Sundara Kanda

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः। इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि॥

tato rāvaṇa-nītāyāḥ sītāyāḥ śatru-karśanaḥ iyeṣa padam anveṣṭuṁ cāraṇācarite pathi

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः। समुदग्रशिरोग्रीवो गवां पतिरिवाबभौ

duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ| samudagraśirogrīvo gavāṃ patirivābabhau

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः। धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्

atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ| dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्। मृगांश्च सुबहून् निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी

dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran| mṛgāṃśca subahūn nighnan pravṛddha iva kesarī

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः। स्वभावसिद्धैर्विमलैर्धातुभिः समलंकृतम्

nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ| svabhāvasiddhairvimalairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः। यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैः सपन्नगैः

kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ| yakṣakiṃnaragandharvairdevakalpaiḥ sapannagaiḥ

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते। तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute| tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे। भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve| bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim

अञ्जलिं प्राङ्मुखं कुर्वन् पवनायात्मयोनये। ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्

añjaliṃ prāṅmukhaṃ kurvan pavanāyātmayonaye| tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam

प्लवगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः। ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु

plavagapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ| vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu

निष्प्रमाणशरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम्। बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्

niṣpramāṇaśarīraḥ sa~llilaṅghayiṣurarṇavam| bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam

स चचालाचलश्चाशु मुहूर्तं कपिपीडितः। तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्

sa cacālācalaścāśu muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ| tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना। सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा

tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā| sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः। सलिलं सम्प्रसुस्राव मदमत्त इव द्विपः

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ| salilaṃ samprasusrāva madamatta iva dvipaḥ

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः। रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः

pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ| rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः। मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः

mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ| madhyamenārciṣā juṣṭo dhūmarājīrivānalaḥ

हरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः। गुहाविष्टानि सत्त्वानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः

hariṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ| guhāviṣṭāni sattvāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ

स महान् सत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः। पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च

sa mahān sattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ| pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca

शिरोभिः पृथुभिर्नागा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः। वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः

śirobhiḥ pṛthubhirnāgā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ| vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः। जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा

tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ| jajvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā

यानि त्वौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते। विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्

yāni tvauṣadhajālāni tasmiñjātāni parvate| viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः। त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह

bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti matvā tapasvinaḥ| trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्। पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्

pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam| pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān

लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च। आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून्

lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca| ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे

kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ| raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः। विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणौः सह

hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ| vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇauḥ saha

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः। सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षांचक्रुश्च पर्वतम्

darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ| sahitāstasthurākāśe vīkṣāṃcakruśca parvatam

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्। चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे

śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare

एष पर्वतसंकाशो हनुमान् मारुतात्मजः। तितीर्षति महावेगः समुद्रं वरुणालयम्

eṣa parvatasaṃkāśo hanumān mārutātmajaḥ| titīrṣati mahāvegaḥ samudraṃ varuṇālayam

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्। समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति

rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram| samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati

इति विद्याधरा वाचः श्रुत्वा तेषां तपस्विनाम्। तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्

iti vidyādharā vācaḥ śrutvā teṣāṃ tapasvinām| tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चानलोपमः। ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः

dudhuve ca sa romāṇi cakampe cānalopamaḥ| nanāda ca mahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ

आनुपूर्व्या च वृत्तं तल्लाङ्गूलं रोमभिश्चितम्। उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्

ānupūrvyā ca vṛttaṃ tallāṅgūlaṃ romabhiścitam| utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः। ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः

tasya lāṅgūlamāviddhamativegasya pṛṣṭhataḥ| dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ। आससाद कपिः कट्यां चरणौ संचुकोच च

bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau| āsasāda kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukoca ca

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्। तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्

saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām| tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān

मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः। रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्

mārgamālokayan dūrādūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ| rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः। निकुच्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः

padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ| nikucya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ

वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्। यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः

vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt| yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ

गच्छेत् तद्वद् गमिष्यामि लंकां रावणपालिताम्। नहि द्रक्ष्यामि यदि तां लंकायां जनकात्मजाम्

gacchet tadvad gamiṣyāmi laṃkāṃ rāvaṇapālitām| nahi drakṣyāmi yadi tāṃ laṃkāyāṃ janakātmajām

अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्। यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः

anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam| yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ

बद्‍ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्। सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया

bad‍dhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam| sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā

आनयिष्यामि वा लंकां समुत्पाट्य सरावणाम्। एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरो वानरोत्तमः

ānayiṣyāmi vā laṃkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām| evamuktvā tu hanumān vānaro vānarottamaḥ

उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्। सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः

utpapātātha vegena vegavānavicārayan| suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ

समुत्पतति वेगात् तु वेगात् ते नगरोहिणः। संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः

samutpatati vegāt tu vegāt te nagarohiṇaḥ| saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ

स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः। उद्वहन्नुरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे

sa mattakoyaṣṭibhakān pādapān puṣpaśālinaḥ| udvahannuruvegena jagāma vimale'mbare

ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः। प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः

ūruvegotthitā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ| prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः। अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्

tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ| anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः। हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः

supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ| hanūmān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि। भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये

sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajja~llavaṇāmbhasi| bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः। शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः

sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ| śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः। व्यवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा

vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ| vyavaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā

लघुत्वेनोपपन्नं तद् विचित्रं सागरेऽपतत्। द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्। ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः

laghutvenopapannaṃ tad vicitraṃ sāgare'patat| drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam| tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ

पुष्पौघेण सुगन्धेन नानावर्णेन वानरः। बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद‍्गणविभूषितः

puṣpaugheṇa sugandhena nānāvarṇena vānaraḥ| babhau megha ivodyan vai vidyuda‍gaṇavibhūṣitaḥ

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत। ताराभिरिव रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्

tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata| tārābhiriva rāmābhiruditābhirivāmbaram

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ। पर्वताग्राद् विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ

tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau| parvatāgrād viniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम्। पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः

pibanniva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam| pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः। नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ

tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ| nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले। चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ

piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale| cakṣuṣī samprakāśete candrasūryāviva sthitau

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ। संध्यया समभिस्पृष्टं यथा स्यात् सूर्यमण्डलम्

mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau| saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā syāt sūryamaṇḍalam

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते। अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्

lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate| ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam

लाङ्गूलचक्रो हनुमान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः। व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः

lāṅgūlacakro hanumān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ| vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ

स्फिग्देशेनातिताम्रेण रराज स महाकपिः। महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना

sphigdeśenātitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ| mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्। कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति

tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram| kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद् विनिःसृता। दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः

khe yathā nipatatyulkā uttarāntād viniḥsṛtā| dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ

पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः। प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया

patatpataṅgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ| pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā

उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया। सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत् तदा कपिः

upariṣṭāccharīreṇa cchāyayā cāvagāḍhayā| sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīt tadā kapiḥ

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः। स तु तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते

yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ| sa tu tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्। अभिध्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः

sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām| abhidhnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निर्गतः। सागरं भीमनिर्ह्रादं कम्पयामासतुर्भृशम्

kapivātaśca balavān meghavātaśca nirgataḥ| sāgaraṃ bhīmanirhrādaṃ kampayāmāsaturbhṛśam

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि। पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी

vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi| pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī

मेरुमन्दरसंकाशानुद‍्गतान् सुमहार्णवे। अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव

merumandarasaṃkāśānuda‍gatān sumahārṇave| atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva

तस्य वेगसमुद‍्घुष्टं जलं सजलदं तदा। अम्बरस्थं विबभ्राजे शरदभ्रमिवाततम्

tasya vegasamuda‍ghuṣṭaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā| ambarasthaṃ vibabhrāje śaradabhramivātatam

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा। वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्

timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā| vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām

क्रममाणं समीक्ष्याथ भुजगाः सागरंगमाः। व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिव मेनिरे

kramamāṇaṃ samīkṣyātha bhujagāḥ sāgaraṃgamāḥ| vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇamiva menire

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता। छाया वानरसिंहस्य जवे चारुतराभवत्

daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā| chāyā vānarasiṃhasya jave cārutarābhavat

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी। तस्य सा शुशुभे छाया पतिता लवणाम्भसि

śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī| tasya sā śuśubhe chāyā patitā lavaṇāmbhasi

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः। वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः

śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ| vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः। तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः

yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ| tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्। हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा

āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan| hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमञ्जिष्ठकानि च। कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे

pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamañjiṣṭhakāni ca| kapinā''kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः। प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते

praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ| pracchannaśca prakāśaśca candramā iva dṛśyate

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा। ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā| vavṛṣustatra puṣpāṇi devagandharvacāraṇāḥ

तताप नहि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम्। सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये

tatāpa nahi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram| siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा। जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो वनौकसम्

ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā| jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto vanaukasam

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विविधानि च। प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्

nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vividhāni ca| prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति। इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः

tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati| ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः। करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्

sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ| kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः। इक्ष्वाकुसचिवश्चायं तन्नार्हत्यवसादितुम्

ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ| ikṣvākusacivaścāyaṃ tannārhatyavasāditum

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः। शेषं च मयि विश्रान्तः सुखी सोऽतितरिष्यति

tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ| śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhī so'titariṣyati

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि। हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्

iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraśchannamambhasi| hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam

त्वमिहासुरसङ्घानां देवराज्ञा महात्मना। पातालनिलयानां हि परिघः संनिवेशितः

tvamihāsurasaṅghānāṃ devarājñā mahātmanā| pātālanilayānāṃ hi parighaḥ saṃniveśitaḥ

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्। पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि

tvameṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām| pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्। तस्मात् संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम

tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum| tasmāt saṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्। हनूमान् रामकार्यार्थी भीमकर्मा खमाप्लुतः

sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān| hanūmān rāmakāryārthī bhīmakarmā khamāplutaḥ

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः। मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव

asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ| mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्। कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्

kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet| kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि। अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः

salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi| asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित। हनूमाँस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति

cāmīkaramahānābha devagandharvasevita| hanūmā~stvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्। श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि

kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam| śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi

हिरण्यगर्भो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः। उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतावृतः

hiraṇyagarbho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ| utpapāta jalāt tūrṇaṃ mahādrumalatāvṛtaḥ

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युच्छ्रितस्तदा। यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः

sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyucchritastadā| yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ

स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतः सलिलावृतः। दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः

sa mahātmā muhūrtena parvataḥ salilāvṛtaḥ| darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः। आदित्योदयसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम्

śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ| ādityodayasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः। आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत् काञ्चनप्रभम्

tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ| ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavat kāñcanaprabham

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैर्महाप्रभैः। आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः

jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānairmahāprabhaiḥ| ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavad girisattamaḥ

समुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम्। मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः

samutthitamasaṅgena hanūmānagrataḥ sthitam| madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः। उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः

sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ| urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ

स तदासादितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः। बुद्‍ध्वा तस्य हरेर्वेगं जहर्ष च ननाद च

sa tadāsāditastena kapinā parvatottamaḥ| bud‍dhvā tasya harervegaṃ jaharṣa ca nanāda ca

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः। प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम्

tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ| prīto hṛṣṭamanā vākyamabravīt parvataḥ kapim

मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः। दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम

mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ| duṣkaraṃ kṛtavān karma tvamidaṃ vānarottama

निपत्य मम शृङ्गेषु सुखं विश्रम्य गम्यताम्। राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः

nipatya mama śṛṅgeṣu sukhaṃ viśramya gamyatām| rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ

स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः। कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः

sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ| kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति। त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः

so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati| tvannimittamanenāhaṃ bahumānāt pracoditaḥ

योजनानां शतं चापि कपिरेष खमाप्लुतः। तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति

yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa khamāplutaḥ| tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्। तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु

tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām| tadidaṃ gandhavat svādu kandamūlaphalaṃ bahu

तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽथ गमिष्यसि। अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै। प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः

tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'tha gamiṣyasi| asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai| prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज। तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर

vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja| teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता। धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान्

atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā| dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः। पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर

tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ| putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara

पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः। तस्मात् त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्

pūjite tvayi dharmajñe pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ| tasmāt tvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्। तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडा इव वेगिनः

pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan| te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍā iva veginaḥ

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः सहर्षिभिः। भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया

tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ saharṣibhiḥ| bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः। पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः

tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ| pakṣāṃściccheda vajreṇa tataḥ śatasahasraśaḥ

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्। ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना

sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ| tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā

अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम। गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः

asmi~llavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama| guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्योऽसि मम मारुते। त्वया ममैष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः

tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo'si mama mārute| tvayā mamaiṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ

अस्मिन् नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च। प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महामते

asmin nevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca| prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahāmate

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण हरिसत्तम। प्रीतिं च मम मान्यस्य प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्

śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa harisattama| prītiṃ ca mama mānyasya prīto'smi tava darśanāt

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्। प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्

evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt| prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते। प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा

tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate| pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः। जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव

ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ| jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः। पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरभिनन्दितः

sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ| pūjitaścopapannābhirāśīrbhirabhinanditaḥ

अथोर्ध्वं दूरमागत्य हित्वा शैलमहार्णवौ। पितुः पन्थानमासाद्य जगाम विमलेऽम्बरे

athordhvaṃ dūramāgatya hitvā śailamahārṇavau| pituḥ panthānamāsādya jagāma vimale'mbare

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्। वायुसूनुर्निरालम्बो जगाम कपिकुञ्जरः

bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan| vāyusūnurnirālambo jagāma kapikuñjaraḥ

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्। प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः

tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram| praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा। काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः

devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā| kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ

उवाच वचनं धीमान् परितोषात् सगद‍्गदम्। सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः

uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣāt sagada‍gadam| sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्। अभयं ते प्रयच्छामि गच्छ सौम्य यथासुखम्

hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam| abhayaṃ te prayacchāmi gaccha saumya yathāsukham

साह्यं कृतं ते सुमहद् विश्रान्तस्य हनूमतः। क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति

sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahad viśrāntasya hanūmataḥ| kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः। सत्क्रियां कुर्वता शक्त्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया

rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratheḥ kapiḥ| satkriyāṃ kurvatā śaktyā toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā

स तत् प्रहर्षमलभद् विपुलं पर्वतोत्तमः। देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्

sa tat praharṣamalabhad vipulaṃ parvatottamaḥ| devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा। हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्

sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā| hanūmāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ| abruvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram

अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि। हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर

ayaṃ vātātmajaḥ śrīmān plavate sāgaropari| hanūmān nāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्। दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम्

rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam| daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्। त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति

balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam| tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता। समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः

evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā| samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्। प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह

vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham| plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha

मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ। अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्

mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha| ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam

वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा। व्यादाय वक्त्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः

vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā| vyādāya vaktraṃ vipulaṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ

एवमुक्तः सुरसया प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत्। रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया

evamuktaḥ surasayā prahṛṣṭavadano'bravīt| rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam| lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः। तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी

anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ| tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्। कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि

tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt| kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्। आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते

athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam| āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी। अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम

evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī| abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्। बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता हनूमतः

taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt| balaṃ jijñāsamānā sā nāgamātā hanūmataḥ

निविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम। वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा

niviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama| vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā

व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेःपुरः। एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः

vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥpuraḥ| evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ

अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसि। इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायताम्

abravīt kuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyasi| ityuktvā surasāṃ kruddho daśayojanamāyatām

दशयोजनविस्तारो हनूमानभवत् तदा। तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम्। चकार सुरसाप्यास्यं विंशद् योजनमायतम्

daśayojanavistāro hanūmānabhavat tadā| taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam| cakāra surasāpyāsyaṃ viṃśad yojanamāyatam

हनूमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद् योजनमायतः। चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम्

hanūmāṃstu tataḥ kruddhastriṃśad yojanamāyataḥ| cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśat tathocchritam

बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद् योजनोच्छ्रितः। चकार सुरसा वक्त्रं षष्टिं योजनमुच्छ्रितम्

babhūva hanumān vīraḥ pañcāśad yojanocchritaḥ| cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiṃ yojanamucchritam

तदैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः। चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनोच्छ्रितम्

tadaiva hanumān vīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ| cakāra surasā vaktramaśītiṃ yojanocchritam

हनूमाननलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः। चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम्

hanūmānanalaprakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ| cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyatam

तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान्। दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम्

tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān| dīrghajihvaṃ surasayā subhīmaṃ narakopamam

स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः। तस्मिन् मुहूर्ते हनुमान् बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः

sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ| tasmin muhūrte hanumān babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ

सोऽभिपद्याथ तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः। अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

so'bhipadyātha tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ| antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तुते। गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यश्चासीद् वरस्तव

praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stute| gamiṣye yatra vaidehī satyaścāsīd varastava

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव। अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्

taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva| abravīt surasā devī svena rūpeṇa vānaram

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham| samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā

तत् तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्। साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्

tat tṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram| sādhusādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्। जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः

sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam| jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते

sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite| carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलंकृते

siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ| vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte

वज्राशनिसमस्पर्शैः पावकैरिव शोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरधिष्ठिते

vajrāśanisamasparśaiḥ pāvakairiva śobhite| kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiradhiṣṭhite

वहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते

vahatā havyamatyantaṃ sevite citrabhānunā| grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते

maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule| vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते

devarājagajākrānte candrasūryapathe śive| vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वृते। जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः

bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvṛte| jagāma vāyumārge ca garutmāniva mārutiḥ

हनुमान् मेघजालानि प्राकर्षन् मारुतो यथा। कालागुरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च

hanumān meghajālāni prākarṣan māruto yathā| kālāgurusavarṇāni raktapītasitāni ca

कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे। प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः

kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire| praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ

प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा। प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमान् मारुतात्मजः

prāvṛṣīndurivābhāti niṣpatan praviśaṃstadā| pradṛśyamānaḥ sarvatra hanūmān mārutātmajaḥ

भेजेऽम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट्। प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी

bheje'mbaraṃ nirālambaṃ pakṣayukta ivādrirāṭ| plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī

मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी। अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता

manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī| adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā

इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम्। इति संचिन्त्य मनसा च्छायामस्य समाक्षिपत्

idaṃ mama mahāsattvaṃ cirasya vaśamāgatam| iti saṃcintya manasā cchāyāmasya samākṣipat

छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः। समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः

chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ| samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ

प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे। तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्तदा कपिः

pratilomena vātena mahānauriva sāgare| tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastadā kapiḥ

ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि। तद् दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननाम्

dadarśa sa mahāsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi| tad dṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanām

कपिराज्ञा यथाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्। छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः

kapirājñā yathākhyātaṃ sattvamadbhutadarśanam| chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ

स तां बुद्‍ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः। व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः

sa tāṃ bud‍dhvārthatattvena siṃhikāṃ matimān kapiḥ| vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः। वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम्

tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ| vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāmbarasaṃnibham

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्। स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम्

ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat| sa dadarśa tatastasyā vikṛtaṃ sumahanmukham

कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः। स तस्या विकृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः

kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ| sa tasyā vikṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ

संक्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाकपिः। आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः

saṃkṣipya muhurātmānaṃ nipapāta mahākapiḥ| āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ

ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा। ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः

grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā| tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ

उत्पपाताथ वेगेन मनःसम्पातविक्रमः। तां तु दिष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः

utpapātātha vegena manaḥsampātavikramaḥ| tāṃ tu diṣṭyā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya saḥ

कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवान्। हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि। स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने

kapipravīro vegena vavṛdhe punarātmavān| hṛtahṛtsā hanumatā papāta vidhurāmbhasi| svayaṃbhuvaiva hanumān sṛṣṭastasyā nipātane

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्। भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम्

tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām| bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्। साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर

bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam| sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव। धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति

yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava| dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati

स तैः सम्पूजितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनैः। जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः

sa taiḥ sampūjitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaiḥ| jagāmākāśamāviśya pannagāśanavat kapiḥ

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः परिलोकयन्। योजनानां शतस्यान्ते वनराजीं ददर्श सः

prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ parilokayan| yojanānāṃ śatasyānte vanarājīṃ dadarśa saḥ

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्। द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च

dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam| dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca

सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान् द्रुमान्। सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयत्

sāgaraṃ sāgarānūpān sāgarānūpajān drumān| sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayat

स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्। निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम्

sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān| nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः। मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महामतिः

kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ| mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahāmatiḥ

ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम्। पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान्

tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasaṃnibham| punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān

तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः। त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः

tadrūpamatisaṃkṣipya hanūmān prakṛtau sthitaḥ| trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ

स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम्। परैरशक्यं प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः

sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram| parairaśakyaṃ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे। सकेतकोद्दालकनारिकेले महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा

tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe| saketakoddālakanārikele mahābhrakūṭapratimo mahātmā

ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लंकां गिरिवर्यमूर्ध्नि। कपिस्तु तस्मिन् निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान्

tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṃkāṃ girivaryamūrdhni| kapistu tasmin nipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān

स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम्। निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लंकाममरावतीमिव

sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam| nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṃkāmamarāvatīmiva

स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः। त्रिकूटस्य तटे लंकां स्थितः स्वस्थो ददर्श ह

sa sāgaramanādhṛṣyamatikramya mahābalaḥ| trikūṭasya taṭe laṃkāṃ sthitaḥ svastho dadarśa ha

ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान्। अभिवृष्टस्ततस्तत्र बभौ पुष्पमयो हरिः

tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān| abhivṛṣṭastatastatra babhau puṣpamayo hariḥ

योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः। अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति

yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ| aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati

शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि। किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम्

śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi| kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam

स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः। जगाम वेगवाँल्लंकां लङ्घयित्वा महोदधिम्

sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ| jagāma vegavā~llaṃkāṃ laṅghayitvā mahodadhim

शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च। मधुमन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च

śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca| madhumanti ca madhyena jagāma nagavanti ca

शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनराजीश्च पुष्पिताः। अभिचक्राम तेजस्वी हनूमान् प्लवगर्षभः

śailāṃśca tarusaṃchannān vanarājīśca puṣpitāḥ| abhicakrāma tejasvī hanūmān plavagarṣabhaḥ

स तस्मिन्नचले तिष्ठन् वनान्युपवनानि च। स नगाग्रे स्थितां लंकां ददर्श पवनात्मजः

sa tasminnacale tiṣṭhan vanānyupavanāni ca| sa nagāgre sthitāṃ laṃkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ

सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालान् मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि

saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān| priyālān muculindāṃśca kuṭajān ketakānapi

प्रियङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। असनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्

priyaṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā| asanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān

पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्

puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi| pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān

हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलावृताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यान् विविधांश्च जलाशयान्

haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāvṛtāḥ| ākrīḍān vividhān ramyān vividhāṃśca jalāśayān

संततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः

saṃtatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ| udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ

समासाद्य च लक्ष्मीवाँल्लंकां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम्

samāsādya ca lakṣmīvā~llaṃkāṃ rāvaṇapālitām| parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṃkṛtām

सीतापहरणात् तेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद् विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्वभिः

sītāpaharaṇāt tena rāvaṇena surakṣitām| samantād vicaradbhiśca rākṣasairugradhanvabhiḥ

काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च गिरिसंकाशैः शारदाम्बुदसंनिभैः

kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm| gṛhaiśca girisaṃkāśaiḥ śāradāmbudasaṃnibhaiḥ

पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजशोभिताम्

pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām| aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajaśobhitām

तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्‍क्तिविराजितैः। ददर्श हनुमाँल्लंकां देवो देवपुरीमिव

toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅ‍ktivirājitaiḥ| dadarśa hanumā~llaṃkāṃ devo devapurīmiva

गिरिमूर्ध्नि स्थितां लंकां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः। ददर्श स कपिः श्रीमान् पुरीमाकाशगामिव

girimūrdhni sthitāṃ laṃkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ| dadarśa sa kapiḥ śrīmān purīmākāśagāmiva

पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा। प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान् कपिः

pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā| plavamānāmivākāśe dadarśa hanumān kapiḥ

वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुवनाम्बराम्। शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकावतंसकाम्

vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbuvanāmbarām| śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakāvataṃsakām

मनसेव कृतां लंकां निर्मितां विश्वकर्मणा। द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः

manaseva kṛtāṃ laṃkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā| dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ

कैलासनिलयप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम्। ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः

kailāsanilayaprakhyamālikhantamivāmbaram| dhriyamāṇamivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ

सम्पूर्णा राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव। अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा

sampūrṇā rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva| acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā

दंष्ट्राभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः। रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव

daṃṣṭrābhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ| rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva

तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः

tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ| rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ

आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः। नहि युद्धेन वै लंका शक्या जेतुं सुरैरपि

āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ| nahi yuddhena vai laṃkā śakyā jetuṃ surairapi

इमां त्वविषमां लंकां दुर्गां रावणपालिताम्। प्राप्यापि सुमहाबाहुः किं करिष्यति राघवः

imāṃ tvaviṣamāṃ laṃkāṃ durgāṃ rāvaṇapālitām| prāpyāpi sumahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ

अवकाशो न साम्नस्तु राक्षसेष्वभिगम्यते। न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते

avakāśo na sāmnastu rākṣaseṣvabhigamyate| na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate

चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां तरस्विनाम्। वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः

caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ tarasvinām| vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ

यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा। तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम्

yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā| tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām

ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः। गिरेः शृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदयं ततः

tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ| gireḥ śṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudayaṃ tataḥ

अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी। प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः

anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī| praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ

महौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः। वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता

mahaujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ| vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā

लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लंकापुरी मया। प्राप्तकालं प्रवेष्टुं मे कृत्यं साधयितुं महत्

lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṃkāpurī mayā| prāptakālaṃ praveṣṭuṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat

तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः। हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः

tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ| hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhurmuhuḥ

केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम्। अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना

kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām| adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā

न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः। एकामेकस्तु पश्येयं रहिते जनकात्मजाम्

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ| ekāmekastu paśyeyaṃ rahite janakātmajām

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः। विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा

bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ| viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते। घातयन्तीह कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः

arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate| ghātayantīha kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत्। लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न भवेद् वृथा

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet| laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na bhaved vṛthā

मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः। भवेद् व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः

mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ| bhaved vyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ

नहि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः। अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित्

nahi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ| api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit

वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम। नह्यत्राविदितं किंचिद् रक्षसां भीमकर्मणाम्

vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama| nahyatrāviditaṃ kiṃcid rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः। विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हास्यति

ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ| vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hāsyati

तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः। लंकामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये

tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ| laṃkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye

रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम्। प्रविश्य भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम्

rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām| praviśya bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām

इति निश्चित्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः। आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः

iti niścitya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ| ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ

सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं संक्षिप्य मारुतिः। वृषदंशकमात्रोऽथ बभूवाद्भुतदर्शनः

sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṃkṣipya mārutiḥ| vṛṣadaṃśakamātro'tha babhūvādbhutadarśanaḥ

प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान्। प्रविवेश पुरीं रम्यां प्रविभक्तमहापथाम्

pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutpatya vīryavān| praviveśa purīṃ ramyāṃ pravibhaktamahāpathām

प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनसंनिभैः। शातकुम्भनिभैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम्

prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanasaṃnibhaiḥ| śātakumbhanibhairjālairgandharvanagaropamām

सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्। तलैः स्फटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः

saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm| talaiḥ sphaṭikasaṃkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ

वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः। तैस्तैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम्

vaidūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ| taistaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām

काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम्। लंकामुद्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम्

kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām| laṃkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām

अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लंकां महाकपिः। आसीद् विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः

acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṃkāṃ mahākapiḥ| āsīd viṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ

स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम्। यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः सुपालिताम्

sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām| yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ supālitām

चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वं- स्तारागणैर्मध्यगतो विराजन्। ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोका- नुत्तिष्ठतेऽनेकसहस्ररश्मिः

candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃ- stārāgaṇairmadhyagato virājan| jyotsnāvitānena vitatya lokā- nuttiṣṭhate'nekasahasraraśmiḥ

शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण- मुद‍्गच्छमानं व्यवभासमानम्। ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम्

śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa- muda‍gacchamānaṃ vyavabhāsamānam| dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam

स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे। सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान् मारुतात्मजः

sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe| sattvamāsthāya medhāvī hanumān mārutātmajaḥ

निशि लंकां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः। रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम्

niśi laṃkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ| ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām

शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम्। सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम्

śāradāmbudharaprakhyairbhavanairupaśobhitām| sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām

सुपुष्टबलसम्पुष्टां यथैव विटपावतीम्। चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम्

supuṣṭabalasampuṣṭāṃ yathaiva viṭapāvatīm| cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām

भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव। तां सविद्युद‍्घनाकीर्णां ज्योतिर्गणनिषेविताम्

bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīmiva| tāṃ savidyuda‍ghanākīrṇāṃ jyotirgaṇaniṣevitām

चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथा चाप्यमरावतीम्। शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम्

caṇḍamārutanirhrādāṃ yathā cāpyamarāvatīm| śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām

किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम्। आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान्

kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhiralaṃkṛtām| āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāramabhipedivān

विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः। जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः

vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīmālokya sarvataḥ| jāmbūnadamayairdvārairvaidūryakṛtavedikaiḥ

वज्रस्फटिकमुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः। तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः

vajrasphaṭikamuktābhirmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ| taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ

वैदूर्यकृतसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः। चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः

vaidūryakṛtasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ| cārusaṃjavanopetaiḥ khamivotpatitaiḥ śubhaiḥ

क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टै राजहंसनिषेवितैः। तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः परिनादिताम्

krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭai rājahaṃsaniṣevitaiḥ| tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ parināditām

वस्वोकसारप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः। खमिवोत्पतितां लंकां जहर्ष हनुमान् कपिः

vasvokasārapratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ| khamivotpatitāṃ laṃkāṃ jaharṣa hanumān kapiḥ

तां समीक्ष्य पुरीं लंकां राक्षसाधिपतेः शुभाम्। अनुत्तमामृद्धिमतीं चिन्तयामास वीर्यवान्

tāṃ samīkṣya purīṃ laṃkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām| anuttamāmṛddhimatīṃ cintayāmāsa vīryavān

नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात्। रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधपाणिभिः

neyamanyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt| rakṣitā rāvaṇabalairudyatāyudhapāṇibhiḥ

कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः। प्रसिद्धेयं भवेद् भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि

kumudāṅgadayorvāpi suṣeṇasya mahākapeḥ| prasiddheyaṃ bhaved bhūmirmaindadvividayorapi

विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः। ऋक्षस्य कपिमुख्यस्य मम चैव गतिर्भवेत्

vivasvatastanūjasya hareśca kuśaparvaṇaḥ| ṛkṣasya kapimukhyasya mama caiva gatirbhavet

समीक्ष्य च महाबाहो राघवस्य पराक्रमम्। लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत् प्रीतिमान् कपिः

samīkṣya ca mahābāho rāghavasya parākramam| lakṣmaṇasya ca vikrāntamabhavat prītimān kapiḥ

तां रत्नवसनोपेतां गोष्ठागारावतंसिकाम्। यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम्

tāṃ ratnavasanopetāṃ goṣṭhāgārāvataṃsikām| yantrāgārastanīmṛddhāṃ pramadāmiva bhūṣitām

तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महाग्रहैः। नगरीं राक्षसेन्द्रस्य स ददर्श महाकपिः

tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpairbhāsvaraiśca mahāgrahaiḥ| nagarīṃ rākṣasendrasya sa dadarśa mahākapiḥ

अथ सा हरिशार्दूलं प्रविशन्तं महाकपिम्। नगरी स्वेन रूपेण ददर्श पवनात्मजम्

atha sā hariśārdūlaṃ praviśantaṃ mahākapim| nagarī svena rūpeṇa dadarśa pavanātmajam

सा तं हरिवरं दृष्ट्वा लंका रावणपालिता। स्वयमेवोत्थिता तत्र विकृताननदर्शना

sā taṃ harivaraṃ dṛṣṭvā laṃkā rāvaṇapālitā| svayamevotthitā tatra vikṛtānanadarśanā

पुरस्तात् तस्य वीरस्य वायुसूनोरतिष्ठत। मुञ्चमाना महानादमब्रवीत् पवनात्मजम्

purastāt tasya vīrasya vāyusūnoratiṣṭhata| muñcamānā mahānādamabravīt pavanātmajam

कस्त्वं केन च कार्येण इह प्राप्तो वनालय। कथयस्वेह यत् तत्त्वं यावत् प्राणा धरन्ति ते

kastvaṃ kena ca kāryeṇa iha prāpto vanālaya| kathayasveha yat tattvaṃ yāvat prāṇā dharanti te

न शक्यं खल्वियं लंका प्रवेष्टुं वानर त्वया। रक्षिता रावणबलैरभिगुप्ता समन्ततः

na śakyaṃ khalviyaṃ laṃkā praveṣṭuṃ vānara tvayā| rakṣitā rāvaṇabalairabhiguptā samantataḥ

अथ तामब्रवीद् वीरो हनुमानग्रतः स्थिताम्। कथयिष्यामि तत् तत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसे

atha tāmabravīd vīro hanumānagrataḥ sthitām| kathayiṣyāmi tat tattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchase

का त्वं विरूपनयना पुरद्वारेऽवतिष्ठसे। किमर्थं चापि मां क्रोधान्निर्भर्त्सयसि दारुणे

kā tvaṃ virūpanayanā puradvāre'vatiṣṭhase| kimarthaṃ cāpi māṃ krodhānnirbhartsayasi dāruṇe

हनुमद्वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी। उवाच वचनं क्रुद्धा परुषं पवनात्मजम्

hanumadvacanaṃ śrutvā laṃkā sā kāmarūpiṇī| uvāca vacanaṃ kruddhā paruṣaṃ pavanātmajam

अहं राक्षसराजस्य रावणस्य महात्मनः। आज्ञाप्रतीक्षा दुर्धर्षा रक्षामि नगरीमिमाम्

ahaṃ rākṣasarājasya rāvaṇasya mahātmanaḥ| ājñāpratīkṣā durdharṣā rakṣāmi nagarīmimām

न शक्यं मामवज्ञाय प्रवेष्टुं नगरीमिमाम्। अद्य प्राणैः परित्यक्तः स्वप्स्यसे निहतो मया

na śakyaṃ māmavajñāya praveṣṭuṃ nagarīmimām| adya prāṇaiḥ parityaktaḥ svapsyase nihato mayā

अहं हि नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम। सर्वतः परिरक्षामि अतस्ते कथितं मया

ahaṃ hi nagarī laṃkā svayameva plavaṅgama| sarvataḥ parirakṣāmi ataste kathitaṃ mayā

लंकाया वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः। यत्नवान् स हरिश्रेष्ठः स्थितः शैल इवापरः

laṃkāyā vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ| yatnavān sa hariśreṣṭhaḥ sthitaḥ śaila ivāparaḥ

स तां स्त्रीरूपविकृतां दृष्ट्वा वानरपुङ्गवः। आबभाषेऽथ मेधावी सत्त्ववान् प्लवगर्षभः

sa tāṃ strīrūpavikṛtāṃ dṛṣṭvā vānarapuṅgavaḥ| ābabhāṣe'tha medhāvī sattvavān plavagarṣabhaḥ

द्रक्ष्यामि नगरीं लंकां साट्टप्राकारतोरणाम्। इत्यर्थमिह सम्प्राप्तः परं कौतूहलं हि मे

drakṣyāmi nagarīṃ laṃkāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām| ityarthamiha samprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me

वनान्युपवनानीह लंकायाः काननानि च। सर्वतो गृहमुख्यानि द्रष्टुमागमनं हि मे

vanānyupavanānīha laṃkāyāḥ kānanāni ca| sarvato gṛhamukhyāni draṣṭumāgamanaṃ hi me

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लंका सा कामरूपिणी। भूय एव पुनर्वाक्यं बभाषे परुषाक्षरम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā laṃkā sā kāmarūpiṇī| bhūya eva punarvākyaṃ babhāṣe paruṣākṣaram

मामनिर्जित्य दुर्बुद्धे राक्षसेश्वरपालिताम्। न शक्यं ह्यद्य ते द्रष्टुं पुरीयं वानराधम

māmanirjitya durbuddhe rākṣaseśvarapālitām| na śakyaṃ hyadya te draṣṭuṃ purīyaṃ vānarādhama

ततः स हरिशार्दूलस्तामुवाच निशाचरीम्। दृष्ट्वा पुरीमिमां भद्रे पुनर्यास्ये यथागतम्

tataḥ sa hariśārdūlastāmuvāca niśācarīm| dṛṣṭvā purīmimāṃ bhadre punaryāsye yathāgatam

ततः कृत्वा महानादं सा वै लंका भयंकरम्। तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास वेगिता

tataḥ kṛtvā mahānādaṃ sā vai laṃkā bhayaṃkaram| talena vānaraśreṣṭhaṃ tāḍayāmāsa vegitā

ततः स हरिशार्दूलो लंकया ताडितो भृशम्। ननाद सुमहानादं वीर्यवान् मारुतात्मजः

tataḥ sa hariśārdūlo laṃkayā tāḍito bhṛśam| nanāda sumahānādaṃ vīryavān mārutātmajaḥ

ततः संवर्तयामास वामहस्तस्य सोऽङ्गुलीः। मुष्टिनाभिजघानैनां हनुमान् क्रोधर्मूच्छितः

tataḥ saṃvartayāmāsa vāmahastasya so'ṅgulīḥ| muṣṭinābhijaghānaināṃ hanumān krodharmūcchitaḥ

स्त्री चेति मन्यमानेन नातिक्रोधः स्वयं कृतः। सा तु तेन प्रहारेण विह्वलाङ्गी निशाचरी। पपात सहसा भूमौ विकृताननदर्शना

strī ceti manyamānena nātikrodhaḥ svayaṃ kṛtaḥ| sā tu tena prahāreṇa vihvalāṅgī niśācarī| papāta sahasā bhūmau vikṛtānanadarśanā

ततस्तु हनुमान् वीरस्तां दृष्ट्वा विनिपातिताम्। कृपां चकार तेजस्वी मन्यमानः स्त्रियं च ताम्

tatastu hanumān vīrastāṃ dṛṣṭvā vinipātitām| kṛpāṃ cakāra tejasvī manyamānaḥ striyaṃ ca tām

ततो वै भृशमुद्विग्ना लंका सा गद‍्गदाक्षरम्। उवाचागर्वितं वाक्यं हनुमन्तं प्लवङ्गमम्

tato vai bhṛśamudvignā laṃkā sā gada‍gadākṣaram| uvācāgarvitaṃ vākyaṃ hanumantaṃ plavaṅgamam

प्रसीद सुमहाबाहो त्रायस्व हरिसत्तम। समये सौम्य तिष्ठन्ति सत्त्ववन्तो महाबलाः

prasīda sumahābāho trāyasva harisattama| samaye saumya tiṣṭhanti sattvavanto mahābalāḥ

अहं तु नगरी लंका स्वयमेव प्लवङ्गम। निर्जिताहं त्वया वीर विक्रमेण महाबल

ahaṃ tu nagarī laṃkā svayameva plavaṅgama| nirjitāhaṃ tvayā vīra vikrameṇa mahābala

इदं च तथ्यं शृणु मे ब्रुवन्त्या वै हरीश्वर। स्वयं स्वयम्भुवा दत्तं वरदानं यथा मम

idaṃ ca tathyaṃ śṛṇu me bruvantyā vai harīśvara| svayaṃ svayambhuvā dattaṃ varadānaṃ yathā mama

यदा त्वां वानरः कश्चिद् विक्रमाद् वशमानयेत्। तदा त्वया हि विज्ञेयं रक्षसां भयमागतम्

yadā tvāṃ vānaraḥ kaścid vikramād vaśamānayet| tadā tvayā hi vijñeyaṃ rakṣasāṃ bhayamāgatam

स हि मे समयः सौम्य प्राप्तोऽद्य तव दर्शनात्। स्वयम्भूविहितः सत्यो न तस्यास्ति व्यतिक्रमः

sa hi me samayaḥ saumya prāpto'dya tava darśanāt| svayambhūvihitaḥ satyo na tasyāsti vyatikramaḥ

सीतानिमित्तं राज्ञस्तु रावणस्य दुरात्मनः। रक्षसां चैव सर्वेषां विनाशः समुपागतः

sītānimittaṃ rājñastu rāvaṇasya durātmanaḥ| rakṣasāṃ caiva sarveṣāṃ vināśaḥ samupāgataḥ

तत् प्रविश्य हरिश्रेष्ठ पुरीं रावणपालिताम्। विधत्स्व सर्वकार्याणि यानि यानीह वाञ्छसि

tat praviśya hariśreṣṭha purīṃ rāvaṇapālitām| vidhatsva sarvakāryāṇi yāni yānīha vāñchasi

प्रविश्य शापोपहतां हरीश्वर पुरीं शुभां राक्षसमुख्यपालिताम्। यदृच्छया त्वं जनकात्मजां सतीं विमार्ग सर्वत्र गतो यथासुखम्

praviśya śāpopahatāṃ harīśvara purīṃ śubhāṃ rākṣasamukhyapālitām| yadṛcchayā tvaṃ janakātmajāṃ satīṃ vimārga sarvatra gato yathāsukham

स निर्जित्य पुरीं लंकां श्रेष्ठां तां कामरूपिणीम्। विक्रमेण महातेजा हनूमान् कपिसत्तमः

sa nirjitya purīṃ laṃkāṃ śreṣṭhāṃ tāṃ kāmarūpiṇīm| vikrameṇa mahātejā hanūmān kapisattamaḥ

अद्वारेण महावीर्यः प्राकारमवपुप्लुवे। निशि लंकां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः

advāreṇa mahāvīryaḥ prākāramavapupluve| niśi laṃkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ

प्रविश्य नगरीं लंकां कपिराजहितंकरः। चक्रेऽथ पादं सव्यं च शत्रूणां स तु मूर्धनि

praviśya nagarīṃ laṃkāṃ kapirājahitaṃkaraḥ| cakre'tha pādaṃ savyaṃ ca śatrūṇāṃ sa tu mūrdhani

प्रविष्टः सत्त्वसम्पन्नो निशायां मारुतात्मजः। स महापथमास्थाय मुक्तपुष्पविराजितम्

praviṣṭaḥ sattvasampanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ| sa mahāpathamāsthāya muktapuṣpavirājitam

ततस्तु तां पुरीं लंकां रम्यामभिययौ कपिः। हसितोत्कृष्टनिनदैस्तूर्यघोषपुरस्कृतैः

tatastu tāṃ purīṃ laṃkāṃ ramyāmabhiyayau kapiḥ| hasitotkṛṣṭaninadaistūryaghoṣapuraskṛtaiḥ

वज्राङ्कुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः। गृहमेघैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः

vajrāṅkuśanikāśaiśca vajrajālavibhūṣitaiḥ| gṛhameghaiḥ purī ramyā babhāse dyaurivāmbudaiḥ

प्रजज्वाल तदा लंका रक्षोगणगृहैः शुभैः। सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः

prajajvāla tadā laṃkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ| sitābhrasadṛśaiścitraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ

वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभूषितैः। तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः

vardhamānagṛhaiścāpi sarvataḥ suvibhūṣitaiḥ| tāṃ citramālyābharaṇāṃ kapirājahitaṃkaraḥ

राघवार्थे चरन् श्रीमान् ददर्श च ननन्द च। भवनाद् भवनं गच्छन् ददर्श कपिकुञ्जरः

rāghavārthe caran śrīmān dadarśa ca nananda ca| bhavanād bhavanaṃ gacchan dadarśa kapikuñjaraḥ

विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततस्ततः। शुश्राव रुचिरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम्

vividhākṛtirūpāṇi bhavanāni tatastataḥ| śuśrāva ruciraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam

स्त्रीणां मदनविद्धानां दिवि चाप्सरसामिव। शुश्राव काञ्चीनिनदं नूपुराणां च निःस्वनम्

strīṇāṃ madanaviddhānāṃ divi cāpsarasāmiva| śuśrāva kāñcīninadaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam

सोपाननिनदांश्चापि भवनेषु महात्मनाम्। आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः

sopānaninadāṃścāpi bhavaneṣu mahātmanām| āsphoṭitaninādāṃśca kṣveḍitāṃśca tatastataḥ

शुश्राव जपतां तत्र मन्त्रान् रक्षोगृहेषु वै। स्वाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान् ददर्श सः

śuśrāva japatāṃ tatra mantrān rakṣogṛheṣu vai| svādhyāyaniratāṃścaiva yātudhānān dadarśa saḥ

रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसानपि। राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोगणं महत्

rāvaṇastavasaṃyuktān garjato rākṣasānapi| rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣogaṇaṃ mahat

ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान् बहून्। दीक्षिताञ्जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः

dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carān bahūn| dīkṣitāñjaṭilān muṇḍān gojināmbaravāsasaḥ

दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुधांस्तथा। कूटमुद‍्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि

darbhamuṣṭipraharaṇānagnikuṇḍāyudhāṃstathā| kūṭamuda‍garapāṇīṃśca daṇḍāyudhadharānapi

एकाक्षानेकवर्णांश्च लंबोदरपयोधरान्। करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा

ekākṣānekavarṇāṃśca laṃbodarapayodharān| karālān bhugnavaktrāṃśca vikaṭān vāmanāṃstathā

धन्विनः खड‍‍्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्। परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्

dhanvinaḥ khaḍa‍‍ginaścaiva śataghnīmusalāyudhān| parighottamahastāṃśca vicitrakavacojjvalān

नातिस्थूलान् नातिकृशान् नातिदीर्घातिह्रस्वकान्। नातिगौरान् नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्

nātisthūlān nātikṛśān nātidīrghātihrasvakān| nātigaurān nātikṛṣṇānnātikubjānna vāmanān

विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः। ध्वजिनः पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्

virūpān bahurūpāṃśca surūpāṃśca suvarcasaḥ| dhvajinaḥ patākinaścaiva dadarśa vividhāyudhān

शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः। क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः

śaktivṛkṣāyudhāṃścaiva paṭṭiśāśanidhāriṇaḥ| kṣepaṇīpāśahastāṃśca dadarśa sa mahākapiḥ

स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान्। नानावेषसमायुक्तान् यथास्वैरचरान् बहून्

sragviṇastvanuliptāṃśca varābharaṇabhūṣitān| nānāveṣasamāyuktān yathāsvairacarān bahūn

तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान्। शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः

tīkṣṇaśūladharāṃścaiva vajriṇaśca mahābalān| śatasāhasramavyagramārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ

रक्षोऽधिपतिनिर्दिष्टं ददर्शान्तःपुराग्रतः। स तदा तद् गृहं दृष्ट्वा महाहाटकतोरणम्

rakṣo'dhipatinirdiṣṭaṃ dadarśāntaḥpurāgrataḥ| sa tadā tad gṛhaṃ dṛṣṭvā mahāhāṭakatoraṇam

राक्षसेन्द्रस्य विख्यातमद्रिमूर्ध्नि प्रतिष्ठितम्। पुण्डरीकावतंसाभिः परिखाभिः समावृतम्

rākṣasendrasya vikhyātamadrimūrdhni pratiṣṭhitam| puṇḍarīkāvataṃsābhiḥ parikhābhiḥ samāvṛtam

प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः। त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम्

prākārāvṛtamatyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ| triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam

वाजिह्रेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तथा। रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा हयगजैः शुभैः

vājihreṣitasaṃghuṣṭaṃ nāditaṃ bhūṣaṇaistathā| rathairyānairvimānaiśca tathā hayagajaiḥ śubhaiḥ

वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः। भूषितै रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः

vāraṇaiśca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ| bhūṣitai ruciradvāraṃ mattaiśca mṛgapakṣibhiḥ

रक्षितं सुमहावीर्यैर्यातुधानैः सहस्रशः। राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश गृहं कपिः

rakṣitaṃ sumahāvīryairyātudhānaiḥ sahasraśaḥ| rākṣasādhipaterguptamāviveśa gṛhaṃ kapiḥ

स हेमजाम्बूनदचक्रवालं महार्हमुक्तामणि भूषितान्तम्। परार्घ्यकालागुरुचन्दनार्हं स रावणान्तःपुरमाविवेश

sa hemajāmbūnadacakravālaṃ mahārhamuktāmaṇi bhūṣitāntam| parārghyakālāgurucandanārhaṃ sa rāvaṇāntaḥpuramāviveśa

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम्। ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्

tataḥ sa madhyaṃgatamaṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ muhurudvamantam| dadarśa dhīmān bhuvi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम्। भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम्

lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam| bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था यथा प्रदोषेषु च सागरस्था। तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था

yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā yathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā| tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā

हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः। वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ- श्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः

haṃso yathā rājatapañjarasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ| vīro yathā garvitakuñjarastha- ścandro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोर्ध्वशृङ्गः। हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः

sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivordhvaśṛṅgaḥ| hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ

विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः। प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः

vinaṣṭaśītāmbutuṣārapaṅko mahāgrahagrāhavinaṣṭapaṅkaḥ| prakāśalakṣmyāśrayanirmalāṅko rarāja candro bhagavān śaśāṅkaḥ

शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः। राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र- स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः

śilātalaṃ prāpya yathā mṛgendro mahāraṇaṃ prāpya yathā gajendraḥ| rājyaṃ samāsādya yathā narendra- stathā prakāśo virarāja candraḥ

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः। रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः

prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛddharakṣaḥpiśitāśadoṣaḥ| rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ

तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः। नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः

tantrīsvarāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ| naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि। वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि

mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni| vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति। मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति

parasparaṃ cādhikamākṣipanti bhujāṃśca pīnānadhivikṣipanti| mattapralāpānadhivikṣipanti mattāni cānyonyamadhikṣipanti

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति। रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति

rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti| rūpāṇi citrāṇi ca vikṣipanti dṛḍhāni cāpāni ca vikṣipanti

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य- स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः। सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः

dadarśa kāntāśca samālabhantya- stathāparāstatra punaḥ svapantyaḥ| surūpavaktrāśca tathā hasantyaḥ kruddhāḥ parāścāpi viniḥśvasantyaḥ

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः। रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि- र्ह्रदा भुजंगैरिव निःश्वसद्भिः

mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ supūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ| rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhi- rhradā bhujaṃgairiva niḥśvasadbhiḥ

बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान्। नानाविधानान् रुचिराभिधानान् ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान्

buddhipradhānān rucirābhidhānān saṃśraddadhānāñjagataḥ pradhānān| nānāvidhānān rucirābhidhānān dadarśa tasyāṃ puri yātudhānān

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान् नानागुणानात्मगुणानुरूपान्। विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान् ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान्

nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpān nānāguṇānātmaguṇānurūpān| vidyotamānān sa ca tān surūpān dadarśa kāṃścicca punarvirūpān

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा- स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः। प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुस्वभावाः

tato varārhāḥ suviśuddhabhāvā- steṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ| priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva susvabhāvāḥ

स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः। ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा यथा विहंगा विहगोपगूढाः

striyo jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ| dadarśa kāścit pramadopagūḍhā yathā vihaṃgā vihagopagūḍhāḥ

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा- स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः। भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान् मदनोपविष्टाः

anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭā- statra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ| bhartuḥ parā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmān madanopaviṣṭāḥ

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्घ्यास्तपनीयवर्णाः। पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः

aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścitparārghyāstapanīyavarṇāḥ| punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ

ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान् सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः। गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः

tataḥ priyān prāpya mano'bhirāmān suprītiyuktāḥ sumano'bhirāmāḥ| gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः। विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः

candraprakāśāśca hi vaktramālā vakrāḥ supakṣmāśca sunetramālāḥ| vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānāmiva cārumālāḥ

न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम्। लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम्

na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām| latāṃ praphullāmiva sādhujātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām

सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम्। भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम्

sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām| bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ strībhyaḥ parābhyaśca sadā viśiṣṭām

उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्। सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम्

uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm| sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ vane pranṛttāmiva nīlakaṇṭhīm

अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम्। क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम्

avyaktarekhāmiva candralekhāṃ pāṃsupradigdhāmiva hemarekhām| kṣataprarūḍhāmiva varṇarekhāṃ vāyuprabhugnāmiva megharekhām

सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य। बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य

sītāmapaśyanmanujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya| babhūva duḥkhopahataścirasya plavaṃgamo manda ivācirasya

स निकामं विमानेषु विचरन् कामरूपधृक्। विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः

sa nikāmaṃ vimāneṣu vicaran kāmarūpadhṛk| vicacāra kapirlaṅkāṃ lāghavena samanvitaḥ

आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्। प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम्

āsasāda ca lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam| prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṃvṛtam

रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद् वनम्। समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः

rakṣitaṃ rākṣasairbhīmaiḥ siṃhairiva mahad vanam| samīkṣamāṇo bhavanaṃ cakāśe kapikuñjaraḥ

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषणैः। विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्

rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣaṇaiḥ| vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः। उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः

gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ| upasthitamasaṃhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतीः। घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः

siṃhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājatīḥ| ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṃ rathaiḥ

बहुरत्नसमाकीर्णं परार्घ्यासनभूषितम्। महारथसमावापं महारथमहासनम्

bahuratnasamākīrṇaṃ parārghyāsanabhūṣitam| mahārathasamāvāpaṃ mahārathamahāsanam

दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः। विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः

dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ| vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ

विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम्। मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः

vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam| mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ

मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्। वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम्

muditapramadāratnaṃ rākṣasendraniveśanam| varābharaṇasaṃhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam

तद् राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः। महाजनसमाकीर्णं सिंहैरिव महद् वनम्

tad rājaguṇasampannaṃ mukhyaiśca varacandanaiḥ| mahājanasamākīrṇaṃ siṃhairiva mahad vanam

भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम्। नित्यार्चितं पर्वसुतं पूजितं राक्षसैः सदा

bherīmṛdaṅgābhirutaṃ śaṅkhaghoṣavināditam| nityārcitaṃ parvasutaṃ pūjitaṃ rākṣasaiḥ sadā

समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रसमनिःस्वनम्। महात्मनो महद् वेश्म महारत्नपरिच्छदम्

samudramiva gambhīraṃ samudrasamaniḥsvanam| mahātmano mahad veśma mahāratnaparicchadam

महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः। विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम्

mahāratnasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ| virājamānaṃ vapuṣā gajāśvarathasaṃkulam

लंकाभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः। चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः

laṃkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ| cacāra hanumāṃstatra rāvaṇasya samīpataḥ

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च सर्वशः। वीक्षमाणोऽप्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः

gṛhād gṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca sarvaśaḥ| vīkṣamāṇo'pyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्। ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam| tato'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān

अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्। विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः

atha meghapratīkāśaṃ kumbhakarṇaniveśanam| vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ

महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि। विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च

mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi| vidyujjihvasya bhavanaṃ vidyunmālestathaiva ca

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः। शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः

vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ| śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ

तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः। जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः

tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ| jambumāleḥ sumāleśca jagāma harisattamaḥ

रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च। वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः

raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca| vajrakāyasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ

धूम्राक्षस्याथ सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः। विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च

dhūmrākṣasyātha sampāterbhavanaṃ mārutātmajaḥ| vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca

शुकनाभस्य चक्रस्य शठस्य कपटस्य च। ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य लोमशस्य च रक्षसः

śukanābhasya cakrasya śaṭhasya kapaṭasya ca| hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya lomaśasya ca rakṣasaḥ

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य सादिनः। विद्युज्जिह्वद्विजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya sādinaḥ| vidyujjihvadvijihvānāṃ tathā hastimukhasya ca

करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि। प्लवमानः क्रमेणैव हनुमान् मारुतात्मजः

karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi| plavamānaḥ krameṇaiva hanumān mārutātmajaḥ

