py anuśākhā dvijottama / bāṣkalaś cāparās tisraḥ saṃhitāḥ kṛtavān dvija / śiṣyaḥ kālāyanir gārgyas tṛtīyaś ca tathā javaḥ

इत्य् एते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

ity ete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन् महामतिः । वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश् चकार वै

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yajurvedataroḥ śākhāḥ saptaviṃśan mahāmatiḥ / vaiśampāyananāmāsau vyāsaśiṣyaś cakāra vai

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश् च जगृहुस् ते ऽप्य् अनुक्रमात्

śiṣyebhyaḥ pradadau tāś ca jagṛhus te 'py anukramāt

याज्ञवल्क्यस् तु तस्याभूद् ब्रह्मरातसुतो द्विज । शिष्यः परमधर्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा

yājñavalkyas tu tasyābhūd brahmarātasuto dvija / śiṣyaḥ paramadharmajño guruvṛttiparaḥ sadā

ऋषिर् यो ऽद्य महामेरौ समाजेनागमिष्यति । तस्य वै सप्तरात्रात् तु ब्रह्महत्या भविष्यति

ṛṣir yo 'dya mahāmerau samājenāgamiṣyati / tasya vai saptarātrāt tu brahmahatyā bhaviṣyati

पूर्वम् एवं मुनिगणैः समयो ऽभूत् कृतो द्विज । वैशम्पायन एकस् तु तं व्यतिक्रान्तवांस् तदा

pūrvam evaṃ munigaṇaiḥ samayo 'bhūt kṛto dvija / vaiśampāyana ekas tu taṃ vyatikrāntavāṃs tadā

स्वस्रीयं बालकं सो ऽथ पदा स्पृष्टम् अघातयत्

svasrīyaṃ bālakaṃ so 'tha padā spṛṣṭam aghātayat

शिष्यान् आह च भोः शिष्या ब्रह्महत्यापहं व्रतम् । चरध्वं मत्कृते सर्वे न विचार्यम् इदं तथा

śiṣyān āha ca bhoḥ śiṣyā brahmahatyāpahaṃ vratam / caradhvaṃ matkṛte sarve na vicāryam idaṃ tathā

अथाह याज्ञवल्क्यस् तं किम् एभिर् भगवन् द्विजैः । क्लेशितैर् अल्पतेजोभिश् चरिष्ये ऽहम् इदं व्रतम्

athāha yājñavalkyas taṃ kim ebhir bhagavan dvijaiḥ / kleśitair alpatejobhiś cariṣye 'ham idaṃ vratam

ततः क्रुद्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिः । मुच्यतां यत् त्वयाधीतं मत्तो विप्रावमानक

tataḥ kruddho guruḥ prāha yājñavalkyaṃ mahāmatiḥ / mucyatāṃ yat tvayādhītaṃ matto viprāvamānaka

निस्तेजसो वदस्य् एतान् यस् त्वं ब्राह्मणपुंगवान् । तेन शिष्येण नार्थो ऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा

nistejaso vadasy etān yas tvaṃ brāhmaṇapuṃgavān / tena śiṣyeṇa nārtho 'sti mamājñābhaṅgakāriṇā

याज्ञवल्क्यस् ततः प्राह भक्त्यैतत् ते मयोदितम् । ममाप्य् अलं त्वयाधीतं यन् मया तद् इदं द्विज

yājñavalkyas tataḥ prāha bhaktyaitat te mayoditam / mamāpy alaṃ tvayādhītaṃ yan mayā tad idaṃ dvija

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा रुधिराक्तानि सरूपाणि यजूंषि सः । छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ च स्वेच्छया मुनिः

§parāśara uvāca: ity uktvā rudhirāktāni sarūpāṇi yajūṃṣi saḥ / chardayitvā dadau tasmai yayau ca svecchayā muniḥ

यजूंष्य् अथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्विज । जगृहुस् तित्तिरीभूत्वा तैत्तिरीयास् तु ते ततः

yajūṃṣy atha visṛṣṭāni yājñavalkyena vai dvija / jagṛhus tittirībhūtvā taittirīyās tu te tataḥ

ब्रह्महत्या व्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस् तु यैः । चरकाध्वर्यवस् ते तु चरणान् मुनिसत्तम

brahmahatyā vrataṃ cīrṇaṃ guruṇā coditais tu yaiḥ / carakādhvaryavas te tu caraṇān munisattama

याज्ञवल्क्यो ऽपि मैत्रेय प्राणायामपरायणः । तुष्टाव प्रणतः सूर्यं यजूंष्य् अभिलषंस् ततः

yājñavalkyo 'pi maitreya prāṇāyāmaparāyaṇaḥ / tuṣṭāva praṇataḥ sūryaṃ yajūṃṣy abhilaṣaṃs tataḥ

§याज्ञवल्क्य उवाच: नमः सवित्रे द्वाराय मुक्तेर् अमिततेजसे । ऋग्यजुःसामभूताय त्रयीधामवते नमः

§yājñavalkya uvāca: namaḥ savitre dvārāya mukter amitatejase / ṛgyajuḥsāmabhūtāya trayīdhāmavate namaḥ

नमो ऽग्नीषोमभूताय जगतः कारणात्मने । भास्कराय परं तेजः सौषुम्णम् उरु बिभ्रते

namo 'gnīṣomabhūtāya jagataḥ kāraṇātmane / bhāskarāya paraṃ tejaḥ sauṣumṇam uru bibhrate

कलाकाष्ठानिमेषादिकालज्ञानात्मने नमः । ध्येयाय विष्णुरूपाय परमाक्षररूपिणे

kalākāṣṭhānimeṣādikālajñānātmane namaḥ / dhyeyāya viṣṇurūpāya paramākṣararūpiṇe

बिभर्ति यः सुरगणान् आप्यायेन्दुं स्वरश्मिभिः । स्वधामृतेन च पितॄंस् तस्मै तृप्त्यात्मने नमः

bibharti yaḥ suragaṇān āpyāyenduṃ svaraśmibhiḥ / svadhāmṛtena ca pitṝṃs tasmai tṛptyātmane namaḥ

श्,द्२।७ इन्स्।: हिमाम्बुघर्मवृष्टीनां कर्ता भर्ता च यः प्रभुः । तस्मै त्रिकालभूताय नमः सूर्याय वेधसे

Ś,D2.7 ins.: himāmbugharmavṛṣṭīnāṃ kartā bhartā ca yaḥ prabhuḥ / tasmai trikālabhūtāya namaḥ sūryāya vedhase

अपहन्ति तमो यश् च जगतो ऽस्य जगत्पतिः । सत्त्वधामधरो देवो नमस् तस्मै विवस्वते

apahanti tamo yaś ca jagato 'sya jagatpatiḥ / sattvadhāmadharo devo namas tasmai vivasvate

सत्कर्मयोग्यो न जनो नैवापः शौचकारणम् । यस्मिन्न् अनुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते

satkarmayogyo na jano naivāpaḥ śaucakāraṇam / yasminn anudite tasmai namo devāya bhāsvate

स्पृष्टो यदंशुभिर् लोकः क्रियायोग्यो ऽभिजायते । पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः

spṛṣṭo yadaṃśubhir lokaḥ kriyāyogyo 'bhijāyate / pavitratākāraṇāya tasmai śuddhātmane namaḥ

नमः सवित्रे सूर्याय भास्कराय विवस्वते । आदित्यायादिभूताय देवादीनां नमो नमः

namaḥ savitre sūryāya bhāskarāya vivasvate / ādityāyādibhūtāya devādīnāṃ namo namaḥ

हिरण्मयं रथं यस्य केतवो ऽमृतधारिणः । वहन्ति भुवनालोकचक्षुषस् तं नमाम्य् अहम्

hiraṇmayaṃ rathaṃ yasya ketavo 'mṛtadhāriṇaḥ / vahanti bhuvanālokacakṣuṣas taṃ namāmy aham

§पराशर उवाच: इत्य् एवमादिभिस् तेन स्तूयमानः स्तवै रविः । वाजिरूपधरः प्राह व्रीयताम् इति वाञ्छितम्

§parāśara uvāca: ity evamādibhis tena stūyamānaḥ stavai raviḥ / vājirūpadharaḥ prāha vrīyatām iti vāñchitam

याज्ञवल्क्यस् तदा प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् । यजूंषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ

yājñavalkyas tadā prāha praṇipatya divākaram / yajūṃṣi tāni me dehi yāni santi na me gurau

§पराशर उवाच: एवम् उक्तो ददौ तस्मै यजूंषि भगवान् रविः । अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तद्गुरुः

§parāśara uvāca: evam ukto dadau tasmai yajūṃṣi bhagavān raviḥ / ayātayāmasaṃjñāni yāni vetti na tadguruḥ

यजूंषि यैर् अधीतानि तानि विप्रैर् द्विजोत्तम । वाजिनस् ते समाख्याताः सूर्यो ऽश्वः सो ऽभवद् यतः

yajūṃṣi yair adhītāni tāni viprair dvijottama / vājinas te samākhyātāḥ sūryo 'śvaḥ so 'bhavad yataḥ

शाखाभेदास् तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् । कण्वाद्याः सुमहाभागा याज्ञवल्क्यप्रवर्तिताः

śākhābhedās tu teṣāṃ vai daśa pañca ca vājinām / kaṇvādyāḥ sumahābhāgā yājñavalkyapravartitāḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः । क्रमेण येन मैत्रेय बिभेद शृणु तन् मम

______________________________________________________ §parāśara uvāca: sāmavedataroḥ śākhā vyāsaśiṣyaḥ sa jaiminiḥ / krameṇa yena maitreya bibheda śṛṇu tan mama

श्,द्७ इन्स्।: सुमन्तुस् तस्य पुत्रो ऽभूत् सुकर्मास्याप्य् अभूत् सुतः । अधीतवन्ताव् एकैकां संहितां तौ महामुनी

Ś,D7 ins.: sumantus tasya putro 'bhūt sukarmāsyāpy abhūt sutaḥ / adhītavantāv ekaikāṃ saṃhitāṃ tau mahāmunī

साहस्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस् ततः । चकार तं च तच्छिष्यौ जगृहाते महाव्रतौ

sāhasraṃ saṃhitābhedaṃ sukarmā tatsutas tataḥ / cakāra taṃ ca tacchiṣyau jagṛhāte mahāvratau

श्२,द्७ इन्स्।: हिरण्यनाभः कौसल्यः पौष्पिञ्जिश् च द्विजोत्तम । उदीच्याः सामगाः शिष्यास् तस्य पञ्चदश स्मृताः

Ś2,D7 ins.: hiraṇyanābhaḥ kausalyaḥ pauṣpiñjiś ca dvijottama / udīcyāḥ sāmagāḥ śiṣyās tasya pañcadaśa smṛtāḥ

हिरण्यनाभात् तावत्यः संहिता यैर् द्विजोत्तमैः । गृहीतास् ते ऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः

hiraṇyanābhāt tāvatyaḥ saṃhitā yair dvijottamaiḥ / gṛhītās te 'pi cocyante paṇḍitaiḥ prācyasāmagāḥ

लोकाक्षिः कुथुमिश् चैव कुषीदी लाङ्गलिस् तथा । पौष्पिञ्जिशिष्यास् तद्भेदैः संहिता बहुलीकृताः

lokākṣiḥ kuthumiś caiva kuṣīdī lāṅgalis tathā / pauṣpiñjiśiṣyās tadbhedaiḥ saṃhitā bahulīkṛtāḥ

हिरण्यनाभशिष्यश् च चतुर्विंशतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः

hiraṇyanābhaśiṣyaś ca caturviṃśatisaṃhitāḥ / provāca kṛtināmāsau śiṣyebhyaḥ sumahāmatiḥ

तैश् चापि सामवेदो ऽसौ शाखाभिर् बहुलीकृतः । अथर्वणाम् अथो वक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् । अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुर् अमितद्युतिः

taiś cāpi sāmavedo 'sau śākhābhir bahulīkṛtaḥ / atharvaṇām atho vakṣye saṃhitānāṃ samuccayam / atharvavedaṃ sa muniḥ sumantur amitadyutiḥ

शिष्यम् अध्यापयाम् आस कबन्धं सो ऽपि तं द्विधा । कृत्वा तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्

śiṣyam adhyāpayām āsa kabandhaṃ so 'pi taṃ dvidhā / kṛtvā tu devadarśāya tathā pathyāya dattavān

देवदर्शस्य शिष्यास् तु मौद्गो ब्रह्मबलिस् तथा । शौल्कायनिः पिप्पलादस् तथान्यो मुनिसत्तम

devadarśasya śiṣyās tu maudgo brahmabalis tathā / śaulkāyaniḥ pippalādas tathānyo munisattama

पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृता यैर् द्विज संहिताः । जाजलिः कुमुदादिश् च तृतीयः शौनको द्विज

pathyasyāpi trayaḥ śiṣyāḥ kṛtā yair dvija saṃhitāḥ / jājaliḥ kumudādiś ca tṛtīyaḥ śaunako dvija

शौनकस् तु द्विधा कृत्वा ददाव् एकां तु बभ्रवे । द्वितीयां संहितां प्रादात् सैन्धवाय च संज्ञिने

śaunakas tu dvidhā kṛtvā dadāv ekāṃ tu babhrave / dvitīyāṃ saṃhitāṃ prādāt saindhavāya ca saṃjñine

सैन्धवान् मुञ्जकेशश् च ऽभिनद् वेदं द्विधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च

saindhavān muñjakeśaś ca 'bhinad vedaṃ dvidhā punaḥ / nakṣatrakalpo vedānāṃ saṃhitānāṃ tathaiva ca

चतुर्थः स्याद् आङ्गिरसः शान्तिकल्पश् च पञ्चमः । श्रेष्ठास् त्व् अथर्वणाम् एते संहितानां विकल्पकाः

caturthaḥ syād āṅgirasaḥ śāntikalpaś ca pañcamaḥ / śreṣṭhās tv atharvaṇām ete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

आख्यानैश् चाप्य् उपाख्यानैर् गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः । पुराणसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः

ākhyānaiś cāpy upākhyānair gāthābhiḥ kalpaśuddhibhiḥ / purāṇasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ

श्२,द्७ इन्स्।: प्रख्यातो व्यासशिष्यो ऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः । पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः

Ś2,D7 ins.: prakhyāto vyāsaśiṣyo 'bhūt sūto vai romaharṣaṇaḥ / purāṇasaṃhitāṃ tasmai dadau vyāso mahāmuniḥ

सुमतिश् चाग्निवर्चाश् च मित्रायुः शांशपायनः । अकृतव्रणो ऽथ सावर्णिः षट् शिष्यास् तस्य चाभवन्

sumatiś cāgnivarcāś ca mitrāyuḥ śāṃśapāyanaḥ / akṛtavraṇo 'tha sāvarṇiḥ ṣaṭ śiṣyās tasya cābhavan

काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शांशपायनः । रोमहर्षणिका चान्या तिसॄणां मूलसंहिता

kāśyapaḥ saṃhitākartā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ / romaharṣaṇikā cānyā tisṝṇāṃ mūlasaṃhitā

चतुष्टयेनाप्य् एतेन संहितानाम् इदं मुने

catuṣṭayenāpy etena saṃhitānām idaṃ mune

आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्मम् उच्यते । अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते

ādyaṃ sarvapurāṇānāṃ purāṇaṃ brāhmam ucyate / aṣṭādaśa purāṇāni purāṇajñāḥ pracakṣate

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā / tathānyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca saptamam

आग्नेयम् अष्टमं चैव भविष्यं नवमं तथा । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गम् एकादशं स्मृतम्

āgneyam aṣṭamaṃ caiva bhaviṣyaṃ navamaṃ tathā / daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgam ekādaśaṃ smṛtam

वाराहं द्वादशं चैव स्कान्दं चात्र त्रयोदशम् । चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्

vārāhaṃ dvādaśaṃ caiva skāndaṃ cātra trayodaśam / caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ pañcadaśaṃ smṛtam / mātsyaṃ ca gāruḍaṃ caiva brahmāṇḍaṃ ca tataḥ param

द्३,म्०, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । सर्वेष्व् एतेषु कथ्यन्ते वंशानुचरितं च यत्

D3,M0, ed. Veṅk. ins.: sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / sarveṣv eteṣu kathyante vaṃśānucaritaṃ ca yat

यद् एतत् तव मैत्रेय पुराणं कथ्यते मया । एतद् वैष्णवसंज्ञं वै पाद्मस्य समनन्तरम्

yad etat tava maitreya purāṇaṃ kathyate mayā / etad vaiṣṇavasaṃjñaṃ vai pādmasya samanantaram

सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु । कथ्यते भगवान् विष्णुर् अशेषेष्व् एव सत्तम

sarge ca pratisarge ca vaṃśamanvantarādiṣu / kathyate bhagavān viṣṇur aśeṣeṣv eva sattama

अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्य् एताश् चतुर्दश

aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ / purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश् चैव ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्य् अष्टादशैव ताः

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś caiva te trayaḥ / arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tāḥ

ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः । राजर्षयः पुनस् तेभ्य ऋषिप्रकृतयस् त्रयः

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ / rājarṣayaḥ punas tebhya ṛṣiprakṛtayas trayaḥ

इति शाखाः समाख्याताः शाखाभेदास् तथैव च । कर्तारश् चैव शाखानां भेदहेतुस् तथोदितः

iti śākhāḥ samākhyātāḥ śākhābhedās tathaiva ca / kartāraś caiva śākhānāṃ bhedahetus tathoditaḥ

सर्वमन्वन्तरेष्व् एवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः

sarvamanvantareṣv evaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ

प्राजापत्या श्रुतिर् नित्या तद्विकल्पास् त्व् इमे द्विज

prājāpatyā śrutir nityā tadvikalpās tv ime dvija

एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया । मैत्रेय वेदसंबद्धं किम् अन्यत् कथयामि ते

etat tavoditaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā / maitreya vedasaṃbaddhaṃ kim anyat kathayāmi te

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: यथावत् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया गुरो । श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्व् एकं तद् भवान् प्रब्रवीतु मे

______________________________________________________ §maitreya uvāca: yathāvat kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā guro / śrotum icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tad bhavān prabravītu me

श्२ इन्स्।: सप्तद्वीपानि पातालवीथ्यश् च सुमहामुने । सप्त लोकाश् च ये ऽन्तःस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः

Ś2 ins.: saptadvīpāni pātālavīthyaś ca sumahāmune / sapta lokāś ca ye 'ntaḥsthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ

स्थूलैः सूक्ष्मैस् तथासूक्ष्मैः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरैस् तथा । स्थूलैः स्थूलतरैश् चैतत् सर्वं प्राणिभिर् आवृतम्

sthūlaiḥ sūkṣmais tathāsūkṣmaiḥ sūkṣmāt sūkṣmatarais tathā / sthūlaiḥ sthūlataraiś caitat sarvaṃ prāṇibhir āvṛtam

अङ्गुलस्याष्टभागो ऽपि न सो ऽस्ति मुनिसत्तम । न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः

aṅgulasyāṣṭabhāgo 'pi na so 'sti munisattama / na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ

सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल । आयुषो ऽन्ते ततो यान्ति यातनास् तत्प्रचोदिताः

sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila / āyuṣo 'nte tato yānti yātanās tatpracoditāḥ

यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्व् अथ योनिषु । जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणाम् एष निर्णयः

yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsv atha yoniṣu / jantavaḥ parivartante śāstrāṇām eṣa nirṇayaḥ

सो ऽहम् इच्छामि तच् छ्रोतुं यमस्य वशवर्तिनः । न भवन्ति नरा येन तत् कर्म कथयामलम्

so 'ham icchāmi tac chrotuṃ yamasya vaśavartinaḥ / na bhavanti narā yena tat karma kathayāmalam

§पराशर उवाच: अयम् एव मुने प्रश्नो नकुलेन महात्मना । पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत् तच् छृणुष्व मे

§parāśara uvāca: ayam eva mune praśno nakulena mahātmanā / pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yat tac chṛṇuṣva me

§भीष्म उवाच: पुरा ममागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्विजः । माम् उवाच स पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः

§bhīṣma uvāca: purā mamāgato vatsa sakhā kāliṅgako dvijaḥ / mām uvāca sa pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ

तेनाख्यातम् इदं चेदम् इत्थं चैतद् भविष्यति । तथा च तद् अभूद् वत्स यथोक्तं तेन धीमता

tenākhyātam idaṃ cedam itthaṃ caitad bhaviṣyati / tathā ca tad abhūd vatsa yathoktaṃ tena dhīmatā

स पृष्टश् च मया भूयः श्रद्दधानेन वै द्विजः । यद् यद् आह न तद् दृष्टम् अन्यथा हि मया क्वचित्

sa pṛṣṭaś ca mayā bhūyaḥ śraddadhānena vai dvijaḥ / yad yad āha na tad dṛṣṭam anyathā hi mayā kvacit

