Brahma Sutras · Chapter 2
Avirodha Adhyaya
अविरोधाध्यायः
Non-contradiction — answering objections from rival schools.
159 verses
स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: स्मृत्यधिकरणम्
इतरेषां चानुपलब्धेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: स्मृत्यधिकरणम्
एतेन योगः प्रत्युक्तः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: स्मृत्यधिकरणम्
न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नविलक्षणत्वाधिकरणम्
दृश्यते तु
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नविलक्षणत्वाधिकरणम्
अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अभिमान्यधिकरणम्
दृश्यते च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अभिमान्यधिकरणम्
असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
न तु दृष्टान्तभावात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
स्वपक्षदोषाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: भोक्त्राधिकरणम्
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
भावे चोपलब्देः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
सत्वाच्चावरस्य
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
युक्तेः शब्दान्तराच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
पटवच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
यथा प्राणादिः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आरम्भणाधिकरणम्
इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
अधिकं तु भेदनिर्देशात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
देवादिवदपि लोके
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इतरव्यपदेशाधिकरणम्
श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: शब्दमूलत्वाधिकरणम्
आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: शब्दमूलत्वाधिकरणम्
स्वपक्षदोषाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: शब्दमूलत्वाधिकरणम्
सर्वोपेता च तद्दर्शनात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: शब्दमूलत्वाधिकरणम्
विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: शब्दमूलत्वाधिकरणम्
न प्रयोजनवत्त्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नप्रयोजनाधिकरणम्
लोकवत्तुलीलाकैवल्यम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नप्रयोजनाधिकरणम्
वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्
सर्वधर्मोपपत्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम्
रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: रचनानुपपत्त्यधिकरणम्
प्रवृत्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: रचनानुपपत्त्यधिकरणम्
पयोऽम्बुवच्चेत् तत्रापि
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: रचनानुपपत्त्यधिकरणम्
व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: रचनानुपपत्त्यधिकरणम्
अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अन्यत्रभावाधिकरणम्
अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अभ्युपगमाधिकरणम्
पुरुषाश्मवदिति चेत् तथाऽपि
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पुरुषाश्माधिकरणम्
अङ्गीत्वानुपपतेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पुरुषाश्माधिकरणम्
अन्यथाऽनुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अन्यथानुमित्यधिकरणम्
विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अन्यथानुमित्यधिकरणम्
महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
नित्यमेव च भावात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
रूपादिमत्त्वाच्चविपर्ययो दर्शनात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
उभयथा च दोषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वैशेषिकाधिकरणम्
समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
इतरेतरप्रत्ययात्वादिति चेन्न उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
प्रतिसङ्ख्याऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधप्राप्तिरविच्छेदात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
उभयथा च दोषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
आकाशे चाविशेषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
अनुस्मृतेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: समुदायाधिकरणम्
नासतोऽदृष्टत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
नाभाव उपलब्धेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असदधिकरणम्
न भावोऽनुपलब्धेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अनुपलब्द्यधिकरणम्
क्षणिकत्वाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अनुपलब्द्यधिकरणम्
सर्वथाऽनुपपत्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अनुपलब्द्यधिकरणम्
नैकस्मिन्नसम्भवात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नैकस्मिन्नधिकरणम्
एवञ्चात्माकार्त्स्न्यम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नैकस्मिन्नधिकरणम्
न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नैकस्मिन्नधिकरणम्
अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: नैकस्मिन्नधिकरणम्
पत्युरसामञ्जस्यात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पत्युरधिकरणम्
सम्बन्धानुपपत्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पत्युरधिकरणम्
अधिष्ठानानुपपत्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पत्युरधिकरणम्
करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पत्युरधिकरणम्
अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पत्युरधिकरणम्
उत्पत्यसम्भवात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्
न च कर्तुः करणम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्
विप्रतिषेधाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्
न वियदश्रुतेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
अस्तितु
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
गौण्यसम्भवात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
शब्दाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वियदधिकरणम्
एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मातरिश्वाधिकरणम्
असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: असम्भवाधिकरणम्
तेजोऽतस्तथा ह्याह
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: तेजोऽधिकरणम्
आपः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अबधिकरणम्
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पृथिव्यधिकरणम्
तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: तदभिध्यानाधिकरणम्
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: विपर्ययाधिकरणम्
अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अन्तराधिकरणम्
चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अन्तराधिकरणम्
नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: आत्माधिकरणम्
ज्ञोऽत एव
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: ज्ञाधिकरणम्
युक्तेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: ज्ञाधिकरणम्
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
स्वात्मना चोत्तरयोः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
स्वशब्दोन्मानाभ्यां च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
अविरोधश्चन्दनवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
गुणाद्वाऽऽलोकवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: उत्क्रान्त्यधिकरणम्
व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: व्यतिरेकाधिकरणम्
पृथगुपदेशात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पृथगुपदेशाधिकरणम्
तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पृथगुपदेशाधिकरणम्
यावदात्माभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: यावदधिकरणम्
पुंस्त्वादिवत्त्वस्यसतोऽभिव्यक्तियोगात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पुंस्त्वाधिकरणम्
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पुंस्त्वाधिकरणम्
कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
विहारोपदेशात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
उपादानात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
उपलब्धिवदनियमः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
शक्तिविपर्ययात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
समाध्यभावाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
यथा च तक्षोभयथा
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
परात् तु तच्छ्रुतेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
कृतप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: कर्तृत्वाधिकरणम्
अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
मन्त्रवर्णात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
अपि स्मर्यते
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
प्रकाशादिवन्नैवं परः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
स्मरन्ति च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
असन्ततेश्चाव्यतिकरः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
आभास एव च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अंशाधिकरणम्
अदृष्टनियमात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अदृष्टाधिकरणम्
अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अदृष्टाधिकरणम्
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अदृष्टाधिकरणम्
तथा प्राणाः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: प्राणाधिकरणम्
गौण्यसम्भवात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: प्राणाधिकरणम्
प्रतिज्ञानुपरोधाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: प्राणाधिकरणम्
तत् प्राक्ष्रुतेश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मनोधिकरणम्
तत्पूर्वकत्वाद्वाचः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: वागधिकरणम्
सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: सप्तगत्यधिकरणम्
हस्तादयस्तुस्थितेऽतो नैवम्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: सप्तगत्यधिकरणम्
अणवश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: अण्व(णुत्वा)धिकरणम्
श्रेष्ठश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मुख्यप्राणाधिकरणम्
न वायुक्रिये पृथुगुपदेशात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मुख्यप्राणाधिकरणम्
चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: चक्षुराद्यधिकरणम्
अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: चक्षुराद्यधिकरणम्
पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: पञ्चवृत्त्यधिकरणम्
अणुश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: प्राणाणुत्वाधिकरणम्
ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: ज्योतिराद्यधिकरणम्
प्राणवता शब्दात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: ज्योतिराद्यधिकरणम्
तस्य च नित्यत्वात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: ज्योतिराद्यधिकरणम्
त इन्द्रियाण् तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इन्द्रियाधिकरणम्
भेदश्रुतेः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इन्द्रियाधिकरणम्
वैलक्षण्याच्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: इन्द्रियाधिकरणम्
सङ्ज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तुत्रि वृत्कुर्वत उपदेशात्
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: सङ्ज्ञाधिकरणम्
मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मांसा(ध्य)धिकरणम्
वैशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वादः
Meaning (English) — Adhikarana
Adhikarana: मांसा(ध्य)धिकरणम्