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः। तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ| teṣāmṛddhimatāmṛddhiṃ dadarśa sa mahākapiḥ

सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्

sarveṣāṃ samatikramya bhavanāni samantataḥ| āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः। विचरन् हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः

rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ| vicaran hariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ

शूलमुद‍्गरहस्तांश्च शक्तितोमरधारिणः। ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे

śūlamuda‍garahastāṃśca śaktitomaradhāriṇaḥ| dadarśa vividhāngulmāṃstasya rakṣaḥpatergṛhe

राक्षसांश्च महाकायान् नानाप्रहरणोद्यतान्। रक्तान् श्वेतान् सितांश्चापि हरींश्चापि महाजवान्

rākṣasāṃśca mahākāyān nānāpraharaṇodyatān| raktān śvetān sitāṃścāpi harīṃścāpi mahājavān

कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान् परगजारुजान्। शिक्षितान् गजशिक्षायामैरावतसमान् युधि

kulīnān rūpasampannān gajān paragajārujān| śikṣitān gajaśikṣāyāmairāvatasamān yudhi

निहन्तॄन् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः। क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्

nihantṝn parasainyānāṃ gṛhe tasmin dadarśa saḥ| kṣarataśca yathā meghān sravataśca yathā girīn

मेघस्तनितनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः। सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः

meghastanitanirghoṣān durdharṣān samare paraiḥ| sahasraṃ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ

हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः। ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने

hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṃnibhāḥ| dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane

शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः। लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च

śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ| latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca

क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानि च। कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च

krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakāni ca| kāmasya gṛhakaṃ ramyaṃ divāgṛhakameva ca

ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने। स मन्दरसमप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम्

dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane| sa mandarasamaprakhyaṃ mayūrasthānasaṃkulam

ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्। अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः। धीरनिष्ठितकर्माङ्गं गृहं भूतपतेरिव

dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṃ dadarśa bhavanottamam| anantaratnanicayaṃ nidhijālaṃ samantataḥ| dhīraniṣṭhitakarmāṅgaṃ gṛhaṃ bhūtapateriva

अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च। विरराज च तद् वेश्म रश्मिवानिव रश्मिभिः

arcirbhiścāpi ratnānāṃ tejasā rāvaṇasya ca| virarāja ca tad veśma raśmivāniva raśmibhiḥ

जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च। भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः

jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca| bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ

मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम्। मनोरममसम्बाधं कुबेरभवनं यथा

madhvāsavakṛtakledaṃ maṇibhājanasaṃkulam| manoramamasambādhaṃ kuberabhavanaṃ yathā

नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निःस्वनेन च। मृदङ्गतलनिर्घोषैर्घोषवद्भिर्विनादितम्

nūpurāṇāṃ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṃ niḥsvanena ca| mṛdaṅgatalanirghoṣairghoṣavadbhirvināditam

प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम्। सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहम्

prāsādasaṃghātayutaṃ strīratnaśatasaṃkulam| suvyūḍhakakṣyaṃ hanumān praviveśa mahāgṛham

स वेश्मजालं बलवान् ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम्। यथा महत्प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्

sa veśmajālaṃ balavān dadarśa vyāsaktavaidūryasuvarṇajālam| yathā mahatprāvṛṣi meghajālaṃ vidyutpinaddhaṃ savihaṅgajālam

निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः। मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः

niveśanānāṃ vividhāśca śālāḥ pradhānaśaṅkhāyudhacāpaśālāḥ| manoharāścāpi punarviśālā dadarśa veśmādriṣu candraśālāḥ

गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि। सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि

gṛhāṇi nānāvasurājitāni devāsuraiścāpi supūjitāni| sarvaiśca doṣaiḥ parivarjitāni kapirdadarśa svabalārjitāni

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि। महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लंकाधिपतेर्गृहाणि

tāni prayatnābhisamāhitāni mayena sākṣādiva nirmitāni| mahītale sarvaguṇottarāṇi dadarśa laṃkādhipatergṛhāṇi

ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम्। रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्

tato dadarśocchritamegharūpaṃ manoharaṃ kāñcanacārurūpam| rakṣo'dhipasyātmabalānurūpaṃ gṛhottamaṃ hyapratirūparūpam

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्। नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्

mahītale svargamiva prakīrṇaṃ śriyā jvalantaṃ bahuratnakīrṇam| nānātarūṇāṃ kusumāvakīrṇaṃ girerivāgraṃ rajasāvakīrṇam

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्भिरम्भोधरमर्च्यमानम्। हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतं विमानम्

nārīpravekairiva dīpyamānaṃ taḍidbhirambhodharamarcyamānam| haṃsapravekairiva vāhyamānaṃ śriyā yutaṃ khe sukṛtaṃ vimānam

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्। ददर्श युक्तीकृतचारुमेघ- चित्रं विमानं बहुरत्नचित्रम्

yathā nagāgraṃ bahudhātucitraṃ yathā nabhaśca grahacandracitram| dadarśa yuktīkṛtacārumegha- citraṃ vimānaṃ bahuratnacitram

मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः। वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्

mahī kṛtā parvatarājipūrṇā śailāḥ kṛtā vṛkṣavitānapūrṇāḥ| vṛkṣāḥ kṛtāḥ puṣpavitānapūrṇāḥ puṣpaṃ kṛtaṃ kesarapatrapūrṇam

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि। पुनश्च पद्मानि सकेसराणि वनानि चित्राणि सरोवराणि

kṛtāni veśmāni ca pāṇḍurāṇi tathā supuṣpāṇyapi puṣkarāṇi| punaśca padmāni sakesarāṇi vanāni citrāṇi sarovarāṇi

पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विघूर्णमानम्। वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम्

puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratnaprabhābhiśca vighūrṇamānam| veśmottamānāmapi coccamānaṃ mahākapistatra mahāvimānam

कृताश्च वैदूर्यमया विहङ्गा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः। चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः

kṛtāśca vaidūryamayā vihaṅgā rūpyapravālaiśca tathā vihaṅgāḥ| citrāśca nānāvasubhirbhujaṅgā jātyānurūpāsturagāḥ śubhāṅgāḥ

प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः। कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः

pravālajāmbūnadapuṣpapakṣāḥ salīlamāvarjitajihmapakṣāḥ| kāmasya sākṣādiva bhānti pakṣāḥ kṛtā vihaṅgāḥ sumukhāḥ supakṣāḥ

नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः। बभूव देवी च कृतासुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता

niyujyamānāśca gajāḥ suhastāḥ sakesarāścotpalapatrahastāḥ| babhūva devī ca kṛtāsuhastā lakṣmīstathā padmini padmahastā

इतीव तद‍्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुकन्दरम्। पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्

itīva tada‍gṛhamabhigamya śobhanaṃ savismayo nagamiva cārukandaram| punaśca tatparamasugandhi sundaraṃ himātyaye nagamiva cārukandaram

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्। अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम्

tataḥ sa tāṃ kapirabhipatya pūjitāṃ caran purīṃ daśamukhabāhupālitām| adṛśya tāṃ janakasutāṃ supūjitāṃ suduḥkhitāṃ patiguṇaveganirjitām

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः। अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः

tatastadā bahuvidhabhāvitātmanaḥ kṛtātmano janakasutāṃ suvartmanaḥ| apaśyato'bhavadatiduḥkhitaṃ manaḥ sacakṣuṣaḥ pravicarato mahātmanaḥ

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो महद्विमानं मणिरत्नचित्रितम्। प्रतप्तजाम्बूनदजालकृत्रिमं ददर्श धीमान् पवनात्मजः कपिः

sa tasya madhye bhavanasya saṃsthito mahadvimānaṃ maṇiratnacitritam| prataptajāmbūnadajālakṛtrimaṃ dadarśa dhīmān pavanātmajaḥ kapiḥ

तदप्रमेयप्रतिकारकृत्रिमं कृतं स्वयं साध्विति विश्वकर्मणा। दिवं गते वायुपथे प्रतिष्ठितं व्यराजतादित्यपथस्य लक्ष्म तत्

tadaprameyapratikārakṛtrimaṃ kṛtaṃ svayaṃ sādhviti viśvakarmaṇā| divaṃ gate vāyupathe pratiṣṭhitaṃ vyarājatādityapathasya lakṣma tat

न तत्र किंचिन्न कृतं प्रयत्नतो न तत्र किंचिन्न महार्घरत्नवत्। न ते विशेषा नियताः सुरेष्वपि न तत्र किंचिन्न महाविशेषवत्

na tatra kiṃcinna kṛtaṃ prayatnato na tatra kiṃcinna mahārgharatnavat| na te viśeṣā niyatāḥ sureṣvapi na tatra kiṃcinna mahāviśeṣavat

तपः समाधानपराक्रमार्जितं मनःसमाधानविचारचारिणम्। अनेकसंस्थानविशेषनिर्मितं ततस्ततस्तुल्यविशेषनिर्मितम्

tapaḥ samādhānaparākramārjitaṃ manaḥsamādhānavicāracāriṇam| anekasaṃsthānaviśeṣanirmitaṃ tatastatastulyaviśeṣanirmitam

मनः समाधाय तु शीघ्रगामिनं दुरासदं मारुततुल्यगामिनम्। महात्मनां पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनामग्ऱ्यमुदामिवालयम्

manaḥ samādhāya tu śīghragāminaṃ durāsadaṃ mārutatulyagāminam| mahātmanāṃ puṇyakṛtāṃ maharddhināṃ yaśasvināmagṟyamudāmivālayam

विशेषमालम्ब्य विशेषसंस्थितं विचित्रकूटं बहुकूटमण्डितम्। मनोऽभिरामं शरदिन्दुनिर्मलं विचित्रकूटं शिखरं गिरेर्यथा

viśeṣamālambya viśeṣasaṃsthitaṃ vicitrakūṭaṃ bahukūṭamaṇḍitam| mano'bhirāmaṃ śaradindunirmalaṃ vicitrakūṭaṃ śikharaṃ gireryathā

वहन्ति यत्कुण्डलशोभितानना महाशना व्योमचरानिशाचराः। विवृत्तविध्वस्तविशाललोचना महाजवा भूतगणाः सहस्रशः

vahanti yatkuṇḍalaśobhitānanā mahāśanā vyomacarāniśācarāḥ| vivṛttavidhvastaviśālalocanā mahājavā bhūtagaṇāḥ sahasraśaḥ

वसन्तपुष्पोत्करचारुदर्शनं वसन्तमासादपि चारुदर्शनम्। स पुष्पकं तत्र विमानमुत्तमं ददर्श तद् वानरवीरसत्तमः

vasantapuṣpotkaracārudarśanaṃ vasantamāsādapi cārudarśanam| sa puṣpakaṃ tatra vimānamuttamaṃ dadarśa tad vānaravīrasattamaḥ

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विमलमायतम्। ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान् मारुतात्मजः

tasyālayavariṣṭhasya madhye vimalamāyatam| dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanumān mārutātmajaḥ

अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं महत्। भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम्

ardhayojanavistīrṇamāyataṃ yojanaṃ mahat| bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम्। सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः

mārgamāṇastu vaidehīṃ sītāmāyatalocanām| sarvataḥ paricakrāma hanūmānarisūdanaḥ

उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन्। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्

uttamaṃ rākṣasāvāsaṃ hanumānavalokayan| āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च। परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः

caturviṣāṇairdviradaistriviṣāṇaistathaiva ca| parikṣiptamasambādhaṃ rakṣyamāṇamudāyudhaiḥ

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम्। आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम्

rākṣasībhiśca patnībhī rāvaṇasya niveśanam| āhṛtābhiśca vikramya rājakanyābhirāvṛtam

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम्। वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम्

tannakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam| vāyuvegasamādhūtaṃ pannagairiva sāgaram

या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्या चन्द्रे हरिवाहने। सा रावणगृहे रम्या नित्यमेवानपायिनी

yā hi vaiśravaṇe lakṣmīryā candre harivāhane| sā rāvaṇagṛhe ramyā nityamevānapāyinī

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह

yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca| tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣogṛheṣviha

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थवेश्म चान्यत् सुनिर्मितम्। बहुनिर्यूहसंयुक्तं ददर्श पवनात्मजः

tasya harmyasya madhyasthaveśma cānyat sunirmitam| bahuniryūhasaṃyuktaṃ dadarśa pavanātmajaḥ

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद् विश्वकर्मणा। विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम्

brahmaṇo'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yad viśvakarmaṇā| vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam

परेण तपसा लेभे यत् कुबेरः पितामहात्। कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद् राक्षसेश्वरः

pareṇa tapasā lebhe yat kuberaḥ pitāmahāt| kuberamojasā jitvā lebhe tad rākṣaseśvaraḥ

ईहामृगसमायुक्तैः कार्तस्वरहिरण्मयैः। सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया

īhāmṛgasamāyuktaiḥ kārtasvarahiraṇmayaiḥ| sukṛtairācitaṃ stambhaiḥ pradīptamiva ca śriyā

मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम्। कूटागारैः शुभागारैः सर्वतः समलंकृतम्

merumandarasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram| kūṭāgāraiḥ śubhāgāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam

ज्वलनार्कप्रतीकाशैः सुकृतं विश्वकर्मणा। हेमसोपानयुक्तं च चारुप्रवरवेदिकम्

jvalanārkapratīkāśaiḥ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā| hemasopānayuktaṃ ca cārupravaravedikam

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्फाटिकैरपि। इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम्

jālavātāyanairyuktaṃ kāñcanaiḥ sphāṭikairapi| indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam

विद्रुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाधनैः। निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम्

vidrumeṇa vicitreṇa maṇibhiśca mahādhanaiḥ| nistulābhiśca muktābhistalenābhivirājitam

चन्दनेन च रक्तेन तपनीयनिभेन च। सुपुण्यगन्धिना युक्तमादित्यतरुणोपमम्

candanena ca raktena tapanīyanibhena ca| supuṇyagandhinā yuktamādityataruṇopamam

कूटागारैर्वराकारैर्विविधैः समलंकृतम्। विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः। तत्रस्थः सर्वतो गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम्

kūṭāgārairvarākārairvividhaiḥ samalaṃkṛtam| vimānaṃ puṣpakaṃ divyamāruroha mahākapiḥ| tatrasthaḥ sarvato gandhaṃ pānabhakṣyānnasambhavam