एकदा तु मया पृष्टम् यद् एतद् भवतोदितम् । प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर् वचः

ekadā tu mayā pṛṣṭam yad etad bhavatoditam / prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya muner vacaḥ

जातिस्मरेण कथितं रहस्यं परमं मम । यमकिंकरयोर् यो ऽभूत् संवादस् तं ब्रवीमि ते

jātismareṇa kathitaṃ rahasyaṃ paramaṃ mama / yamakiṃkarayor yo 'bhūt saṃvādas taṃ bravīmi te

ग्१,म्१।२ इन्स्।: §कालिङ्ग उवाच: स्वपुरुषम् अभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुर् अहम् अन्यनृणां न वैष्णवानाम्

G1,M1.2 ins.: §kāliṅga uvāca: svapuruṣam abhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle / parihara madhusūdanaprapannān prabhur aham anyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām

अहम् अमरगणार्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः ॥ विप्_३,७।१५अब् ॥ म्१।२ इन्स्।: हरिगुरुविमुखान् प्रशास्मि मर्त्यान् हरिचरणप्रणतान् नमस्करोमि । सुगतिम् अभिलषामि वासुदेवाद् अहम् अपि भागवतस्थितान्तरात्मा ॥ विप्_३,७।१५अब्*११ ॥ हरिगुरुवशगो ऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः ॥ विप्_३,७।१५च्द् ॥ म्१।२ इन्स्।: वर्षशतम् अपीह धर्म्यमानं व्रजति न काञ्चनतामयः कदाचित् । न हि शशिकलुषच्छविः कदाचित् तिमिरपराभवताम् उपैति चन्द्रः । वृषगणकणभक्षशंकरोक्तिर् दशबलपञ्चशिखाक्षपादवादान् । मुकुलितकरकुङ्मलैः सुरेन्द्रैः सततनमस्कृतपादपङ्कजाय । कटकमुकुटकर्णिकादिभेदैः कनकम् अभेदम् अपीष्यते यथैकम् । सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर् हरिर् अखिलाभिर् उदीर्यते तथैकः

aham amaragaṇārcitena dhātrā yama iti lokahitāhite niyuktaḥ // ViP_3,7.15ab // M1.2 ins.: hariguruvimukhān praśāsmi martyān haricaraṇapraṇatān namaskaromi / sugatim abhilaṣāmi vāsudevād aham api bhāgavatasthitāntarātmā // ViP_3,7.15ab*11 // hariguruvaśago 'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ // ViP_3,7.15cd // M1.2 ins.: varṣaśatam apīha dharmyamānaṃ vrajati na kāñcanatāmayaḥ kadācit / na hi śaśikaluṣacchaviḥ kadācit timiraparābhavatām upaiti candraḥ / vṛṣagaṇakaṇabhakṣaśaṃkaroktir daśabalapañcaśikhākṣapādavādān / mukulitakarakuṅmalaiḥ surendraiḥ satatanamaskṛtapādapaṅkajāya / kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakam abhedam apīṣyate yathaikam / surapaśumanujādikalpanābhir harir akhilābhir udīryate tathaikaḥ

क्षितिजलपरमाणवो ऽनिलान्ते पुनर् अपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याः । सुरपशुमनुजादयस् तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन

kṣitijalaparamāṇavo 'nilānte punar api yānti yathaikatāṃ dharitryāḥ / surapaśumanujādayas tathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena

हरिम् अमरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः । तम् अपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाग्निम् आज्यसिक्तम्

harim amaragaṇārcitāṅghripadmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi martyaḥ / tam apagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṛtya yathāgnim ājyasiktam

इति यमवचनं निशम्य पाशी यमपुरुषस् तम् उवाच धर्मराजम् । कथय मम विभो समस्तधातुर् भवति हरेः खलु यादृशो ऽस्य भक्तः

iti yamavacanaṃ niśamya pāśī yamapuruṣas tam uvāca dharmarājam / kathaya mama vibho samastadhātur bhavati hareḥ khalu yādṛśo 'sya bhaktaḥ

§यम उवाच: न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिर् आत्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिद् उच्चैः सितमनसं तम् अवैहि विष्णुभक्तम्

§yama uvāca: na calati nijavarṇadharmato yaḥ samamatir ātmasuhṛdvipakṣapakṣe / na harati na ca hanti kiṃcid uccaiḥ sitamanasaṃ tam avaihi viṣṇubhaktam

कलिकलुषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर् मलिनीकृतो ऽस्तमोहे । मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततम् अवैहि हरेर् अतीव भक्तम्

kalikaluṣamalena yasya nātmā vimalamater malinīkṛto 'stamohe / manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatam avaihi harer atīva bhaktam

कनकम् अपि रहस्य् अवेक्ष्य बुद्ध्या तृणम् इव यः समवैति वै परस्वम् । भवति च भगवत्य् अनन्यचेताः पुरुषवरं तम् अवैहि विष्णुभक्तम्

kanakam api rahasy avekṣya buddhyā tṛṇam iva yaḥ samavaiti vai parasvam / bhavati ca bhagavaty ananyacetāḥ puruṣavaraṃ tam avaihi viṣṇubhaktam

स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णुर् मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः । न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जे भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः

sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva viṣṇur manasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ / na hi tuhinamayūkharaśmipuñje bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ

विमलमतिर् अमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितो ऽखिलसत्त्वमित्रभूतः । प्रियहितवचनो ऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः

vimalamatir amatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito 'khilasattvamitrabhūtaḥ / priyahitavacano 'stamānamāyo vasati sadā hṛdi tasya vāsudevaḥ

वसति हृदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमाञ् जगतो ऽस्य सौम्यरूपः । क्षितिरसम् अतिरम्यम् आत्मनो ऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः

vasati hṛdi sanātane ca tasmin bhavati pumāñ jagato 'sya saumyarūpaḥ / kṣitirasam atiramyam ātmano 'ntaḥ kathayati cārutayaiva śālapotaḥ

यमनियमविधूतकल्मषाणाम् अनुदिनम् अच्युतसक्तमानसानाम् । अपगतमदमानमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण मानवानाम्

yamaniyamavidhūtakalmaṣāṇām anudinam acyutasaktamānasānām / apagatamadamānamatsarāṇāṃ vraja bhaṭa dūratareṇa mānavānām

हृदि यदि भगवान् अनादिर् आस्ते हरिर् असिशङ्खगदाधरो ऽव्ययात्मा । तदघम् अघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारम् अर्के

hṛdi yadi bhagavān anādir āste harir asiśaṅkhagadādharo 'vyayātmā / tadagham aghavighātakartṛbhinnaṃ bhavati kathaṃ sati cāndhakāram arke

हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठुराणि यश् च । अशुभजनितदुर्मदस्य पुंसः कलुषमतेर् हृदि तस्य नास्त्य् अनन्तः

harati paradhanaṃ nihanti jantūn vadati tathānṛtaniṣṭhurāṇi yaś ca / aśubhajanitadurmadasya puṃsaḥ kaluṣamater hṛdi tasya nāsty anantaḥ

न सहति परसंपदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सताम् असाधुः । न यजति न ददाति यश् च सन्तं मनसि न तस्य जनार्दनो ऽधमस्य

na sahati parasaṃpadaṃ vinindāṃ kaluṣamatiḥ kurute satām asādhuḥ / na yajati na dadāti yaś ca santaṃ manasi na tasya janārdano 'dhamasya

परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे । शठमतिर् उपयाति यो ऽर्थतृष्णां तम् अधमचेष्टम् अवैहि नास्य भक्तम्

paramasuhṛdi bāndhave kalatre sutatanayāpitṛmātṛbhṛtyavarge / śaṭhamatir upayāti yo 'rthatṛṣṇāṃ tam adhamaceṣṭam avaihi nāsya bhaktam

अशुभमतिर् असत्प्रवृत्तिसक्तः सततम् अनार्यविशालसङ्गमत्तः । अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर् न हि वासुदेवभक्तः

aśubhamatir asatpravṛttisaktaḥ satatam anāryaviśālasaṅgamattaḥ / anudinakṛtapāpabandhayatnaḥ puruṣapaśur na hi vāsudevabhaktaḥ

सकलम् इदम् अहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः । इति मतिर् अमला भवत्य् अनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्

sakalam idam ahaṃ ca vāsudevaḥ paramapumān parameśvaraḥ sa ekaḥ / iti matir amalā bhavaty anante hṛdayagate vraja tān vihāya dūrāt

कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शङ्खचक्रपाणे । भव शरणम् इतीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तान् अपापान्

kamalanayana vāsudeva viṣṇo dharaṇidharācyuta śaṅkhacakrapāṇe / bhava śaraṇam itīrayanti ye vai tyaja bhaṭa dūratareṇa tān apāpān

वसति मनसि यस्य सो ऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते । तव गतिर् अथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्यबलस्य सो ऽन्यलोक्यः

vasati manasi yasya so 'vyayātmā puruṣavarasya na tasya dṛṣṭipāte / tava gatir athavā mamāsti cakra pratihatavīryabalasya so 'nyalokyaḥ

§कालिङ्ग उवाच: इति निजभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः । मम कथितम् इदं च तेन तुभ्यं कुरुवर सम्यग् इदं मयापि चोक्तम्

§kāliṅga uvāca: iti nijabhaṭaśāsanāya devo ravitanayaḥ sa kilāha dharmarājaḥ / mama kathitam idaṃ ca tena tubhyaṃ kuruvara samyag idaṃ mayāpi coktam

§भीष्म उवाच: नकुलैतन् ममाख्यातं पूर्वं तेन द्विजन्मना । कलिङ्गदेशाद् अभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना

§bhīṣma uvāca: nakulaitan mamākhyātaṃ pūrvaṃ tena dvijanmanā / kaliṅgadeśād abhyetya prīyatā sumahātmanā

मयाप्य् एतद् यथान्यायं सम्यग् वत्स तवोदितम् । यथा विष्णुम् ऋते नान्यत् त्राणं संसारसागरे

mayāpy etad yathānyāyaṃ samyag vatsa tavoditam / yathā viṣṇum ṛte nānyat trāṇaṃ saṃsārasāgare

किंकरा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातना । समर्थास् तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा

kiṃkarā daṇḍapāśau vā na yamo na ca yātanā / samarthās tasya yasyātmā keśavālambanaḥ sadā

§पराशर उवाच: एतन् मुने तवाख्यातं गीतं वैवस्वतेन यत् । त्वत्प्रश्नानुगतं सम्यक् किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि

§parāśara uvāca: etan mune tavākhyātaṃ gītaṃ vaivasvatena yat / tvatpraśnānugataṃ samyak kim anyac chrotum icchasi

______________________________________________________ §मैत्रेय उवाच: भगवन् भगवान् देवः संसारविजिगीषुभिः । समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुर् आराध्यते यथा

______________________________________________________ §maitreya uvāca: bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ / samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā

द्७ इन्स्।: आराधिताच् च गोविन्दाद् आराधनपरैर् नरैः । यत् प्राप्यते फलं श्रोतुं तच् चेच्छामि महामुने

D7 ins.: ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ / yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune

§पराशर उवाच: यत् पृच्छति भवान् एतत् सगरेण महात्मना । और्वः प्राह यथा पृष्टस् तन् मे कथयतः शृणु

§parāśara uvāca: yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā / aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu

सगरः प्रणिपत्येदम् और्वं पप्रच्छ भार्गवम् । विष्णोर् आराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम

sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam / viṣṇor ārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama

फलं चाराधिते विष्णौ यत् पुंसाम् अभिजायते । स चाह पृष्टो यत् तेन तन् मैत्रेयाखिलं शृणु

phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate / sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu

§और्व उवाच: भौमान् मनोरथान् स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम् । प्राप्नोत्य् आराधिते विष्णौ निर्वाणम् अपि चोत्तमम्

§aurva uvāca: bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam / prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam

यद् यद् इच्छति यावच् च फलम् आराधिते ऽच्युते । तत् तद् आप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम् अथापि वा

yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute / tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā

यत् तु पृच्छसि भूपाल कथम् आराध्यते हि सः । तद् अहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे

yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ / tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्तोषकारणम्

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān / viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam

यजन् यज्ञान् यजत्य् एनं जपत्य् एनं जपन् नृप । घ्नंस् तथान्यान् हिनस्त्य् एनं सर्वभूतो यतो हरिः

yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa / ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ

तस्मात् सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः । आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा

tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ / ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् च पृथिवीपते । स्वधर्मतत्परो विष्णुम् आराधयति नान्यथा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate / svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā

परापवादं पैशुन्यम् अनृतं च न भाषते । अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः

parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate / anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ

परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् । न करोति पुमान् भूप तोष्यते तेन केशवः

parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim / na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ

न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश् च देहिनः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः

na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ / yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ

देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः । तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर

devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ / toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara

यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस् तथा । हितकामो हरिस् तेन तोष्यते सर्वदा सुखम्

yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā / hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham

यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् । विशुद्धचेतसा विष्णुस् तोष्यते तेन सर्वदा

yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam / viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā

वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम । तेषु तिष्ठन् नरो विष्णुम् आराधयति नान्यथा

varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama / teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā

§सगर उवाच: तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि वर्णधर्मान् अशेषतः । तथैवाश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्

§sagara uvāca: tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ / tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān

§और्व उवाच: ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् । त्वम् एकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान् मयोदितान्

§aurva uvāca: brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam / tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān

दानं दद्याद् यजेद् देवान् यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम्

dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ / nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham

वृत्त्यर्थं याजयेच् चान्यान् अन्यान् अध्यापयेत् तथा । कुर्यात् प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः

vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā / kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ

सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजः । मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्

sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ / maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam

ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजः । ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव

grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ / ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva

दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि । यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च पार्थिवः

dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi / yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम्

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā / tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः । भवन्ति नृपतेर् अंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम्

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ / bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām

दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थाकरो नृपः

duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt / prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ

पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर । वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः

paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara / vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ

तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते । नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम्

tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate / nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām

द्विजातिसंश्रयं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् । क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारूद्भवेन वा

dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam / krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā

म्०।३,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: दानं च दद्याच् छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च । पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै

M0.3,ed. Veṅk. ins.: dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca / pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः । ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ / ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता । सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता

dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā / satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā

श्२,द्७ इन्स्।: मैत्र्य् अस्पृहा तथा तद्वद् अकार्पण्यं नरेश्वर । अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः

Ś2,D7 ins.: maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara / anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ

आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः । गुणांस् तथापद्धर्मांश् च विप्रादीनाम् इमाञ् छृणु

āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ / guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि । राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः

kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi / rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ

सामर्थ्ये सति तत् त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि पार्थिव । तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम्

sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva / tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram

इत्य् एते कथिता राजन् वर्णधर्मा मया तव । धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो मे निशामय

ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava / dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya

______________________________________________________ §और्व उवाच: बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः । गुरुगेहे वसेद् भूप ब्रह्मचारी समाहितः

______________________________________________________ §aurva uvāca: bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ / gurugehe vased bhūpa brahmacārī samāhitaḥ

शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः । व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना

śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ / vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā

उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः । उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम्

ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ / upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याते नीचैर् आसीत चासति । शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत्

sthite tiṣṭhed vrajed yāte nīcair āsīta cāsati / śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret

तेनैवोक्तः पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः । अनुज्ञातश् च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः

tenaivoktaḥ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ / anujñātaś ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ

अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः । समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यम् उपानयेत्

avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ / samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyam upānayet

गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै । गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः

gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai / gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ

विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा । गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् भूपाल शक्तितः

vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā / gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād bhūpāla śaktitaḥ

निवापेन पितॄन् अर्चेद् यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् । अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम्

nivāpena pitṝn arced yajñair devāṃs tathātithīn / annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim

बलिकर्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत् । प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्

balikarmaṇā ca bhūtāni vātsalyenākhilaṃ jagat / prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān

भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड्ब्रह्मचारिणः । ते ऽप्य् अत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम्

bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍbrahmacāriṇaḥ / te 'py atraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṃ tena vai param

वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो । अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च

vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca prabho / aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca

अनिकेता ह्य् अनाहारा यत्रसायंगृहास् तु ये । तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिर् एव च

aniketā hy anāhārā yatrasāyaṃgṛhās tu ye / teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonir eva ca

तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृप । गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम्

teṣāṃ svāgatadānādi vaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa / gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate / sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati

अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चैव गृहे सतः । परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते

avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva gṛhe sataḥ / paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate

यस् तु सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् । सर्वबन्धविमुक्तो ऽसौ लोकान् आप्नोत्य् अनुत्तमान्

yas tu samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim / sarvabandhavimukto 'sau lokān āpnoty anuttamān

वयःपरिणतौ राजन् कृतकृत्यो गृहाश्रमी । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा

vayaḥpariṇatau rājan kṛtakṛtyo gṛhāśramī / putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः । भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् नृप

parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ / bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir nṛpa

चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके । तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य नरेश्वर

carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake / tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya nareśvara

देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् । भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तम् अस्य नरेश्वर

devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam / bhikṣābalipradānaṃ ca śastam asya nareśvara

वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चास्य शस्यते । तपस्यतश् च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता

vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāsya śasyate / tapasyataś ca rājendra śītoṣṇādisahiṣṇutā

यस् त्व् एतां नियतश् चर्यां वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः । स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान्

yas tv etāṃ niyataś caryāṃ vānaprasthaś caren muniḥ / sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān

चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि

caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ / tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi

पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप । चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः

putradravyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa / caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ

त्रैवर्गिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् अवनीपते । मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु

traivargikāṃs tyajet sarvān ārambhān avanīpate / mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu

जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् । युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत्

jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit / yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet

एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे । तथा तिष्ठेद् यथा प्रीतिर् द्वेषो वा नास्य जायते

ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure / tathā tiṣṭhed yathā prītir dveṣo vā nāsya jāyate

प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद् गृहान्

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane / kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭed gṛhān

कामः क्रोधस् तथा दर्पमोहलोभादयश् च ये । तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राड् निर्ममो भवेत्

kāmaḥ krodhas tathā darpamohalobhādayaś ca ye / tāṃs tu doṣān parityajya parivrāḍ nirmamo bhavet

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश् चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयम् उत्पद्यते क्वचित्

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaś carate muniḥ / na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kvacit

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान्

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti / vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān

मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितबुद्धियुक्तः । अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तः स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः

mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitabuddhiyuktaḥ / anindhanaṃ jyotir iva praśāntaḥ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ

______________________________________________________ §सगर उवाच: कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास् तथा । पुंसः क्रियाम् अहं श्रोतुम् इच्छामि द्विजसत्तम

______________________________________________________ §sagara uvāca: kathitaṃ cāturāśramyaṃ cāturvarṇyakriyās tathā / puṃsaḥ kriyām ahaṃ śrotum icchāmi dvijasattama

नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां क्रियां पुंसाम् अशेषतः । समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतः

nityāṃ naimittikīṃ kāmyāṃ kriyāṃ puṃsām aśeṣataḥ / samākhyāhi bhṛguśreṣṭha sarvajño hy asi me mataḥ

§और्व उवाच: यद् एतद् उक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रितम् । तद् अहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

§aurva uvāca: yad etad uktaṃ bhavatā nityanaimittikāśritam / tad ahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

जातस्य जातकर्मादि क्रियाकाण्डम् अशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम्

jātasya jātakarmādi kriyākāṇḍam aśeṣataḥ / putrasya kurvīta pitā śrāddhaṃ cābhyudayātmakam

युग्मांस् तु प्राङ्मुखान् विप्रान् भोजयेन् मनुजेश्वर । यथावृत्ति तथा कुर्याद् दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम्

yugmāṃs tu prāṅmukhān viprān bhojayen manujeśvara / yathāvṛtti tathā kuryād daivaṃ pitryaṃ dvijanmanām

दध्ना यवैः सबदरैर् मिश्रान् पिण्डान् मुदा युतः । नान्दीमुखेभ्यस् तीर्थेन दद्याद् दैवेन पार्थिव

dadhnā yavaiḥ sabadarair miśrān piṇḍān mudā yutaḥ / nāndīmukhebhyas tīrthena dadyād daivena pārthiva

प्राजापत्येन वा सर्वम् उपचारं प्रदक्षिणम् । कुर्वीत तत् तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते

prājāpatyena vā sarvam upacāraṃ pradakṣiṇam / kurvīta tat tathāśeṣavṛddhikāleṣu bhūpate

