Kishkindha Kanda

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्। रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः

sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām| rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ

तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे। स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत्

tatra dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire| sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt

सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका। फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः

saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā| phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्। यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam| yatra rājanti śailā vā drumāḥ saśikharā iva

मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै। भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च

māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai| bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca

शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना। व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा

śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā| vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiḥ śītodakā śivā

नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना। सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला

nalinairapi saṃchannā hyatyarthaśubhadarśanā| sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्। द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्

adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam| drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam

पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः। लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः

puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ| latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvataḥ

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः। गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः

sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ| gandhavān surabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्। सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव

paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām| sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः। वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्

prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ| vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām

पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः। कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः

patitaiḥ patamānaiśca pādapasthaiśca mārutaḥ| kusumaiḥ paśya saumitre krīḍatīva samantataḥ

विक्षिपन् विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः। मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते

vikṣipan vividhāḥ śākhāṃ nagānāṃ kusumotkaṭāḥ| mārutaścalitasthānaiḥ ṣaṭpadairanugīyate

मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्। शैलकंदर निष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः

mattakokilasaṃnādairnartayanniva pādapān| śailakaṃdara niṣkrāntaḥ pragīta iva cānilaḥ

तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः। अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः

tena vikṣipatātyarthaṃ pavanena samantataḥ| amī saṃsaktaśākhāgrā grathitā iva pādapāḥ

स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः। गन्धमभ्यवहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः

sa eva sukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ| gandhamabhyavahan puṇyaṃ śramāpanayano'nilaḥ

अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः। षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु

amī pavanavikṣiptā vinadantīva pādapāḥ| ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः। संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः

giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ| saṃsaktaśikharāḥ śailā virājanti mahādrumaiḥ

पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः। अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः

puṣpasaṃchannaśikharā mārutotkṣepacañcalāḥ| amī madhukarottaṃsāḥ pragītā iva pādapāḥ

सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान् कर्णिकारान् समन्ततः। हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरानिव

supuṣpitāṃstu paśyaitān karṇikārān samantataḥ| hāṭakapratisaṃchannān narān pītāmbarāniva

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः। सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम

ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ| sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama

मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः। हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः

māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ| hṛṣṭaṃ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे। प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare| praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa

श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया। मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत

śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā| māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata

एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः। वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः

evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ| vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ

विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः। भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः

vimiśrā vihagāḥ puṃbhirātmavyūhābhinanditāḥ| bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ

अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह। दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि

asyāḥ kūle pramuditāḥ saṅghaśaḥ śakunāstviha| dātyūharativikrandaiḥ puṃskokilarutairapi

स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः। अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः

svananti pādapāśceme mamānaṅgapradīpakāḥ| aśokastabakāṅgāraḥ ṣaṭpadasvananiḥsvanaḥ

मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति। नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्

māṃ hi pallavatāmrārcirvasantāgniḥ pradhakṣyati| nahi tāṃ sūkṣmapakṣmākṣīṃ sukeśīṃ mṛdubhāṣiṇīm

अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्। अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः

apaśyato me saumitre jīvite'sti prayojanam| ayaṃ hi rucirastasyāḥ kālo rucirakānanaḥ

कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ। मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः

kokilākulasīmānto dayitāyā mamānagha| manmathāyāsasambhūto vasantaguṇavardhitaḥ

अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव। अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान् द्रुमान्

ayaṃ māṃ dhakṣyati kṣipraṃ śokāgnirnacirādiva| apaśyatastāṃ vanitāṃ paśyato rucirān drumān

ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति। अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे

mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati| adṛśyamānā vaidehī śokaṃ vardhayatīha me

दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः। मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्

dṛśyamāno vasantaśca svedasaṃsargadūṣakaḥ| māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam

संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः। अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः

saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ| amī mayūrāḥ śobhante pranṛtyantastatastataḥ

स्वैः पक्षैः पवनोद‍्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव। शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः

svaiḥ pakṣaiḥ pavanoda‍dhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva| śikhinībhiḥ parivṛtāsta ete madamūrcchitāḥ

मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः। पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति

manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ| paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati

शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि। तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति

śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuni| tāmeva manasā rāmāṃ mayūro'pyanudhāvati

वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव। मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया

vitatya rucirau pakṣau rutairupahasanniva| mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā

तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया। मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः

tasmānnṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā| mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ

पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि। यदेषा शिखिनी कामाद् भर्तारमभिवर्तते

paśya lakṣmaṇa saṃrāgastiryagyonigateṣvapi| yadeṣā śikhinī kāmād bhartāramabhivartate

ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा। मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत्

mamāpyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā| madanenābhivarteta yadi nāpahṛtā bhavet

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे। पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये

paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me| puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye

रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया। निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः

rucirāṇyapi puṣpāṇi pādapānāmatiśriyā| niṣphalāni mahīṃ yānti samaṃ madhukarotkaraiḥ

नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्। आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम

nadanti kāmaṃ śakunā muditāḥ saṅghaśaḥ kalam| āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama

वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया। नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा

vasanto yadi tatrāpi yatra me vasati priyā| nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā

नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा। कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत् सा मया विना

nūnaṃ na tu vasantastaṃ deśaṃ spṛśati yatra sā| kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayet sā mayā vinā

अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया। किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः

athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā| kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ

श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया। नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्

śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā| nūnaṃ vasantamāsādya parityakṣyati jīvitam

दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते। नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता

dṛḍhaṃ hi hṛdaye buddhirmama samparivartate| nālaṃ vartayituṃ sītā sādhvī madvirahaṃ gatā

मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः। ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः

mayi bhāvo hi vaidehyāstattvato viniveśitaḥ| mamāpi bhāvaḥ sītāyāṃ sarvathā viniveśitaḥ

एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः। तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम

eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ| tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama

सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया। मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम

sadā sukhamahaṃ manye yaṃ purā saha sītayā| mārutaḥ sa vinā sītāṃ śokasaṃjanano mama

तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा। वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति

tāṃ vinātha vihaṅgo'sau pakṣī praṇaditastadā| vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhikūjati

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः। पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति

eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ| pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati

पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्। पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम्

paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam| puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmavakūjatām

विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्। षट्पदः सहसाभ्येति मदोद‍्धूतामिव प्रियाम्

vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm| ṣaṭpadaḥ sahasābhyeti madoda‍dhūtāmiva priyām

कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः। स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः

kāmināmayamatyantamaśokaḥ śokavardhanaḥ| stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ

अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः। विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव

amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ| vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु। किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः

saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu| kiṃnarā naraśārdūla vicaranti yatastataḥ

इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः। नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्

imāni śubhagandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ| nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता। हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता

eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyutā| haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā

जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः। पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता

jale taruṇasūryābhaiḥ ṣaṭpadāhatakesaraiḥ| paṅkajaiḥ śobhate pampā samantādabhisaṃvṛtā

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा। मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः

cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā| mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ

पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि। पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण

pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi| paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa

पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्। अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते

padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ priyapaṅkajām| apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate

अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्। स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्

aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām| smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm

शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया। यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात् पुष्पितद्रुमः

śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā| yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyāt puṣpitadrumaḥ

यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे। तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना

yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me| tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते। सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate| sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः। निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः

padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ| niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु। पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम्

saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuṣu| puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhitām

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः। विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्

adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhistu vibhūṣitaḥ| vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः। निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः

giriprasthāstu saumitre sarvataḥ samprapuṣpitaiḥ| niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ

पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः। मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः

pampātīraruhāśceme saṃsiktā madhugandhinaḥ| mālatīmallikāpadmakaravīrāśca puṣpitāḥ

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः

ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ| mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा। चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः

ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā| campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ

पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः। लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः

padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ| lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ

अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः। चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः

aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ| cūtāḥ pāṭalayaścāpi kovidārāśca puṣpitāḥ

मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु। केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः

mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu| ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ

शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा। तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा

śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kurabakāstathā| tiniśā naktamālāśca candanāḥ syandanāstathā

हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः। पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान्

hintālāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ| puṣpitān puṣpitāgrābhirlatābhiḥ pariveṣṭitān

द्रुमान् पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून्। वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् द्रुमानिमान्

drumān paśyeha saumitre pampāyā rucirān bahūn| vātavikṣiptaviṭapān yathāsannān drumānimān

लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः। पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद् वनम्

latāḥ samanuvartante mattā iva varastriyaḥ| pādapāt pādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanād vanam

वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः। केचित् पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः

vāti naikarasāsvādasammodita ivānilaḥ| kecit paryāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ

केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः। इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि

kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ| idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi

रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते। निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति। मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ

rāgarakto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate| nilīya punarutpatya sahasānyatra gacchati| madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau

इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता। स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव

iyaṃ kusumasaṃghātairupastīrṇā sukhākṛtā| svayaṃ nipatitairbhūmiḥ śayanaprastarairiva

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु। विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः

vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu| vistīrṇāḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्। पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः

himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasambhavam| puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣādiva puṣpitāḥ

आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः। कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण

āhvayanta ivānyonyaṃ nagāḥ ṣaṭpadanāditāḥ| kusumottaṃsaviṭapāḥ śobhante bahu lakṣmaṇa

एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्। रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव

eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham| ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanniva

मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्। स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः

mandākinyāstu yadidaṃ rūpametanmanoramam| sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ

यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि। स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम

yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi| spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama

न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह। रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत्

na hyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha| ramato me bhaveccintā na spṛhānyeṣu vā bhavet

अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः। काननेऽस्मिन् विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे

amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo vividhacchadāḥ| kānane'smin vinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्। चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्

paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām| cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām

प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्। अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः

plavaiḥ krauñcaiśca sampūrṇāṃ mahāmṛganiṣevitām| adhikaṃ śobhate pampā vikūjadbhirvihaṃgamaiḥ

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः। श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्

dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ| śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām

पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान्। मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्। व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः

paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitān mṛgān| māṃ punarmṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam| vyathayantīva me cittaṃ saṃcarantastatastataḥ

अस्मिन् सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले। पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम

asmin sānuni ramye hi mattadvijagaṇākule| paśyeyaṃ yadi tāṃ kāntāṃ tataḥ svasti bhavenmama

जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा। सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम्

jīveyaṃ khalu saumitre mayā saha sumadhyamā| seveta yadi vaidehī pampāyāḥ pavanaṃ śubham

पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्। धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम्

padmasaugandhikavahaṃ śivaṃ śokavināśanam| dhanyā lakṣmaṇa sevante pampāyā vanamārutam

श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया। कथं धारयति प्राणान् विवशा जनकात्मजा

śyāmā padmapalāśākṣī priyā virahitā mayā| kathaṃ dhārayati prāṇān vivaśā janakātmajā

किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्। जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि

kiṃ nu vakṣyāmi dharmajñaṃ rājānaṃ satyavādinam| janakaṃ pṛṣṭasītaṃ taṃ kuśalaṃ janasaṃsadi

या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्। सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया

yā māmanugatā mandaṃ pitrā prasthāpitaṃ vanam| sītā dharmaṃ samāsthāya kva nu sā vartate priyā

तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये। या मामनुगता राज्याद् भ्रष्टं विहतचेतसम्

tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ kathaṃ lakṣmaṇa dhāraye| yā māmanugatā rājyād bhraṣṭaṃ vihatacetasam

तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्। अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम

taccārvāñcitapadmākṣaṃ sugandhi śubhamavraṇam| apaśyato mukhaṃ tasyāḥ sīdatīva matirmama

स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्। वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण

smitahāsyāntarayutaṃ guṇavanmadhuraṃ hitam| vaidehyā vākyamatulaṃ kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa

प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्। नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत

prāpya duḥkhaṃ vane śyāmā māṃ manmathavikarśitam| naṣṭaduḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhvabhyabhāṣata

किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज। क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम्

kiṃ nu vakṣyāmyayodhyāyāṃ kausalyāṃ hi nṛpātmaja| kva sā snuṣeti pṛcchantīṃ kathaṃ cāpi manasvinīm

गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्। नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्

gaccha lakṣmaṇa paśya tvaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam| nahyahaṃ jīvituṃ śaktastāmṛte janakātmajām

इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्। उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्

iti rāmaṃ mahātmānaṃ vilapantamanāthavat| uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanaṃ yuktamavyayam

संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम। नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्

saṃstambha rāma bhadraṃ te mā śucaḥ puruṣottama| nedṛśānāṃ matirmandā bhavatyakaluṣātmanām