दिव्यं सम्मूर्च्छितं जिघ्रन् रूपवन्तमिवानिलम्। स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम्

divyaṃ sammūrcchitaṃ jighran rūpavantamivānilam| sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhurbandhumivottamam

इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः। ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शिवाम्

ita ehītyuvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ| tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śivām

रावणस्य महाकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम्। मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम्

rāvaṇasya mahākāntāṃ kāntāmiva varastriyam| maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām

स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम्। मुक्तावज्रप्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि

sphāṭikairāvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām| muktāvajrapravālaiśca rūpyacāmīkarairapi

विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम्। समैर्ऋजुभिरत्युच्चैः समन्तात् सुविभूषितैः

vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām| samairṛjubhiratyuccaiḥ samantāt suvibhūṣitaiḥ

स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं सम्प्रस्थितामिव। महत्या कुथयाऽऽस्तीर्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया

stambhaiḥ pakṣairivātyuccairdivaṃ samprasthitāmiva| mahatyā kuthayā''stīrṇāṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā

पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहशालिनीम्। नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम्

pṛthivīmiva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhaśālinīm| nāditāṃ mattavihagairdivyagandhādhivāsitām

परर्घ्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम्। धूम्रामगुरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम्

pararghyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām| dhūmrāmagurudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām

पत्रपुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम्। मनसो मोदजननीं वर्णस्यापि प्रसाधिनीम्

patrapuṣpopahāreṇa kalmāṣīmiva suprabhām| manaso modajananīṃ varṇasyāpi prasādhinīm

तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः

tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīmiva| indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhiruttamaiḥ

तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता। स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्यापि पुरी भवेत्। सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः

tarpayāmāsa māteva tadā rāvaṇapālitā| svargo'yaṃ devaloko'yamindrasyāpi purī bhavet| siddhirveyaṃ parā hi syādityamanyata mārutiḥ

प्रध्यायत इवापश्यत् प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान्। धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान्

pradhyāyata ivāpaśyat pradīpāṃstatra kāñcanān| dhūrtāniva mahādhūrtairdevanena parājitān

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च। अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत

dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca| arcirbhirbhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata

ततोऽपश्यत् कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम्। सहस्रं वरनारीणां नानावेषबिभूषितम्

tato'paśyat kuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam| sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣabibhūṣitam

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशंगतम्। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ प्रसुप्तं बलवत् तदा

parivṛtte'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃgatam| krīḍitvoparataṃ rātrau prasuptaṃ balavat tadā

तत् प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषितम्। निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत्

tat prasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣitam| niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat

तासां संवृतदान्तानि मीलिताक्षीणि मारुतिः। अपश्यत् पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम्

tāsāṃ saṃvṛtadāntāni mīlitākṣīṇi mārutiḥ| apaśyat padmagandhīni vadanāni suyoṣitām

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये। पुनः संवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा

prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye| punaḥ saṃvṛtapatrāṇi rātrāviva babhustadā

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः। अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः

imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ| ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ

इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः। मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः

iti vāmanyata śrīmānupapattyā mahākapiḥ| mene hi guṇatastāni samāni salilodbhavaiḥ

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता। शरदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता

sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhirvirājitā| śaradīva prasannā dyaustārābhirabhiśobhitā

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः। यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरिव संवृतः

sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ| yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhiriva saṃvṛtaḥ

याश्च्यवन्तेऽम्बरात् ताराः पुण्यशेषसमावृताः। इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा

yāścyavante'mbarāt tārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ| imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम्। प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम्

tārāṇāmiva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām| prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām

व्यावृत्तकचपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः। पानव्यायामकालेषु निद्रोपहतचेतसः

vyāvṛttakacapīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ| pānavyāyāmakāleṣu nidropahatacetasaḥ

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित् काश्चिदुदभ्रान्तनूपुराः। पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित् परमयोषितः

vyāvṛttatilakāḥ kāścit kāścidudabhrāntanūpurāḥ| pārśve galitahārāśca kāścit paramayoṣitaḥ

मुक्ताहारवृताश्चान्याः काश्चित् प्रस्रस्तवाससः। व्याविद्धरशनादामाः किशोर्य इव वाहिताः

muktāhāravṛtāścānyāḥ kāścit prasrastavāsasaḥ| vyāviddharaśanādāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ

अकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः। गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने

akuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ| gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुद‍्गताः। हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम्

candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃciduda‍gatāḥ| haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः। हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन्

aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ| hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan

हंसकारण्डवोपेताश्चक्रवाकोपशोभिताः। आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव

haṃsakāraṇḍavopetāścakravākopaśobhitāḥ| āpagā iva tā rejurjaghanaiḥ pulinairiva

किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः। भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः

kiṅkiṇījālasaṃkāśāstā hemavipulāmbujāḥ| bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ

मृदुष्वंगेषु कासांचित् कुचाग्रेषु च संस्थिताः। बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः

mṛduṣvaṃgeṣu kāsāṃcit kucāgreṣu ca saṃsthitāḥ| babhūvurbhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ

अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः। उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः

aṃśukāntāśca kāsāṃcinmukhamārutakampitāḥ| uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ

ताः पताका इवोद्‍धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः। नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे

tāḥ patākā ivod‍dhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ| nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire

ववल्गुश्चात्र कासांचित् कुण्डलानि शुभार्चिषाम्। मुखमारुतसंकम्पैर्मन्दं मन्दं च योषिताम्

vavalguścātra kāsāṃcit kuṇḍalāni śubhārciṣām| mukhamārutasaṃkampairmandaṃ mandaṃ ca yoṣitām

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः। तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा

śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ| tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā

रावणाननशंकाश्च काश्चिद् रावणयोषितः। मुखानि च सपत्नीनामुपाजिघ्रन् पुनः पुनः

rāvaṇānanaśaṃkāśca kāścid rāvaṇayoṣitaḥ| mukhāni ca sapatnīnāmupājighran punaḥ punaḥ

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः। अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा

atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ| asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyamevācaraṃstadā

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्यविभूषितान्। अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे

bāhūnupanidhāyānyāḥ pārihāryavibhūṣitān| aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित् पुनर्भुजम्। अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा कुचौ

anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kācit punarbhujam| aparā tvaṅkamanyasyāstasyāścāpyaparā kucau

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः। परस्परनिविष्टांग्यो मदस्नेहवशानुगाः

ūrupārśvakaṭīpṛṣṭhamanyonyasya samāśritāḥ| parasparaniviṣṭāṃgyo madasnehavaśānugāḥ

अन्योन्यस्यांगसंस्पर्शात् प्रीयमाणाः सुमध्यमाः। एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः

anyonyasyāṃgasaṃsparśāt prīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ| ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupustatra yoṣitaḥ

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा। मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा

anyonyabhujasūtreṇa strīmālā grathitā hi sā| māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात्। अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम्

latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt| anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam

प्रतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम्। आसीद् वनमिवोद्‍धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत्

prativeṣṭitasuskandhamanyonyabhramarākulam| āsīd vanamivod‍dhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा। विवेकः शक्य आधातुं भूषणांगाम्बरस्रजाम्

uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā| vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṃgāmbarasrajām

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः। ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तो निमिषा इव

rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ| jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣanto nimiṣā iva

राजर्षिविप्रदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः। रक्षसां चाभवन् कन्यास्तस्य कामवशंगताः

rājarṣivipradaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ| rakṣasāṃ cābhavan kanyāstasya kāmavaśaṃgatāḥ

युद्धकामेन ताः सर्वा रावणेन हृताः स्त्रियः। समदा मदनेनैव मोहिताः काश्चिदागताः

yuddhakāmena tāḥ sarvā rāvaṇena hṛtāḥ striyaḥ| samadā madanenaiva mohitāḥ kāścidāgatāḥ

न तत्र काश्चित् प्रमदाः प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धाः। न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां तु

na tatra kāścit pramadāḥ prasahya vīryopapannena guṇena labdhāḥ| na cānyakāmāpi na cānyapūrvā vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu

न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता। भार्याभवत् तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया

na cākulīnā na ca hīnarūpā nādakṣiṇā nānupacārayuktā| bhāryābhavat tasya na hīnasattvā na cāpi kāntasya na kāmanīyā

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी। इमा महाराक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः

babhūva buddhistu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī| imā mahārākṣasarājabhāryāḥ sujātamasyeti hi sādhubuddheḥ

पुनश्च सोऽचिन्तयदात्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता। अथायमस्यां कृतवान् महात्मा लंकेश्वरः कष्टमनार्यकर्म

punaśca so'cintayadāttarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā| athāyamasyāṃ kṛtavān mahātmā laṃkeśvaraḥ kaṣṭamanāryakarma

तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्। अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्

tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam| avekṣamāṇo hanumān dadarśa śayanāsanam

दान्तकाञ्चनचित्रांगैर्वैदूर्यैश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः

dāntakāñcanacitrāṃgairvaidūryaiśca varāsanaiḥ| mahārhāstaraṇopetairupapannaṃ mahādhanaiḥ

तस्य चैकतमे देशे दिव्यमालोपशोभितम्। ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम्

tasya caikatame deśe divyamālopaśobhitam| dadarśa pāṇḍuraṃ chatraṃ tārādhipatisaṃnibham

जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानोः समप्रभम्। अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्

jātarūpaparikṣiptaṃ citrabhānoḥ samaprabham| aśokamālāvitataṃ dadarśa paramāsanam

वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः। गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्

vālavyajanahastābhirvījyamānaṃ samantataḥ| gandhaiśca vividhairjuṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam

परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्। दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्

paramāstaraṇāstīrṇamāvikājinasaṃvṛtam| dāmabhirvaramālyānāṃ samantādupaśobhitam

तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलम्। लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्

tasmiñjīmūtasaṃkāśaṃ pradīptojjvalakuṇḍalam| lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mahārajatavāsasam

लोहितेनानुलिप्तांगं चन्दनेन सुगन्धिना। संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम्

lohitenānuliptāṃgaṃ candanena sugandhinā| saṃdhyāraktamivākāśe toyadaṃ sataḍidguṇam

वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्। सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्

vṛtamābharaṇairdivyaiḥ surūpaṃ kāmarūpiṇam| savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptamiva mandaram

क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्। प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्

krīḍitvoparataṃ rātrau varābharaṇabhūṣitam| priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham

पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः। भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्

pītvāpyuparataṃ cāpi dadarśa sa mahākapiḥ| bhāsvare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः। आसाद्य परमोद्विग्नः सोपासर्पत् सुभीतवत्

niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ| āsādya paramodvignaḥ sopāsarpat subhītavat

अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः। क्षीबं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः

athārohaṇamāsādya vedikāntaramāśritaḥ| kṣībaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनं शुभम्। गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्

śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanaṃ śubham| gandhahastini saṃviṣṭe yathā prasravaṇaṃ mahat

काञ्चनांगदसंनद्धौ ददर्श स महात्मनः। विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ

kāñcanāṃgadasaṃnaddhau dadarśa sa mahātmanaḥ| vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau

ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ। वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ

airāvataviṣāṇāgrairāpīḍanakṛtavraṇau| vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣatau

पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ। सुलक्षणनखांगुष्ठौ स्वंगुलीयकलक्षितौ

pīnau samasujātāṃsau saṃgatau balasaṃyutau| sulakṣaṇanakhāṃguṣṭhau svaṃgulīyakalakṣitau

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ। विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ

saṃhatau parighākārau vṛttau karikaropamau| vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना। चन्दनेन परार्घ्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ

śaśakṣatajakalpena suśītena sugandhinā| candanena parārghyena svanuliptau svalaṃkṛtau

उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ। यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ

uttamastrīvimṛditau gandhottamaniṣevitau| yakṣapannagagandharvadevadānavarāviṇau

ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ। मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महाही रुषिताविव

dadarśa sa kapistasya bāhū śayanasaṃsthitau| mandarasyāntare suptau mahāhī ruṣitāviva

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यामुभाभ्यां राक्षसेश्वरः। शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः

tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāmubhābhyāṃ rākṣaseśvaraḥ| śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṃgābhyāmiva mandaraḥ

चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः। मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः

cūtapuṃnāgasurabhirbakulottamasaṃyutaḥ| mṛṣṭānnarasasaṃyuktaḥ pānagandhapuraḥsaraḥ

तस्य राक्षसराजस्य निश्चक्राम महामुखात्। शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्

tasya rākṣasarājasya niścakrāma mahāmukhāt| śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayanniva tad gṛham

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजिता। मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम्

muktāmaṇivicitreṇa kāñcanena virājitā| mukuṭenāpavṛttena kuṇḍalojjvalitānanam

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना। पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजिता

raktacandanadigdhena tathā hāreṇa śobhinā| pīnāyataviśālena vakṣasābhivirājitā

पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्। महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तरवाससा

pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam| mahārheṇa susaṃvītaṃ pītenottaravāsasā

माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजंगवत्। गांगे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्

māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṃgavat| gāṃge mahati toyānte prasuptamiva kuñjaram

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानं चतुर्दिशम्। प्रकाशीकृतसर्वांगं मेघं विद्युद‍्गणैरिव

caturbhiḥ kāñcanairdīpairdīpyamānaṃ caturdiśam| prakāśīkṛtasarvāṃgaṃ meghaṃ vidyuda‍gaṇairiva

पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः। पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे

pādamūlagatāścāpi dadarśa sumahātmanaḥ| patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpatergṛhe

शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषणाः। अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः

śaśiprakāśavadanā varakuṇḍalabhūṣaṇāḥ| amlānamālyābharaṇā dadarśa hariyūthapaḥ

नृत्यवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः। वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे कपिः

nṛtyavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ| varābharaṇadhāriṇyo niṣaṇṇā dadṛśe kapiḥ

वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम्। ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यंगदानि च

vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām| dadarśa tāpanīyāni kuṇḍalānyaṃgadāni ca

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः। विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव

tāsāṃ candropamairvaktraiḥ śubhairlalitakuṇḍalaiḥ| virarāja vimānaṃ tannabhastārāgaṇairiva

मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः। तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः

madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ| teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ

अंगहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्यशालिनी। विन्यस्तशुभसर्वांगी प्रसुप्ता वरवर्णिनी

aṃgahāraistathaivānyā komalairnṛtyaśālinī| vinyastaśubhasarvāṃgī prasuptā varavarṇinī

काचिद् वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते। महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता

kācid vīṇāṃ pariṣvajya prasuptā samprakāśate| mahānadīprakīrṇeva nalinī potamāśritā

अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा। प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला

anyā kakṣagatenaiva maḍḍukenāsitekṣaṇā| prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā

पटहं चारुसर्वांगी न्यस्य शेते शुभस्तनी। चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी

paṭahaṃ cārusarvāṃgī nyasya śete śubhastanī| cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī

काचिद् वीणां परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना। वरं प्रियतमं गृह्य सकामेव हि कामिनी

kācid vīṇāṃ pariṣvajya suptā kamalalocanā| varaṃ priyatamaṃ gṛhya sakāmeva hi kāminī

विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्यशालिनी। निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी

vipañcīṃ parigṛhyānyā niyatā nṛtyaśālinī| nidrāvaśamanuprāptā sahakānteva bhāminī

अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः। मृदंगं परिविद्‍‍ध्यांगैः प्रसुप्ता मत्तलोचना

anyā kanakasaṃkāśairmṛdupīnairmanoramaiḥ| mṛdaṃgaṃ parivid‍‍dhyāṃgaiḥ prasuptā mattalocanā

भुजपाशान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी। पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा

bhujapāśāntarasthena kakṣagena kṛśodarī| paṇavena sahānindyā suptā madakṛtaśramā

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा। प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगुह्येव भामिनी

ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā| prasuptā taruṇaṃ vatsamupaguhyeva bhāminī

काचिदाडम्बरं नारी भुजसम्भोगपीडितम्। कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता

kācidāḍambaraṃ nārī bhujasambhogapīḍitam| kṛtvā kamalapatrākṣī prasuptā madamohitā

कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी। वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता

kalaśīmapaviddhyānyā prasuptā bhāti bhāminī| vasante puṣpaśabalā māleva parimārjitā

पाणिभ्यां च कुचौ काचित् सुवर्णकलशोपमौ। उपगुह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता

pāṇibhyāṃ ca kucau kācit suvarṇakalaśopamau| upaguhyābalā suptā nidrābalaparājitā

अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना। अन्यामालिंग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला

anyā kamalapatrākṣī pūrṇendusadṛśānanā| anyāmāliṃgya suśroṇīṃ prasuptā madavihvalā

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः। निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव

ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ| nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukāniva

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे। ददर्श रूपसम्पन्नामथ तां स कपिः स्त्रियम्

tāsāmekāntavinyaste śayānāṃ śayane śubhe| dadarśa rūpasampannāmatha tāṃ sa kapiḥ striyam

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्। विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम्

muktāmaṇisamāyuktairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām| vibhūṣayantīmiva ca svaśriyā bhavanottamam

गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम्। कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्

gaurīṃ kanakavarṇābhāmiṣṭāmantaḥpureśvarīm| kapirmandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm

स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः। तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा। हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः

sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhurbhūṣitāṃ mārutātmajaḥ| tarkayāmāsa sīteti rūpayauvanasampadā| harṣeṇa mahatā yukto nananda hariyūthapaḥ

आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम। स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम्

āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ nananda cikrīḍa jagau jagāma| stambhānarohannipapāta bhūmau nidarśayan svāṃ prakṛtiṃ kapīnām

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा। जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः

avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā| jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी। न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानमुपसेवितुम्

na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī| na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānamupasevitum

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्। न हि रामसमः कश्चिद् विद्यते त्रिदशेष्वपि

nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram| na hi rāmasamaḥ kaścid vidyate tridaśeṣvapi

अन्येयमिति निश्चित्य भूयस्तत्र चचार सः। पानभूमौ हरिश्रेष्ठः सीतासंदर्शनोत्सुकः

anyeyamiti niścitya bhūyastatra cacāra saḥ| pānabhūmau hariśreṣṭhaḥ sītāsaṃdarśanotsukaḥ

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथापराः। नृत्येन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा

krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathāparāḥ| nṛtyena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā

मुरजेषु मृदंगेषु चेलिकासु च संस्थिताः। तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः

murajeṣu mṛdaṃgeṣu celikāsu ca saṃsthitāḥ| tathā''staraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ

अंगनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः। रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा

aṃganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ| rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā

देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना। रताधिकेन संयुक्तां ददर्श हरियूथपः

deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā| ratādhikena saṃyuktāṃ dadarśa hariyūthapaḥ

अन्यत्रापि वरस्त्रीणां रूपसंलापशायिनाम्। सहस्रं युवतीनां तु प्रसुप्तं स ददर्श ह

anyatrāpi varastrīṇāṃ rūpasaṃlāpaśāyinām| sahasraṃ yuvatīnāṃ tu prasuptaṃ sa dadarśa ha

देशकालाभियुक्तं तु युक्तवाक्याभिधायि तत्। रताविरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः

deśakālābhiyuktaṃ tu yuktavākyābhidhāyi tat| ratāviratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः। गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः

tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ| goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम्। करेणुभिर्यथारण्ये परिकीर्णो महाद्विपः

sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam| kareṇubhiryathāraṇye parikīrṇo mahādvipaḥ

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः। ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे

sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ| dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः। तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ| tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वप्यभक्षितान्। ददर्श कपिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा

raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvapyabhakṣitān| dadarśa kapiśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā

वराहवाध्रीणसकान् दधिसौवर्चलायुतान्। शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत

varāhavādhrīṇasakān dadhisauvarcalāyutān| śalyān mṛgamayūrāṃśca hanumānanvavaikṣata

कृकलान् विविधांश्छागान् शशकानर्धभक्षितान्। महिषानेकशल्यांश्च मेषांश्च कृतनिष्ठितान्

kṛkalān vividhāṃśchāgān śaśakānardhabhakṣitān| mahiṣānekaśalyāṃśca meṣāṃśca kṛtaniṣṭhitān

लेह्यानुच्चावचान् पेयान् भोज्यान्युच्चावचानि च। तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागखाण्डवैः

lehyānuccāvacān peyān bhojyānyuccāvacāni ca| tathāmlalavaṇottaṃsairvividhai rāgakhāṇḍavaiḥ

महानूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि

mahānūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ| pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi

कृतपुष्पोपहारा भूरधिकां पुष्यति श्रियम्। तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टशयनासनैः

kṛtapuṣpopahārā bhūradhikāṃ puṣyati śriyam| tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaśayanāsanaiḥ

पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते। बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः

pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate| bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ

मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक्। दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि

māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak| divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api

शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः। वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्

śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ| vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthak pṛthak

संतता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः। हिरण्मयैश्च कलशैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि

saṃtatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ| hiraṇmayaiśca kalaśairbhājanaiḥ sphāṭikairapi

जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता। राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च

jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā| rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca

पानश्रेष्ठां तथा भूमिं कपिस्तत्र ददर्श सः। सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च

pānaśreṣṭhāṃ tathā bhūmiṃ kapistatra dadarśa saḥ| so'paśyacchātakumbhāni sīdhormaṇimayāni ca

तानि तानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः। क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित् पीतान्यशेषतः

tāni tāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ| kvacidardhāvaśeṣāṇi kvacit pītānyaśeṣataḥ

क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह। क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित् पानानि भागशः

kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha| kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacit pānāni bhāgaśaḥ

क्वचिदर्धावशेषाणि पश्यन् वै विचचार ह। शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः। परस्परं समाश्लिष्य काश्चित् सुप्ता वरांगनाः

kvacidardhāvaśeṣāṇi paśyan vai vicacāra ha| śayanānyatra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ| parasparaṃ samāśliṣya kāścit suptā varāṃganāḥ

काचिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च। उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता

kācicca vastramanyasyā apahṛtyopaguhya ca| upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā

तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्। नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्

tāsāmucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam| nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam

चन्दनस्य च शीतस्य सीधोर्मधुरसस्य च। विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च

candanasya ca śītasya sīdhormadhurasasya ca| vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca

बहुधा मारुतस्तस्य गन्धं विविधमुद्वहन्। स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्च्छितः

bahudhā mārutastasya gandhaṃ vividhamudvahan| snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrcchitaḥ

प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा। श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित् कृष्णा वरांगनाः

pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā| śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścit kṛṣṇā varāṃganāḥ

काश्चित् काञ्चनवर्णांग््यः प्रमदा राक्षसालये। तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्च्छितम्

kāścit kāñcanavarṇāṃgyaḥ pramadā rākṣasālaye| tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrcchitam

पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद् यथैव हि। एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः। ददर्श स महातेजा न ददर्श च जानकीम्

padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīd yathaiva hi| evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ| dadarśa sa mahātejā na dadarśa ca jānakīm

निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः। जगाम महतीं शंकां धर्मसाध्वसशंकितः

nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ| jagāma mahatīṃ śaṃkāṃ dharmasādhvasaśaṃkitaḥ

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्। इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति

paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam| idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी। अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः

na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī| ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः। निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी

tasya prādurabhūccintā punaranyā manasvinaḥ| niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः। न तु मे मनसा किंचिद् वैकृत्यमुपपद्यते

kāmaṃ dṛṣṭā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ| na tu me manasā kiṃcid vaikṛtyamupapadyate

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने। शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्

mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartane| śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्। स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे

nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum| striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्गते। न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्

yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tat parimārgate| na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया। रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी

tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā| rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na ca jānakī

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्। अवेक्षमाणो हनुमान् नैवापश्यत जानकीम्

devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān| avekṣamāṇo hanumān naivāpaśyata jānakīm

तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। अपक्रम्य तदा वीरः प्रस्थातुमुपचक्रमे

tāmapaśyan kapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ| apakramya tadā vīraḥ prasthātumupacakrame

स भूयः सर्वतः श्रीमान् मारुतिर्यत्नमाश्रितः। आपानभूमिमुत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे

sa bhūyaḥ sarvataḥ śrīmān mārutiryatnamāśritaḥ| āpānabhūmimutsṛjya tāṃ vicetuṃ pracakrame

स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान्। जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्

sa tasya madhye bhavanasya saṃsthito latāgṛhāṃścitragṛhān niśāgṛhān| jagāma sītāṃ pratidarśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām

स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम्। ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली

sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyan raghunandanasya tām| dhruvaṃ na sītā dhriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती। अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता

sā rākṣasānāṃ pravareṇa jānakī svaśīlasaṃrakṣaṇatatparā satī| anena nūnaṃ prati duṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः। समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा

virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ| samīkṣya tā rākṣasarājayoṣito bhayād vinaṣṭā janakeśvarātmajā

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्। न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः

sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram| na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः। न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः

dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭā rāvaṇayoṣitaḥ| na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः। गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः

kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ| gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्। ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने

adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām| dhruvaṃ prāyamupāsiṣye kālasya vyativartane

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः। गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः

kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṃgadaśca saḥ| gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्। भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः

anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham| bhūyastatra viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः। करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः

anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ| karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ

तस्मादनिर्वेदकरं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्। अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान् रावणपालितान्

tasmādanirvedakaraṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam| adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśān rāvaṇapālitān

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च। चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च

āpānaśālā vicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca| citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca

निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः। इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे

niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ| iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि। उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित्

bhūmīgṛhāṃścaityagṛhān gṛhātigṛhakānapi| utpatan nipataṃścāpi tiṣṭhan gacchan punaḥ kvacit

अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन्। प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव

apavṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan| praviśan niṣpataṃścāpi prapatannutpatanniva

सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः। चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते। रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः

sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ| caturaṃgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate| rāvaṇāntaḥpure tasmin yaṃ kapirna jagāma saḥ

प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः। श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्

prākārāntaravīthyaśca vedikāścaityasaṃśrayāḥ| śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा

rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā| dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā

रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी

rūpeṇāpratimā loke parā vidyādharastriyaḥ| dṛṣṭā hanumatā tatra na tu rāghavanandinī

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा

nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ| dṛṣṭā hanumatā tatra na tu sā janakātmajā

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद‍्धृताः। दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी

pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāda‍dhṛtāḥ| dṛṣṭā hanumatā tatra na sā janakanandinī

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः

so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ| viṣasāda mahābāhurhanūmān mārutātmajaḥ

उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च। व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः

udyogaṃ vānarendrāṇāṃ plavanaṃ sāgarasya ca| vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgataḥ

अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः। चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः

avatīrya vimānācca hanūmān mārutātmajaḥ| cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ

आर्ये सिद्धार्थमेव त्वमरण्ये क्षणदाचर। त्रिजटा च मे प्रिया भगिनी मातृकल्पया॥

(invocation paraphrased — Hanuman tells Sita he is the messenger of Rama)

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्। अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः

sa muhūrtamiva dhyātvā manasā cādhigamya tām| avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ

स तु संहृष्टसर्वांगः प्राकारस्थो महाकपिः। पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्

sa tu saṃhṛṣṭasarvāṃgaḥ prākārastho mahākapiḥ| puṣpitāgrān vasantādau dadarśa vividhān drumān

सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान्। उद्दालकान् नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि

sālānaśokān bhavyāṃśca campakāṃśca supuṣpitān| uddālakān nāgavṛkṣāṃścūtān kapimukhānapi

तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्। ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्

tathā''mravaṇasampannā~llatāśatasamanvitān| jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām

स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्। राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्

sa praviśya vicitrāṃ tāṃ vihagairabhināditām| rājataiḥ kāñcanaiścaiva pādapaiḥ sarvato vṛtām

विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्। उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान् बली

vihagairmṛgasaṅghaiśca vicitrāṃ citrakānanām| uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumān balī

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः। कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्

vṛtāṃ nānāvidhairvṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ| kokilairbhṛṅgarājaiśca mattairnityaniṣevitām

प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम्। मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम्

prahṛṣṭamanujāṃ kāle mṛgapakṣimadākulām| mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्। सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास वानरः

mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīmaninditām| sukhaprasuptān vihagān bodhayāmāsa vānaraḥ

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः। अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः

utpatadbhirdvijagaṇaiḥ pakṣairvātaiḥ samāhatāḥ| anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान् मारुतात्मजः। अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः

puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanūmān mārutātmajaḥ| aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ

दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम्। दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे

diśaḥ sarvābhidhāvantaṃ vṛkṣakhaṇḍagataṃ kapim| dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णाः पृथग्विधैः। रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता

vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpairavakīrṇāḥ pṛthagvidhaiḥ| rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā

तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः। कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा

tarasvinā te taravastarasā bahu kampitāḥ| kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः। निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः

nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ| nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः। पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः

hanūmatā vegavatā kampitāste nagottamāḥ| puṣpapatraphalānyāśu mumucuḥ phalaśālinaḥ

विहंगसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः। बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः

vihaṃgasaṅghairhīnāste skandhamātrāśrayā drumāḥ| babhūvuragamāḥ sarve mārutena vinirdhutāḥ

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका। निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता

vidhūtakeśī yuvatiryathā mṛditavarṇakā| nipītaśubhadantoṣṭhī nakhairdantaiśca vikṣatā

तथा लांगूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता। तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा

tathā lāṃgūlahastaistu caraṇābhyāṃ ca marditā| tathaivāśokavanikā prabhagnavanapādapā

महालतानां दामानि व्यधमत् तरसा कपिः। यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः

mahālatānāṃ dāmāni vyadhamat tarasā kapiḥ| yathā prāvṛṣi vegena meghajālāni mārutaḥ

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः। तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन् ददृशे कपिः

sa tatra maṇibhūmīśca rājatīśca manoramāḥ| tathā kāñcanabhūmīśca vicaran dadṛśe kapiḥ

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः

vāpīśca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā| mahārhairmaṇisopānairupapannāstatastataḥ

मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः

muktāpravālasikatāḥ sphāṭikāntarakuṭṭimāḥ| kāñcanaistarubhiścitraistīrajairupaśobhitāḥ

बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः

buddhapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ| natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः

dīrghābhirdrumayuktābhiḥ saridbhiśca samantataḥ| amṛtopamatoyābhiḥ śivābhirupasaṃskṛtāḥ

लताशतैरवतताः संतानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः

latāśatairavatatāḥ saṃtānakusumāvṛtāḥ| nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ

ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्। विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्

tato'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim| vicitrakūṭaṃ kūṭaiśca sarvataḥ parivāritam

शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम्। ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्

śilāgṛhairavatataṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam| dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam

ददर्श च नगात् तस्मान्नदीं निपतितां कपिः। अंकादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्

dadarśa ca nagāt tasmānnadīṃ nipatitāṃ kapiḥ| aṃkādiva samutpatya priyasya patitāṃ priyām

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्। वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः

jale nipatitāgraiśca pādapairupaśobhitām| vāryamāṇāmiva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः। प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्

punarāvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ| prasannāmiva kāntasya kāntāṃ punarupasthitām

तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः। ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः

tasyādūrāt sa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ| dadarśa kapiśārdūlo hanūmān mārutātmajaḥ

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा। मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्

kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā| maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām

विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्। प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा

vividhairmṛgasaṅghaiśca vicitrāṃ citrakānanām| prāsādaiḥ sumahadbhiśca nirmitairviśvakarmaṇā

काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम्। ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः

kānanaiḥ kṛtrimaiścāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām| ye kecit pādapāstatra puṣpopagaphalopagāḥ

सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः। लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम्

sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ| latāpratānairbahubhiḥ parṇaiśca bahubhirvṛtām

काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः। वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः

kāñcanīṃ śiṃśapāmekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ| vṛtāṃ hemamayībhistu vedikābhiḥ samantataḥ

सोऽपश्यद् भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च। सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसंनिभान्

so'paśyad bhūmibhāgāṃśca nagaprasravaṇāni ca| suvarṇavṛkṣānaparān dadarśa śikhisaṃnibhān

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः। अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः

teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meroriva mahākapiḥ| amanyata tadā vīraḥ kāñcano'smīti sarvataḥ

तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् मारुतेन प्रकम्पितान्। किङ्किणीशतनिर्घोषान् दृष्ट्वा विस्मयमागमत्

tān kāñcanān vṛkṣagaṇān mārutena prakampitān| kiṅkiṇīśatanirghoṣān dṛṣṭvā vismayamāgamat

सुपुष्पिताग्रान् रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान्। तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम्

supuṣpitāgrān rucirāṃstaruṇāṅkurapallavān| tāmāruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्। इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया

ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāmadarśanalālasām| itaścetaśca duḥkhārtāṃ sampatantīṃ yadṛcchayā

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः। चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता

aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ| candanaiścampakaiścāpi bakulaiśca vibhūṣitā

इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता। इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी

iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṅghaniṣevitā| imāṃ sā rājamahiṣī nūnameṣyati jānakī

सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती। वनसंचारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी

sā rāmā rājamahiṣī rāghavasya priyā satī| vanasaṃcārakuśalā dhruvameṣyati jānakī

अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा। वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता

athavā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā| vanameṣyati sādyeha rāmacintāsukarśitā

रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना। वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी

rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā| vanavāsaratā nityameṣyate vanacāriṇī

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा। रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती

vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā| rāmasya dayitā cāryā janakasya sutā satī

संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी। नदीं चेमां शुभजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी

saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvameṣyati jānakī| nadīṃ cemāṃ śubhajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा। शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता

tasyāścāpyanurūpeyamaśokavanikā śubhā| śubhāyāḥ pārthivendrasya patnī rāmasya sammatā

यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना। आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम्

yadi jīvati sā devī tārādhipanibhānanā| āgamiṣyati sāvaśyamimāṃ śītajalāṃ nadīm

एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्। अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः

evaṃ tu matvā hanumān mahātmā pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm| avekṣamāṇaśca dadarśa sarvaṃ supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्। अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत

sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm| avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata

संतानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम्

saṃtānakalatābhiśca pādapairupaśobhitām| divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām

तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम्

tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām| harmyaprāsādasambādhāṃ kokilākulaniḥsvanām

काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्

kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām| bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām

सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्

sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiśca pādapaiḥ| puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām

प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्

pradīptāmiva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata| niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt

विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। समूलपुष्परचितैरशोकैः शोकनाशनैः

viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ| samūlapuṣparacitairaśokaiḥ śokanāśanaiḥ

पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः

puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm| karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ

स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः। पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा

sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ| puṃnāgāḥ saptaparṇāśca campakoddālakāstathā

विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः। शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखप्रभाः

vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ| śātakumbhanibhāḥ kecit kecidagniśikhaprabhāḥ

नीलाञ्जननिभाः केचित् तत्राशोकाः सहस्रशः। नन्दनं विबुधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा

nīlāñjananibhāḥ kecit tatrāśokāḥ sahasraśaḥ| nandanaṃ vibudhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā

अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्। द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्

ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaśriyāyutam| dvitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam

पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः

puṣparatnaśataiścitraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā| sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ

नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम्

nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇadvijaiḥ| anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoharam

शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्। अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः

śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam| aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ

स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्। मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्

sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamūrjitam| madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram

प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया

pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam| muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā

निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्। ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्

nirmalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram| tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām

उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः। ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्

upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ| dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्। पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः

mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām| pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा। सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम्

pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā| sapaṅkāmanalaṃkārāṃ vipadmāmiva padminīm

पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्। ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्

pīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parikṣīṇāṃ tapasvinīm| graheṇāṃgārakeṇeva pīḍitāmiva rohiṇīm

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च। शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmanaśanena ca| śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्। स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव

priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam| svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇenāvṛtāmiva

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया। नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव

nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā| nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva

सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्। तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्

sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānāmakovidām| tāṃ vilokya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām

तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः। ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा

tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ| hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā

यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना। पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्

yathārūpā hi dṛṣṭā sā tathārūpeyamaṃganā| pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām

कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः। तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्

kurvatīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ| tāṃ nīlakaṇṭhīṃ bimboṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām

सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा। इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव

sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā| iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva

भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्। निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव

bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm| niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva

शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्। संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः

śokajālena mahatā vitatena na rājatīm| saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ

तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव। विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव

tāṃ smṛtīmiva saṃdigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva| vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva

सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव। अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव

sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva| abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva

रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्। अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः

rāmoparodhavyathitāṃ rakṣogaṇanipīḍitām| abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ

बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा। वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः

bāṣpāmbuparipūrṇena kṛṣṇavakrākṣipakṣmaṇā| vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्। प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्

malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām| prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām

तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च। आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव

tasya saṃdidihe buddhistathā sītāṃ nirīkṣya ca| āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्। संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्

duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṃkṛtām| saṃskāreṇa yathā hīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām

तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्। तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन्

tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām| tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādayan

वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्। तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्

vaidehyā yāni cāṃgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat| tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat

सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ। मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च

sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau| maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca

श्यामानि चिरयुक्तत्वात् तथा संस्थानवन्ति च। तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्

śyāmāni cirayuktatvāt tathā saṃsthānavanti ca| tānyevaitāni manye'haṃ yāni rāmo'nvakīrtayat

तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये। यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः

tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye| yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्। उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः

pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham| uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले। अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च

bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale| anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca

इदं चिरगृहीतत्वाद् वसनं क्लिष्टवत्तरम्। तथाप्यनूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्

idaṃ ciragṛhītatvād vasanaṃ kliṣṭavattaram| tathāpyanūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmadyathetarat

इयं कनकवर्णांगी रामस्य महिषी प्रिया। प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति

iyaṃ kanakavarṇāṃgī rāmasya mahiṣī priyā| praṇaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिरिह तप्यते। कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च

iyaṃ sā yatkṛte rāmaścaturbhiriha tapyate| kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca

स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः। पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च

strī praṇaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ| patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca

अस्या देव्या यथारूपमंगप्रत्यंगसौष्ठवम्। रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा

asyā devyā yathārūpamaṃgapratyaṃgasauṣṭhavam| rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्। तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति

asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam| teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati

दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति

duṣkaraṃ kṛtavān rāmo hīno yadanayā prabhuḥ| dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati

एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः। जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्

evaṃ sītāṃ tathā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasambhavaḥ| jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः। गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ| guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः। सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ| sītāmāśritya tejasvī hanūmān vilalāpa ha

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया। यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā| yadi sītā hi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः। नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ| nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṃgeva jaladāgame

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्। राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām| rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्। जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam| jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः। रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः

asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ| rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः। वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः

virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ| vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām| nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः। दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना

kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ| dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्। अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam| asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavā~llokaviśrutaḥ

सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः। अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता

sāgaraśca mayā''krāntaḥ śrīmān nadanadīpatiḥ| asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्। अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet| asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा। त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम्

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā| trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām

इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः। सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता

iyaṃ sā dharmaśīlasya janakasya mahātmanaḥ| sutā maithilarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते। पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate| padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः। स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ| snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः। इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ| iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता। अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्

sarvān bhogān parityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā| acintayitvā kaṣṭāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा। या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा

saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇāparā| yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā

सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी

seyaṃ kanakavarṇāṃgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī| sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः। रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः

imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ| rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ

अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्

asyā nūnaṃ punarlābhād rāghavaḥ prītimeṣyati| rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च। धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca| dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्। एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति

naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān| ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati

भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि। एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते

bhartā nāma paraṃ nāryāḥ śobhanaṃ bhūṣaṇādapi| eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ| dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः

imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām| sukhārhāṃ duḥkhitāṃ jñātvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्। सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले

kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhekṣaṇā yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām| sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना। सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना

himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā| sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः। हिमव्यपायेन च शीतरश्मि- रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ| himavyapāyena ca śītaraśmi- rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः। संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी

ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva tu jātabuddhiḥ| saṃśritya tasmin niṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī

ततः कुमुदखण्डाभो निर्मलं निर्मलोदयः। प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम्

tataḥ kumudakhaṇḍābho nirmalaṃ nirmalodayaḥ| prajagāma nabhaścandro haṃso nīlamivodakam

साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः। चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम्

sācivyamiva kurvan sa prabhayā nirmalaprabhaḥ| candramā raśmibhiḥ śītaiḥ siṣeve pavanātmajam

स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि

sa dadarśa tataḥ sītāṃ pūrṇacandranibhānanām| śokabhārairiva nyastāṃ bhārairnāvamivāmbhasi

दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः। स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः

didṛkṣamāṇo vaidehīṃ hanūmān mārutātmajaḥ| sa dadarśāvidūrasthā rākṣasīrghoradarśanāḥ

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्

ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā| akarṇāṃ śaṅkukarṇāṃ ca mastakocchvāsanāsikām

अतिकायोत्तमांगीं च तनुदीर्घशिरोधराम्। ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम्

atikāyottamāṃgīṃ ca tanudīrghaśirodharām| dhvastakeśīṃ tathākeśīṃ keśakambaladhāriṇīm

लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्। लम्बोष्ठीं चिबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्

lambakarṇalalāṭāṃ ca lambodarapayodharām| lamboṣṭhīṃ cibukoṣṭhīṃ ca lambāsyāṃ lambajānukām

ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा। करालां भुग्नवक्त्रां च पिंगाक्षीं विकृताननाम्

hrasvāṃ dīrghāṃ ca kubjāṃ ca vikaṭāṃ vāmanāṃ tathā| karālāṃ bhugnavaktrāṃ ca piṃgākṣīṃ vikṛtānanām

विकृताः पिंगलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः। कालायसमहाशूलकूटमुद‍्गरधारिणीः

vikṛtāḥ piṃgalāḥ kālīḥ krodhanāḥ kalahapriyāḥ| kālāyasamahāśūlakūṭamuda‍garadhāriṇīḥ