ततश् च नाम कुर्वीत पितैव दशमे ऽहनि । देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम्

tataś ca nāma kurvīta pitaiva daśame 'hani / devapūrvaṃ narākhyaṃ hi śarmavarmādisaṃyutam

श्,द्७ इन्स्।: शर्मेति ब्राह्मणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् । गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः

Ś,D7 ins.: śarmeti brāhmaṇasyoktaṃ varmeti kṣatrasaṃśrayam / guptadāsātmakaṃ nāma praśastaṃ vaiśyaśūdrayoḥ

नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा । नामङ्गल्यं जुगुप्स्यं वा नाम कुर्यात् समाक्षरम्

nārthahīnaṃ na cāśastaṃ nāpaśabdayutaṃ tathā / nāmaṅgalyaṃ jugupsyaṃ vā nāma kuryāt samākṣaram

नातिदीर्घं न ह्रस्वं वा नातिगुर्वक्षरान्वितम् । सुखोच्चार्यं तु तन् नाम कुर्याद् यत् प्रवणाक्षरम्

nātidīrghaṃ na hrasvaṃ vā nātigurvakṣarānvitam / sukhoccāryaṃ tu tan nāma kuryād yat pravaṇākṣaram

ततो ऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि । यथोक्तं विधिम् आश्रित्य कुर्याद् विद्यापरिग्रहम्

tato 'nantarasaṃskārasaṃskṛto guruveśmani / yathoktaṃ vidhim āśritya kuryād vidyāparigraham

गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गार्हस्थ्यम् इच्छन् भूपाल कुर्याद् दारपरिग्रहम्

gṛhītavidyo gurave dattvā ca gurudakṣiṇām / gārhasthyam icchan bhūpāla kuryād dāraparigraham

ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात् संकल्पपूर्वकम् । गुरोः शुश्रूषणं कुर्यात् तत्पुत्रादेर् अथापि वा

brahmacaryeṇa vā kālaṃ kuryāt saṃkalpapūrvakam / guroḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryāt tatputrāder athāpi vā

वैखानसो वापि भवेत् परिव्राड् अथवेच्छया । पूर्वसंकल्पितं यादृक् तादृक् कुर्यान् महीपते

vaikhānaso vāpi bhavet parivrāḍ athavecchayā / pūrvasaṃkalpitaṃ yādṛk tādṛk kuryān mahīpate

वर्षैर् एकगुणां भार्याम् उद्वहेत् त्रिगुणः स्वयम् । नातिकेशाम् अकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम्

varṣair ekaguṇāṃ bhāryām udvahet triguṇaḥ svayam / nātikeśām akeśāṃ vā nātikṛṣṇāṃ na piṅgalām

निसर्गतो विकलाङ्गीम् अधिकाङ्गीं च नोद्वहेत् । नाविशुद्धां सरोमां वा ऽकुलजां वातिरोगिणीम्

nisargato vikalāṅgīm adhikāṅgīṃ ca nodvahet / nāviśuddhāṃ saromāṃ vā 'kulajāṃ vātirogiṇīm

न दुष्टां दुष्टवाचालां व्यङ्गिनीं पितृमातृतः । न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम्

na duṣṭāṃ duṣṭavācālāṃ vyaṅginīṃ pitṛmātṛtaḥ / na śmaśruvyañjanavatīṃ na caiva puruṣākṛtim

न घर्घरस्वरां क्षामवाक्यां काकस्वरां न च । नातिबद्धेक्षणां तद्वद् वृत्ताक्षीं नोद्वहेत् स्त्रियम्

na ghargharasvarāṃ kṣāmavākyāṃ kākasvarāṃ na ca / nātibaddhekṣaṇāṃ tadvad vṛttākṣīṃ nodvahet striyam

यस्याश् च लोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास् तथोन्नतौ । कूपो यस्या हसन्त्याश् च गण्डयोस् तां च नोद्वहेत्

yasyāś ca lomaśe jaṅghe gulphau yasyās tathonnatau / kūpo yasyā hasantyāś ca gaṇḍayos tāṃ ca nodvahet

श्१,ञ्,व्१,ब्१।२,द्८ इन्स्।: नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजाम् अरुणेक्षणाम् । आपीनहस्तपादां च न कन्याम् उद्वहेद् बुधः

Ś1,Ñ,V1,B1.2,D8 ins.: nātirūkṣacchaviṃ pāṇḍukarajām aruṇekṣaṇām / āpīnahastapādāṃ ca na kanyām udvahed budhaḥ

न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत् संहतभ्रुवम् । न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः

na vāmanāṃ nātidīrghāṃ nodvahet saṃhatabhruvam / na cāticchidradaśanāṃ na karālamukhīṃ naraḥ

पञ्चमीं मातृपक्षाच् च पितृपक्षाच् च सप्तमीम् । गृहस्थस् तूद्वहेत् कन्यां न्याय्येन विधिना नृप

pañcamīṃ mātṛpakṣāc ca pitṛpakṣāc ca saptamīm / gṛhasthas tūdvahet kanyāṃ nyāyyena vidhinā nṛpa

ब्राह्मो दैवस् तथैवार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः । गान्धर्वराक्षसौ चान्यौ पैशाचश् चाष्टमो ऽधमः

brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ / gāndharvarākṣasau cānyau paiśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ

श्,द्७ इन्स्।: एतेषां यस्य यो धर्मो वर्णस्योक्तो महर्षिभिः । कुर्वीत दाराहरणं तेनान्यं परिवर्जयेत्

Ś,D7 ins.: eteṣāṃ yasya yo dharmo varṇasyokto maharṣibhiḥ / kurvīta dārāharaṇaṃ tenānyaṃ parivarjayet

सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस् तया । समुद्वहेद् ददात्य् एतत् सम्यगूढं महाफलम्

sadharmacāriṇīṃ prāpya gārhasthyaṃ sahitas tayā / samudvahed dadāty etat samyagūḍhaṃ mahāphalam

______________________________________________________ §सगर उवाच: गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने । लोकाद् अस्मात् परस्माच् च यम् आतिष्ठन् न हीयते

______________________________________________________ §sagara uvāca: gṛhasthasya sadācāraṃ śrotum icchāmy ahaṃ mune / lokād asmāt parasmāc ca yam ātiṣṭhan na hīyate

§और्व उवाच: श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् । सदाचारवता पुंसा जितौ लोकाव् उभाव् अपि

§aurva uvāca: śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam / sadācāravatā puṃsā jitau lokāv ubhāv api

साधवः क्षीणदोषास् तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषाम् आचरणं यत् तु सदाचारः स उच्यते

sādhavaḥ kṣīṇadoṣās tu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ / teṣām ācaraṇaṃ yat tu sadācāraḥ sa ucyate

सप्तर्षयो ऽथ मनवः प्रजानां पतयस् तथा । सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश् च महीपते

saptarṣayo 'tha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā / sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate

ब्राह्मे मुहूर्ते स्वस्थे च मानसे मतिमान् नृप । विबुद्धश् चिन्तयेद् धर्मम् अर्थं चास्याविरोधिनम्

brāhme muhūrte svasthe ca mānase matimān nṛpa / vibuddhaś cintayed dharmam arthaṃ cāsyāvirodhinam

अपीडया तयोः कामम् उभयोर् अपि चिन्तयेत् । दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता

apīḍayā tayoḥ kāmam ubhayor api cintayet / dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā

परित्यजेद् अर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप । धर्मम् अप्य् असुखोदर्कं लोकविक्रुष्टम् एव च

parityajed arthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa / dharmam apy asukhodarkaṃ lokavikruṣṭam eva ca

ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान् मैत्रं नरेश्वर

tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryān maitraṃ nareśvara

नैरृत्याम् इषुविक्षेपम् अतीत्याभ्यधिकं भुवः । दूराद् आवसथान् मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत्

nairṛtyām iṣuvikṣepam atītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ / dūrād āvasathān mūtraṃ purīṣaṃ ca samutsṛjet

पादावसेचनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन् न गृहाङ्गणे

pādāvasecanocchiṣṭe prakṣipen na gṛhāṅgaṇe

आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस् तथा । गुरुं द्विजातींश् च बुधो न मेहेत कदाचन

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā / guruṃ dvijātīṃś ca budho na meheta kadācana

न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि । न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ

na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi / na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha

नाप्सु नैवाम्भसस् तीरे श्मशाने न समाचरेत् । उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम्

nāpsu naivāmbhasas tīre śmaśāne na samācaret / utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam

उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि । कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव

udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi / kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva

तृणैर् आस्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः । तिष्ठेन् नातिचिरं तत्र नैव किंचिद् उदीरयेत्

tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ / tiṣṭhen nāticiraṃ tatra naiva kiṃcid udīrayet

वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदं नान्तर्जलां तथा । शौचावशिष्टां गेहाच् च नादद्याल् लेपसंभवाम्

valmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā / śaucāvaśiṣṭāṃ gehāc ca nādadyāl lepasaṃbhavām

अन्तःप्राण्यवपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव । परित्यजेन् मृदश् चैताः सकलाः शौचसाधने

antaḥprāṇyavapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva / parityajen mṛdaś caitāḥ sakalāḥ śaucasādhane

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे नृप ॥ विप्_३,११।१८अब् ॥ अफ़्तेर् १८अ त्२।३,ग्२ इन्स्।: ॥॥ ॥॥ उभयोर् मृद्वयं स्मृतम् ॥ विप्_३,११।१८अ*१९:१ ॥ पञ्चापाने गृहस्थस्य ॥॥ ॥॥ ॥ विप्_३,११।१८अ*१९:२ ॥ हस्तद्वये च सप्तान्या मृदः शौचोपपादिकाः ॥ विप्_३,११।१८च्द् ॥ अच्छेनागन्धफेनेन जलेनाबुद्बुदेन च । आचामेत मृदं भूयस् तथा दद्यात् समाहितः

ekā liṅge gude tisro daśa vāmakare nṛpa // ViP_3,11.18ab // After 18a T2.3,G2 ins.: .... .... ubhayor mṛdvayaṃ smṛtam // ViP_3,11.18a*19:1 // pañcāpāne gṛhasthasya .... .... // ViP_3,11.18a*19:2 // hastadvaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ // ViP_3,11.18cd // acchenāgandhaphenena jalenābudbudena ca / ācāmeta mṛdaṃ bhūyas tathā dadyāt samāhitaḥ

निष्पादिताङ्घ्रिशौचस् तु पादाव् अभ्युक्ष्य वै पुनः । त्रिः पिबेत् सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत्

niṣpāditāṅghriśaucas tu pādāv abhyukṣya vai punaḥ / triḥ pibet salilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet

शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्धानं च नृपालभेत् । बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत्

śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca nṛpālabhet / bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet

श्२,द्७ इन्स्।: स्वाचान्तश् च ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् । आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दुर्वाद्यालम्भनानि च

Ś2,D7 ins.: svācāntaś ca tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam / ādarśāñjanamāṅgalyaṃ durvādyālambhanāni ca

ततः स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् । कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच् च पृथिवीपते

tataḥ svavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam / kurvīta śraddhāsaṃpanno yajec ca pṛthivīpate

सोमसंस्था हविःसंस्थाः पाकसंस्थाश् च संस्थिताः । धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने

somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāś ca saṃsthitāḥ / dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane

नदीनदतडागेषु देवखातजलेषु च । नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च

nadīnadataḍāgeṣu devakhātajaleṣu ca / nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca

कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि । स्नायीतोद्धृततोयेन अथवा भुव्य् असंभवे

kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi / snāyītoddhṛtatoyena athavā bhuvy asaṃbhave

शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् । तेषाम् एव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः

śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam / teṣām eva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ

त्रिर् अपः प्रीणनार्थाय देवानाम् अपवर्जयेत् । तथर्षीणां यथान्यायं सकृच् चापि प्रजापतेः

trir apaḥ prīṇanārthāya devānām apavarjayet / tatharṣīṇāṃ yathānyāyaṃ sakṛc cāpi prajāpateḥ

पितॄणां प्रीणनार्थाय त्रिर् अपः पृथिवीपते । पितामहेभ्यश् च तथा प्रीणयेत् प्रपितामहान्

pitṝṇāṃ prīṇanārthāya trir apaḥ pṛthivīpate / pitāmahebhyaś ca tathā prīṇayet prapitāmahān

मातामहाय तत्पित्रे तत्पित्रे च समाहितः । दद्यात् पैत्रेण तीर्थेन काम्यं चान्यच् छृणुष्व मे

mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ / dadyāt paitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyac chṛṇuṣva me

मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप । गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे

mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa / gurave mātulādīnāṃ snigdhamitrāya bhūbhuje

इदं चापि जपेद् अम्बु दद्याद् आत्मेच्छया नृप । उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणः

idaṃ cāpi japed ambu dadyād ātmecchayā nṛpa / upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇaḥ

देवासुरास् तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास् तरवः खगाः

devāsurās tathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ / piśācā guhyakāḥ siddhāḥ kūṣmāṇḍās taravaḥ khagāḥ

जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराश् च जन्तवः । तृप्तिम् एते प्रयान्त्व् आशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः

jalecarā bhūnilayā vāyvādhārāś ca jantavaḥ / tṛptim ete prayāntv āśu maddattenāmbunākhilāḥ

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषाम् आप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ / teṣām āpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā

ये बान्धवाबान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते तृप्तिम् अखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः

ye bāndhavābāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ / te tṛptim akhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ

यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । इदम् अप्य् अक्षयं चास्तु मया दत्तं तिलोदकम्

yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām / idam apy akṣayaṃ cāstu mayā dattaṃ tilodakam

काम्योदकप्रदानं ते मयैतत् कथितं नृप । यद् दत्त्वा प्रीणयेद् एतन् मनुष्यः सकलं जगत् । जगदाप्यायनोद्भूतं पुण्यम् आप्नोति चानघ

kāmyodakapradānaṃ te mayaitat kathitaṃ nṛpa / yad dattvā prīṇayed etan manuṣyaḥ sakalaṃ jagat / jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyam āpnoti cānagha

दत्त्वा काम्योदकं सम्यग् एतेभ्यः श्रद्धयान्वितः । आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सलिलाञ्जलिम्

dattvā kāmyodakaṃ samyag etebhyaḥ śraddhayānvitaḥ / ācamya ca tato dadyāt sūryāya salilāñjalim

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे । जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने

namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase / jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine

ततो गृहार्चनं कुर्याद् अभीष्टसुरपूजनम् । जलाभिषेकपुष्पाणां धूपादेश् च निवेदनैः

tato gṛhārcanaṃ kuryād abhīṣṭasurapūjanam / jalābhiṣekapuṣpāṇāṃ dhūpādeś ca nivedanaiḥ

अपूर्वम् अग्निहोत्रं च कुर्यात् प्राग् ब्रह्मणे ततः

apūrvam agnihotraṃ ca kuryāt prāg brahmaṇe tataḥ

प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्याद् आहुतिम् आदरात् । गृहेभ्यः काश्यपायाथ ततो ऽनुमतये क्रमात्

prajāpatiṃ samuddiśya dadyād āhutim ādarāt / gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tato 'numataye kramāt

तच्छेषं मणिकेभ्यो ऽथ पर्जन्येभ्यः क्षिपेत् ततः । द्वारे धातुर् विधातुश् च मध्ये च ब्रह्मणः क्षिपेत्

taccheṣaṃ maṇikebhyo 'tha parjanyebhyaḥ kṣipet tataḥ / dvāre dhātur vidhātuś ca madhye ca brahmaṇaḥ kṣipet

गृहस्य पुरुषव्याघ्र दिग्देवान् अपि मे शृणु

gṛhasya puruṣavyāghra digdevān api me śṛṇu

इन्द्राय धर्मराजाय वरुणाय तथेन्दवे । प्राच्यादिषु बुधो दद्याद् धुतशेषात्मकं बलिम्

indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave / prācyādiṣu budho dadyād dhutaśeṣātmakaṃ balim

प्रागुत्तरे च दिग्भागे धन्वन्तरिबलिं बुधः । निर्वपेद् वैश्वदेवं च कर्म कुर्याद् अतः परम्

prāguttare ca digbhāge dhanvantaribaliṃ budhaḥ / nirvaped vaiśvadevaṃ ca karma kuryād ataḥ param

वायव्ये वायवे दिक्षु समस्तासु ततो दिशाम् । ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय भानवे च क्षिपेद् बलिम्

vāyavye vāyave dikṣu samastāsu tato diśām / brahmaṇe cāntarikṣāya bhānave ca kṣiped balim

विश्वेदेवान् विश्वभूतांस् तथा विश्वपतीन् पितॄन् । यक्ष्माणं च समुद्दिश्य बलिं दद्यान् नरेश्वर

viśvedevān viśvabhūtāṃs tathā viśvapatīn pitṝn / yakṣmāṇaṃ ca samuddiśya baliṃ dadyān nareśvara

ततो ऽन्यद् अन्नम् आदाय भूमिभागे शुचौ बुधः । दद्याद् अशेषभूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः

tato 'nyad annam ādāya bhūmibhāge śucau budhaḥ / dadyād aśeṣabhūtebhyaḥ svecchayā tatsamāhitaḥ

देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः । प्रेताः पिशाचास् तरवः समस्ता ये चान्नम् इच्छन्ति मया प्रदत्तम्

devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥ sayakṣoragadaityasaṅghāḥ / pretāḥ piśācās taravaḥ samastā ye cānnam icchanti mayā pradattam

पिपीलिकाः कीटपतंगकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः । प्रयान्तु ते तृप्तिम् इदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु

pipīlikāḥ kīṭapataṃgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ / prayāntu te tṛptim idaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu

येषां न माता न पिता न बन्धुर् नैवान्नसिद्धिर् न तदान्नम् अस्ति । तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तम् एतत् ते यान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur naivānnasiddhir na tadānnam asti / tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattam etat te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu

भूतानि सर्वाणि तथान्नम् एतद् अहं च विष्णुर् न यतो ऽन्यद् अस्ति । तस्माद् अहं भूतनिकायभूतम् अन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम्

bhūtāni sarvāṇi tathānnam etad ahaṃ ca viṣṇur na yato 'nyad asti / tasmād ahaṃ bhūtanikāyabhūtam annaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām

चतुर्दशो भूतगणो य एष तत्र स्थिता ये ऽखिलभूतसङ्घाः । तृप्त्यर्थम् अन्नं हि मया निसृष्टं तेषाम् इदं ते मुदिता भवन्तु

caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṅghāḥ / tṛptyartham annaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣām idaṃ te muditā bhavantu

इत्य् उच्चार्य नरो दद्याद् अन्नं श्रद्धासमन्वितः । भुवि भूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यतः

ity uccārya naro dadyād annaṃ śraddhāsamanvitaḥ / bhuvi bhūtopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ

श्वचण्डालविहंगानां भुवि दद्यात् ततो नरः । ये चान्ये पतिताः केचिद् अपात्रा भुवि मानवाः

śvacaṇḍālavihaṃgānāṃ bhuvi dadyāt tato naraḥ / ye cānye patitāḥ kecid apātrā bhuvi mānavāḥ

ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद् गृहाङ्गणे । अतिथिग्रहणार्थाय तदूर्ध्वं वा यथेच्छया

tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhed gṛhāṅgaṇe / atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ vā yathecchayā

अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना । तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च

atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayet svāgatādinā / tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च । गच्छतश् चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही

śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca / gacchataś cānuyānena prītim utpādayed gṛhī

अज्ञातकुलनामानम् अन्यतः समुपागतम् । पूजयेद् अतिथिं सम्यङ् नैकग्रामनिवासिनम्

ajñātakulanāmānam anyataḥ samupāgatam / pūjayed atithiṃ samyaṅ naikagrāmanivāsinam

अकिंचनम् असंबन्धम् अन्यदेशाद् उपागतम् । असंपूज्यातिथिं भुञ्जन् भोक्तुकामं व्रजत्य् अधः

akiṃcanam asaṃbandham anyadeśād upāgatam / asaṃpūjyātithiṃ bhuñjan bhoktukāmaṃ vrajaty adhaḥ

स्वाध्यायगोत्रचरणम् अपृष्ट्वा च तथा कुलम् । हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही

svādhyāyagotracaraṇam apṛṣṭvā ca tathā kulam / hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī

पित्रर्थं चापरं विप्रम् एकम् अप्य् आशयेन् नृप । तद्देश्यं विदिताचारसंभूतिं पाञ्चयज्ञिकम्

pitrarthaṃ cāparaṃ vipram ekam apy āśayen nṛpa / taddeśyaṃ viditācārasaṃbhūtiṃ pāñcayajñikam

अन्नाग्रं च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् । निर्वापभूतं भूपाल श्रोत्रियायोपपादयेत्

annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam / nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet

दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । इच्छया च बुधो दद्याद् विभवे सत्य् अवारितम्

dadyāc ca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām / icchayā ca budho dadyād vibhave saty avāritam