स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने। अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद् वर्तिरार्द्रापि दह्यते

smṛtvā viyogajaṃ duḥkhaṃ tyaja snehaṃ priye jane| atisnehapariṣvaṅgād vartirārdrāpi dahyate

यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा। सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव

yadi gacchati pātālaṃ tato'bhyadhikameva vā| sarvathā rāvaṇastāta na bhaviṣyati rāghava

प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत् तस्य पापस्य रक्षसः। ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति

pravṛttirlabhyatāṃ tāvat tasya pāpasya rakṣasaḥ| tato hāsyati vā sītāṃ nidhanaṃ vā gamiṣyati

यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया। तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद् दास्यति मैथिलीम्

yadi yāti ditergarbhaṃ rāvaṇaṃ saha sītayā| tatrāpyenaṃ haniṣyāmi na ced dāsyati maithilīm

स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः। अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते

svāsthyaṃ bhadraṃ bhajasvārya tyajyatāṃ kṛpaṇā matiḥ| artho hi naṣṭakāryārthairayatnenādhigamyate

उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्। सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम्

utsāho balavānārya nāstyutsāhāt paraṃ balam| sotsāhasya hi lokeṣu na kiṃcidapi durlabham

उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु। उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम्

utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu| utsāhamātramāśritya pratilapsyāma jānakīm

त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः। महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे

tyajatāṃ kāmavṛttatvaṃ śokaṃ saṃnyasya pṛṣṭhataḥ| mahātmānaṃ kṛtātmānamātmānaṃ nāvabudhyase

एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः। त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत्

evaṃ sambodhitastena śokopahatacetanaḥ| tyajya śokaṃ ca mohaṃ ca rāmo dhairyamupāgamat

सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः। रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम्

so'bhyatikrāmadavyagrastāmacintyaparākramaḥ| rāmaḥ pampāṃ surucirāṃ ramyāṃ pāriplavadrumām

निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च। उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे

nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca| udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा। स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantamavyagramanā mahātmā| sa lakṣmaṇo rāghavamiṣṭaceṣṭo rarakṣa dharmeṇa balena caiva

तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ। शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम्

tāvṛṣyamūkasya samīpacārī caran dadarśādbhutadarśanīyau| śākhāmṛgāṇāmadhipastarasvī vitatrase naiva viceṣṭa ceṣṭām

स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ। दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारभग्नः

sa tau mahātmā gajamandagāmī śākhāmṛgastatra caraṃścarantau| dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ jagāma cintāparīto bhayabhārabhagnaḥ

तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम्। त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मु- र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ

tamāśramaṃ puṇyasukhaṃ śaraṇyaṃ sadaiva śākhāmṛgasevitāntam| trastāśca dṛṣṭvā harayo'bhijagmu- rmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau

तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत्

tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau| varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito'bhavat

उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन्। न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद् देशे वानरपुंगवः

udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan| na vyatiṣṭhata kasmiṃścid deśe vānarapuṃgavaḥ

नैव चक्रे मनः स्थातुं वीक्षमाणौ महाबलौ। कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह

naiva cakre manaḥ sthātuṃ vīkṣamāṇau mahābalau| kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha

चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम्। सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैस्तैर्वानरैः सह

cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam| sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvaistairvānaraiḥ saha

ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः। शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ

tataḥ sa sacivebhyastu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ| śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃstau rāmalakṣmaṇau

एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम्। छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ

etau vanamidaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam| chadmanā cīravasanau pracarantāvihāgatau

ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ। जग्मुर्गिरितटात् तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम्

tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau| jagmurgiritaṭāt tasmādanyacchikharamuttamam

ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम्। हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे

te kṣipramabhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham| harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire

एवमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम्। प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च

evamekāyanagatāḥ plavamānā girergirim| prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca

ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः। बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान् दुर्गमाश्रितान्

tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ| babhañjuśca nagāṃstatra puṣpitān durgamāśritān

आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम्। मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा

āplavanto harivarāḥ sarvatastaṃ mahāgirim| mṛgamārjāraśārdūlāṃstrāsayanto yayustadā

ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रे समाहिताः। संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः

tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendre samāhitāḥ| saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

ततस्तु भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम्। उवाच हनुमान् वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः

tatastu bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam| uvāca hanumān vākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ

सम्भ्रमस्त्यज्यतामेष सर्वैर्वालिकृते महान्। मलयोऽयं गिरिवरो भयं नेहास्ति वालिनः

sambhramastyajyatāmeṣa sarvairvālikṛte mahān| malayo'yaṃ girivaro bhayaṃ nehāsti vālinaḥ

यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं विद्रुतो हरिपुङ्गव। तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम्

yasmādudvignacetāstvaṃ vidruto haripuṅgava| taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam

यस्मात् तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः। स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम्

yasmāt tava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ| sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmyahaṃ bhayam

अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवङ्गम। लघुचित्ततयाऽऽत्मानं न स्थापयसि यो मतौ

aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktameva plavaṅgama| laghucittatayā''tmānaṃ na sthāpayasi yo matau

बुद्धिविज्ञानसम्पन्न इङ्गितैः सर्वमाचर। नह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि

buddhivijñānasampanna iṅgitaiḥ sarvamācara| nahyabuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi

सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः। ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह

sugrīvastu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ| tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantamuvāca ha

दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ। कस्य न स्याद् भयं दृष्ट्वा ह्येतौ सुरसुतोपमौ

dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau| kasya na syād bhayaṃ dṛṣṭvā hyetau surasutopamau

वालिप्रणिहितावेव शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ। राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः

vālipraṇihitāveva śaṅke'haṃ puruṣottamau| rājāno bahumitrāśca viśvāso nātra hi kṣamaḥ

अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छद्मचारिणः। विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्त्यपि

arayaśca manuṣyeṇa vijñeyāśchadmacāriṇaḥ| viśvastānāmaviśvastāśchidreṣu praharantyapi

कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शिनः। भवन्त परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः

kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśinaḥ| bhavanta parahantāraste jñeyāḥ prākṛtairnaraiḥ

तौ त्वया प्राकृतेनेव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम। इङ्गितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च

tau tvayā prākṛteneva gatvā jñeyau plavaṃgama| iṅgitānāṃ prakāraiśca rūpavyābhāṣaṇena ca

लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि। विश्वासयन् प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः

lakṣayasva tayorbhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi| viśvāsayan praśaṃsābhiriṅgitaiśca punaḥ punaḥ

ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुङ्गव। प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ

mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṅgava| prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau

शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवङ्गम। व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः

śuddhātmānau yadi tvetau jānīhi tvaṃ plavaṅgama| vyābhāṣitairvā rūpairvā vijñeyā duṣṭatānayoḥ

इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः। चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ

ityevaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ| cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau

तथेति सम्पूज्य वचस्तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य। महानुभावो हनुमान् ययौ तदा स यत्र रामोऽतिबली सलक्ष्मणः

tatheti sampūjya vacastu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya| mahānubhāvo hanumān yayau tadā sa yatra rāmo'tibalī salakṣmaṇaḥ

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः। पर्वतादृष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ

vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ| parvatādṛṣyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau

कपिरूपं परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः। भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः

kapirūpaṃ parityajya hanumān mārutātmajaḥ| bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ

ततश्च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया। विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च

tataśca hanumān vācā ślakṣṇayā sumanojñayā| vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca

आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च। सम्पूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः

ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca| sampūjya vidhivad vīrau hanumān vānarottamaḥ

उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ। राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ

uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau| rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau

देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ। त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः

deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau| trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ

पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः। इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ

pampātīraruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ| imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ। निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau| niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ। शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ

siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalaparākramau| śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrunāśanau

श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ। हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ

śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau| hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽसौ युवयोरवभासितः। राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ

prabhayā parvatendro'sau yuvayoravabhāsitaḥ| rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ। अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिहागतौ

padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau| anyonyasadṛśau vīrau devalokādihāgatau

यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम्। विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ

yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasuṃdharām| viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau

सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ। आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः

siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau| āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ

सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः। उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम्

sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ| ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām

ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्। इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने

sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām| ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane

प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते। सम्पूर्णाश्च शितैर्बाणैस्तूणाश्च शुभदर्शनाः

prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite| sampūrṇāśca śitairbāṇaistūṇāśca śubhadarśanāḥ

जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः। महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ

jīvitāntakarairghorairjvaladbhiriva pannagaiḥ| mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣaṇau

खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव। एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषतः

khaḍgāvetau virājete nirmuktabhujagāviva| evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmād vai nābhibhāṣataḥ

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद् वानरपुङ्गवः। वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद‍्भ्रमति दुःखितः

sugrīvo nāma dharmātmā kaścid vānarapuṅgavaḥ| vīro vinikṛto bhrātrā jagada‍bhramati duḥkhitaḥ

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना। राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः

prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā| rājñā vānaramukhyānāṃ hanumān nāma vānaraḥ

युवाभ्यां स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति। तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्

yuvābhyāṃ sa hi dharmātmā sugrīvaḥ sakhyamicchati| tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकारणात्। ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामचारिणम्

bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāraṇāt| ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmacāriṇam

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन

evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau| vākyajño vākyakuśalaḥ punarnovāca kiṃcana

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम्

etacchrutvā vacastasya rāmo lakṣmaṇamabravīt| prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān bhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। तमेव कांक्षमाणस्य ममान्तिकमिहागतः

sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ| tameva kāṃkṣamāṇasya mamāntikamihāgataḥ

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम्। वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम्

tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim| vākyajñaṃ madhurairvākyaiḥ snehayuktamariṃdamam

नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः। नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्

nānṛgvedavinītasya nāyajurvedadhāriṇaḥ| nāsāmavedaviduṣaḥ śakyamevaṃ vibhāṣitum

नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्। बहु व्याहरतानेन न किंचिदपशब्दितम्

nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam| bahu vyāharatānena na kiṃcidapaśabditam

न मुखे नेत्रयोश्चापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा। अन्येष्वपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित्

na mukhe netrayoścāpi lalāṭe ca bhruvostathā| anyeṣvapi ca sarveṣu doṣaḥ saṃviditaḥ kvacit

अविस्तरमसंदिग्धमविलम्बितमव्यथम्। उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम्

avistaramasaṃdigdhamavilambitamavyatham| uraḥsthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyamasvaram

संस्कारक्रमसम्पन्नामद्भुतामविलम्बिताम्। उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम्

saṃskārakramasampannāmadbhutāmavilambitām| uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayaharṣiṇīm

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया। कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि

anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā| kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi

एवंविधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु। सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतयोऽनघ

evaṃvidho yasya dūto na bhavet pārthivasya tu| siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatayo'nagha

एवंगुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः। तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः

evaṃguṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ| tasya siddhyanti sarve'rthā dūtavākyapracoditāḥ

एवमुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं कपिम्। अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम्

evamuktastu saumitriḥ sugrīvasacivaṃ kapim| abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam

विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः। तमेव चावां मार्गावः सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

viditā nau guṇā vidvan sugrīvasya mahātmanaḥ| tameva cāvāṃ mārgāvaḥ sugrīvaṃ plavageśvaram

यथा ब्रवीषि हनुमन् सुग्रीववचनादिह। तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम

yathā bravīṣi hanuman sugrīvavacanādiha| tat tathā hi kariṣyāvo vacanāt tava sattama

तत् तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः। मनः समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम्

tat tasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ| manaḥ samādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām

अयं तु हनुमान् नाम वायुसूनुर्महाबलः। सुग्रीवस्य सचिवः श्रेष्ठो वायुपुत्रः प्रतापवान्॥

ayaṁ tu hanumān nāma vāyu-sūnur mahā-balaḥ sugrīvasya sacivaḥ śreṣṭho vāyu-putraḥ pratāpavān

ऋष्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तं मलयं गिरिम्। आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ

ṛṣyamūkāt tu hanumān gatvā taṃ malayaṃ girim| ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau

अयं रामो महाप्राज्ञ सम्प्राप्तो दृढविक्रमः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः

ayaṃ rāmo mahāprājña samprāpto dṛḍhavikramaḥ| lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yaṃ satyavikramaḥ

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः। धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशकारकः

ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ| dharme nigaditaścaiva piturnirdeśakārakaḥ

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः। दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः

rājasūyāśvamedhaiśca vahniryenābhitarpitaḥ| dakṣiṇāśca tathotsṛṣṭā gāvaḥ śatasahasraśaḥ

तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता। स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामोऽरण्यं समागतः

tapasā satyavākyena vasudhā yena pālitā| strīhetostasya putro'yaṃ rāmo'raṇyaṃ samāgataḥ