इत्य् एते ऽतिथयः प्रोक्ताः प्रागुक्ता भिक्षवश् च ये । चतुरः पूजयेद् एतान् नृयज्ञर्णात् प्रमुच्यते

ity ete 'tithayaḥ proktāḥ prāguktā bhikṣavaś ca ye / caturaḥ pūjayed etān nṛyajñarṇāt pramucyate

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहाद् यात्य् अन्यतोमुखः । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

atithir yasya bhagnāśo gṛhād yāty anyatomukhaḥ / sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati

धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर् वसुगणो ऽर्यमा । प्रविश्यातिथिम् एते वै भुञ्जन्ते ऽन्नं नरेश्वर

dhātā prajāpatiḥ śakro vahnir vasugaṇo 'ryamā / praviśyātithim ete vai bhuñjante 'nnaṃ nareśvara

द्१,म्१ इन्स्।: तस्माद् अतिथिपूजायां यतेत सततं नरः । स केवलम् अघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते त्व् अतिथिं विना

D1,M1 ins.: tasmād atithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ / sa kevalam aghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte tv atithiṃ vinā

ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् । भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं गृही

tataḥ suvāsinīduḥkhigarbhiṇīvṛddhabālakān / bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī

अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते ऽतिदुष्कृतम् । मृतश् च नरकं गत्वा श्लेष्मभुग् जायते नरः

abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte 'tiduṣkṛtam / mṛtaś ca narakaṃ gatvā śleṣmabhug jāyate naraḥ

अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते ह्य् अजपी पूयशोणितम् । असंस्कृतान्नभुङ् मूत्रं बालादिप्रथमं शकृत्

asnātāśī malaṃ bhuṅkte hy ajapī pūyaśoṇitam / asaṃskṛtānnabhuṅ mūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt

त्३, एद्। वेङ्क्। इन्स्। अफ़्तेर् ७३, ग्२ अफ़्तेर् ७३अब्, द्३ बेफ़ोरे ७४अब्: तस्माच् छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै गृही । भुञ्जतश् च यथा पुंसः पापबन्धो न जायते

T3, ed. Veṅk. ins. after 73, G2 after 73ab, D3 before 74ab: tasmāc chṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī / bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate

इह चारोग्यम् अतुलं बलवृद्धिस् तथा नृप । भवत्य् अरिष्टशान्तिश् च वैरिपक्षाभिचारिका

iha cārogyam atulaṃ balavṛddhis tathā nṛpa / bhavaty ariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicārikā

स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रशस्तरत्नपाणिश् च भुञ्जीत प्रयतो गृही

snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam / praśastaratnapāṇiś ca bhuñjīta prayato gṛhī

कृते जपे हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप । दत्त्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय च । पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर

kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa / dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca / puṇyagandhadharaḥ śastamālyadhārī nareśvara

नैकवस्त्रधरो ऽथार्द्रपाणिपादो नरेश्वर । विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः

naikavastradharo 'thārdrapāṇipādo nareśvara / viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः । अन्नं प्रशस्तं पथ्यं च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः

prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ / annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ

न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सावद् असंस्कृतम् । दत्त्वा तु भुक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृही

na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāvad asaṃskṛtam / dattvā tu bhuktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī

प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप

praśastaśuddhapātreṣu bhuñjītākupito nṛpa

नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर । नाकाले नातिसंकीर्णे दत्त्वाग्रं च नरो ऽग्नये

nāsandīsaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara / nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye

मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्युषितं नृप । अन्यत्र फलमांसेभ्यः शुष्कशाकादिकांस् तथा

mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa / anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣkaśākādikāṃs tathā

तद्वद् बादरिकेभ्यश् च गुडपक्वेभ्य एव च । भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिन् नरेश्वर

tadvad bādarikebhyaś ca guḍapakvebhya eva ca / bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācin nareśvara

नाशेषं पुरुषो ऽश्नीयाद् अन्यत्र जगतीपते । मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान्

nāśeṣaṃ puruṣo 'śnīyād anyatra jagatīpate / madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān

अश्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् । लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं ततः

aśnīyāt tanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam / lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ

प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नन् वै मध्ये च कठिनाशनम् । पुनर् अन्ते द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति

prāg dravaṃ puruṣo 'śnan vai madhye ca kaṭhināśanam / punar ante dravāśī tu balārogye na muñcati

अनिन्द्यं भक्षयेद् इत्थं वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् । पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत्

anindyaṃ bhakṣayed itthaṃ vāgyato 'nnam akutsayan / pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanāya tat

भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा । यथावत् पुनर् आचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः

bhuktvā samyag athācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā / yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ

स्वस्थः प्रशान्तचित्तस् तु कृतासनपरिग्रहः । अभीष्टदेवतानां तु कुर्वीत स्मरणं नरः

svasthaḥ praśāntacittas tu kṛtāsanaparigrahaḥ / abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ

अग्निर् आप्याययत्व् अन्नं पार्थिवं पवनेरितः । दत्तावकाशं नभसा जरयत्व् अस्तु मे सुखम्

agnir āpyāyayatv annaṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ / dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatv astu me sukham

अन्नं बलाय मे भूमेर् अपाम् अग्न्यनिलस्य च । भवत्व् एतत् परिणतौ ममास्त्व् अव्याहतं सुखम्

annaṃ balāya me bhūmer apām agnyanilasya ca / bhavatv etat pariṇatau mamāstv avyāhataṃ sukham

प्राणापानसमानानाम् उदानव्यानयोस् तथा । अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममास्त्व् अव्याहतं सुखम्

prāṇāpānasamānānām udānavyānayos tathā / annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāstv avyāhataṃ sukham

अगस्तिर् अग्निर् वडवानलश् च भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् । सुखं च मे तत्परिणामसंभवं यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे

agastir agnir vaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam / sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantv arogo mama cāstu dehe

द्४ इन्स्।: विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनान्नम् अशेषम् एतद् आरोग्यदं मे परिणामम् एतु

D4 ins.: viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavān yathaikaḥ / satyena tenānnam aśeṣam etad ārogyadaṃ me pariṇāmam etu

विष्णुर् अत्ता तथैवान्नं परिणामश् च वै यथा । सत्येन तेन वै भुक्तं जीर्यत्व् अन्नम् इदं तथा

viṣṇur attā tathaivānnaṃ pariṇāmaś ca vai yathā / satyena tena vai bhuktaṃ jīryatv annam idaṃ tathā

इत्य् उच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् । अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः

ity uccārya svahastena parimṛjya tathodaram / anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ

सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद् अविरोधिना । दिनं नयेत् ततः संध्याम् उपतिष्ठेत् समाहितः

sacchāstrādivinodena sanmārgād avirodhinā / dinaṃ nayet tataḥ saṃdhyām upatiṣṭhet samāhitaḥ

दिनान्तसंध्यां सूर्येण पूर्वाम् ऋक्षैर् युतां बुधः । उपतिष्ठेद् यथान्यायं सम्यग् आचम्य पार्थिव

dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvām ṛkṣair yutāṃ budhaḥ / upatiṣṭhed yathānyāyaṃ samyag ācamya pārthiva

सर्वकालम् उपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेष्यते । अन्यत्रसूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः

sarvakālam upasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthiveṣyate / anyatrasūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ

सूर्येणाभ्युदितो यश् च त्यक्तः सूर्येण च स्वपन् । अन्यत्रातुरभावात् तु प्रायश्चित्तीयते नरः

sūryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa ca svapan / anyatrāturabhāvāt tu prāyaścittīyate naraḥ

तस्माद् अनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते । उपतिष्ठेन् नरः संध्याम् अस्वपंश् च दिनान्तजाम्

tasmād anudite sūrye samutthāya mahīpate / upatiṣṭhen naraḥ saṃdhyām asvapaṃś ca dināntajām

उपतिष्ठन्ति ये संध्यां न पूर्वां न च पश्चिमाम् । व्रजन्ति ते दुरात्मानस् तामिस्रं नरकं नृप

upatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ na pūrvāṃ na ca paścimām / vrajanti te durātmānas tāmisraṃ narakaṃ nṛpa

पुनः पाकम् उपादाय सायम् अप्य् अवनीपते । वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्य् अमन्त्रं बलिं हरेत्

punaḥ pākam upādāya sāyam apy avanīpate / vaiśvadevanimittaṃ vai patny amantraṃ baliṃ haret

तत्रापि श्वपचादिभ्यस् तथैवान्नापवर्जनम्

tatrāpi śvapacādibhyas tathaivānnāpavarjanam

अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्त्या पूजयेद् बुधः । पादशौचासनप्रह्वस्वागतोक्त्या च पूजनम् । ततश् चान्नप्रदानेन शयनेन च पार्थिव

atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayed budhaḥ / pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam / tataś cānnapradānena śayanena ca pārthiva

दिनातिथौ तु विमुखे गते यत् पातकं नृप । तद् एवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढे विमुखे गते

dinātithau tu vimukhe gate yat pātakaṃ nṛpa / tad evāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate

तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढम् अतिथिं नरः । पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः

tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍham atithiṃ naraḥ / pūjayet pūjite tasmin pūjitāḥ sarvadevatāḥ

अन्नशाकाम्बुदानेन स्वशक्त्या प्रीणयेत् पुमान् । शयनप्रस्तरमहीप्रदानैर् अथवापि तम्

annaśākāmbudānena svaśaktyā prīṇayet pumān / śayanaprastaramahīpradānair athavāpi tam

कृतपादादिशौचश् च भुक्त्वा सायं ततो गृही । गच्छेद् अस्फुटितां शय्याम् अपि दारुमयीं नृप

kṛtapādādiśaucaś ca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī / gacched asphuṭitāṃ śayyām api dārumayīṃ nṛpa

नाविशालां न वा भग्नां नासमां मलिनां न च । न च जन्तुमयीं शय्याम् अधितिष्ठेद् अनास्तृताम्

nāviśālāṃ na vā bhagnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca / na ca jantumayīṃ śayyām adhitiṣṭhed anāstṛtām

प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायाम् अथवा नृप । सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम्

prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyām athavā nṛpa / sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam

ऋताव् उपगमः शस्तः स्वपत्न्याम् अवनीपते । पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु

ṛtāv upagamaḥ śastaḥ svapatnyām avanīpate / punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu

नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन् नातुरां न रजस्वलाम् । नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिणीम्

nāsnātāṃ tu striyaṃ gacchen nāturāṃ na rajasvalām / nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ nāpraśastāṃ na garbhiṇīm

नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् । क्षुत्क्षामाम् अतिभुक्तां वा स्वयं चैभिर् गुणैर् युतः

nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam / kṣutkṣāmām atibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir guṇair yutaḥ

स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतः नाध्मातः क्षुधितो ऽपि वा । सकामः सानुरागश् च व्यवायं पुरुषो व्रजेत्

snātaḥ sraggandhadhṛk prītaḥ nādhmātaḥ kṣudhito 'pi vā / sakāmaḥ sānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet

चतुर्दश्य् अष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा । पर्वाण्य् एतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिर् एव च

caturdaśy aṣṭamī caiva amāvāsyātha pūrṇimā / parvāṇy etāni rājendra ravisaṃkrāntir eva ca

तैलस्त्रीमांससंभोगी पर्वस्व् एतेषु वै पुमान् । विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः

tailastrīmāṃsasaṃbhogī parvasv eteṣu vai pumān / viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ

अशेषपर्वस्व् एतेषु तस्मात् संयमिभिर् बुधैः । भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर् नरैः

aśeṣaparvasv eteṣu tasmāt saṃyamibhir budhaiḥ / bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparair naraiḥ

नान्ययोनाव् अयोनौ वा नोपयुक्तौषधस् तथा । देवद्विजगुरूणां च व्यवायी नाश्रये भवेत्

nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā / devadvijagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśraye bhavet

चैत्यचत्वरतीरेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे । नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते

caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe / naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate

प्रोक्तपर्वस्व् अशेषेषु नैव भूपाल संध्ययोः । गच्छेद् व्यवायं मतिमान् न मूत्रोच्चारपीडितः

proktaparvasv aśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ / gacched vyavāyaṃ matimān na mūtroccārapīḍitaḥ

पर्वस्व् अभिगमो ऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप । भुवि रोगप्रदो नॄणाम् अप्रशस्तो जलाशये

parvasv abhigamo 'dhanyo divā pāpaprado nṛpa / bhuvi rogaprado nṝṇām apraśasto jalāśaye

परदारान् न गच्छेत मनसापि कदाचन । किम् उ वाचास्थिबन्धो ऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम्

paradārān na gaccheta manasāpi kadācana / kim u vācāsthibandho 'pi nāsti teṣu vyavāyinām

मृतो नरकम् अभ्येति हीयते ऽत्रापि चायुषः । परदाररतिः पुंसाम् उभयत्रापि भीतिदा

mṛto narakam abhyeti hīyate 'trāpi cāyuṣaḥ / paradāraratiḥ puṃsām ubhayatrāpi bhītidā

इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् । यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्व् अनृताव् अपि

iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet / yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣv anṛtāv api

______________________________________________________ §और्व उवाच: देवगोब्राह्मणान् सिद्धवृद्धाचार्यांस् तथार्चयेत् । द्विकालं च नमेत् संध्याम् अग्नीन् उपचरेत् तथा

______________________________________________________ §aurva uvāca: devagobrāhmaṇān siddhavṛddhācāryāṃs tathārcayet / dvikālaṃ ca namet saṃdhyām agnīn upacaret tathā

सदानुपहते वस्त्रे प्रशस्ताश् च तथौषधीः । गारुडानि च रत्नानि बिभृयात् प्रयतो नरः

sadānupahate vastre praśastāś ca tathauṣadhīḥ / gāruḍāni ca ratnāni bibhṛyāt prayato naraḥ

प्रस्निग्धामलकेशश् च सुगन्धश् चारुवेषधृक् । सिताः सुमनसो हृद्या बिभृयाच् च नरः सदा

prasnigdhāmalakeśaś ca sugandhaś cāruveṣadhṛk / sitāḥ sumanaso hṛdyā bibhṛyāc ca naraḥ sadā

किंचित् परस्वं न हरेन् नाल्पम् अप्य् अप्रियं वदेत् । प्रियं च नानृतं ब्रूयान् नान्यदोषान् उदीरयेत्

kiṃcit parasvaṃ na haren nālpam apy apriyaṃ vadet / priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyān nānyadoṣān udīrayet

नान्यस्त्रियं तथा वैरं रोचयेत् पुरुषेश्वर । न दुष्टयानम् आरोहेत् कूलच्छायां न संश्रयेत्

nānyastriyaṃ tathā vairaṃ rocayet puruṣeśvara / na duṣṭayānam ārohet kūlacchāyāṃ na saṃśrayet

विद्विष्टपतितोन्मत्तबहुवैरादिकीटकैः । बन्धकीबन्धकीभर्तृक्षुद्रानृतकथैः सह

vidviṣṭapatitonmattabahuvairādikīṭakaiḥ / bandhakībandhakībhartṛkṣudrānṛtakathaiḥ saha

तथातिव्ययशीलैश् च परिवादरतैः शठैः । बुधो मैत्रीं न कुर्वीत नैकः पन्थानम् आश्रयेत्

tathātivyayaśīlaiś ca parivādarataiḥ śaṭhaiḥ / budho maitrīṃ na kurvīta naikaḥ panthānam āśrayet

नावगाहेज् जलौघस्य वेगम् अग्रे नरेश्वर । प्रदीप्तं वेश्म न विशेन् नारोहेच् छिखरं तरोः

nāvagāhej jalaughasya vegam agre nareśvara / pradīptaṃ veśma na viśen nārohec chikharaṃ taroḥ

न कुर्याद् दन्तसंघर्षं न कुष्णीयाच् च नासिकाम् । नासंवृतमुखो जृम्भेच् श्वासकासौ च वर्जयेत्

na kuryād dantasaṃgharṣaṃ na kuṣṇīyāc ca nāsikām / nāsaṃvṛtamukho jṛmbhec śvāsakāsau ca varjayet

नोच्चैर् हसेत् सशब्दं च न मुञ्चेत् पवनं बुधः । नखान् न खादयेच् छिन्द्यान् न तृणं न महीं लिखेत्

noccair haset saśabdaṃ ca na muñcet pavanaṃ budhaḥ / nakhān na khādayec chindyān na tṛṇaṃ na mahīṃ likhet

न श्मश्रु भक्षयेल् लोष्टं न मृद् नीयाद् विचक्षणः । ज्योतींष्य् अमेध्यः शस्तानि नाभिवीक्षेत च प्रभो

na śmaśru bhakṣayel loṣṭaṃ na mṛd nīyād vicakṣaṇaḥ / jyotīṃṣy amedhyaḥ śastāni nābhivīkṣeta ca prabho

नग्नां परस्त्रियं चैव सूर्यं चास्तमनोदये । न हुंकुर्याच् छवं चैव शवगन्धो हि सोमजः

nagnāṃ parastriyaṃ caiva sūryaṃ cāstamanodaye / na huṃkuryāc chavaṃ caiva śavagandho hi somajaḥ

चतुष्पथं चैत्यतरुं श्मशानोपवनानि च । दुष्टस्त्रीसंनिकर्षं च वर्जयेन् निशि सर्वदा

catuṣpathaṃ caityataruṃ śmaśānopavanāni ca / duṣṭastrīsaṃnikarṣaṃ ca varjayen niśi sarvadā

पूज्यदेवद्विजज्योतिश्छायां नातिक्रमेद् बुधः । नैकः शून्याटवीं गच्छेन् न च शून्यगृहे वसेत्

pūjyadevadvijajyotiśchāyāṃ nātikramed budhaḥ / naikaḥ śūnyāṭavīṃ gacchen na ca śūnyagṛhe vaset

केशास्थिकण्टकामेध्यबलिभस्मतुषांस् तथा । स्नानार्द्रधरणीं चैव दूरतः परिवर्जयेत्

keśāsthikaṇṭakāmedhyabalibhasmatuṣāṃs tathā / snānārdradharaṇīṃ caiva dūrataḥ parivarjayet

नानार्यान् आश्रयेत् कांश्चिन् न जिह्मं रोचयेद् बुधः । उपसर्पेत न व्यालांश् चिरं तिष्ठेन् न चोत्थितः

nānāryān āśrayet kāṃścin na jihmaṃ rocayed budhaḥ / upasarpeta na vyālāṃś ciraṃ tiṣṭhen na cotthitaḥ

अतीव जागरस्वप्ने तद्वत् स्थानासने बुधः । न सेवेत तथा शय्यां व्यायामं च नरेश्वर

atīva jāgarasvapne tadvat sthānāsane budhaḥ / na seveta tathā śayyāṃ vyāyāmaṃ ca nareśvara

दंष्ट्रिणः शृङ्गिणश् चैव प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् । अवश्यायं च राजेन्द्र पुरो वातातपौ तथा

daṃṣṭriṇaḥ śṛṅgiṇaś caiva prājño dūreṇa varjayet / avaśyāyaṃ ca rājendra puro vātātapau tathā

न स्नायान् न स्वपेन् नग्नो न चैवोपस्पृशेद् बुधः । मुक्तकच्छश् च नाचामेद् देवाद्यर्चां च वर्जयेत्

na snāyān na svapen nagno na caivopaspṛśed budhaḥ / muktakacchaś ca nācāmed devādyarcāṃ ca varjayet

होमदेवार्चनाद्यासु क्रियास्व् आचमने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजवाचनके जपे

homadevārcanādyāsu kriyāsv ācamane tathā / naikavastraḥ pravarteta dvijavācanake jape

नासमञ्जसशीलैस् तु सहासीत कदाचन । सद्वृत्तसंनिकर्षो हि क्षणार्धम् अपि शस्यते

nāsamañjasaśīlais tu sahāsīta kadācana / sadvṛttasaṃnikarṣo hi kṣaṇārdham api śasyate

विरोधं नोत्तमैर् गच्छेन् नाधमैश् च सदा बुधः । विवाहश् च विवादश् च तुल्यशीलैर् नृपेष्यते

virodhaṃ nottamair gacchen nādhamaiś ca sadā budhaḥ / vivāhaś ca vivādaś ca tulyaśīlair nṛpeṣyate

नारभेत कलिं प्राज्ञः शुष्कवैरं च वर्जयेत् । अप्य् अल्पहानिः सोढव्या वैरेणार्थागमं त्यजेत्

nārabheta kaliṃ prājñaḥ śuṣkavairaṃ ca varjayet / apy alpahāniḥ soḍhavyā vaireṇārthāgamaṃ tyajet

स्नातो नाङ्गानि निर्मार्जेत् स्नानशाट्या न पाणिना । न च निर्धूनयेत् केशान् नाचामेच् चैव चोत्थितः

snāto nāṅgāni nirmārjet snānaśāṭyā na pāṇinā / na ca nirdhūnayet keśān nācāmec caiva cotthitaḥ

पादेन नाक्रमेत् पादं न पूज्याभिमुखं नयेत् । वीरासनं गुरोर् अग्रे भजेत विनयान्वितः

pādena nākramet pādaṃ na pūjyābhimukhaṃ nayet / vīrāsanaṃ guror agre bhajeta vinayānvitaḥ

अपसव्यं न गच्छेच् च देवागारचतुष्पथान् । माङ्गल्यपूज्यांश् च ततो विपरीतान् न दक्षिणम्

apasavyaṃ na gacchec ca devāgāracatuṣpathān / māṅgalyapūjyāṃś ca tato viparītān na dakṣiṇam

सोमाग्न्यर्काम्बुवायूनां पूज्यानां च न संमुखम् । कुर्यात् ष्ठीवनविण्मूत्रसमुत्सर्गं च पण्डितः

somāgnyarkāmbuvāyūnāṃ pūjyānāṃ ca na saṃmukham / kuryāt ṣṭhīvanaviṇmūtrasamutsargaṃ ca paṇḍitaḥ

तिष्ठन् न मूत्रयेत् तद्वत् पन्थानं नावमूत्रयेत् । श्लेष्मविण्मूत्ररक्तानि सर्वदैव न लङ्घयेत्

tiṣṭhan na mūtrayet tadvat panthānaṃ nāvamūtrayet / śleṣmaviṇmūtraraktāni sarvadaiva na laṅghayet

श्लेष्मसिंहानकोत्सर्गो नान्नकाले प्रशस्यते । बलिमङ्गलजप्यादौ न होमे न महाजने

śleṣmasiṃhānakotsargo nānnakāle praśasyate / balimaṅgalajapyādau na home na mahājane

योषितो नावमन्येत न चासां विश्वसेद् बुधः । न चैवेर्ष्युर् भवेत् तासु नाधिकुर्यात् कदाचन

yoṣito nāvamanyeta na cāsāṃ viśvased budhaḥ / na caiverṣyur bhavet tāsu nādhikuryāt kadācana

मङ्गल्यपुष्परत्नाज्यपूज्यान् अनभिवाद्य च । न निष्क्रमेद् गृहात् प्राज्ञः सदाचारपरो नृप

maṅgalyapuṣparatnājyapūjyān anabhivādya ca / na niṣkramed gṛhāt prājñaḥ sadācāraparo nṛpa

चतुष्पथान् नमस् कुर्यात् काले होमपरो भवेत् । दीनान् अभ्युद्धरेत् साधून् उपासीत बहुश्रुतान्

catuṣpathān namas kuryāt kāle homaparo bhavet / dīnān abhyuddharet sādhūn upāsīta bahuśrutān

देवर्षिपूजकः सम्यक् पितृपिण्डोदकप्रदः । सत्कर्ता चातिथीनां यः स लोकान् उत्तमान् व्रजेत्

devarṣipūjakaḥ samyak pitṛpiṇḍodakapradaḥ / satkartā cātithīnāṃ yaḥ sa lokān uttamān vrajet

द्५ इन्स्।: एकाग्रचित्तस्य दृढव्रतस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य । हितं मितं प्रियं काले वश्यात्मा यो ऽभिभाषते । स याति लोकान् आह्लादहेतुभूतान् नृपाक्षयान्

D5 ins.: ekāgracittasya dṛḍhavratasya sarvendriyaprītinivartakasya / hitaṃ mitaṃ priyaṃ kāle vaśyātmā yo 'bhibhāṣate / sa yāti lokān āhlādahetubhūtān nṛpākṣayān

धीमान् ह्रीमान् क्षमायुक्त आस्तिको विनयान्वितः । विद्याभिजनवृद्धानां याति लोकान् अनुत्तमान्

dhīmān hrīmān kṣamāyukta āstiko vinayānvitaḥ / vidyābhijanavṛddhānāṃ yāti lokān anuttamān

अकालगर्जितादौ तु पर्वस्व् आशौचकादिषु । अनध्यायं बुधः कुर्याद् उपरागादिके तथा

akālagarjitādau tu parvasv āśaucakādiṣu / anadhyāyaṃ budhaḥ kuryād uparāgādike tathā

शमं नयति यः क्रुद्धान् सर्वबन्धुर् अमत्सरी । भीताश्वासनकृत् साधुः स्वर्गस् तस्याल्पकं फलम्

śamaṃ nayati yaḥ kruddhān sarvabandhur amatsarī / bhītāśvāsanakṛt sādhuḥ svargas tasyālpakaṃ phalam

वर्षातपादिके छत्री दण्डी रात्र्यटवीषु च । शरीरत्राणकामो वै सोपानत्कः सदा व्रजेत्

varṣātapādike chatrī daṇḍī rātryaṭavīṣu ca / śarīratrāṇakāmo vai sopānatkaḥ sadā vrajet

नोर्ध्वं न तिर्यग् दूरं वा निरीक्षन् पर्यटेद् बुधः । युगमात्रं महीपृष्ठं नरो गच्छेद् विलोकयन्

nordhvaṃ na tiryag dūraṃ vā nirīkṣan paryaṭed budhaḥ / yugamātraṃ mahīpṛṣṭhaṃ naro gacched vilokayan

दोषहेतून् अशेषांश् च वश्यात्मा यो निरस्यति । तस्य धर्मार्थकामानां हानिर् नाल्पापि जायते

doṣahetūn aśeṣāṃś ca vaśyātmā yo nirasyati / tasya dharmārthakāmānāṃ hānir nālpāpi jāyate

ग्२।३,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: पापे ऽप्य् अपापः पुरुषे ऽप्य् अभिधत्ते प्रियाणि यः । मैत्रीद्रवान्तःकरणस् तस्य मुक्तिः करे स्थिता

G2.3,ed. Veṅk. ins.: pāpe 'py apāpaḥ puruṣe 'py abhidhatte priyāṇi yaḥ / maitrīdravāntaḥkaraṇas tasya muktiḥ kare sthitā

ये कामक्रोधलोभानां वीतरागा न गोचरे । सदाचारस्थितास् तेषाम् अनुभावैर् धृता मही

ye kāmakrodhalobhānāṃ vītarāgā na gocare / sadācārasthitās teṣām anubhāvair dhṛtā mahī

तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रीतिकारणम् । सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत्

tasmāt satyaṃ vadet prājño yat paraprītikāraṇam / satyaṃ yat paraduḥkhāya tatra maunaparo bhavet

प्रियम् उक्तं हितं नैतद् इति मत्वा न तद् वदेत् । श्रेयस् तत्र हितं वाक्यं यद्य् अप्य् अत्यन्तम् अप्रियम्

priyam uktaṃ hitaṃ naitad iti matvā na tad vadet / śreyas tatra hitaṃ vākyaṃ yady apy atyantam apriyam

प्राणिनाम् उपकाराय यद् एवेह परत्र च । कर्मणा मनसा वाचा तद् एव मतिमान् भजेत्

prāṇinām upakārāya yad eveha paratra ca / karmaṇā manasā vācā tad eva matimān bhajet

______________________________________________________ §और्व उवाच: सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । जातकर्म तथा कुर्याच् श्राद्धम् अभ्युदये च यत्

______________________________________________________ §aurva uvāca: sacailasya pituḥ snānaṃ jāte putre vidhīyate / jātakarma tathā kuryāc śrāddham abhyudaye ca yat

युग्मान् देवांश् च पित्र्यांश् च सम्यक् सव्यक्रमाद् द्विजान् । पूजयेद् भोजयेच् चैव तन्मना नान्यमानसः

yugmān devāṃś ca pitryāṃś ca samyak savyakramād dvijān / pūjayed bhojayec caiva tanmanā nānyamānasaḥ

दध्यक्षतैः सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा । देवतीर्थेन वै पिण्डान् दद्यात् कायेन वा नृप

dadhyakṣataiḥ sabadaraiḥ prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā / devatīrthena vai piṇḍān dadyāt kāyena vā nṛpa

नान्दीमुखः पितृगणस् तेन श्राद्धेन पार्थिव । प्रीयते तत् तु कर्तव्यं पुरुषैः सर्ववृद्धिषु

nāndīmukhaḥ pitṛgaṇas tena śrāddhena pārthiva / prīyate tat tu kartavyaṃ puruṣaiḥ sarvavṛddhiṣu

कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा

kanyāputravivāheṣu praveśe navaveśmanaḥ / nāmakarmaṇi bālānāṃ cūḍākarmādike tathā

सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही

sīmantonnayane caiva putrādimukhadarśane / nāndīmukhaṃ pitṛgaṇaṃ pūjayet prayato gṛhī

पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धाव् एष समासतः । श्रूयताम् अवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः

pitṛpūjākramaḥ prokto vṛddhāv eṣa samāsataḥ / śrūyatām avanīpāla pretakarmakriyāvidhiḥ

प्रेतदेहं शुभैः स्नानैः स्नापितं स्रग्विभूषितम् । दग्ध्वा ग्रामाद् बहिः स्नात्वा सचैलाः सलिलाशये

pretadehaṃ śubhaiḥ snānaiḥ snāpitaṃ sragvibhūṣitam / dagdhvā grāmād bahiḥ snātvā sacailāḥ salilāśaye

यत्र तत्र स्थितायैतद् अमुकायेति वादिनः । दक्षिणाभिमुखा दद्युर् बान्धवाः सलिलाञ्जलिम्

yatra tatra sthitāyaitad amukāyeti vādinaḥ / dakṣiṇābhimukhā dadyur bāndhavāḥ salilāñjalim

प्रविष्टाश् च समं गोभिर् ग्रामं नक्षत्रदर्शने । कटधर्मांस् ततः कुर्युर् भूमौ प्रस्तरशायिनः

praviṣṭāś ca samaṃ gobhir grāmaṃ nakṣatradarśane / kaṭadharmāṃs tataḥ kuryur bhūmau prastaraśāyinaḥ

दातव्यो ऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव । दिवा च भक्तं भोक्तव्यम् अमांसं मनुजर्षभ

dātavyo 'nudinaṃ piṇḍaḥ pretāya bhuvi pārthiva / divā ca bhaktaṃ bhoktavyam amāṃsaṃ manujarṣabha

दिनानि तानि चेच्छातः कर्तव्यं विप्रभोजनम् । प्रेतस् तृप्तिं तथा याति बन्धुवर्गेण भुञ्जता

dināni tāni cecchātaḥ kartavyaṃ viprabhojanam / pretas tṛptiṃ tathā yāti bandhuvargeṇa bhuñjatā

प्रथमे ऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । वस्त्रत्यागं बहिःस्नानं कृत्वा दद्यात् तिलोदकम्

prathame 'hni tṛtīye ca saptame navame tathā / vastratyāgaṃ bahiḥsnānaṃ kṛtvā dadyāt tilodakam

श्२,द्७ इन्स्।: चतुर्थे ऽह्नि च कर्तव्यं भस्मास्थिचयनं नृप । तदूर्ध्वम् अङ्गस्पर्शश् च सपिण्डानाम् अपीष्यते

Ś2,D7 ins.: caturthe 'hni ca kartavyaṃ bhasmāsthicayanaṃ nṛpa / tadūrdhvam aṅgasparśaś ca sapiṇḍānām apīṣyate

योग्याः सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास् तथा । अनुलेपनपुष्पादिभोगाद् अन्यत्र पार्थिव

yogyāḥ sarvakriyāṇāṃ tu samānasalilās tathā / anulepanapuṣpādibhogād anyatra pārthiva

शय्यासनोपभोगश् च सपिण्डानाम् अपीष्यते । भस्मास्थिचयनाद् ऊर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम्

śayyāsanopabhogaś ca sapiṇḍānām apīṣyate / bhasmāsthicayanād ūrdhvaṃ saṃyogo na tu yoṣitām

बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते । सद्यः शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु

bāle deśāntarasthe ca patite ca munau mṛte / sadyaḥ śaucaṃ tathecchāto jalāgnyudbandhanādiṣu

मृतबन्धोर् दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश् च निवर्तते

mṛtabandhor daśāhāni kulasyānnaṃ na bhujyate / dānaṃ pratigraho yajñaḥ svādhyāyaś ca nivartate

विप्रस्यैतद् द्वादशाहं राजन्यस्याप्य् अशौचकम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये

viprasyaitad dvādaśāhaṃ rājanyasyāpy aśaucakam / ardhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya śuddhaye

अयुजो भोजयेत् कामं द्विजान् आद्ये ततो दिने । दद्याद् दर्भेषु पिण्डं च प्रेतायोच्छिष्टसंनिधौ

ayujo bhojayet kāmaṃ dvijān ādye tato dine / dadyād darbheṣu piṇḍaṃ ca pretāyocchiṣṭasaṃnidhau

वार्यायुधप्रतोदास् तु दण्डश् च द्विजभोजनात् । स्प्रष्टव्यो ऽनन्तरं वर्णैः शुध्येरंस् ते ततः क्रमात्

vāryāyudhapratodās tu daṇḍaś ca dvijabhojanāt / spraṣṭavyo 'nantaraṃ varṇaiḥ śudhyeraṃs te tataḥ kramāt

ततः स्ववर्णधर्मा ये विप्रादीनाम् उदाहृताः । तान् कुर्वीत पुमाञ् जीवेन् निजधर्मार्जनैस् तथा

tataḥ svavarṇadharmā ye viprādīnām udāhṛtāḥ / tān kurvīta pumāñ jīven nijadharmārjanais tathā

मृते ऽहनि च कर्तव्यम् एकोद्दिष्टम् अतः परम् । आह्वानादिक्रियादैवनियोगरहितं हि तत्

mṛte 'hani ca kartavyam ekoddiṣṭam ataḥ param / āhvānādikriyādaivaniyogarahitaṃ hi tat

एको ऽर्घ्यस् तत्र दातव्यस् तथैवैकं पवित्रकम् । प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु

eko 'rghyas tatra dātavyas tathaivaikaṃ pavitrakam / pretāya piṇḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu

प्रश्नश् च तत्राभिरतिर् यजमानद्विजन्मनाम् । अक्षय्यम् अमुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा

praśnaś ca tatrābhiratir yajamānadvijanmanām / akṣayyam amukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā

एकोद्दिष्टमयो धर्म इत्थम् आवत्सरात् स्मृतः । सपिण्डीकरणं तस्मिन् काले राजेन्द्र तच् छृणु

ekoddiṣṭamayo dharma ittham āvatsarāt smṛtaḥ / sapiṇḍīkaraṇaṃ tasmin kāle rājendra tac chṛṇu

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तद् अपि पार्थिव ॥ विप्_३,१३।२७अब् ॥ अफ़्तेर् २७अब्, द्३,ग्२,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: संवत्सरे ऽथ षष्ठे वा मासि वा द्वादशे ऽह्नि वा ॥ विप्_३,१३।२७अब्*२७ ॥ तिलगन्धोदकैर् युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् ॥ विप्_३,१३।२७च्द् ॥ पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पैत्रं पात्रत्रयं तथा । सेचयेत् पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं नृप त्रिषु

ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tad api pārthiva // ViP_3,13.27ab // After 27ab, D3,G2,ed. Veṅk. ins.: saṃvatsare 'tha ṣaṣṭhe vā māsi vā dvādaśe 'hni vā // ViP_3,13.27ab*27 // tilagandhodakair yuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam // ViP_3,13.27cd // pātraṃ pretasya tatraikaṃ paitraṃ pātratrayaṃ tathā / secayet pitṛpātreṣu pretapātraṃ nṛpa triṣu

ततः पितृत्वम् आपन्ने तस्मिन् प्रेते महीपते । श्राद्धधर्मैर् अशेषैस् तु तत्पूर्वान् अर्चयेत् पितॄन्

tataḥ pitṛtvam āpanne tasmin prete mahīpate / śrāddhadharmair aśeṣais tu tatpūrvān arcayet pitṝn

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा बन्धुर् वा भ्रातृसंततिः । सपिण्डसंततिर् वापि क्रियार्हो नृप जायते

putraḥ pautraḥ prapautro vā bandhur vā bhrātṛsaṃtatiḥ / sapiṇḍasaṃtatir vāpi kriyārho nṛpa jāyate

तेषाम् अभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः । मातृपक्षस्य पिण्डेन संबद्धा ये जलेन वा

teṣām abhāve sarveṣāṃ samānodakasaṃtatiḥ / mātṛpakṣasya piṇḍena saṃbaddhā ye jalena vā

कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप । संघातान्तर्गतैर् वापि कार्याः प्रेतस्य याः क्रियाः । उत्सन्नबन्धुरिक्थानां कारयेद् अवनीपतिः

kuladvaye 'pi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyā nṛpa / saṃghātāntargatair vāpi kāryāḥ pretasya yāḥ kriyāḥ / utsannabandhurikthānāṃ kārayed avanīpatiḥ

पूर्वाः क्रिया मध्यमाश् च तथा चैवोत्तराः क्रियाः । त्रिःप्रकाराः क्रिया ह्य् एतास् तासां भेदं शृणुष्व मे

pūrvāḥ kriyā madhyamāś ca tathā caivottarāḥ kriyāḥ / triḥprakārāḥ kriyā hy etās tāsāṃ bhedaṃ śṛṇuṣva me

आदाहवार्यायुधादिस्पर्शाद्यन्तास् तु याः क्रियाः । ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्य् एकोद्दिष्टसंज्ञिताः

ādāhavāryāyudhādisparśādyantās tu yāḥ kriyāḥ / tāḥ pūrvā madhyamā māsi māsy ekoddiṣṭasaṃjñitāḥ

प्रेते पितृत्वम् आपन्ने सपिण्डीकरणाद् अनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः

prete pitṛtvam āpanne sapiṇḍīkaraṇād anu / kriyante yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyante tā nṛpottarāḥ

पितृमातृसपिण्डैस् तु समानसलिलैस् तथा । तत्संघातगतैश् चैव राज्ञा वा धनहारिणा

pitṛmātṛsapiṇḍais tu samānasalilais tathā / tatsaṃghātagataiś caiva rājñā vā dhanahāriṇā

पूर्वाः क्रियास् तु कर्तव्याः पुत्राद्यैर् एव चोत्तराः । दौहित्रैर् वा नरश्रेष्ठ कार्यास् तत्तनयैस् तथा

pūrvāḥ kriyās tu kartavyāḥ putrādyair eva cottarāḥ / dauhitrair vā naraśreṣṭha kāryās tattanayais tathā

मृताहनि च कर्तव्याः स्त्रीणाम् अप्य् उत्तराः क्रियाः । प्रतिसंवत्सरं राजन्न् एकोद्दिष्टविधानतः

mṛtāhani ca kartavyāḥ strīṇām apy uttarāḥ kriyāḥ / pratisaṃvatsaraṃ rājann ekoddiṣṭavidhānataḥ

तस्माद् उत्तरसंज्ञा याः क्रियास् ताः शृणु पार्थिव । यदा यदा च कर्तव्या विधिना येन चानघ

tasmād uttarasaṃjñā yāḥ kriyās tāḥ śṛṇu pārthiva / yadā yadā ca kartavyā vidhinā yena cānagha

______________________________________________________ §और्व उवाच: ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । विश्वेदेवान् ऋषिगणान् वयांसि मनुजान् पशून्

______________________________________________________ §aurva uvāca: brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān / viśvedevān ṛṣigaṇān vayāṃsi manujān paśūn

सरीसृपान् पितृगणान् यच् चान्यद् भूतसंज्ञितम् । श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन् तर्पयत्य् अखिलं जगत्

sarīsṛpān pitṛgaṇān yac cānyad bhūtasaṃjñitam / śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvan tarpayaty akhilaṃ jagat

मासि मास्य् असिते पक्षे पञ्चदश्यां नरेश्वर । तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान् कालाञ् छृणुष्व मे

māsi māsy asite pakṣe pañcadaśyāṃ nareśvara / tathāṣṭakāsu kurvīta kāmyān kālāñ chṛṇuṣva me

श्राद्धार्हम् आगतं द्रव्यं विशिष्टम् अथवा द्विजम् । श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपाते ऽयने तथा

śrāddhārham āgataṃ dravyaṃ viśiṣṭam athavā dvijam / śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte 'yane tathā

विषुवे चापि संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्व् एव भूपाल राशिष्व् अर्के च गच्छति

viṣuve cāpi saṃprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ / samasteṣv eva bhūpāla rāśiṣv arke ca gacchati

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा

nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane / icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā

अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी । श्राद्धैः पितृगणस् तृप्तिं तथाप्नोत्य् अष्टवार्षिकीम्

amāvāsyā yadā maitraviśākhāsvātiyoginī / śrāddhaiḥ pitṛgaṇas tṛptiṃ tathāpnoty aṣṭavārṣikīm

अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरो ऽर्चिताः

amāvāsyā yadā puṣye raudre carkṣe punarvasau / dvādaśābdaṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro 'rcitāḥ

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिम् इच्छताम् । वारुणे चाप्य् अमावास्या देवानाम् अपि दुर्लभा

vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptim icchatām / vāruṇe cāpy amāvāsyā devānām api durlabhā

नवस्व् ऋक्षेष्व् अमावास्या यदैतेष्व् अवनीपते । तदा तृप्तिप्रदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम्

navasv ṛkṣeṣv amāvāsyā yadaiteṣv avanīpate / tadā tṛptipradaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śṛṇu cāparam

गीतं सनत्कुमारेण यद्ऽइलाय महात्मने । पृच्छते पितृभक्ताय श्रद्धयावनताय च

gītaṃ sanatkumāreṇa yad'ilāya mahātmane / pṛcchate pitṛbhaktāya śraddhayāvanatāya ca

§सनत्कुमार उवाच: वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्य् असौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे । नभस्यमासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे

§sanatkumāra uvāca: vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamy asau kārttikaśuklapakṣe / nabhasyamāsasya tu kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe

एता युगाद्यास् तिथयश् चतस्रो ऽप्य् अनन्तपुण्या नृप संप्रदिष्टाः ॥ विप्_३,१४।१३अब् ॥ श्२,द्७ इन्स्। अफ़्तेर् १३अब्: द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्ये मुनयो विदुः ॥ विप्_३,१४।१३अब्*२८:१ ॥ शुक्ले पूर्वाह्निके ग्राह्ये कृष्णे चैवापराह्निके ॥ विप्_३,१४।१३अब्*२८:२ ॥ युगाद्येषु युगान्तेषु दत्तम् अक्षयम् इष्यते ॥ विप्_३,१४।१३अब्*२८:३ ॥ उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश् च त्रिष्व् अष्टकास्व् अप्य् अयनद्वये च ॥ विप्_३,१४।१३च्द् ॥ श्,द्१।६।७ इन्स्।, द्५ इन्स्। ल्। १-२ अफ़्तेर् १३अब् अन्द् ल्। ३-४ अफ़्तेर् १३: चन्द्रक्षये माघवमासि यत्र दिनक्षये वै विषुवद्द्वयं च । पानीयम् अप्य् अत्र तिलैर् विमिश्रं दद्यात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यम् एतत् पितरो वदन्ति

etā yugādyās tithayaś catasro 'py anantapuṇyā nṛpa saṃpradiṣṭāḥ // ViP_3,14.13ab // Ś2,D7 ins. after 13ab: dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādye munayo viduḥ // ViP_3,14.13ab*28:1 // śukle pūrvāhnike grāhye kṛṣṇe caivāparāhnike // ViP_3,14.13ab*28:2 // yugādyeṣu yugānteṣu dattam akṣayam iṣyate // ViP_3,14.13ab*28:3 // upaplave candramaso raveś ca triṣv aṣṭakāsv apy ayanadvaye ca // ViP_3,14.13cd // Ś,D1.6.7 ins., D5 ins. l. 1-2 after 13ab and l. 3-4 after 13: candrakṣaye māghavamāsi yatra dinakṣaye vai viṣuvaddvayaṃ ca / pānīyam apy atra tilair vimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ / śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyam etat pitaro vadanti

माघासिते पञ्चदशी कदाचिद् उपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्य् अल्पपुण्यैर् नृप लभ्यते ऽसौ

māghāsite pañcadaśī kadācid upaiti yogaṃ yadi vāruṇena / ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ na hy alpapuṇyair nṛpa labhyate 'sau

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवन्ति भूपाल तदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर् मनुष्यैः

kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasmin bhavanti bhūpāla tadā pitṛbhyaḥ / dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajair manuṣyaiḥ

तत्रैव चेद् भाद्रपदास् तु पूर्वाः काले तदा यत् क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परां तृप्तिम् उपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति

tatraiva ced bhādrapadās tu pūrvāḥ kāle tadā yat kriyate pitṛbhyaḥ / śrāddhaṃ parāṃ tṛptim upetya tena yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti

गङ्गां शतद्रूम् अथ वा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततो ऽवगाह्यार्चनम् आदरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति

gaṅgāṃ śatadrūm atha vā vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā / tato 'vagāhyārcanam ādareṇa kṛtvā pitṝṇāṃ duritāni hanti

गायन्ति चैतत् पितरः सदैव वर्षामघातृप्तिम् अवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर् यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः

gāyanti caitat pitaraḥ sadaiva varṣāmaghātṛptim avāpya bhūyaḥ / māghāsitānte śubhatīrthatoyair yāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ

चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश् च कालः कथितो विधिश् च । पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर् नृणां प्रयच्छत्य् अभिवाञ्छितानि

cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaś ca kālaḥ kathito vidhiś ca / pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhaktir nṛṇāṃ prayacchaty abhivāñchitāni

पितृगीतांस् तथैवात्र श्लोकांस् तांश् च शृणुष्व मे । श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना

pitṛgītāṃs tathaivātra ślokāṃs tāṃś ca śṛṇuṣva me / śrutvā tathaiva bhavatā bhāvyaṃ tatrādṛtātmanā

अपि धन्यः कुले जायाद् अस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति

api dhanyaḥ kule jāyād asmākaṃ matimān naraḥ / akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍānno nirvapiṣyati

रत्नवस्त्रमहीयानमहाभोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो यो ऽस्मान् उद्दिश्य दास्यति

ratnavastramahīyānamahābhogādikaṃ vasu / vibhave sati viprebhyo yo 'smān uddiśya dāsyati

अन्नेन वा यथाशक्त्या काले ऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस् तन्मात्रविभवो नरः

annena vā yathāśaktyā kāle 'smin bhaktinamradhīḥ / bhojayiṣyati viprāgryāṃs tanmātravibhavo naraḥ

असमर्थो ऽन्नदानस्य धान्यम् आमं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम्

asamartho 'nnadānasya dhānyam āmaṃ svaśaktitaḥ / pradāsyati dvijāgrebhyaḥ svalpālpāṃ vāpi dakṣiṇām

तत्राप्य् असामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस् तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् भूप दास्यति

tatrāpy asāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃs tilān / praṇamya dvijamukhyāya kasmaicid bhūpa dāsyati

तिलैः सप्ताष्टभिर् वापि समवेताञ् जलाञ्जलीन् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भुव्य् अस्माकं प्रदास्यति

tilaiḥ saptāṣṭabhir vāpi samavetāñ jalāñjalīn / bhaktinamraḥ samuddiśya bhuvy asmākaṃ pradāsyati

यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयन्न् अस्माञ् श्रद्धायुक्तः प्रदास्यति

yataḥ kutaścit saṃprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam / abhāve prīṇayann asmāñ śraddhāyuktaḥ pradāsyati

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानाम् इदम् उच्चैर् पठिष्यति

sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣamūlapradarśakaḥ / sūryādilokapālānām idam uccair paṭhiṣyati

न मे ऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच् छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन् नतो ऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य

na me 'sti vittaṃ na dhanaṃ ca nānyac chrāddhopayogyaṃ svapitṝn nato 'smi / tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau kṛtau bhujau vartmani mārutasya

§और्व उवाच: इत्य् एतत् पितृभिर् गीतं भावाभावप्रयोजनम् । यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव

§aurva uvāca: ity etat pitṛbhir gītaṃ bhāvābhāvaprayojanam / yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati pārthiva

______________________________________________________ §और्व उवाच: ब्राह्मणान् भोजयेच् छ्राद्धे यद्गुणांस् तान् निबोध मे

______________________________________________________ §aurva uvāca: brāhmaṇān bhojayec chrāddhe yadguṇāṃs tān nibodha me

त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदविच् छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः

triṇāciketas trimadhus trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit / vedavic chrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ

ऋत्विक्स्वस्रीयदौहित्रजामातृश्वशुरास् तथा । मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस् तथा । शिष्याः संबन्धिनश् चैव मातापितृरतश् च यः

ṛtviksvasrīyadauhitrajāmātṛśvaśurās tathā / mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratas tathā / śiṣyāḥ saṃbandhinaś caiva mātāpitṛrataś ca yaḥ

एतान् नियोजयेच् छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमं नृप । ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थम् अनुकल्पेष्व् अनन्तरान्

etān niyojayec chrāddhe pūrvoktān prathamaṃ nṛpa / brāhmaṇān pitṛpuṣṭyartham anukalpeṣv anantarān

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस् तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी

mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantas tathā dvijaḥ / kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī

अभिशस्तस् तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकस् तद्वद् भृतकाध्यापितश् च यः

abhiśastas tathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ / bhṛtakādhyāpakas tadvad bhṛtakādhyāpitaś ca yaḥ

परपूर्वापतिश् चैव मातापित्रोस् तथोज्झकः ॥ विप्_३,१५।७अब् ॥ द्३।४,त्२ इन्स्।: तथा भ्रातृपरित्यागी दूषकः सर्वनिन्दकः ॥ विप्_३,१५।७अब्*३० ॥ वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिर् एव च ॥ विप्_३,१५।७च्द् ॥ तथा देवलकश् चैव श्राद्धे नार्हति केतनम्

parapūrvāpatiś caiva mātāpitros tathojjhakaḥ // ViP_3,15.7ab // D3.4,T2 ins.: tathā bhrātṛparityāgī dūṣakaḥ sarvanindakaḥ // ViP_3,15.7ab*30 // vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatir eva ca // ViP_3,15.7cd // tathā devalakaś caiva śrāddhe nārhati ketanam

प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ् श्रोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् । कथयेच् च तदैवैषां नियोगान् पितृदैविकान्

prathame 'hni budhaḥ śastāñ śrotriyādīn nimantrayet / kathayec ca tadaivaiṣāṃ niyogān pitṛdaivikān

ततः क्रोधव्यवायादीन् आयासं च द्विजैः सह । यजमानो न कुर्वीत दोषस् तत्र महान् अयम्

tataḥ krodhavyavāyādīn āyāsaṃ ca dvijaiḥ saha / yajamāno na kurvīta doṣas tatra mahān ayam

श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्य् आत्मनः पितॄन्

śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca / vyavāyī retaso garte majjayaty ātmanaḥ pitṝn

तस्मात् प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् । अनिमन्त्र्य द्विजान् गेहम् आगतान् भोजयेद् यतीन्

tasmāt prathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam / animantrya dvijān geham āgatān bhojayed yatīn

पादशौचादिना गेहम् आगतान् पूजयेद् द्विजान्

pādaśaucādinā geham āgatān pūjayed dvijān

पवित्रपाणिर् आचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् । पितॄणाम् अयुजो युग्मान् देवानाम् इच्छया द्विजान्

pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet / pitṝṇām ayujo yugmān devānām icchayā dvijān

देवानाम् एकम् एकं वा पितॄणां च नियोजयेत्

devānām ekam ekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसंपन्नस् तन्त्रं वा वैश्वदेविकम्

tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam / kurvīta bhaktisaṃpannas tantraṃ vā vaiśvadevikam

प्राङ्मुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानाम् उभयात्मकान् । पितृपैतामहानां च भोजयेच् चाप्य् उदङ्मुखान्

prāṅmukhān bhojayed viprān devānām ubhayātmakān / pitṛpaitāmahānāṃ ca bhojayec cāpy udaṅmukhān

पृथक् तयोः केचिद् आहुः श्राद्धस्य करणं नृप । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्य् अन्ये महर्षयः

pṛthak tayoḥ kecid āhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa / ekatraikena pākena vadanty anye maharṣayaḥ

विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घ्यं विधानतः । कुर्याद् आवाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया

viṣṭarārthaṃ kuśān dattvā saṃpūjyārghyaṃ vidhānataḥ / kuryād āvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā

यवाम्बुना च देवानां दद्याद् अर्घ्यं विधानतः । स्रग्गन्धधूपदीपांश् च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि

yavāmbunā ca devānāṃ dadyād arghyaṃ vidhānataḥ / sraggandhadhūpadīpāṃś ca dattvā tebhyo yathāvidhi

पितॄणाम् अपसव्यं तत् सर्वम् एवोपकल्पयेत् । अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान्

pitṝṇām apasavyaṃ tat sarvam evopakalpayet / anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān

मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्याद् आवाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्याद् अर्घ्यादिकं नृप

mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryād āvāhanaṃ budhaḥ / tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyād arghyādikaṃ nṛpa

काले तत्रातिथिं प्राप्तम् अन्नकामं नृपाध्वगम् । ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः कामं तम् अपि भोजयेत्

kāle tatrātithiṃ prāptam annakāmaṃ nṛpādhvagam / brāhmaṇair abhyanujñātaḥ kāmaṃ tam api bhojayet

योगिनो विविधै रूपैर् नराणाम् उपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीम् एताम् अविज्ञातस्वरूपिणः

yogino vividhai rūpair narāṇām upakāriṇaḥ / bhramanti pṛthivīm etām avijñātasvarūpiṇaḥ

तस्माद् अभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः

tasmād abhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ / śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ

जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जम् अन्नं ततो ऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस् तैस् तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ

juhuyād vyañjanakṣāravarjam annaṃ tato 'nale / anujñāto dvijais tais tu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha

अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्य् आदौ नृपाहुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम्

agnaye kavyavāhāya svāhety ādau nṛpāhutiḥ / somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः । हुतावशिष्टम् अल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत्

vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ / hutāvaśiṣṭam alpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet

ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थम् अभीष्टम् अतिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वम् इच्छातो वाच्यम् एतद् अनिष्ठुरम्

tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyartham abhīṣṭam atisaṃskṛtam / dattvā juṣadhvam icchāto vācyam etad aniṣṭhuram

भोक्तव्यं तैश् च तच्चित्तैर् मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः

bhoktavyaṃ taiś ca taccittair maunibhiḥ sumukhaiḥ sukham / akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेर् आस्तरणं तिलैः । कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस् त एव द्विजसत्तमाः

rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmer āstaraṇaṃ tilaiḥ / kṛtvā dhyeyāḥ svapitaras ta eva dvijasattamāḥ

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / mama tṛptiṃ prayāntv adya vipradeheṣu saṃsthitāḥ

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अग्निहोमाप्यायितमूर्तयः

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / mama tṛptiṃ prayāntv agnihomāpyāyitamūrtayaḥ

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन् मयैतद् इहाहृतम्

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ / tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yan mayaitad ihāhṛtam

मातामहस् तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः । विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः

mātāmahas tṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ / viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य भोक्ताव्ययात्मा हरिर् ईश्वरो ऽत्र । तत्संनिधानाद् अपयान्तु सद्यो रक्षांस्य् अशेषाण्य् असुराश् च सर्वे

yajñeśvaro havyasamastakavya bhoktāvyayātmā harir īśvaro 'tra / tatsaṃnidhānād apayāntu sadyo rakṣāṃsy aśeṣāṇy asurāś ca sarve

तृप्तेषु तेषु विकिरेद् अन्नं विप्रेषु भूतले । दद्याच् चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत्

tṛpteṣu teṣu vikired annaṃ vipreṣu bhūtale / dadyāc cācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt

सुतृप्तैस् तैर् अनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सतिलेन ततः पिण्डान् सम्यग् दद्यात् समाहितः

sutṛptais tair anujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale / satilena tataḥ piṇḍān samyag dadyāt samāhitaḥ

पितृतीर्थेन सलिलं दद्याद् अथ जलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस् तेनैव पिण्डांस् तीर्थेन निर्वपेत्

pitṛtīrthena salilaṃ dadyād atha jalāñjalim / mātāmahebhyas tenaiva piṇḍāṃs tīrthena nirvapet

श्२,ञ्२,व्१,ब्२,द्५।७।८ इन्स्।: दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् । स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्याद् उच्छिष्टसंनिधौ

Ś2,Ñ2,V1,B2,D5.7.8 ins.: dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam / svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyād ucchiṣṭasaṃnidhau

पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् । दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल् लेपघर्षणैः

pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param / darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayel lepagharṣaṇaiḥ

पिण्डैर् मातामहांस् तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः । पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्याद् आचमनं ततः

piṇḍair mātāmahāṃs tadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ / pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ

पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर । सुस्वधेत्य् आशिषा युक्तां दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम्

pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara / susvadhety āśiṣā yuktāṃ dadyāc chaktyā ca dakṣiṇām

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् । प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास् तेन इतीरयेत्

dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayed vaiśvadevikān / prīyantām iti ye viśvedevās tena itīrayet

तथेति चोक्ते तैर् विप्रैः प्रार्थनीयास् तथाशिषः । पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान् महामते

tatheti cokte tair vipraiḥ prārthanīyās tathāśiṣaḥ / paścād visarjayed devān pūrvaṃ paitrān mahāmate

मातामहानाम् अप्य् एवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्जने

mātāmahānām apy evaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ / bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvad visarjane

आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद् देवद्विजन्मसु । विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै

āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryād devadvijanmasu / visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai

विसर्जयेत् प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस् ततः । निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् तान् अनुव्रजेत्

visarjayet prītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃs tataḥ / nivartetābhyanujñāta ādvārāt tān anuvrajet

ततस् तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान् नित्यक्रियां बुधः । भुञ्जीयाच् च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिर् आत्मनः

tatas tu vaiśvadevākhyāṃ kuryān nityakriyāṃ budhaḥ / bhuñjīyāc ca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhir ātmanaḥ

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पैत्रं मातामहं तथा । श्राद्धैर् आप्यायिता दद्युः सर्वकामान् पितामहाः

evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryāt paitraṃ mātāmahaṃ tathā / śrāddhair āpyāyitā dadyuḥ sarvakāmān pitāmahāḥ

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस् तिलाः । रजतस्य तथा दानं कथासंदर्शनादिकम्

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ / rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṃdarśanādikam

वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुर् अप्य् अत्र राजेन्द्र त्रयम् एतन् न शस्यते

varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā / bhoktur apy atra rājendra trayam etan na śasyate

विश्वेदेवाः सपितरस् तथा मातामहा नृप । कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम्

viśvedevāḥ sapitaras tathā mātāmahā nṛpa / kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश् च चन्द्रमाः । श्राद्धे योगिनियोगस् तु तस्माद् भूपाल शस्यते

somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraś ca candramāḥ / śrāddhe yoginiyogas tu tasmād bhūpāla śasyate

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस् तारयति यजमानं तथा नृप

sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cet purataḥ sthitaḥ / sarvān bhoktṝṃs tārayati yajamānaṃ tathā nṛpa

______________________________________________________ §और्व उवाच: हविष्यमत्स्यमांसैस् तु शशस्य शकुनस्य च । सौकरच्छागलैणेयरौरवैर् गवयेन च

______________________________________________________ §aurva uvāca: haviṣyamatsyamāṃsais tu śaśasya śakunasya ca / saukaracchāgalaiṇeyarauravair gavayena ca

औरभ्रगव्यैश् च तथा मासवृद्ध्या पितामहाः । प्रयान्ति तृप्तिं मांसैस् तु नित्यं वार्ध्रीणसाम् इषैः

aurabhragavyaiś ca tathā māsavṛddhyā pitāmahāḥ / prayānti tṛptiṃ māṃsais tu nityaṃ vārdhrīṇasām iṣaiḥ

खड्गमांसम् अतीवात्र कालशाकं तथा मधु । शस्तानि कर्मण्य् अत्यन्ततृप्तिदानि नरेश्वर

khaḍgamāṃsam atīvātra kālaśākaṃ tathā madhu / śastāni karmaṇy atyantatṛptidāni nareśvara

गयाम् उपेत्य यः श्राद्धं करोति पृथिवीपते । सफलं तस्य तज् जन्म जायते पितृतुष्टिदम्

gayām upetya yaḥ śrāddhaṃ karoti pṛthivīpate / saphalaṃ tasya taj janma jāyate pitṛtuṣṭidam

प्रसातिकाः सनीवाराः श्यामाका द्विविधास् तथा । वन्यौषधीप्रधानास् तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ

prasātikāḥ sanīvārāḥ śyāmākā dvividhās tathā / vanyauṣadhīpradhānās tu śrāddhārhāḥ puruṣarṣabha

यवाः प्रियंगवो मुद्गा गोधूमा व्रीहयस् तिलाः । निष्पावाः कोविदाराश् च सर्षपाश् चात्र शोभनाः

yavāḥ priyaṃgavo mudgā godhūmā vrīhayas tilāḥ / niṣpāvāḥ kovidārāś ca sarṣapāś cātra śobhanāḥ

अकृताग्रयणं यच् च धान्यजातं नरेश्वर । राजमाषान् अणूंश् चैव मसूरांश् च विवर्जयेत्

akṛtāgrayaṇaṃ yac ca dhānyajātaṃ nareśvara / rājamāṣān aṇūṃś caiva masūrāṃś ca vivarjayet

अलाबुं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं पिण्डमूलकम् । गन्धारकं करम्भाणि लवणान्य् औषराणि च

alābuṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍuṃ piṇḍamūlakam / gandhārakaṃ karambhāṇi lavaṇāny auṣarāṇi ca

आरक्ताश् चैव निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च । वर्ज्यान्य् एतानि वै श्राद्धे यच् च वाचा न शस्यते

āraktāś caiva niryāsāḥ pratyakṣalavaṇāni ca / varjyāny etāni vai śrāddhe yac ca vācā na śasyate

नक्ताहृतम् अनुत्सृष्टं तृप्यते न च यत्र गौः । दुर्गन्धि फेनिलं चाम्बु श्राद्धयोग्यं न पार्थिव

naktāhṛtam anutsṛṣṭaṃ tṛpyate na ca yatra gauḥ / durgandhi phenilaṃ cāmbu śrāddhayogyaṃ na pārthiva

क्षीरम् एकशफानां यद् औष्ट्रम् आविकम् एव च । मार्गं च माहिषं चैव वर्जयेच् छ्राद्धकर्मणि

kṣīram ekaśaphānāṃ yad auṣṭram āvikam eva ca / mārgaṃ ca māhiṣaṃ caiva varjayec chrāddhakarmaṇi

षण्डापविद्धचण्डालपाषण्ड्युन्मत्तरोगिभिः । कृकवाकुश्वनग्नैश् च वानरग्रामसूकरैः

ṣaṇḍāpaviddhacaṇḍālapāṣaṇḍyunmattarogibhiḥ / kṛkavākuśvanagnaiś ca vānaragrāmasūkaraiḥ

उदक्यासूतिकाशौचिमृतहारैश् च वीक्षिते । श्राद्धे सुरा न पितरो भुञ्जते पुरुषर्षभ

udakyāsūtikāśaucimṛtahāraiś ca vīkṣite / śrāddhe surā na pitaro bhuñjate puruṣarṣabha

तस्मात् परिश्रिते कुर्याच् श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः । उर्व्यां च तिलविक्षेपाद् यातुधानान् निवारयेत्

tasmāt pariśrite kuryāc śrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ / urvyāṃ ca tilavikṣepād yātudhānān nivārayet

न पूति नैवोपपन्नं केशकीटादिभिर् नृप । न चैवाभिषवैर् मिश्रम् अन्नं पर्युषितं तथा

na pūti naivopapannaṃ keśakīṭādibhir nṛpa / na caivābhiṣavair miśram annaṃ paryuṣitaṃ tathā

श्रद्धासमन्वितैर् दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः । यदाहारास् तु ते जातास् तदाहारत्वम् एति तत्

śraddhāsamanvitair dattaṃ pitṛbhyo nāmagotrataḥ / yadāhārās tu te jātās tadāhāratvam eti tat

श्रूयन्ते चापि पितृभिर् गीता गाथा महीपते । इक्ष्वाकोर् मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा

śrūyante cāpi pitṛbhir gītā gāthā mahīpate / ikṣvākor manuputrasya kalāpopavane purā

अपि नस् ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः । गयाम् उपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्य् अस्माकम् आदरात्

api nas te bhaviṣyanti kule sanmārgaśīlinaḥ / gayām upetya ye piṇḍān dāsyanty asmākam ādarāt

अपि नः स कुले जायाद् यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पिभ्यां वर्षासु च मघासु च

api naḥ sa kule jāyād yo no dadyāt trayodaśīm / pāyasaṃ madhusarpibhyāṃ varṣāsu ca maghāsu ca

गौरीं वाप्य् उद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् । यजेत वाश्वमेधेन विधिवद् दक्षिणावता

gaurīṃ vāpy udvahet kanyāṃ nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet / yajeta vāśvamedhena vidhivad dakṣiṇāvatā

______________________________________________________ §पराशर उवाच: इत्य् आह भगवान् और्वः सगराय महात्मने । सदाचारान् पुरा सम्यङ् मैत्रेय परिपृच्छते

______________________________________________________ §parāśara uvāca: ity āha bhagavān aurvaḥ sagarāya mahātmane / sadācārān purā samyaṅ maitreya paripṛcchate

श्२,द्७ इन्स्।: मयाप्य् एतद् अशेषेण कथितं भवतो द्विज । समुल्लङ्घ्य सदाचारं कश्चिन् नाप्नोति शोभनम्

Ś2,D7 ins.: mayāpy etad aśeṣeṇa kathitaṃ bhavato dvija / samullaṅghya sadācāraṃ kaścin nāpnoti śobhanam

§मैत्रेय उवाच: षण्डापविद्धप्रमुखा विदिता भगवन् मया । उदक्याद्याश् च ये सर्वे नग्नम् इच्छामि वेदितुम्

§maitreya uvāca: ṣaṇḍāpaviddhapramukhā viditā bhagavan mayā / udakyādyāś ca ye sarve nagnam icchāmi veditum

को नग्नः किंसमाचारो नग्नसंज्ञां नरो लभेत् । नग्नस्वरूपम् इच्छामि यथावत् गदितं त्वया

ko nagnaḥ kiṃsamācāro nagnasaṃjñāṃ naro labhet / nagnasvarūpam icchāmi yathāvat gaditaṃ tvayā

द्४,त्२।३,ग्२,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: §पराशर उवाच: ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं त्रयी वर्णावृतिर् द्विज । एताम् उज्झति यो मोहात् स नग्नः पातकी स्मृतः

D4,T2.3,G2,ed. Veṅk. ins.: §parāśara uvāca: ṛgyajuḥsāmasaṃjñeyaṃ trayī varṇāvṛtir dvija / etām ujjhati yo mohāt sa nagnaḥ pātakī smṛtaḥ

त्रयी समस्तवर्णानां द्विज संवरणं यतः । नग्नो भवत्य् उज्झितायाम् अतस् तस्याम् असंशयम्

trayī samastavarṇānāṃ dvija saṃvaraṇaṃ yataḥ / nagno bhavaty ujjhitāyām atas tasyām asaṃśayam

इदं च श्रूयताम् अन्यद् भीष्माय सुमहात्मने । कथयाम् आस धर्मज्ञो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः

idaṃ ca śrūyatām anyad bhīṣmāya sumahātmane / kathayām āsa dharmajño vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ

मयापि तस्य गदतः श्रुतम् एतन् महात्मनः । नग्नसंबन्धि मैत्रेय यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया

mayāpi tasya gadataḥ śrutam etan mahātmanaḥ / nagnasaṃbandhi maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā

देवासुरम् अभूद् युद्धं दिव्यम् अब्दं पुरा द्विज । तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः

devāsuram abhūd yuddhaṃ divyam abdaṃ purā dvija / tasmin parājitā devā daityair hrādapurogamaiḥ

क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः । विष्णोर् आराधनार्थाय जगुश् चेमं स्तवं तदा

kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ gatvātapyanta vai tapaḥ / viṣṇor ārādhanārthāya jaguś cemaṃ stavaṃ tadā

§देवा ऊचुः: आराधनाय लोकानां विष्णोर् ईशस्य यां गिरम् । वक्ष्यामो भगवान् आद्यस् तया विष्णुः प्रसीदतु

§devā ūcuḥ: ārādhanāya lokānāṃ viṣṇor īśasya yāṃ giram / vakṣyāmo bhagavān ādyas tayā viṣṇuḥ prasīdatu

यतो भूतान्य् अशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः । यस्मिंश् च लयम् एष्यन्ति कस् तं संस्तोतुम् ईश्वरः

yato bhūtāny aśeṣāṇi prasūtāni mahātmanaḥ / yasmiṃś ca layam eṣyanti kas taṃ saṃstotum īśvaraḥ

तथाप्य् अरातिविध्वंसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः । त्वां स्तोष्यामस् तवोक्तीनां याथार्थ्यं नैव गोचरे

tathāpy arātividhvaṃsadhvastavīryā bhavārthinaḥ / tvāṃ stoṣyāmas tavoktīnāṃ yāthārthyaṃ naiva gocare

त्वम् उर्वी सलिलं वह्निर् वायुर् आकाशम् एव च । समस्तम् अन्तःकरणं प्रधानं तत्परः पुमान्

tvam urvī salilaṃ vahnir vāyur ākāśam eva ca / samastam antaḥkaraṇaṃ pradhānaṃ tatparaḥ pumān

एकं तवैतद् भूतात्मन् मूर्तामूर्तमयं वपुः । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्थानकालविभेदवत्

ekaṃ tavaitad bhūtātman mūrtāmūrtamayaṃ vapuḥ / ābrahmastambaparyantaṃ sthānakālavibhedavat

तत्रेश तव यत् पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् । रूपं सर्गोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः

tatreśa tava yat pūrvaṃ tvannābhikamalodbhavam / rūpaṃ sargopakārāya tasmai brahmātmane namaḥ

शक्रार्करुद्रवस्वश्विमरुत्सोमादिभेदवत् । वयम् एवं स्वरूपं ते तस्मै देवात्मने नमः

śakrārkarudravasvaśvimarutsomādibhedavat / vayam evaṃ svarūpaṃ te tasmai devātmane namaḥ

दम्भप्रायम् असंबोधि तितिक्षादमवर्जितम् । यद् रूपं तव गोविन्द तस्मै दैत्यात्मने नमः

dambhaprāyam asaṃbodhi titikṣādamavarjitam / yad rūpaṃ tava govinda tasmai daityātmane namaḥ

नातिज्ञानवहा यस्मिन् नाड्यः स्तिमिततेजसि । शब्दादिलोभि यत् तस्मै तुभ्यं यक्षात्मने नमः

nātijñānavahā yasmin nāḍyaḥ stimitatejasi / śabdādilobhi yat tasmai tubhyaṃ yakṣātmane namaḥ

क्रौर्यमायामयं घोरं यच् च रूपं तवासितम् । निशाचरात्मने तस्मै नमस् ते पुरुषोत्तम

krauryamāyāmayaṃ ghoraṃ yac ca rūpaṃ tavāsitam / niśācarātmane tasmai namas te puruṣottama

स्वर्गस्थधर्मिसद्धर्मफलोपकरणं तव । धर्माख्यं च तथा रूपं नमस् तस्मै जनार्दन

svargasthadharmisaddharmaphalopakaraṇaṃ tava / dharmākhyaṃ ca tathā rūpaṃ namas tasmai janārdana

हर्षप्रायम् असंसर्गि गतिमद् गमनादिषु । सिद्धात्मंस् तव यद् रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः

harṣaprāyam asaṃsargi gatimad gamanādiṣu / siddhātmaṃs tava yad rūpaṃ tasmai siddhātmane namaḥ

अतितिक्षाधनं क्रूरम् उपभोगसहं हरे । द्विजिह्वं तव यद् रूपं तस्मै सर्पात्मने नमः

atitikṣādhanaṃ krūram upabhogasahaṃ hare / dvijihvaṃ tava yad rūpaṃ tasmai sarpātmane namaḥ

अवबोधि च यच् छान्तम् अदोषम् अपकल्मषम् । ऋषिरूपात्मने तस्मै विष्णो रूपाय ते नमः

avabodhi ca yac chāntam adoṣam apakalmaṣam / ṛṣirūpātmane tasmai viṣṇo rūpāya te namaḥ

भक्षयत्य् अथ कल्पान्ते भूतानि यद् अवारितम् । त्वद्रूपं पुण्डरीकाक्ष तस्मै कालात्मने नमः

bhakṣayaty atha kalpānte bhūtāni yad avāritam / tvadrūpaṃ puṇḍarīkākṣa tasmai kālātmane namaḥ

संभक्ष्य सर्वभूतानि देवादीन्य् अविशेषतः । नृत्यत्य् अन्ते च यद् रूपं तस्मै रुद्रात्मने नमः

saṃbhakṣya sarvabhūtāni devādīny aviśeṣataḥ / nṛtyaty ante ca yad rūpaṃ tasmai rudrātmane namaḥ

प्रवृत्त्या रजसो यच् च कर्मणां कारणात्मकम् । जनार्दन नमस् तस्मै त्वद्रूपाय नरात्मने

pravṛttyā rajaso yac ca karmaṇāṃ kāraṇātmakam / janārdana namas tasmai tvadrūpāya narātmane

अष्टाविंशद्वधोपेतं यद् रूपं तामसं तव । उन्मार्गगामि सर्वात्मंस् तस्मै पश्वात्मने नमः

aṣṭāviṃśadvadhopetaṃ yad rūpaṃ tāmasaṃ tava / unmārgagāmi sarvātmaṃs tasmai paśvātmane namaḥ

यज्ञाङ्गभूतं यद् रूपं जगतः सिद्धिसाधनम् । वृक्षादिभेदैर् यद् भेदि तस्मै मुख्यात्मने नमः

yajñāṅgabhūtaṃ yad rūpaṃ jagataḥ siddhisādhanam / vṛkṣādibhedair yad bhedi tasmai mukhyātmane namaḥ

तिर्यङ्मनुष्यदेवादिव्योमशब्दादिकं च यत् । रूपं तवादेः सर्वस्य तस्मै सर्वात्मने नमः

tiryaṅmanuṣyadevādivyomaśabdādikaṃ ca yat / rūpaṃ tavādeḥ sarvasya tasmai sarvātmane namaḥ

प्रधानबुद्ध्यादिमयाद् अशेषाद् यद् अन्यद् अस्मात् परमं परात्मन् । रूपं तवाद्यं न यद् अन्यतुल्यं तस्मै नमः कारणकारणाय

pradhānabuddhyādimayād aśeṣād yad anyad asmāt paramaṃ parātman / rūpaṃ tavādyaṃ na yad anyatulyaṃ tasmai namaḥ kāraṇakāraṇāya

शुक्लादिदीर्घादिघनादिहीनम् अगोचरे यच् च विशेषणानाम् । शुद्धातिशुद्धं परमर्षिदृश्यं रूपाय तस्मै भगवन् नताः स्मः

śuklādidīrghādighanādihīnam agocare yac ca viśeṣaṇānām / śuddhātiśuddhaṃ paramarṣidṛśyaṃ rūpāya tasmai bhagavan natāḥ smaḥ

यन् नः शरीरेषु यद् अन्यदेहेष्व् अशेषवस्तुष्व् अजम् अव्ययं यत् । यस्माच् च नान्यद् व्यतिरिक्तम् अस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नताः स्म तस्मै

yan naḥ śarīreṣu yad anyadeheṣv aśeṣavastuṣv ajam avyayaṃ yat / yasmāc ca nānyad vyatiriktam asti brahmasvarūpāya natāḥ sma tasmai

सकलम् इदम् अजस्य यस्य रूपं परमपदात्मवतः सनातनस्य । तम् अनिधनम् अशेषबीजभूतं प्रभुम् अमलं प्रणताः स्म वासुदेवम्

sakalam idam ajasya yasya rūpaṃ paramapadātmavataḥ sanātanasya / tam anidhanam aśeṣabījabhūtaṃ prabhum amalaṃ praṇatāḥ sma vāsudevam

§पराशर उवाच: स्तोत्रस्यास्यावसाने तु ददृशुः परमेश्वरम् । शङ्खचक्रगदापाणिं गरुडस्थं सुरा हरिम्

§parāśara uvāca: stotrasyāsyāvasāne tu dadṛśuḥ parameśvaram / śaṅkhacakragadāpāṇiṃ garuḍasthaṃ surā harim

तम् ऊचुः सकला देवाः प्रणिपातपुरःसरम् । प्रसीद देव दैत्येभ्यस् त्राहीति शरणार्थिनः

tam ūcuḥ sakalā devāḥ praṇipātapuraḥsaram / prasīda deva daityebhyas trāhīti śaraṇārthinaḥ

त्रैलोक्यं यज्ञभागाश् च दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः । हृतं नो ब्रह्मणो ऽप्य् आज्ञाम् उल्लङ्घ्य परमेश्वर

trailokyaṃ yajñabhāgāś ca daityair hrādapurogamaiḥ / hṛtaṃ no brahmaṇo 'py ājñām ullaṅghya parameśvara

यद्य् अप्य् अशेषभूतस्य वयं ते च तवांशकाः । तथाप्य् अविद्याभेदेन भिन्नं पश्यामहे जगत्

yady apy aśeṣabhūtasya vayaṃ te ca tavāṃśakāḥ / tathāpy avidyābhedena bhinnaṃ paśyāmahe jagat

स्ववर्णधर्माभिरता वेदमार्गानुसारिणः । न शक्यास् ते ऽरयो हन्तुम् अस्माभिस् तपसान्विताः

svavarṇadharmābhiratā vedamārgānusāriṇaḥ / na śakyās te 'rayo hantum asmābhis tapasānvitāḥ

तम् उपायम् अशेषात्मन्न् अस्माकं दातुम् अर्हसि । येन तान् असुरान् हन्तुं भवेम भगवन् क्षमाः

tam upāyam aśeṣātmann asmākaṃ dātum arhasi / yena tān asurān hantuṃ bhavema bhagavan kṣamāḥ

§पराशर उवाच: इत्य् उक्तो भगवांस् तेभ्यो मायामोहं शरीरतः । समुत्पाद्य ददौ विष्णुः प्राह चेदं सुरोत्तमान्

§parāśara uvāca: ity ukto bhagavāṃs tebhyo māyāmohaṃ śarīrataḥ / samutpādya dadau viṣṇuḥ prāha cedaṃ surottamān

मायामोहो ऽयम् अखिलान् दैत्यांस् तान् मोहयिष्यति । ततो वध्या भविष्यन्ति वेदमार्गबहिष्कृताः

māyāmoho 'yam akhilān daityāṃs tān mohayiṣyati / tato vadhyā bhaviṣyanti vedamārgabahiṣkṛtāḥ

स्थितौ स्थितस्य मे वध्या यावन्तः परिपन्थिनः । ब्रह्मणो ह्य् अधिकारस्य देवा दैत्यादिकाः सुराः

sthitau sthitasya me vadhyā yāvantaḥ paripanthinaḥ / brahmaṇo hy adhikārasya devā daityādikāḥ surāḥ

तद् गच्छत न भीः कार्या मायामोहो ऽयम् अग्रतः । गच्छत्व् अद्योपकाराय भवतां भविता सुराः

tad gacchata na bhīḥ kāryā māyāmoho 'yam agrataḥ / gacchatv adyopakārāya bhavatāṃ bhavitā surāḥ

§पराशर उवाच: इत्य् उक्ताः प्रणिपत्यैनं ययुर् देवा यथागतम् । मायामोहो ऽपि तैः सार्धं ययौ यत्र महासुराः

§parāśara uvāca: ity uktāḥ praṇipatyainaṃ yayur devā yathāgatam / māyāmoho 'pi taiḥ sārdhaṃ yayau yatra mahāsurāḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: तपस्य् अभिरतान् सो ऽथ मायामोहो महासुरान् । मैत्रेय ददृशे गत्वा नर्मदातीरसंश्रयान्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: tapasy abhiratān so 'tha māyāmoho mahāsurān / maitreya dadṛśe gatvā narmadātīrasaṃśrayān

ततो दिगम्बरो मुण्डो बर्हिपत्रधरो द्विज । मायामोहो ऽसुरान् श्लक्ष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत्

tato digambaro muṇḍo barhipatradharo dvija / māyāmoho 'surān ślakṣṇam idaṃ vacanam abravīt

§मायामोह उवाच: भो दैत्यपतयो ब्रूत यदर्थं तप्यते तपः । ऐहिकं वाथ पारत्र्यं तपसः फलम् इच्छथ

§māyāmoha uvāca: bho daityapatayo brūta yadarthaṃ tapyate tapaḥ / aihikaṃ vātha pāratryaṃ tapasaḥ phalam icchatha

§असुरा ऊचुः: पारत्र्यफललाभाय तपश्चर्या महामते । अस्माभिर् इयम् आरब्धा किं वा ते ऽत्र विवक्षितम्

§asurā ūcuḥ: pāratryaphalalābhāya tapaścaryā mahāmate / asmābhir iyam ārabdhā kiṃ vā te 'tra vivakṣitam

§मायामोह उवाच: कुरुध्वं मम वाक्यानि यदि मुक्तिम् अभीप्सथ । अर्हध्वं धर्मम् एतं च मुक्तिद्वारम् असंवृतम्

§māyāmoha uvāca: kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktim abhīpsatha / arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca muktidvāram asaṃvṛtam

धर्मो विमुक्तेर् अर्हो ऽयं नैतस्माद् अपरः परः । अत्रैवावस्थिताः स्वर्गं विमुक्तिं वा गमिष्यथ

dharmo vimukter arho 'yaṃ naitasmād aparaḥ paraḥ / atraivāvasthitāḥ svargaṃ vimuktiṃ vā gamiṣyatha