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः। रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः

tasyāsya vasato'raṇye niyatasya mahātmanaḥ| rāvaṇena hṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇamāgataḥ

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। प्रगृह्य चार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ

bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau| pragṛhya cārcayasvaitau pūjanīyatamāvubhau

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं सुग्रीवो वानराधिपः। दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्योवाच च राघवम्

śrutvā hanūmato vākyaṃ sugrīvo vānarādhipaḥ| darśanīyatamo bhūtvā prītyovāca ca rāghavam

भवान् धर्मविनीतश्च सुतपाः सर्ववत्सलः। आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद‍्गुणाः

bhavān dharmavinītaśca sutapāḥ sarvavatsalaḥ| ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavada‍guṇāḥ

तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो। यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह

tanmamaivaiṣa satkāro lābhaścaivottamaḥ prabho| yattvamicchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha

रोचते यदि मे सख्यं बाहुरेष प्रसारितः। गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा

rocate yadi me sakhyaṃ bāhureṣa prasāritaḥ| gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇirmaryādā badhyatāṃ dhruvā

एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्। सम्प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना

etat tu vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam| samprahṛṣṭamanā hastaṃ pīḍayāmāsa pāṇinā

हृष्टः सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम्। ततो हनूमान् संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः

hṛṣṭaḥ sauhṛdamālambya paryaṣvajata pīḍitam| tato hanūmān saṃtyajya bhikṣurūpamariṃdamaḥ

काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम्। दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम्

kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam| dīpyamānaṃ tato vahniṃ puṣpairabhyarcya satkṛtam

तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधौ सुसमाहितः। ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम्

tayormadhye tu suprīto nidadhau susamāhitaḥ| tato'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuśca pradakṣiṇam

सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ। ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ

sugrīvo rāghavaścaiva vayasyatvamupāgatau| tataḥ suprītamanasau tāvubhau harirāghavau

अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमभिजग्मतुः। त्वं वयस्योऽसि हृद्यो मे ह्येकं दुःखं सुखं च नौ

anyonyamabhivīkṣantau na tṛptimabhijagmatuḥ| tvaṃ vayasyo'si hṛdyo me hyekaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca nau

सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत्। ततः सुपर्णबहुलां भङ्‍क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम्

sugrīvo rāghavaṃ vākyamityuvāca prahṛṣṭavat| tataḥ suparṇabahulāṃ bhaṅ‍ktvā śākhāṃ supuṣpitām

सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः। लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान् मारुतात्मजः

sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ| lakṣmaṇāyātha saṃhṛṣṭo hanumān mārutātmajaḥ

शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम्। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा

śākhāṃ candanavṛkṣasya dadau paramapuṣpitām| tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā

प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः। अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः

pratyuvāca tadā rāmaṃ harṣavyākulalocanaḥ| ahaṃ vinikṛto rāma carāmīha bhayārditaḥ

हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः। सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्‍भ्रान्तचेतनः

hṛtabhāryo vane trasto durgametadupāśritaḥ| so'haṃ trasto vane bhīto vasāmyud‍bhrāntacetanaḥ

वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव। वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु

vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava| vālino me mahābhāga bhayārtasyābhayaṃ kuru

कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद् यथा। एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः

kartumarhasi kākutstha bhayaṃ me na bhaved yathā| evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ

प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव। उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे

pratyabhāṣata kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva| upakāraphalaṃ mitraṃ viditaṃ me mahākape

वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्। अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः

vālinaṃ taṃ vadhiṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam| amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ

तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः। कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः

tasmin vālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ| kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ

तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव। तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः

tīkṣṇāgrā ṛjuparvāṇaḥ saroṣā bhujagā iva| tamadya vālinaṃ paśya tīkṣṇairāśīviṣopamaiḥ

शरैर्विनिहतं भूमौ प्रकीर्णमिव पर्वतम्। स तु तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम्। सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत्

śarairvinihataṃ bhūmau prakīrṇamiva parvatam| sa tu tad vacanaṃ śrutvā rāghavasyātmano hitam| sugrīvaḥ paramaprītaḥ paramaṃ vākyamabravīt

तव प्रसादेन नृसिंह वीर प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम्। तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं यथा न हिंस्यात् स पुनर्ममाग्रजम्

tava prasādena nṛsiṃha vīra priyāṃ ca rājyaṃ ca samāpnuyāmaham| tathā kuru tvaṃ naradeva vairiṇaṃ yathā na hiṃsyāt sa punarmamāgrajam

सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां राजीवहेमज्वलनोपमानि। सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति

sītākapīndrakṣaṇadācarāṇāṃ rājīvahemajvalanopamāni| sugrīvarāmapraṇayaprasaṅge vāmāni netrāṇi samaṃ sphuranti

पुनरेवाब्रवीत् प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्। अयमाख्याति ते राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः

punarevābravīt prīto rāghavaṃ raghunandanam| ayamākhyāti te rāma sacivo mantrisattamaḥ

हनुमान् यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव

hanumān yannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanamāgataḥ| lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataśca vane tava

रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा। त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता

rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā| tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā

अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्। भार्यावियोगजं दुःखं प्रापितस्तेन रक्षसा

antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam| bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ prāpitastena rakṣasā

भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात् त्वं विमोक्ष्यसे। अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतीमिव

bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāt tvaṃ vimokṣyase| ahaṃ tāmānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutīmiva

रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले। अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिंदम

rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale| ahamānīya dāsyāmi tava bhāryāmariṃdama

इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव। न शक्या सा जरयितुमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः

idaṃ tathyaṃ mama vacastvamavehi ca rāghava| na śakyā sā jarayitumapi sendraiḥ surāsuraiḥ

तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा। त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते

tava bhāryā mahābāho bhakṣyaṃ viṣakṛtaṃ yathā| tyaja śokaṃ mahābāho tāṃ kāntāmānayāmi te

अनुमानात् तु जानामि मैथिली सा न संशयः। ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा रौद्रकर्मणा

anumānāt tu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ| hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā raudrakarmaṇā

क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा

krośantī rāmarāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram| sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūryathā

आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतले स्थितम्। उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च

ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailatale sthitam| uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhānyābharaṇāni ca

तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव। आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि

tānyasmābhirgṛhītāni nihitāni ca rāghava| ānayiṣyāmyahaṃ tāni pratyabhijñātumarhasi

तमब्रवीत् ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्। आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे

tamabravīt tato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam| ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम्। प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया

evamuktastu sugrīvaḥ śailasya gahanāṃ guhām| praviveśa tataḥ śīghraṃ rāghavapriyakāmyayā

उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च। इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः

uttarīyaṃ gṛhītvā tu sa tānyābharaṇāni ca| idaṃ paśyeti rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ

ततो गृहीत्वा वासस्तु शुभान्याभरणानि च। अभवद् बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः

tato gṛhītvā vāsastu śubhānyābharaṇāni ca| abhavad bāṣpasaṃruddho nīhāreṇeva candramāḥ

सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः। हा प्रियेति रुदन् धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ

sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ| hā priyeti rudan dhairyamutsṛjya nyapatat kṣitau

हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम्। निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः

hṛdi kṛtvā sa bahuśastamalaṃkāramuttamam| niśaśvāsa bhṛśaṃ sarpo bilastha iva roṣitaḥ

अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं प्रेक्ष्य पार्श्वतः। परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे

avicchinnāśruvegastu saumitriṃ prekṣya pārśvataḥ| paridevayituṃ dīnaṃ rāmaḥ samupacakrame

पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया। उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद् भूषणानि च

paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā| uttarīyamidaṃ bhūmau śarīrād bhūṣaṇāni ca

शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया। उत्सृष्टं भूषणमिदं तथा रूपं हि दृश्यते

śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā| utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇamidaṃ tathā rūpaṃ hi dṛśyate

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyamabravīt| nāhaṃ jānāmi keyūre nāhaṃ jānāmi kuṇḍale

नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात्। ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्

nūpure tvabhijānāmi nityaṃ pādābhivandanāt| tatastu rāghavo vākyaṃ sugrīvamidamabravīt

ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया। रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणप्रिया हृता

brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā| rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇapriyā hṛtā

क्व वा वसति तद् रक्षो महद् व्यसनदं मम। यन्निमित्तमहं सर्वान् नाशयिष्यामि राक्षसान्

kva vā vasati tad rakṣo mahad vyasanadaṃ mama| yannimittamahaṃ sarvān nāśayiṣyāmi rākṣasān

हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता ध्रुवम्। आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम्

haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā dhruvam| ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāramapāvṛtam

मम दयिततमा हृता वनाद् रजनिचरेण विमथ्य येन सा। कथय मम रिपुं तमद्य वै प्लवगपते यमसंनिधिं नयामि

mama dayitatamā hṛtā vanād rajanicareṇa vimathya yena sā| kathaya mama ripuṃ tamadya vai plavagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद‍्गदः

evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ| abravīt prāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagada‍gadaḥ

न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः। सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम्

na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ| sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam

सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम। करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम्

satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokamariṃdama| kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm

रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम्। तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि

rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam| tathāsmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर। त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम्

alaṃ vaiklavyamālambya dhairyamātmagataṃ smara| tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam

मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत्। नाहमेवं हि शोचामि धैर्यं न च परित्यजे

mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryāvirahajaṃ mahat| nāhamevaṃ hi śocāmi dhairyaṃ na ca parityaje

नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन्। महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान् महान्

nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san| mahātmā ca vinītaśca kiṃ punardhṛtimān mahān

बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि। मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि

bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi| maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi

व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे। विमृशंश्च स्वयाबुद्ध्या धृतिमान् नावसीदति

vyasane vārthakṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage| vimṛśaṃśca svayābuddhyā dhṛtimān nāvasīdati

बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं योऽनुवर्तते। स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले

bāliśastu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo'nuvartate| sa majjatyavaśaḥ śoke bhārākrānteva naurjale

एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात् त्वां प्रसादये। पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि

eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāt tvāṃ prasādaye| pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi

ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम्। तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि

ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham| tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi

शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः। स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम्

śokenābhiprapannasya jīvite cāpi saṃśayaḥ| sa śokaṃ tyaja rājendra dhairyamāśraya kevalam

हितं वयस्यभावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते। वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि

hitaṃ vayasyabhāvena brūhi nopadiśāmi te| vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi

मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः। मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत्

madhuraṃ sāntvitastena sugrīveṇa sa rāghavaḥ| mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat

प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थः सुग्रीवचनात् प्रभुः। सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्

prakṛtisthastu kākutsthaḥ sugrīvacanāt prabhuḥ| sampariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt

कर्तव्यं यद् वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च। अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत् त्वया

kartavyaṃ yad vayasyena snigdhena ca hitena ca| anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tat tvayā

एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे। दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन् काले विशेषतः

eṣa ca prakṛtistho'hamanunītastvayā sakhe| durlabho hīdṛśo bandhurasmin kāle viśeṣataḥ

किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे। राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः

kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe| rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ

मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम्। वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव

mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām| varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ sampadyate tava

मया च यदिदं वाक्यमभिमानात् समीरितम्। तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम्

mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānāt samīritam| tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन। एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपाम्यहम्

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana| etatte pratijānāmi satyenaiva śapāmyaham

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह। राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha| rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ

एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ। उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम्

evamekāntasampṛktau tatastau naravānarau| ubhāvanyonyasadṛśaṃ sukhaṃ duḥkhamabhāṣatām

महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नृपाणामधिपस्य तस्य। कृतं स मेने हरिवीरमुख्य- स्तदा च कार्यं हृदयेन विद्वान्

mahānubhāvasya vaco niśamya harirnṛpāṇāmadhipasya tasya| kṛtaṃ sa mene harivīramukhya- stadā ca kāryaṃ hṛdayena vidvān

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः। लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत्

parituṣṭastu sugrīvastena vākyena harṣitaḥ| lakṣmaṇasyāgrajaṃ śūramidaṃ vacanamabravīt

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः। उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम

sarvathāhamanugrāhyo devatānāṃ na saṃśayaḥ| upapanno guṇopetaḥ sakhā yasya bhavān mama

शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ। सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो

śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha| surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kimuta prabho

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव। यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम्

so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava| yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः। न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान् गुणान्

ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ| na tu vaktuṃ samartho'haṃ tvayi ātmagatān guṇān

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम्। निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतां वर

mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām| niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāṃ vara

रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च। अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः

rajataṃ vā suvarṇaṃ vā śubhānyābharaṇāni ca| avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ

आढ्योवापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा। निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः

āḍhyovāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā| nirdoṣaśca sadoṣaśca vayasyaḥ paramā gatiḥ

धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वानघ। वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम्

dhanatyāgaḥ sukhatyāgo deśatyāgo'pi vānagha| vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham

तत् तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्। लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः

tat tathetyabravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam| lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्। सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत्

tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam| sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः। सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम्

sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ| supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam

तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्‍क्त्वा सुशोभिताम्। रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः

tasyaikāṃ parṇabahulāṃ śākhāṃ bhaṅ‍ktvā suśobhitām| rāmasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम्। शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत्

tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam| śālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat

सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा। सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे

sukhopaviṣṭaṃ rāmaṃ tu prasannamudadhiṃ yathā| sālapuṣpāvasaṃkīrṇe tasmin girivarottame

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा। उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम्

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā| uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः। ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः

ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ| ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः। वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव

so'haṃ trasto bhaye magno vane sambhrāntacetanaḥ| vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर। ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara| mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः। प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव

evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ| pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्। अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्

upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam| adyaiva taṃ vadhiṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam

इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः। कार्तिकेयवनोद‍्भूताः शरा हेमविभूषिताः

ime hi me mahābhāga patriṇastigmatejasaḥ| kārtikeyavanoda‍bhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ

कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः। सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव

kaṅkapatraparicchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ| suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrāḥ saroṣā bhujagā iva

वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम्। शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम्

vālisaṃjñamamitraṃ te bhrātaraṃ kṛtakilbiṣam| śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः। प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ| praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt

राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः। वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये

rāma śokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ| vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम्। कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम्

tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo me'gnisākṣikam| kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyena ca śapāmyaham

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम्। दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmyaham| duḥkhamantargataṃ tanme mano harati nityaśaḥ

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः। बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्

etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ| bāṣpadūṣitayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum

बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम्। धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ

bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam| dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau

स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे। विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान्

sa nigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe| viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarūcivān

पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः। परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा

purāhaṃ vālinā rāma rājyāt svādavaropitaḥ| paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto'smi balīyasā

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī| suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te

यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव। बहुशस्तप्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया

yatnavāṃśca sa duṣṭātmā madvināśāya rāghava| bahuśastaprayuktāśca vānarā nihatā mayā

शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव। नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति

śaṅkayā tvetayāhaṃ ca dṛṣṭvā tvāmapi rāghava| nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे। अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्रगतोऽपि सन्

kevalaṃ hi sahāyā me hanumatpramukhāstvime| ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇān kṛcchragato'pi san

एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः। सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते

ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ| saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti cāsthite

संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते। स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः

saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te| sa me jyeṣṭho ripurbhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ

तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम्। सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम्

tadvināśe'pi me duḥkhaṃ pramṛṣṭaṃ syādanantaram| sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam

एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः। दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः

eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ| duḥkhitaḥ sukhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्। किं निमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt| kiṃ nimittamabhūd vairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर। आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम्

sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara| ānantaryād vidhāsyāmi sampradhārya balābalam

बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम्। वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः

balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam| vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः। सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ| sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना। प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः

evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā| praharṣamatulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे। वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे

tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje| vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः। पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा

vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ| piturbahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā

पितर्युपरते तस्मिन् ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः। कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसम्मतः

pitaryuparate tasmin jyeṣṭho'yamiti mantribhiḥ| kapīnāmīśvaro rājye kṛtaḥ paramasammataḥ

राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत्। अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः

rājyaṃ praśāsatastasya pitṛpaitāmahaṃ mahat| ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ

मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः। तेन तस्य महद्वैरं वालिनः स्त्रीकृतं पुरा

māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ| tena tasya mahadvairaṃ vālinaḥ strīkṛtaṃ purā

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः। नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे

sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāramāgataḥ| nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दतो भैरवस्वनम्। श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा

prasuptastu mama bhrātā nardato bhairavasvanam| śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāt tadā

स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुमसुरोत्तमम्। वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना

sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt taṃ hantumasurottamam| vāryamāṇastataḥ strībhirmayā ca praṇatātmanā

स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः। ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह

sa tu nirdhūya sarvān no nirjagāma mahābalaḥ| tato'hamapi sauhārdānniḥsṛto vālinā saha

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम्। असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम्

sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrādavasthitam| asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam

तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ। प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद‍्गच्छता तदा

tasmin dravati saṃtraste hyāvāṃ drutataraṃ gatau| prakāśo'pi kṛto mārgaścandreṇoda‍gacchatā tadā

स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत्। प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ

sa tṛṇairāvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat| praviveśāsuro vegādāvāmāsādya viṣṭhitau

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः। मामुवाच ततो वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः

taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ| māmuvāca tato vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ

इह तिष्ठाद्य सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः। यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम्

iha tiṣṭhādya sugrīva biladvāri samāhitaḥ| yāvadatra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum

मया त्वेतद् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतपः। शापयित्वा च मां पद‍्भ्यां प्रविवेश बिलं ततः

mayā tvetad vacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapaḥ| śāpayitvā ca māṃ pada‍bhyāṃ praviveśa bilaṃ tataḥ

तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः। स्थितस्य च बिलद्वारि स कालो व्यत्यवर्तत

tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ| sthitasya ca biladvāri sa kālo vyatyavartata

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः। भ्रातरं न प्रपश्यामि पापशङ्कि च मे मनः

ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehādāgatasambhramaḥ| bhrātaraṃ na prapaśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्माद् विनिःसृतम्। सफेनं रुधिरं दृष्ट्वा ततोऽहं भृशदुःखितः

atha dīrghasya kālasya bilāt tasmād viniḥsṛtam| saphenaṃ rudhiraṃ dṛṣṭvā tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः। न रतस्य च संग्रामे क्रोशतोऽपि स्वनो गुरोः

nardatāmasurāṇāṃ ca dhvanirme śrotramāgataḥ| na ratasya ca saṃgrāme krośato'pi svano guroḥ

अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम्। पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया

ahaṃ tvavagato buddhyā cihnaistairbhrātaraṃ hatam| pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā

शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे। गूहमानस्य मे तत् त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम्

śokārtaścodakaṃ kṛtvā kiṣkindhāmāgataḥ sakhe| gūhamānasya me tat tvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam

ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः। राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव

tato'haṃ taiḥ samāgamya sametairabhiṣecitaḥ| rājyaṃ praśāsatastasya nyāyato mama rāghava

आजगाम रिपुं हत्वा दानवं स तु वानरः। अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः

ājagāma ripuṃ hatvā dānavaṃ sa tu vānaraḥ| abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhāt saṃraktalocanaḥ

मदीयान् मन्त्रिणो बद्‍ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत्। निग्रहे च समर्थस्य तं पापं प्रति राघव

madīyān mantriṇo bad‍dhvā paruṣaṃ vākyamabravīt| nigrahe ca samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava

न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता। हत्वा शत्रुं स मे भ्राता प्रविवेश पुरं तदा

na prāvartata me buddhirbhrātṛgauravayantritā| hatvā śatruṃ sa me bhrātā praviveśa puraṃ tadā

मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभिवादयम्। उक्ताश्च नाशिषस्तेन प्रहृष्टेनान्तरात्मना

mānayaṃstaṃ mahātmānaṃ yathāvaccābhivādayam| uktāśca nāśiṣastena prahṛṣṭenāntarātmanā

नत्वा पादावहं तस्य मुकुटेनास्पृशं प्रभो। अपि वाली मम क्रोधान्न प्रसादं चकार सः

natvā pādāvahaṃ tasya mukuṭenāspṛśaṃ prabho| api vālī mama krodhānna prasādaṃ cakāra saḥ

ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम्। अहं प्रसादयांचक्रे भ्रातरं हितकाम्यया

tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam| ahaṃ prasādayāṃcakre bhrātaraṃ hitakāmyayā

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः। अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन

diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ| anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandana

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम्। छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम्

idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam| chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayā dhṛtam

आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप। दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्

ārtastatra biladvāri sthitaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa| dṛṣṭvā ca śoṇitaṃ dvāri bilāccāpi samutthitam

शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः। अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत् तदा

śokasaṃvignahṛdayo bhṛśaṃ vyākulitendriyaḥ| apidhāya biladvāraṃ śailaśṛṅgeṇa tat tadā

तस्माद् देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः। विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च

tasmād deśādapākramya kiṣkindhāṃ prāviśaṃ punaḥ| viṣādāttviha māṃ dṛṣṭvā paurairmantribhireva ca

अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि। त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा

abhiṣikto na kāmena tanme kṣantuṃ tvamarhasi| tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathā purā

राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात् कृतः। सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्

rājabhāve niyogo'yaṃ mama tvadvirahāt kṛtaḥ| sāmātyapauranagaraṃ sthitaṃ nihatakaṇṭakam

न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम्। मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन

nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham| mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mama śatruniṣūdana

याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धोऽयमञ्जलिः। बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः

yāce tvāṃ śirasā rājan mayā baddho'yamañjaliḥ| balādasmin samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ

राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया। स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः

rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā| snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa vinirbhartsya vānaraḥ

धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह। प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान्

dhiktvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha| prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva sammatān

मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम्। विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः

māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam| viditaṃ vo mayā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ

मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकांक्षी तदा पुरा। तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात्

māṃ samāhvayata kruddho yuddhākāṃkṣī tadā purā| tasya tad bhāṣitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt

अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः। स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः

anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ| sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ

प्राद्रवद् भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ। अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम्

prādravad bhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ samupāgatau| abhidrutastu vegena viveśa sa mahābilam

तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद‍‍्बिलम्। अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः

taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahada‍‍bilam| ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम्। बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम्

ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm| biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham

स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम्। तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा

sthito'yamiti matvāhaṃ praviṣṭastu durāsadam| taṃ me mārgayatastatra gataḥ saṃvatsarastadā

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद् भयावहः। निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः

sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedād bhayāvahaḥ| nihataśca mayā sadyaḥ sa sarvaiḥ saha bandhubhiḥ

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद‍‍्बिलम्। पूर्णमासीद् दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले

tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tada‍‍bilam| pūrṇamāsīd durākrāmaṃ stanatastasya bhūtale

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम्। निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम्

sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ tamahaṃ sukham| niṣkrāmaṃ naiva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः। यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः

vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ| yataḥ prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम्। ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः

pādaprahāraistu mayā bahubhiḥ paripātitam| tato'haṃ tena niṣkramya pathā puramupāgataḥ

तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः। सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम्

tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mṛgayatā''tmanaḥ| sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः। तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः

evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ| tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव। तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान् सवनार्णवाम्

tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava| tadbhayācca mahīṃ sarvāṃ krāntavān savanārṇavām

ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः। प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे

ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ| praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत्। अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव

etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat| anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava

वालिनश्च भयात् तस्य सर्वलोकभयापह। कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात्

vālinaśca bhayāt tasya sarvalokabhayāpaha| kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt

एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम्। वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव

evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam| vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva

अमोघाः सूर्यसंकाशा निशिता मे शरा इमे। तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः

amoghāḥ sūryasaṃkāśā niśitā me śarā ime| tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ

यावत् तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम्। तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः

yāvat taṃ nahi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam| tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ

आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे। त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम्

ātmānumānāt paśyāmi magnastvaṃ śokasāgare| tvāmahaṃ tārayiṣyāmi bāḍhaṃ prāpsyasi puṣkalam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्। सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam| sugrīvaḥ paramaprītaḥ sumahadvākyamabravīt

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्। सुग्रीवः पूजयांचक्रे राघवं प्रशशंस च

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam| sugrīvaḥ pūjayāṃcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः। त्वं दहेः कुपितो लोकान् युगान्त इव भास्करः

asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiḥ śaraiḥ| tvaṃ daheḥ kupito lokān yugānta iva bhāskaraḥ

वालिनः पौरुषं यत्तद् यच्च वीर्यं धृतिश्च या। तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्

vālinaḥ pauruṣaṃ yattad yacca vīryaṃ dhṛtiśca yā| tanmamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram

समुद्रात् पश्चिमात् पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्। क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

samudrāt paścimāt pūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram| krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि। ऊर्ध्वमुत्पात्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्

agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi| ūrdhvamutpātya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः। वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽऽत्मनः

bahavaḥ sāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ| vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā''tmanaḥ

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः। बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्

mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ| balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān

स वीर्योत्सेकदुष्टात्मा वरदानेन मोहितः। जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम्

sa vīryotsekaduṣṭātmā varadānena mohitaḥ| jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम्। मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्

ūrmimantamatikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam| mama yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः। अब्रवीद् वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्

tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ| abravīd vacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद। श्रूयतां त्वभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada| śrūyatāṃ tvabhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्। शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param| śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ

महाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः। स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमर्हति

mahāprasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ| sa samarthastava prītimatulāṃ kartumarhati