अर्हध्वं धर्मम् एतं च सर्वे यूयं महाबलाः

arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca sarve yūyaṃ mahābalāḥ

§पराशर उवाच: एवंप्रकारैर् बहुभिर् युक्तिदर्शनवर्धितैः । मायामोहेन दैत्यास् ते वेदमार्गाद् अपाकृताः

§parāśara uvāca: evaṃprakārair bahubhir yuktidarśanavardhitaiḥ / māyāmohena daityās te vedamārgād apākṛtāḥ

धर्मायैतद् अधर्माय सद् एतन् न सद् इत्य् अपि । विमुक्तये त्व् इदं नैतद् विमुक्तिं संप्रयच्छति

dharmāyaitad adharmāya sad etan na sad ity api / vimuktaye tv idaṃ naitad vimuktiṃ saṃprayacchati

परमार्थो ऽयम् अत्यर्थं परमार्थो न चाप्य् अयम्

paramārtho 'yam atyarthaṃ paramārtho na cāpy ayam

कार्यम् एतद् अकार्यं च नैतद् एवं स्फुटं त्व् इदम् । दिग्वाससाम् अयं धर्मो धर्मो ऽयं बहुवाससाम्

kāryam etad akāryaṃ ca naitad evaṃ sphuṭaṃ tv idam / digvāsasām ayaṃ dharmo dharmo 'yaṃ bahuvāsasām

इत्य् अनेकान्तवादं च मायामोहेन नैकधा । तेन दर्शयता दैत्याः स्वधर्मांस् त्याजिता द्विज

ity anekāntavādaṃ ca māyāmohena naikadhā / tena darśayatā daityāḥ svadharmāṃs tyājitā dvija

अर्हथेमं महाधर्मं मायामोहेन ते यतः । प्रोक्तास् तम् आश्रिता धर्मम् अर्हतास् तेन ते ऽभवन्

arhathemaṃ mahādharmaṃ māyāmohena te yataḥ / proktās tam āśritā dharmam arhatās tena te 'bhavan

त्रयीधर्मसमुत्सर्गं मायामोहेन ते ऽसुराः । कारितास् तन्मया ह्य् आसंस् तथान्ये तत्प्रबोधिताः

trayīdharmasamutsargaṃ māyāmohena te 'surāḥ / kāritās tanmayā hy āsaṃs tathānye tatprabodhitāḥ

तैर् अप्य् अन्ये परे तैश् च तैर् अप्य् अन्ये परे च तैः । अल्पैर् अहोभिः संत्यक्ता तैर् दैत्यैः प्रायशस् त्रयी

tair apy anye pare taiś ca tair apy anye pare ca taiḥ / alpair ahobhiḥ saṃtyaktā tair daityaiḥ prāyaśas trayī

पुनश् च रक्ताम्बरधृङ् मायामोहो ऽजितेक्षणः । अन्यान् आहासुरान् गत्वा मृद्वल्पमधुराक्षरम्

punaś ca raktāmbaradhṛṅ māyāmoho 'jitekṣaṇaḥ / anyān āhāsurān gatvā mṛdvalpamadhurākṣaram

§मायामोह उवाच: स्वर्गार्थं यदि वो वाञ्छा निर्वाणार्थम् अथासुराः । तद् अलं पशुघातादिदुष्टधर्मं निबोधत

§māyāmoha uvāca: svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārtham athāsurāḥ / tad alaṃ paśughātādiduṣṭadharmaṃ nibodhata

विज्ञानमयम् एवैतद् अशेषम् अवगच्छत । बुध्यध्वं मे वचः सम्यग् बुधैर् एवम् उदीरितम्

vijñānamayam evaitad aśeṣam avagacchata / budhyadhvaṃ me vacaḥ samyag budhair evam udīritam

जगद् एतद् अनाधारं भ्रान्तिज्ञानार्थतत्परम् । रागादिदुष्टम् अत्यर्थं भ्राम्यते भवसंकटे

jagad etad anādhāraṃ bhrāntijñānārthatatparam / rāgādiduṣṭam atyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṃkaṭe

§पराशर उवाच: एवं बुध्यत बुध्यध्वं बुध्यतैवम् इतीरयन् । मायामोहः स दैत्येयान् धर्मम् अत्याजयन् निजम्

§parāśara uvāca: evaṃ budhyata budhyadhvaṃ budhyataivam itīrayan / māyāmohaḥ sa daityeyān dharmam atyājayan nijam

नानाप्रकारवचनं स तेषां युक्तियोजितम् । तथा तथावदद् धर्मं तत्यजुस् ते यथा यथा

nānāprakāravacanaṃ sa teṣāṃ yuktiyojitam / tathā tathāvadad dharmaṃ tatyajus te yathā yathā

ते ऽप्य् अन्येषां तथैवोचुर् अन्यैर् अन्ये तथोदिताः । मैत्रेय तत्यजुर् धर्मं वेदस्मृत्युदितं परम्

te 'py anyeṣāṃ tathaivocur anyair anye tathoditāḥ / maitreya tatyajur dharmaṃ vedasmṛtyuditaṃ param

अन्यान् अप्य् अन्यपाषण्डप्रकारैर् बहुभिर् द्विज । दैतेयान् मोहयाम् आस मायामोहो ऽतिमोहकृत्

anyān apy anyapāṣaṇḍaprakārair bahubhir dvija / daiteyān mohayām āsa māyāmoho 'timohakṛt

स्वल्पेनैव हि कालेन मायामोहेन ते ऽसुराः । मोहितास् तत्यजुः सर्वां त्रयीमार्गाश्रितां कथाम्

svalpenaiva hi kālena māyāmohena te 'surāḥ / mohitās tatyajuḥ sarvāṃ trayīmārgāśritāṃ kathām

केचिद् विनिन्दां वेदानां देवानाम् अपरे द्विज । यज्ञकर्मकलापस्य तथान्ये च द्विजन्मनाम्

kecid vinindāṃ vedānāṃ devānām apare dvija / yajñakarmakalāpasya tathānye ca dvijanmanām

नैतद् युक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय नेष्यते । हवींष्य् अनलदग्धानि फलायेत्य् अर्भकोदितम्

naitad yuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya neṣyate / havīṃṣy analadagdhāni phalāyety arbhakoditam

यज्ञैर् अनेकैर् देवत्वम् अवाप्येन्द्रेण भुज्यते । शम्यादि यदि चेत् काष्ठं तद्वरं पत्रभुक् पशुः

yajñair anekair devatvam avāpyendreṇa bhujyate / śamyādi yadi cet kāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhuk paśuḥ

अफ़्तेर् २७च् म्१ इन्स्।: निहतस्य पशोर् यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर् यदीष्यते । स्वपिता यजमानेन किं नु तस्मान् न हन्यते

After 27c M1 ins.: nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate / svapitā yajamānena kiṃ nu tasmān na hanyate

तृप्तये जायते पुंसो भुक्तम् अन्येन चेत् ततः । दद्याच् छ्राद्धं श्रद्धयान्नं न वहेयुः प्रवासिनः

tṛptaye jāyate puṃso bhuktam anyena cet tataḥ / dadyāc chrāddhaṃ śraddhayānnaṃ na vaheyuḥ pravāsinaḥ

जनश्रद्धेयम् इत्य् एतद् अवगम्य ततो ऽत्र वः । उपेक्षा श्रेयसी वाक्यं रोचतां यन् मयेरितम्

janaśraddheyam ity etad avagamya tato 'tra vaḥ / upekṣā śreyasī vākyaṃ rocatāṃ yan mayeritam

न ह्य् आप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमद् वचनं ग्राह्यं मयान्यैश् च भवद्विधैः

na hy āptavādā nabhaso nipatanti mahāsurāḥ / yuktimad vacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiś ca bhavadvidhaiḥ

§पराशर उवाच: मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर् बहुभिस् तथा । व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्चिद् अरोचयत्

§parāśara uvāca: māyāmohena te daityāḥ prakārair bahubhis tathā / vyutthāpitā yathā naiṣāṃ trayīṃ kaścid arocayat

इत्थम् उन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु ते ऽमराः । उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः

ittham unmārgayāteṣu teṣu daityeṣu te 'marāḥ / udyogaṃ paramaṃ kṛtvā yuddhāya samupasthitāḥ

ततो देवासुरं युद्धं पुनर् एवाभवद् द्विज । हताश् च ते ऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः

tato devāsuraṃ yuddhaṃ punar evābhavad dvija / hatāś ca te 'surā devaiḥ sanmārgaparipanthinaḥ

सद्धर्मकवचस् तेषाम् अभूद् यः प्रथमं द्विज । तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर् नष्टे च तत्र ते

saddharmakavacas teṣām abhūd yaḥ prathamaṃ dvija / tena rakṣābhavat pūrvaṃ neśur naṣṭe ca tatra te

ततो मैत्रेय तन्मार्गवर्तिनो ये ऽभवञ् जनाः । नग्नास् ते तैर् यतस् त्यक्तं त्रयीसंवरणं वृथा

tato maitreya tanmārgavartino ye 'bhavañ janāḥ / nagnās te tair yatas tyaktaṃ trayīsaṃvaraṇaṃ vṛthā

एद्। वेङ्क्। इन्स्।: ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थस् तथाश्रमाः । परिव्राड् वा चतुर्थो ऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते

ed. Veṅk. ins.: brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprasthas tathāśramāḥ / parivrāḍ vā caturtho 'tra pañcamo nopapadyate

यस् तु संत्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते । परिव्राड् वापि मैत्रेय स नग्नः पापकृन् नरः

yas tu saṃtyajya gārhasthyaṃ vānaprastho na jāyate / parivrāḍ vāpi maitreya sa nagnaḥ pāpakṛn naraḥ

नित्यानां कर्मणां विप्र तस्य हानिर् अहर्निशम् । अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने

nityānāṃ karmaṇāṃ vipra tasya hānir aharniśam / akurvan vihitaṃ karma śaktaḥ patati taddine

प्रायश्चित्तेन महता शुद्धिं प्राप्नोत्य् अनापदि । पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्ता मैत्रेय मानवः

prāyaścittena mahatā śuddhiṃ prāpnoty anāpadi / pakṣaṃ nityakriyāhāneḥ kartā maitreya mānavaḥ

संवत्सरं क्रियाहानिर् यस्य पुंसो ऽभिजायते । तस्यावलोकनात् सूर्यो निरीक्ष्यः साधुभिः सदा

saṃvatsaraṃ kriyāhānir yasya puṃso 'bhijāyate / tasyāvalokanāt sūryo nirīkṣyaḥ sādhubhiḥ sadā

स्पृष्टे स्नानं सचैलस्य शुद्धिहेतुर् महामुने । पुंसो भवति तस्योक्ता न शुद्धिः पापकर्मणः

spṛṣṭe snānaṃ sacailasya śuddhihetur mahāmune / puṃso bhavati tasyoktā na śuddhiḥ pāpakarmaṇaḥ

देवर्षिपितृभूतानि यस्य निःश्वस्य वेश्मनि । प्रयान्त्य् अनर्चितान्य् अत्र न तस्मात् पापकृन् नरः

devarṣipitṛbhūtāni yasya niḥśvasya veśmani / prayānty anarcitāny atra na tasmāt pāpakṛn naraḥ

देवादिनिःश्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च । न तेन संकरं कुर्याद् गृहासनपरिच्छदैः

devādiniḥśvāsahataṃ śarīraṃ yasya veśma ca / na tena saṃkaraṃ kuryād gṛhāsanaparicchadaiḥ

संभाषणानुप्रश्नादि सहास्यं चैव कुर्वतः । जायते तुल्यता पुंसस् तेनैव द्विज वत्सरम्

saṃbhāṣaṇānupraśnādi sahāsyaṃ caiva kurvataḥ / jāyate tulyatā puṃsas tenaiva dvija vatsaram

अथ भुङ्क्ते गृहे तस्य करोत्य् आस्यां तथासने । शेते चाप्य् एकशयने स सद्यस् तत्समो भवेत्

atha bhuṅkte gṛhe tasya karoty āsyāṃ tathāsane / śete cāpy ekaśayane sa sadyas tatsamo bhavet

देवतापितृभूतानि तथानभ्यर्च्य यो ऽतिथीन् । भुङ्क्ते स पातकं भुङ्क्ते निष्कृतिस् तस्य कीदृशी

devatāpitṛbhūtāni tathānabhyarcya yo 'tithīn / bhuṅkte sa pātakaṃ bhuṅkte niṣkṛtis tasya kīdṛśī

ब्राह्मणाद्याश् च ये वर्णाः स्वधर्माद् अन्यतोमुखम् । यान्ति ते नग्नसंज्ञां तु हीनकर्मस्व् अवस्थिताः

brāhmaṇādyāś ca ye varṇāḥ svadharmād anyatomukham / yānti te nagnasaṃjñāṃ tu hīnakarmasv avasthitāḥ

चतुर्णां यत्र वर्णानां मैत्रेयात्यन्तसंकरः । तत्रास्या साधुवृत्तीनाम् उपघाताय जायते

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ maitreyātyantasaṃkaraḥ / tatrāsyā sādhuvṛttīnām upaghātāya jāyate

अनभ्यर्च्य ऋषीन् देवान् पितृभूतातिथींस् तथा । यो भुङ्क्ते तस्य संभाषात् पतन्ति नरके नराः

anabhyarcya ṛṣīn devān pitṛbhūtātithīṃs tathā / yo bhuṅkte tasya saṃbhāṣāt patanti narake narāḥ

तस्माद् एतान् नरो नग्नांस् त्रयीसंत्यागदूषितान् । सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञ आलापस्पर्शनादिषु

tasmād etān naro nagnāṃs trayīsaṃtyāgadūṣitān / sarvadā varjayet prājña ālāpasparśanādiṣu

श्रद्धावद्भिः कृतं यत्नाद् देवान् पितृपितामहान् । न प्रीणयति तच् छ्राद्धं यद्य् एभिर् अवलोकितम्

śraddhāvadbhiḥ kṛtaṃ yatnād devān pitṛpitāmahān / na prīṇayati tac chrāddhaṃ yady ebhir avalokitam

श्रूयते च पुरा ख्यातो राजा शतधनुर् भुवि । पत्नी च शैब्या तस्याभूद् अतिधर्मपरायणा

śrūyate ca purā khyāto rājā śatadhanur bhuvi / patnī ca śaibyā tasyābhūd atidharmaparāyaṇā

पतिव्रता महाभागा सत्यशौचदयान्विता । सर्वलक्षणसंपन्ना संपन्ना विनयेन च

pativratā mahābhāgā satyaśaucadayānvitā / sarvalakṣaṇasaṃpannā saṃpannā vinayena ca

स तु राजा तया सार्धं देवदेवं जनार्दनम् । आराधयाम् आस विभुं परमेण समाधिना

sa tu rājā tayā sārdhaṃ devadevaṃ janārdanam / ārādhayām āsa vibhuṃ parameṇa samādhinā

होमैर् जपैस् तथा दानैर् उपवासैश् च भक्तितः । पूजाभिश् चानुदिवसं तन्मना नान्यमानसः

homair japais tathā dānair upavāsaiś ca bhaktitaḥ / pūjābhiś cānudivasaṃ tanmanā nānyamānasaḥ

एकदा तु समं स्नातौ तौ तु भार्यापती जले । भागीरथ्याः समुत्तीर्णौ कार्त्तिक्यां समुपोषितौ । पाषण्डिनम् अपश्येताम् आयान्तं संमुखं द्विज

ekadā tu samaṃ snātau tau tu bhāryāpatī jale / bhāgīrathyāḥ samuttīrṇau kārttikyāṃ samupoṣitau / pāṣaṇḍinam apaśyetām āyāntaṃ saṃmukhaṃ dvija

चापाचार्यस्य तस्यासौ सखा राज्ञो महात्मनः । अतस् तद्गौरवात् तेन सहालापम् अथाकरोत्

cāpācāryasya tasyāsau sakhā rājño mahātmanaḥ / atas tadgauravāt tena sahālāpam athākarot

न तु सा वाग्यता देवी तस्य पत्नी यतव्रता । उपोषितास्मीति रविं तस्मिन् दृष्टे ददर्श च

na tu sā vāgyatā devī tasya patnī yatavratā / upoṣitāsmīti raviṃ tasmin dṛṣṭe dadarśa ca

समागम्य यथान्यायं दम्पती तौ यथाविधि । विष्णोः पूजादिकं सर्वं कृतवन्तौ द्विजोत्तम

samāgamya yathānyāyaṃ dampatī tau yathāvidhi / viṣṇoḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kṛtavantau dvijottama

कालेन गच्छता राजा ममारासौ सपत्नजित् । अन्वारुरोह तं देवी चितास्थं भूपतिं पतिम्

kālena gacchatā rājā mamārāsau sapatnajit / anvāruroha taṃ devī citāsthaṃ bhūpatiṃ patim

स तु तेनापचारेण श्वा जज्ञे वसुधाधिपः । उपोषितेन पाषण्डसंभाषो यः कृतो ऽभवत्

sa tu tenāpacāreṇa śvā jajñe vasudhādhipaḥ / upoṣitena pāṣaṇḍasaṃbhāṣo yaḥ kṛto 'bhavat

सापि जातिस्मरा जज्ञे काशिराजसुता शुभा । सर्वविज्ञानसंपन्ना सर्वलक्षणभूषिता

sāpi jātismarā jajñe kāśirājasutā śubhā / sarvavijñānasaṃpannā sarvalakṣaṇabhūṣitā

तां पिता दातुकामो ऽभूद् वराय विनिवारितः । तयैव तन्व्या विरतो विवाहारम्भतो नृपः

tāṃ pitā dātukāmo 'bhūd varāya vinivāritaḥ / tayaiva tanvyā virato vivāhārambhato nṛpaḥ

ततः सा दिव्यया दृष्ट्या दृष्ट्वा श्वानं निजं पतिम् । वैदिशाख्यं पुरं गत्वा तदवस्थं ददर्श तम्

tataḥ sā divyayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā śvānaṃ nijaṃ patim / vaidiśākhyaṃ puraṃ gatvā tadavasthaṃ dadarśa tam

तं दृष्ट्वैव महाभागा श्वानभूतं पतिं तथा । ददौ तस्मै वराहारं सत्कारप्रवणं शुभम्

taṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgā śvānabhūtaṃ patiṃ tathā / dadau tasmai varāhāraṃ satkārapravaṇaṃ śubham

भुञ्जन् दत्तं तया सो ऽन्नम् अतिमिष्टम् अभीप्सितम् । श्वजातिललितं कुर्वन् बहु चाटु चकार वै

bhuñjan dattaṃ tayā so 'nnam atimiṣṭam abhīpsitam / śvajātilalitaṃ kurvan bahu cāṭu cakāra vai

अतीव व्रीडिता बाला कुर्वता चाटु तेन सा । प्रणामपूर्वम् आहेदं दयितं तं कुयोनिजम्

atīva vrīḍitā bālā kurvatā cāṭu tena sā / praṇāmapūrvam āhedaṃ dayitaṃ taṃ kuyonijam

§पत्न्य् उवाच: स्मर्यतां तन् महाराज दाक्षिण्यललितं त्वया । येन श्वयोनिम् आपन्नो मम चाटुकरो भवान्

§patny uvāca: smaryatāṃ tan mahārāja dākṣiṇyalalitaṃ tvayā / yena śvayonim āpanno mama cāṭukaro bhavān

पाषण्डिनं समाभाष्य तीर्थस्नानाद् अनन्तरम् । प्राप्तो ऽसि कुत्सितां योनिं किं न स्मरसि तत् प्रभो

pāṣaṇḍinaṃ samābhāṣya tīrthasnānād anantaram / prāpto 'si kutsitāṃ yoniṃ kiṃ na smarasi tat prabho

§पराशर उवाच: तयैवं स्मारिते तत्र पूर्वजातिकृते तदा । दध्यौ चिरम् अथावाप निर्वेदम् अतिदुर्लभम्

§parāśara uvāca: tayaivaṃ smārite tatra pūrvajātikṛte tadā / dadhyau ciram athāvāpa nirvedam atidurlabham

निर्विण्णचित्तः स ततो निर्गम्य नगराद् बहिः । मरुप्रपतनं कृत्वा शार्गालीं योनिम् आगतः

nirviṇṇacittaḥ sa tato nirgamya nagarād bahiḥ / maruprapatanaṃ kṛtvā śārgālīṃ yonim āgataḥ

सापि द्वितीये संप्राप्ते वर्षे दिव्येन चक्षुषा । ज्ञात्वा सृगालं तं द्रष्टुं ययौ कोलाहलं गिरिम्

sāpi dvitīye saṃprāpte varṣe divyena cakṣuṣā / jñātvā sṛgālaṃ taṃ draṣṭuṃ yayau kolāhalaṃ girim

तत्रापि दृष्ट्वा तं प्राह शार्गालीं योनिम् आगतम् । भर्तारम् अपि चार्वङ्गी तनया पृथिवीक्षितः