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः। हिमवद्वनमागम्य शरश्चापादिव च्युतः

taṃ bhītamiti vijñāya samudramasurottamaḥ| himavadvanamāgamya śaraścāpādiva cyutaḥ

ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रप्रतिमाः शिलाः। चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च

tatastasya gireḥ śvetā gajendrapratimāḥ śilāḥ| cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः। हिमवानब्रवीद् वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः

tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ| himavānabravīd vākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल। रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणो ह्यहम्

kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala| raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇo hyaham

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ| uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद् वा निरुद्यमः। तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे यो हि युद्धं युयुत्सतः

yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayād vā nirudyamaḥ| tamācakṣva pradadyānme yo hi yuddhaṃ yuyutsataḥ

हिमवानब्रवीद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः। अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात् तमसुरोत्तमम्

himavānabravīd vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ| anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāt tamasurottamam

वाली नाम महाप्राज्ञ शक्रपुत्रः प्रतापवान्। अध्यास्ते वानरः श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम्

vālī nāma mahāprājña śakraputraḥ pratāpavān| adhyāste vānaraḥ śrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः। द्वन्द्वयुद्धं स दातुं ते नमुचेरिव वासवः

sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ| dvandvayuddhaṃ sa dātuṃ te namuceriva vāsavaḥ

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि। स हि दुर्मर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि

taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi| sa hi durmarṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोपाविष्टः स दुन्दुभिः। जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा

śrutvā himavato vākyaṃ kopāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ| jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā

धारयन् माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः। प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले

dhārayan māhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ| prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhastale

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः। ननर्द कम्पयन् भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा

tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ| nanarda kampayan bhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā

समीपजान् द्रुमान् भञ्जन् वसुधां दारयन् खुरैः। विषाणेनोल्लिखन् दर्पात् तद्‍द्वारं द्विरदो यथा

samīpajān drumān bhañjan vasudhāṃ dārayan khuraiḥ| viṣāṇenollikhan darpāt tad‍dvāraṃ dvirado yathā

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः। निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमा

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ| niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramā

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम्। हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvāca sa dundubhim| harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्‍ध्वा विनर्दसे। दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान् महाबल

kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rud‍dhvā vinardase| dundubhe vidito me'si rakṣa prāṇān mahābala

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात् संरक्तलोचनः

tasya tad vacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ| uvāca dundubhirvākyaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि। मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्

na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi| mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्। गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर

athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām| gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्। सर्वशाखामृगेन्द्रस्त्वं संसादय सुहृज्जनम्

dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān| sarvaśākhāmṛgendrastvaṃ saṃsādaya suhṛjjanam

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे। क्रीडस्व च समं स्त्रीभिरहं ते दर्पशासनः

sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure| krīḍasva ca samaṃ strībhirahaṃ te darpaśāsanaḥ

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा भग्नं वा रहितं कृशम्। हन्यात् स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā bhagnaṃ vā rahitaṃ kṛśam| hanyāt sa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात् तमसुरेश्वरम्। विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा

sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāt tamasureśvaram| visṛjya tāḥ striyaḥ sarvāstārāprabhṛtikāstadā

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे। मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्

matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge| mado'yaṃ samprahāre'smin vīrapānaṃ samarthyatām

तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्। पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत

tamevamuktvā saṃkruddho mālāmutkṣipya kāñcanīm| pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम्। आविध्यत तथा वाली विनदन् कपिकुञ्जरः

viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham| āvidhyata tathā vālī vinadan kapikuñjaraḥ

बलाद् व्यापादयांचक्रे ननर्द च महास्वनम्। श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः

balād vyāpādayāṃcakre nanarda ca mahāsvanam| śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात् परस्परजयैषिणोः। युद्धं समभवद् घोरं दुन्दुभेर्वालिनस्तथा

tayostu krodhasaṃrambhāt parasparajayaiṣiṇoḥ| yuddhaṃ samabhavad ghoraṃ dundubhervālinastathā

अयुध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः। मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिः शिलाभिः पादपैस्तथा

ayudhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ| muṣṭibhirjānubhiḥ padbhiḥ śilābhiḥ pādapaistathā

परस्परं घ्नतोस्तत्र वानरासुरयोस्तदा। आसीद्धीनोऽसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत

parasparaṃ ghnatostatra vānarāsurayostadā| āsīddhīno'suro yuddhe śakrasūnurvyavardhata

तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्। युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा

taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat| yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā

स्रोतोभ्यो बहु रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः। पपात च महाबाहुः क्षितौ पञ्चत्वमागतः

srotobhyo bahu raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ| papāta ca mahābāhuḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्। चिक्षेप वेगवान् वाली वेगेनैकेन योजनम्

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam| cikṣepa vegavān vālī vegenaikena yojanam

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात् क्षतजबिन्दवः। प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति

tasya vegapraviddhasya vaktrāt kṣatajabindavaḥ| prapeturmārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati

तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः। क्रुद्धस्तस्य महाभाग चिन्तयामास को न्वयम्

tān dṛṣṭvā patitāṃstatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ| kruddhastasya mahābhāga cintayāmāsa ko nvayam

येनाहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना। कोऽयं दुरात्मा दुर्बुद्धिरकृतात्मा च बालिशः

yenāhaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā| ko'yaṃ durātmā durbuddhirakṛtātmā ca bāliśaḥ

इत्युक्त्वा स विनिष्क्रम्य ददृशे मुनिसत्तमः। महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि

ityuktvā sa viniṣkramya dadṛśe munisattamaḥ| mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्। उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वानरं प्रति

sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat| utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vānaraṃ prati

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्। वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet| vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ

क्षिपता पादपाश्चेमे सम्भग्नाश्चासुरीं तनुम्। समन्तादाश्रमं पूर्णं योजनं मामकं यदि

kṣipatā pādapāśceme sambhagnāścāsurīṃ tanum| samantādāśramaṃ pūrṇaṃ yojanaṃ māmakaṃ yadi

आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति। ये चास्य सचिवाः केचित् संश्रिता मामकं वनम्

āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati| ye cāsya sacivāḥ kecit saṃśritā māmakaṃ vanam

न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्। तेऽपि वा यदि तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्

na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham| te'pi vā yadi tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam

वनेऽस्मिन् मामके नित्यं पुत्रवत् परिरक्षिते। पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च

vane'smin māmake nityaṃ putravat parirakṣite| patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca

दिवसश्चाद्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्। बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति

divasaścādya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram| bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati

ततस्ते वानराः श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्। निश्चक्रमुर्वनात् तस्मात् तान् दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्

tataste vānarāḥ śrutvā giraṃ munisamīritām| niścakramurvanāt tasmāt tān dṛṣṭvā vālirabravīt

किं भवन्तः समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः। मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्

kiṃ bhavantaḥ samastāśca mataṅgavanavāsinaḥ| matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām

ततस्ते कारणं सर्वं तथा शापं च वालिनः। शशंसुर्वानराः सर्वे वालिने हेममालिने

tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tathā śāpaṃ ca vālinaḥ| śaśaṃsurvānarāḥ sarve vāline hemamāline

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्। स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः

etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam| sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं प्रति। शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः

maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ prati| śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ

ततः शापभयाद् भीतो ऋष्यमूकं महागिरिम्। प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर

tataḥ śāpabhayād bhīto ṛṣyamūkaṃ mahāgirim| praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम्। विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः

tasyāpraveśaṃ jñātvāhamidaṃ rāma mahāvanam| vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः सम्प्रकाशते। वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान्

eṣo'sthinicayastasya dundubheḥ samprakāśate| vīryotsekānnirastasya girikūṭanibho mahān

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः। यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा

ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ| yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम्। कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप

etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam| kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसँल्लक्ष्मणोऽब्रवीत्। कस्मिन् कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम्

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasa~llakṣmaṇo'bravīt| kasmin karmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham

तमुवाचाथ सुग्रीवः सप्त सालानिमान् पुरा। एवमेकैकशो वाली विव्याधाथ स चासकृत्

tamuvācātha sugrīvaḥ sapta sālānimān purā| evamekaikaśo vālī vivyādhātha sa cāsakṛt

रामो निर्दारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्। वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्

rāmo nirdārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam| vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण। उद्यम्य प्रक्षिपेच्चापि तरसा द्वे धनुःशते

hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa| udyamya prakṣipeccāpi tarasā dve dhanuḥśate

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्। ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत्

evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam| dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt

शूरश्च शूरमानी च प्रख्यातबलपौरुषः। बलवान् वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः

śūraśca śūramānī ca prakhyātabalapauruṣaḥ| balavān vānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि। यानि संचिन्त्य भीतोऽहमृष्यमूकमुपाश्रितः

dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi| yāni saṃcintya bhīto'hamṛṣyamūkamupāśritaḥ

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्। विचिन्तयन्न मुञ्चापि ऋष्यमूकममुं त्वहम्

tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam| vicintayanna muñcāpi ṛṣyamūkamamuṃ tvaham

उद्विग्नः शङ्कितश्चाहं विचरामि महावने। अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः

udvignaḥ śaṅkitaścāhaṃ vicarāmi mahāvane| anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल। त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः

upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala| tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः। अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव

kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ| apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये। कर्मभिस्तस्य भीमैश्च कातर्यं जनितं मम

na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye| karmabhistasya bhīmaiśca kātaryaṃ janitaṃ mama

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः। सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम्

kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ| sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः। स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रति

tasya tad vacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ| smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prati

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर। प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते

yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara| pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वयँल्लक्ष्मणाग्रजः। राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया

evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaya~llakṣmaṇāgrajaḥ| rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā

तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्। असुरस्य तनुं शुष्कां पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्

tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam| asurasya tanuṃ śuṣkāṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्। लक्ष्मणस्याग्रतो रामं तपन्तमिव भास्करम्। हरीणामग्रतो वीरमिदं वचनमर्थवत्

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt| lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ tapantamiva bhāskaram| harīṇāmagrato vīramidaṃ vacanamarthavat

आर्द्रः समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे। परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा

ārdraḥ samāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe| pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā

लघुः सम्प्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव। क्षिप्त एवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन

laghuḥ samprati nirmāṃsastṛṇabhūtaśca rāghava| kṣipta evaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम्। आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत् सुमहद् राघवान्तरम्

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam| ārdraṃ śuṣkamiti hyetat sumahad rāghavāntaram

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद‍्बलम्। सालमेकं विनिर्भिद्य भवेद् व्यक्तिर्बलाबले

sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yada‍balam| sālamekaṃ vinirbhidya bhaved vyaktirbalābale

कृत्वैतत् कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्तमिवाततम्। आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्

kṛtvaitat kārmukaṃ sajyaṃ hastihastamivātatam| ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram

इमं हि सालं प्रहितस्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति। अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजन् प्रतिशापितो मया

imaṃ hi sālaṃ prahitastvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati| alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājan pratiśāpito mayā

यथा हि तेजःसु वरः सदारवि- र्यथा हि शैलो हिमवान् महाद्रिषु। यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर- स्तथा नराणामसि विक्रमे वरः

yathā hi tejaḥsu varaḥ sadāravi- ryathā hi śailo himavān mahādriṣu| yathā catuṣpātsu ca kesarī vara- stathā narāṇāmasi vikrame varaḥ

एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्। प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्

etacca vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam| pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam

स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः। सालमुद्दिश्य चिक्षेप पूरयन् स रवैर्दिशः

sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ| sālamuddiśya cikṣepa pūrayan sa ravairdiśaḥ

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः। भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थं सप्तं भूमिं विवेश ह

sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ| bhittvā sālān giriprasthaṃ saptaṃ bhūmiṃ viveśa ha

सायकस्तु मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा महाजवः। निष्पत्य च पुनस्तूणं तमेव प्रविवेश ह

sāyakastu muhūrtena sālān bhittvā mahājavaḥ| niṣpatya ca punastūṇaṃ tameva praviveśa ha

तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुङ्गवः। रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः

tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṅgavaḥ| rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ

स मूर्ध्ना न्यपतद् भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः। सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः

sa mūrdhnā nyapatad bhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ| sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः। रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम्

idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ| rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam

सेन्द्रानपि सुरान् सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ। समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो

sendrānapi surān sarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha| samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punarvālinaṃ prabho

येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः। बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः

yena sapta mahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ| bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम। सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्

adya me vigataḥ śokaḥ prītiradya parā mama| suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam

तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्। वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः

tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam| vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्। प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam| pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugataṃ vacaḥ

अस्माद‍्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः। गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्

asmāda‍gacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ| gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्। वृक्षैरात्मानमावृत्य ह्यतिष्ठन् गहने वने

sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm| vṛkṣairātmānamāvṛtya hyatiṣṭhan gahane vane

सुग्रीवोऽप्यनदद् घोरं वालिनो ह्वानकारणात्। गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्

sugrīvo'pyanadad ghoraṃ vālino hvānakāraṇāt| gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः। निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव

taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ| niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva

ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्। गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt| gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva

तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः। जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्च्छितौ

talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ| jaghnatuḥ samare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrcchitau

ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदैक्षत। अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ

tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudaikṣata| anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau

यन्नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः। ततो न कृतवान् बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम्

yannāvagacchat sugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ| tato na kṛtavān buddhiṃ moktumantakaraṃ śaram

एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना। अपश्यन् राघवं नाथमृष्यमूकं प्रदुद्रुवे

etasminnantare bhagnaḥ sugrīvastena vālinā| apaśyan rāghavaṃ nāthamṛṣyamūkaṃ pradudruve

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः। वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम्

klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ| vālinābhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः। मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः

taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāt tataḥ| mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahābalaḥ

राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता। तदेव वनमागच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः

rāghavo'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā| tadeva vanamāgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्। ह्रीमान् दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन्

taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam| hrīmān dīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan

आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्। वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम्

āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam| vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam

तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः। वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे

tāmeva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ| vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत्

tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ| karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt

सुग्रीव श्रूयतां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम्। कारणं येन बाणोऽयं स मया न विसर्जितः

sugrīva śrūyatāṃ tāta krodhaśca vyapanīyatām| kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ sa mayā na visarjitaḥ

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च। त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्

alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca| tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर। विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये

svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara| vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye

ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम। नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्

tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama| notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam

जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात् तु विशङ्कितः। मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरिति कृतो मया

jīvitāntakaraṃ ghoraṃ sādṛśyāt tu viśaṅkitaḥ| mūlaghāto na nau syāddhi dvayoriti kṛto mayā

त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया। मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात् कपीश्वर

tvayi vīra vipanne hi ajñānāllāghavānmayā| mauḍhyaṃ ca mama bālyaṃ ca khyāpitaṃ syāt kapīśvara

दत्ताभयवधो नाम पातकं महदद्भुतम्। अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी

dattābhayavadho nāma pātakaṃ mahadadbhutam| ahaṃ ca lakṣmaṇaścaiva sītā ca varavarṇinī

त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिन् शरणं भवान्। तस्माद् युध्यस्व भूयस्त्वं मा माशङ्कीश्च वानर

tvadadhīnā vayaṃ sarve vane'smin śaraṇaṃ bhavān| tasmād yudhyasva bhūyastvaṃ mā māśaṅkīśca vānara

एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे। निरस्तमिषुणैकेन चेष्टमानं महीतले

etanmuhūrte tu mayā paśya vālinamāhave| nirastamiṣuṇaikena ceṣṭamānaṃ mahītale

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर। येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम्

abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara| yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam

गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्। कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः

gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām| kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ

ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम्। लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्

tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumāyutām| lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat

स तया शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया। मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः

sa tayā śuśubhe śrīmā~llatayā kaṇṭhasaktayā| mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः। जगाम सह रामेण किष्किन्धां पुनराप सः

vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ| jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ punarāpa saḥ

ऋष्यमूकात् स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः। जगाम सह सुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम्

ṛṣyamūkāt sa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ| jagāma saha sugrīvo vālivikramapālitām

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम्। शरांश्चादित्यसंकाशान् गृहीत्वा रणसाधकान्

samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam| śarāṃścādityasaṃkāśān gṛhītvā raṇasādhakān

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः। सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः

agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ| sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ

पृष्ठतो हनुमान् वीरो नलो नीलश्च वीर्यवान्। तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपः

pṛṣṭhato hanumān vīro nalo nīlaśca vīryavān| tāraścaiva mahātejā hariyūthapayūthapaḥ

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः। प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरंगमाः

te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ| prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃgamāḥ

कन्दराणि च शैलांश्च निर्दराणि गुहास्तथा। शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः

kandarāṇi ca śailāṃśca nirdarāṇi guhāstathā| śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ

वैदूर्यविमलैस्तोयैः पद्मैश्चाकोशकुड्मलैः। शोभितान् सजलान् मार्गे तटाकांश्चावलोकयन्

vaidūryavimalaistoyaiḥ padmaiścākośakuḍmalaiḥ| śobhitān sajalān mārge taṭākāṃścāvalokayan

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जुलैर्जलकुक्कुटैः। चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान्

kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjulairjalakukkuṭaiḥ| cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान् वनगोचरान्। चरतः सर्वतः पश्यन् स्थलीषु हरिणान् स्थितान्

mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayān vanagocarān| carataḥ sarvataḥ paśyan sthalīṣu hariṇān sthitān

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान्। घोरानेकचरान् वन्यान् द्विरदान् कूलघातिनः

taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān| ghorānekacarān vanyān dviradān kūlaghātinaḥ

मत्तान् गिरितटोत्कृष्टान् पर्वतानिव जङ्गमान्। वानरान् द्विरदप्रख्यान् महीरेणुसमुक्षितान्

mattān giritaṭotkṛṣṭān parvatāniva jaṅgamān| vānarān dviradaprakhyān mahīreṇusamukṣitān

वने वनचरांश्चान्यान् खेचरांश्च विहंगमान्। पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः

vane vanacarāṃścānyān khecarāṃśca vihaṃgamān| paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः। द्रुमषण्डवनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत्

teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ| drumaṣaṇḍavanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते। मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः

eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate| meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम। कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया

kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama| kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः। गच्छन् नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद् वनम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ| gacchan nevācacakṣe'tha sugrīvastanmahad vanam

एतद् राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम्। उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकम्

etad rāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam| udyānavanasampannaṃ svādumūlaphalodakam

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः। सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः

atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ| saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ

सप्तरात्रे कृताहारा वायुनाचलवासिनः। दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः

saptarātre kṛtāhārā vāyunācalavāsinaḥ| divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ

तेषामेतत्प्रभावेण द्रुमप्राकारसंवृतम्। आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः

teṣāmetatprabhāveṇa drumaprākārasaṃvṛtam| āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत् तथान्ये वनचारिणः। विशन्ति मोहाद् येऽप्यत्र न निवर्तन्ति ते पुनः

pakṣiṇo varjayantyetat tathānye vanacāriṇaḥ| viśanti mohād ye'pyatra na nivartanti te punaḥ

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः। तूर्यगीतस्वनश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव

vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ| tūryagītasvanaścāpi gandho divyaśca rāghava

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते। वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान् कपोताङ्गारुणो घनः

tretāgnayo'pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate| veṣṭayanniva vṛkṣāgrān kapotāṅgāruṇo ghanaḥ

एते वृक्षाः प्रकाशन्ते धूमसंसक्तमस्तकाः। मेघजालप्रतिच्छन्ना वैडूर्यगिरयो यथा

ete vṛkṣāḥ prakāśante dhūmasaṃsaktamastakāḥ| meghajālapraticchannā vaiḍūryagirayo yathā

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तेषामुद्दिश्य राघव। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संहताञ्जलिः

kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃsteṣāmuddiśya rāghava| lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃhatāñjaliḥ

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम्। न तेषामशुभं किंचिच्छरीरे राम विद्यते

praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām| na teṣāmaśubhaṃ kiṃciccharīre rāma vidyate

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः। समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत्

tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ| samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः। सुग्रीवो वानराश्चैव जम्मुः संहृष्टमानसाः

abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ| sugrīvo vānarāścaiva jammuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात् सप्तजनाश्रमात्। ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम्

te gatvā dūramadhvānaṃ tasmāt saptajanāśramāt| dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām

ततस्तु रामानुजरामवानराः प्रगृह्य शस्त्राण्युदितोग्रतेजसः। पुरीं सुरेशात्मजवीर्यपालितां वधाय शत्रोः पुनरागतास्त्विह

tatastu rāmānujarāmavānarāḥ pragṛhya śastrāṇyuditogratejasaḥ| purīṃ sureśātmajavīryapālitāṃ vadhāya śatroḥ punarāgatāstviha

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्। वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने

sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm| vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane

विसार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः। सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद् भृशम्

visārya sarvato dṛṣṭiṃ kānane kānanapriyaḥ| sugrīvo vipulagrīvaḥ krodhamāhārayad bhṛśam

ततस्तु निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत्। परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्

tatastu ninadaṃ ghoraṃ kṛtvā yuddhāya cāhvayat| parivāraiḥ parivṛto nādairbhindannivāmbaram

गर्जन्निव महामेघो वायुवेगपुरःसरः। अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्ततः

garjanniva mahāmegho vāyuvegapuraḥsaraḥ| atha bālārkasadṛśo dṛptasiṃhagatistataḥ

दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्। हरिवागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणाम्

dṛṣṭvā rāmaṃ kriyādakṣaṃ sugrīvo vākyamabravīt| harivāgurayā vyāptāṃ taptakāñcanatoraṇām

प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम्। प्रतिज्ञा या कृता वीर त्वया वालिवधे पुरा

prāptāḥ sma dhvajayantrāḍhyāṃ kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm| pratijñā yā kṛtā vīra tvayā vālivadhe purā

सफलां कुरु तां क्षिप्रं लतां काल इवागतः। एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः

saphalāṃ kuru tāṃ kṣipraṃ latāṃ kāla ivāgataḥ| evamuktastu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ

तमेवोवाच वचनं सुग्रीवं शत्रुसूदनः। कृताभिज्ञानचिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया

tamevovāca vacanaṃ sugrīvaṃ śatrusūdanaḥ| kṛtābhijñānacihnastvamanayā gajasāhvayā

लक्ष्मणेन समुत्पाट्य एषा कण्ठे कृता तव। शोभसेऽप्यधिकं वीर लतया कण्ठसक्तया

lakṣmaṇena samutpāṭya eṣā kaṇṭhe kṛtā tava| śobhase'pyadhikaṃ vīra latayā kaṇṭhasaktayā

विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्रमालया। अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर

viparīta ivākāśe sūryo nakṣatramālayā| adya vālisamutthaṃ te bhayaṃ vairaṃ ca vānara

एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे। मम दर्शय सुग्रीव वैरिणं भ्रातृरूपिणम्

ekenāhaṃ pramokṣyāmi bāṇamokṣeṇa saṃyuge| mama darśaya sugrīva vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam

वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु चेष्टते। यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन् स विनिवर्तते

vālī vinihato yāvadvane pāṃsuṣu ceṣṭate| yadi dṛṣṭipathaṃ prāpto jīvan sa vinivartate

ततो दोषेण मागच्छेत् सद्यो गर्हेच्च मां भवान्। प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः

tato doṣeṇa māgacchet sadyo garhecca māṃ bhavān| pratyakṣaṃ sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ

तेनावेहि बलेनाद्य वालिनं निहतं रणे। अनृतं नोक्तपूर्वं मे चिरं कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता

tenāvehi balenādya vālinaṃ nihataṃ raṇe| anṛtaṃ noktapūrvaṃ me ciraṃ kṛcchre'pi tiṣṭhatā

धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथंचन। सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम्

dharmalobhaparītena na ca vakṣye kathaṃcana| saphalāṃ ca kariṣyāmi pratijñāṃ jahi saṃbhramam

प्रसूतं कलमक्षेत्रं वर्षेणेव शतक्रतुः। तदाह्वाननिमित्तं च वालिनो हेममालिनः

prasūtaṃ kalamakṣetraṃ varṣeṇeva śatakratuḥ| tadāhvānanimittaṃ ca vālino hemamālinaḥ

सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद् येन वानरः। जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात्

sugrīva kuru taṃ śabdaṃ niṣpated yena vānaraḥ| jitakāśī jayaślāghī tvayā cādharṣitaḥ purāt

निष्पतिष्यत्यसङ्गेन वाली स प्रियसंयुगः। रिपूणां धर्षितं श्रुत्वा मर्षयन्ति न संयुगे

niṣpatiṣyatyasaṅgena vālī sa priyasaṃyugaḥ| ripūṇāṃ dharṣitaṃ śrutvā marṣayanti na saṃyuge

जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः। स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः

jānantastu svakaṃ vīryaṃ strīsamakṣaṃ viśeṣataḥ| sa tu rāmavacaḥ śrutvā sugrīvo hemapiṅgalaḥ

ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम्। तत्र शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः

nanarda krūranādena vinirbhindannivāmbaram| tatra śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ

राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः। द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः। पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः

rājadoṣaparāmṛṣṭāḥ kulastriya ivākulāḥ| dravanti ca mṛgāḥ śīghraṃ bhagnā iva raṇe hayāḥ| patanti ca khagā bhūmau kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ

ततः स जीमूतकृतप्रणादो नादं ह्यमुञ्चत् त्वरया प्रतीतः। सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वाऽनिलचञ्चलोर्मिः

tataḥ sa jīmūtakṛtapraṇādo nādaṃ hyamuñcat tvarayā pratītaḥ| sūryātmajaḥ śauryavivṛddhatejāḥ saritpatirvā'nilacañcalormiḥ

अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः। शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः

atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ| śuśrāvāntaḥpuragato vālī bhrāturamarṣaṇaḥ

श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम्। मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापादितो महान्

śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam| madaścaikapade naṣṭaḥ krodhaścāpādito mahān

ततो रोषपरीताङ्गो वाली स कनकप्रभः। उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः

tato roṣaparītāṅgo vālī sa kanakaprabhaḥ| uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ

वाली दंष्ट्राकरालस्तु क्रोधाद् दीप्ताग्निलोचनः। भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः

vālī daṃṣṭrākarālastu krodhād dīptāgnilocanaḥ| bhātyutpatitapadmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ

शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः। वेगेन च पदन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम्

śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ| vegena ca padanyāsairdārayanniva medinīm

तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद् दर्शितसौहृदा। उवाच त्रस्तसम्भ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः

taṃ tu tārā pariṣvajya snehād darśitasauhṛdā| uvāca trastasambhrāntā hitodarkamidaṃ vacaḥ

साधु क्रोधमिमं वीर नदीवेगमिवागतम्। शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम्

sādhu krodhamimaṃ vīra nadīvegamivāgatam| śayanādutthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktāmiva srajam

काल्यमेतेन संग्रामं करिष्यसि च वानर। वीर ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते

kālyametena saṃgrāmaṃ kariṣyasi ca vānara| vīra te śatrubāhulyaṃ phalgutā vā na vidyate

सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते। श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यते

sahasā tava niṣkrāmo mama tāvanna rocate| śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryate

पूर्वमापतितः क्रोधात् स त्वामाह्वयते युधि। निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः

pūrvamāpatitaḥ krodhāt sa tvāmāhvayate yudhi| niṣpatya ca nirastaste hanyamāno diśo gataḥ

त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः। इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे

tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ| ihaitya punarāhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me

दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः। निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम्

darpaśca vyavasāyaśca yādṛśastasya nardataḥ| ninādasya ca saṃrambho naitadalpaṃ hi kāraṇam

नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम्। अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति

nāsahāyamahaṃ manye sugrīvaṃ tamihāgatam| avaṣṭabdhasahāyaśca yamāśrityaiṣa garjati

प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः। नापरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सख्यमेष्यति

prakṛtyā nipuṇaścaiva buddhimāṃścaiva vānaraḥ| nāparīkṣitavīryeṇa sugrīvaḥ sakhyameṣyati

पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः। अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्याम्यद्य हितं वचः

pūrvameva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ| aṅgadasya kumārasya vakṣyāmyadya hitaṃ vacaḥ

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं वनान्तमुपनिर्गतः। प्रवृत्तिस्तेन कथिता चारैरासीन्निवेदिता

aṅgadastu kumāro'yaṃ vanāntamupanirgataḥ| pravṛttistena kathitā cārairāsīnniveditā

अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ। इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ

ayodhyādhipateḥ putrau śūrau samaradurjayau| ikṣvākūṇāṃ kule jātau prathitau rāmalakṣmaṇau

सुग्रीवप्रियकामार्थं प्राप्तौ तत्र दुरासदौ। स ते भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्मणि

sugrīvapriyakāmārthaṃ prāptau tatra durāsadau| sa te bhrāturhi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarmaṇi

रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः। निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः

rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnirivotthitaḥ| nivāsavṛkṣaḥ sādhūnāmāpannānāṃ parā gatiḥ

आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम्। ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो निदेशे निरतः पितुः

ārtānāṃ saṃśrayaścaiva yaśasaścaikabhājanam| jñānavijñānasampanno nideśe nirataḥ pituḥ

धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान्। तत् क्षमो न विरोधस्ते सह तेन महात्मना

dhātūnāmiva śailendro guṇānāmākaro mahān| tat kṣamo na virodhaste saha tena mahātmanā

दुर्जयेनाप्रमेयेण रामेण रणकर्मसु। शूर वक्ष्यामि ते किंचिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम्

durjayenāprameyeṇa rāmeṇa raṇakarmasu| śūra vakṣyāmi te kiṃcinna cecchāmyabhyasūyitum

श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम्। यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय

śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam| yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhvabhiṣecaya

विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन् यवीयसा। अहं हि ते क्षमं मन्ये तेन रामेण सौहृदम्

vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājan yavīyasā| ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tena rāmeṇa sauhṛdam

सुग्रीवेण च सम्प्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः। लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः

sugrīveṇa ca samprītiṃ vairamutsṛjya dūrataḥ| lālanīyo hi te bhrātā yavīyāneṣa vānaraḥ

तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते। नहि तेन समं बन्धुं भुवि पश्यामि कंचन

tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhureva te| nahi tena samaṃ bandhuṃ bhuvi paśyāmi kaṃcana

दानमानादिसत्कारैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम्। वैरमेतत् समुत्सृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठतु

dānamānādisatkāraiḥ kuruṣva pratyanantaram| vairametat samutsṛjya tava pārśve sa tiṣṭhatu

सुग्रीवो विपुलग्रीवो महाबन्धुर्मतस्तव। भ्रातृसौहृदमालम्ब्य नान्या गतिरिहास्ति ते

sugrīvo vipulagrīvo mahābandhurmatastava| bhrātṛsauhṛdamālambya nānyā gatirihāsti te

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम्। याच्यमानः प्रियत्वेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे

yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām| yācyamānaḥ priyatvena sādhu vākyaṃ kuruṣva me

प्रसीद पथ्यं शृणु जल्पितं हि मे न रोषमेवानुविधातुमर्हसि। क्षमो हि ते कोशलराजसूनुना न विग्रहः शक्रसमानतेजसा

prasīda pathyaṃ śṛṇu jalpitaṃ hi me na roṣamevānuvidhātumarhasi| kṣamo hi te kośalarājasūnunā na vigrahaḥ śakrasamānatejasā

तदा हि तारा हितमेव वाक्यं तं वालिनं पथ्यमिदं बभाषे। न रोचते तद् वचनं हि तस्य कालाभिपन्नस्य विनाशकाले

tadā hi tārā hitameva vākyaṃ taṃ vālinaṃ pathyamidaṃ babhāṣe| na rocate tad vacanaṃ hi tasya kālābhipannasya vināśakāle

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम्। वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत्

tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām| vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt

गर्जतोऽस्य सुसंरब्धं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः। मर्षयिष्यामि केनापि कारणेन वरानने

garjato'sya susaṃrabdhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ| marṣayiṣyāmi kenāpi kāraṇena varānane

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम्। धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते

adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām| dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे। सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जितम्

soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge| sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjitam

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते। धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति

na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte| dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि। सौहृदं दर्शितं तावन्मयि भक्तिस्त्वया कृता

nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi| sauhṛdaṃ darśitaṃ tāvanmayi bhaktistvayā kṛtā

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम्। दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्वियोक्ष्यते

pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam| darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairviyokṣyate

अहं ह्याजिस्थितस्यास्य करिष्यामि यदीप्सितम्। वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति

ahaṃ hyājisthitasyāsya kariṣyāmi yadīpsitam| vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati

न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान्। कृतं तारे सहायत्वं दर्शितं सौहृदं मयि

na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān| kṛtaṃ tāre sahāyatvaṃ darśitaṃ sauhṛdaṃ mayi

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जनेन च। अलं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे

śāpitāsi mama prāṇairnivartasva janena ca| alaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी। चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम्

taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī| cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद् विजयैषिणी। अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता

tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravid vijayaiṣiṇī| antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम्। नगर्या निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन्

praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam| nagaryā niryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan

स निःश्वस्य महारोषो वाली परमवेगवान्। सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकांक्षया

sa niḥśvasya mahāroṣo vālī paramavegavān| sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṃkṣayā

स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम्। सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम्

sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam| susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam

तं स दृष्ट्वा महाबाहुः सुग्रीवं पर्यवस्थितम्। गाढं परिदधे वासो वाली परमकोपनः

taṃ sa dṛṣṭvā mahābāhuḥ sugrīvaṃ paryavasthitam| gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramakopanaḥ

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान्। सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः

sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān| sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ

श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः। सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम्

śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ| sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणकोविदम्। आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत्

taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇakovidam| āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt

एष मुष्टिर्महान् बद्धो गाढः सुनियताङ्गुलिः। मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति

eṣa muṣṭirmahān baddho gāḍhaḥ suniyatāṅguliḥ| mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत्। तव चैष हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि

evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt| tava caiṣa haran prāṇān muṣṭiḥ patatu mūrdhani

ताडितस्तेन तं क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः। अभवच्छोणितोद‍्गारी सापीड इव पर्वतः

tāḍitastena taṃ kruddhaḥ samabhikramya vegataḥ| abhavacchoṇitoda‍gārī sāpīḍa iva parvataḥ

सुग्रीवेण तु निःशङ्कं सालमुत्पाट्य तेजसा। गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः

sugrīveṇa tu niḥśaṅkaṃ sālamutpāṭya tejasā| gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ

स तु वृक्षेण निर्भग्नः सालताडनविह्वलः। गुरुभारभराक्रान्ता नौः ससार्थेव सागरे

sa tu vṛkṣeṇa nirbhagnaḥ sālatāḍanavihvalaḥ| gurubhārabharākrāntā nauḥ sasārtheva sāgare

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगितौ। प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे

tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamavegitau| pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare

परस्परममित्रघ्नौ छिद्रान्वेषणतत्परौ। ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः

parasparamamitraghnau chidrānveṣaṇatatparau| tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ

सूर्यपुत्रो महावीर्यः सुग्रीवः परिहीयत। वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः

sūryaputro mahāvīryaḥ sugrīvaḥ parihīyata| vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ

वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास राघवम्। वृक्षैः सशाखैः शिखरैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः

vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa rāghavam| vṛkṣaiḥ saśākhaiḥ śikharairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ

मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः। तयोर्युद्धमभूद‍्घोरं वृत्रवासवयोरिव

muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ| tayoryuddhamabhūda‍ghoraṃ vṛtravāsavayoriva

तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ। मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम्

tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau| meghāviva mahāśabdaistarjamānau parasparam

हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम्। प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः

hīyamānamathāpaśyat sugrīvaṃ vānareśvaram| prekṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavaḥ sa muhurmuhuḥ

ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम्। स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया

tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram| sa śaraṃ vīkṣate vīro vālino vadhakāṃkṣayā

ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम्। पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः

tato dhanuṣi saṃdhāya śaramāśīviṣopamam| pūrayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ

तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः। प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः

tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ| pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ

मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः। राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः

muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisaṃnibhaḥ| rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ

ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः। वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले

tatastena mahātejā vīryayuktaḥ kapīśvaraḥ| vegenābhihato vālī nipapāta mahītale

इन्द्रध्वज इवोद‍्धूतः पौर्णमास्यां महीतले। आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः। बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः

indradhvaja ivoda‍dhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale| āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ| bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī cārtasvaraḥ śanaiḥ

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम्। ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं सधूममग्निं मुखतो यथा हरः

narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ śarottamaṃ kāñcanarūpyabhūṣitam| sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः। विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः

athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ| vicetano vāsavasūnurāhave prabhraṃśitendradhvajavat kṣitiṃ gataḥ

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः। पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः

tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ| papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः। अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः

sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ| apatad devarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ

अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे। नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी

asmin nipatite bhūmau haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvare| naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata medinī

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः। न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ| na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता। दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा

śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā| dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः। संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ| saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः। त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते

tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ| tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्। रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम्

tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam| rāmabāṇāsanakṣiptamāvahat paramāṃ gatim

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम्

taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣamivānalam| yayātimiva puṇyānte devalokādiha cyutam

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्। महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्

ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam| mahendramiva durdharṣamupendramiva duḥsaham

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्। व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam| vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam

लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च। तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्

lakṣmaṇānucaro rāmo dadarśopasasarpa ca| taṃ tathā patitaṃ vīraṃ gatārciṣamivānalam

बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव। उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

bahumānya ca taṃ vīraṃ vīkṣamāṇaṃ śanairiva| upayātau mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्

taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam| abravīt paruṣaṃ vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam

स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः। अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्

sa bhūmāvalpatejo'surnihato naṣṭacetanaḥ| arthasaṃhitayā vācā garvitaṃ raṇagarvitam

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ| parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ| yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ

कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः। रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः

kulīnaḥ sattvasampannastejasvī caritavrataḥ| rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः। इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ| ityetat sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi

दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु

damaḥ śamaḥ kṣamā dharmo dhṛtiḥ satyaṃ parākramaḥ| pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyapakāriṣu

तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव। तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः

tān guṇān sampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava| tārayā pratiṣiddhaḥ san sugrīveṇa samāgataḥ

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद‍्धुमर्हसि। इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव

na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veda‍dhumarhasi| iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava

स त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्। जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्

sa tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam| jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्। नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam| nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam

विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्। न च त्वामवजानेऽहं कस्मात् तं हंस्यकिल्बिषम्

viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham| na ca tvāmavajāne'haṃ kasmāt taṃ haṃsyakilbiṣam

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्। मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram| māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः। लिङ्गमप्यस्ति ते राजन् दृश्यते धर्मसंहितम्

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ| liṅgamapyasti te rājan dṛśyate dharmasaṃhitam

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान् नष्टसंशयः। धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत्

kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ| dharmaliṅgapraticchannaḥ krūraṃ karma samācaret

त्वं राघवकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः। अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसे

tvaṃ rāghavakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ| abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvase

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु

sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau| pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyapakāriṣu

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशिनः। एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वर

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśinaḥ| eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvara

भूमिर्हिरण्यं रूपं च विग्रहे कारणानि च। तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा

bhūmirhiraṇyaṃ rūpaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca| tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि। राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः

nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi| rājavṛttirasaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः। राजवृत्तेषु संकीर्णः शरासनपरायणः

tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ| rājavṛtteṣu saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता। इन्द्रियैः कामवृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर

na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā| indriyaiḥ kāmavṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्। किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्

hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam| kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः। नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः

rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ| nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ

सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः। लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः

sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ| lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्। अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam| abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव। शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava| śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ

चर्म चास्थि च मे राम न स्पृशन्ति मनीषिणः। अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः

carma cāsthi ca me rāma na spṛśanti manīṣiṇaḥ| abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ

तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्। तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः

tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam| tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा। प्रमदा शीलसम्पूर्णा पत्येव च विधर्मणा

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā| pramadā śīlasampūrṇā patyeva ca vidharmaṇā

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः। कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ| kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना। त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना

chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā| tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā

अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्। वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिः सह समागतः

aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam| vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhiḥ saha samāgataḥ

उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमोऽयं प्रकाशितः। अपकारिषु ते राम नैवं पश्यामि विक्रमम्

udāsīneṣu yo'smāsu vikramo'yaṃ prakāśitaḥ| apakāriṣu te rāma naivaṃ paśyāmi vikramam

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज। अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया

dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja| adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः। प्रसुप्तः पन्नगेनैव नरः पापवशं गतः

tvayādṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ| prasuptaḥ pannagenaiva naraḥ pāpavaśaṃ gataḥ

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया। मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः। मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान् भवेः

sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā| māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ| maithilīmahamekāhnā tava cānītavān bhaveḥ

राक्षसं च दुरात्मानं तव भार्यापहारिणम्। कण्ठे बद्‍ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे

rākṣasaṃ ca durātmānaṃ tava bhāryāpahāriṇam| kaṇṭhe bad‍dhvā pradadyāṃ te'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्। आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm| ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva

युक्तं यत्प्राप्नुयाद् राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि। अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे

yuktaṃ yatprāpnuyād rājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi| ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe

काममेवंविधो लोकः कालेन विनियुज्यते। क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्

kāmamevaṃvidho lokaḥ kālena viniyujyate| kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद् व्यथितो महात्मा। समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभौ वानरराजसूनुः

ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātād vyathito mahātmā| samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhau vānararājasūnuḥ

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा

ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam| paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्। उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्

taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam| uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam

धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्। अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत्

dharmārthaguṇasampannaṃ harīśvaramanuttamam| adhikṣiptastadā rāmaḥ paścād vālinamabravīt

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्। अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam| avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase

अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान्। सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि

apṛṣṭvā buddhisampannān vṛddhānācāryasammatān| saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktumihecchasi

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना। मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि

ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā| mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugraheṣvapi

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः

tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavānṛjuḥ| dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्। विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्

nayaśca vinayaścobhau yasmin satyaṃ ca susthitam| vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः। चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः

tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivāḥ| carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ

तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले। पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम्

tasmin nṛpatiśārdūle bharate dharmavatsale| pālayatyakhilāṃ pṛthvīṃ kaścared dharmavipriyam

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः। भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि

te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ| bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi

त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः। कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि

tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmaśca karmaṇā ca vigarhitaḥ| kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani

ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति। त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः

jyeṣṭho bhrātā pitā vāpi yaśca vidyāṃ prayacchati| trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः। पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्

yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ| putravatte trayaścintyā dharmaścaivātra kāraṇam

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम। हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्

sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṅgama| hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः। जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्

capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ| jātyandha iva jātyandhairmantrayan prekṣase nu kim

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते। नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि

ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te| nahi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitumarhasi

तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः। भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

tadetat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ| bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्

asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ| rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt

तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर। भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः

tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara| bhrātṛbhāryābhimarśe'smin daṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ

नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः। दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप

nahi lokaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ| daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa

न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद‍्गतः। औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः

na ca te marṣaye pāpaṃ kṣatriyo'haṃ kuloda‍gataḥ| aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ

प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः। भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः

pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ| bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ

त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्। गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्

tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum| gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan

भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः। वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर। त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः

bharataḥ kāmayuktānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ| vayaṃ tu bharatādeśāvadhiṃ kṛtvā harīśvara| tvadvidhān bhinnamaryādān nigrahītuṃ vyavasthitāḥ

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे

sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā| dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyaskaraḥ sa me

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्

pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau| pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः। शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम्

tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃśritaiḥ| śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavānanumanyatām

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः। वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता

sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ| vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā

शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया

śakyaṃ tvayāpi tatkāryaṃ dharmamevānuvartatā| śrūyate manunā gītau ślokau cāritravatsalau| gṛhītau dharmakuśalaistathā taccaritaṃ mayā

राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhirdhṛtadaṇḍāśca kṛtvā pāpāni mānavāḥ| nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā

शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते। राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्

śāsanād vāpi mokṣād vā stenaḥ pāpāt pramucyate| rājā tvaśāsan pāpasya tadavāpnoti kilbiṣam

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्। श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया

āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam| śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः। प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः

anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ| prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः। वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः

tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ| vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ

शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव। तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि

śṛṇu cāpyaparaṃ bhūyaḥ kāraṇaṃ haripuṃgava| tacchrutvā hi mahad vīra na manyuṃ kartumarhasi

न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव। वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः

na me tatra manastāpo na manyurharipuṃgava| vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ

प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान्। प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान्

praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūn mṛgān| pradhāvitān vā vitrastān visrabdhānativiṣṭhitān

प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम्। विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते

pramattānapramattān vā narā māṃsāśino bhṛśam| vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः। तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर। अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि

yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ| tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara| ayudhyan pratiyudhyan vā yasmācchākhāmṛgo hyasi

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च। राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः

durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca| rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ

तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्। देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले

tān na hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet| devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः। विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्

tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ| vidūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्। न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः

evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam| na doṣaṃ rāghave dadhyau dharme'dhigataniścayaḥ

प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः। यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः

pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalirvānareśvaraḥ| yat tvamāttha naraśreṣṭha tat tathaiva na saṃśayaḥ

प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्। यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम्

prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt| yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyamapriyam

तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव। त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः। कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया

tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava| tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ| kāryakāraṇasiddhau ca prasannā buddhiravyayā

मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्। धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय

māmapyavagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam| dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः। उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः

bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ| uvāca rāmaṃ samprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ

न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्। यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम्

na cātmānamahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān| yathā putraṃ guṇajyeṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः। तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति

sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ| taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati

बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः। तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः

bālaścākṛtabuddhiśca ekaputraśca me priyaḥ| tāreyo rāma bhavatā rakṣaṇīyo mahābalaḥ

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्। त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः

sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām| tvaṃ hi goptā ca śāstā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या। सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि

yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā| sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ cintayitumarhasi

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्। सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि

maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm| sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātumarhasi

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्। त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना

tvayā hyanugṛhītena śakyaṃ rājyamupāsitum| tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā

शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्। त्वत्तोऽहं वधमाकांक्षन् वार्यमाणोऽपि तारया

śakyaṃ divaṃ cārjayituṃ vasudhāṃ cāpi śāsitum| tvatto'haṃ vadhamākāṃkṣan vāryamāṇo'pi tārayā

सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः। इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः

sugrīveṇa saha bhrātrā dvandvayuddhamupāgataḥ| ityuktvā vānaro rāmaṃ virarāma harīśvaraḥ

स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्। साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया

sa tamāśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam| sādhusammatayā vācā dharmatattvārthayuktayā

न संतापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम। न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम। वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः

na saṃtāpastvayā kārya etadarthaṃ plavaṅgama| na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama| vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ

दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते। कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः

daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate| kāryakāraṇasiddhārthāvubhau tau nāvasīdataḥ

तद् भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकल्मषः। गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना

tad bhavān daṇḍasaṃyogādasmād vigatakalmaṣaḥ| gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ daṇḍadiṣṭena vartmanā

त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम्। त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम्

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca bhayaṃ ca hṛdaye sthitam| tvayā vidhānaṃ haryagrya na śakyamativartitum

यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर। तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः

yathā tvayyaṅgado nityaṃ vartate vānareśvara| tathā varteta sugrīve mayi cāpi na saṃśayaḥ

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः समाहितं धर्मपथानुवर्तितम्। निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः

sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ samāhitaṃ dharmapathānuvartitam| niśamya rāmasya raṇāvamardino vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ

शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो। इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर

śarābhitaptena vicetasā mayā prabhāṣitastvaṃ yadajānatā vibho| idaṃ mahendropamabhīmavikrama prasāditastvaṃ kṣama me nareśvara

स वानरमहाराजः शयानः शरपीडितः। प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत

sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śarapīḍitaḥ| pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata

अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम्। रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः

aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam| rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ

तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे। हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम्

taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge| hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam

सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम्। निष्पपात भृशं तस्मादुद्विग्ना गिरिकन्दरात्

sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam| niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādudvignā girikandarāt

ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः। ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः

ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ| te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ

सा ददर्श ततस्त्रस्तान् हरीनापततो द्रुतम्। यूथादेव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान्

sā dadarśa tatastrastān harīnāpatato drutam| yūthādeva paribhraṣṭān mṛgān nihatayūthapān

तानुवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती। रामवित्रासितान् सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः

tānuvāca samāsādya duḥkhitān duḥkhitā satī| rāmavitrāsitān sarvānanubaddhāniveṣubhiḥ

वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः। तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः

vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ| taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmād dravata durgatāḥ

राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्रात्रा क्रूरेण पातितः। रामेण प्रहितैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः

rājyahetoḥ sa ced bhrātā bhrātrā krūreṇa pātitaḥ| rāmeṇa prahitairdūrānmārgaṇairdūrapātibhiḥ

कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः। प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्

kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ| prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām

जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्। अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम्

jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam| antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam

क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः। वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः

kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāśca tathā śilāḥ| vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ

अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम्। अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे

abhibhūtamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ vānaraṃ balam| asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe

रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्। पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः

rakṣyatāṃ nagarī śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām| padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ

अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने। आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः

athavārucitaṃ sthānamiha te rucirānane| āviśanti ca durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ

अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः। लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम्

abhāryāḥ sahabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ| lubdhebhyo vipralabdhebhyastebhyo naḥ sumahadbhayam

अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना। आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी

alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā| ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī

पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना। कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति

putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenāpi kimātmanā| kapisiṃhe mahābhāge tasmin bhartari naśyati

पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः। योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः

pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ| yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ

एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता। शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती

evamuktvā pradudrāva rudatī śokamūrcchitā| śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī

सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि। हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्

sā vrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi| hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām

क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्। महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्

kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam| mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam

शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्। नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्। शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम्

śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam| nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam| śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājamivāhatam

अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्। नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा

arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam| nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā

अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्। रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम्

avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam| rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaiva tathānujam

तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे। समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह

tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe| samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha

सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी। रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः

supteva punarutthāya āryaputreti vādinī| ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ

तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव। विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्

tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva| viṣādamagamat kaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam

रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्। दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना

rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam| dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā

सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी। इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्

sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī| iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam