Vivekachudamani

sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam . govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham

sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam . govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् । आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam | ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate

शतकोटिजन्मसु कृतैः दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् । मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः

śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam | manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ

लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं कथञ्चिन् तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् । यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात्

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ kathañcin tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam | yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt

आत्महा स्वं इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति । दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम्

ātmahā svaṃ itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati | durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam

वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् पठन्तु कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः । आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्ति- विना विमुक्तिः न र्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि

vadantu śāstrāṇi yajantu devān paṭhantu kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ | ātmaikyabodhena vināpi mukti- vinā vimuktiḥ na rna sidhyati brahmaśatāntare'pi

अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः । ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ | bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान् सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् । सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा

ato vimuktyai prayateta vidvān sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san | santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ tenopadiṣṭārthasamāhitātmā

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ । योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau | yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā

सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये । यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye | yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये । वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye | vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा । भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā | bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī

भ्रान्त्यो अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः । न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा

bhrāntyo arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ | na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः । उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ | upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ

सन्त्यस्यां अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥ समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम्

santyasyāṃ ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ || samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः । अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ | adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः । मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ | mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः । येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ | yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् । शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम्

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate | ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram | śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः । सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ | so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ

तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः । जुगुप्सा या देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | jugupsā yā dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni

भोग्यवस्तुनि विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः । स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते

bhogyavastuni virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ | svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate

विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके । उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः । बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake | ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ | bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam | cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् । सत्यबुद्ध्यावधारणा सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | satyabuddhyāvadhāraṇā sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate

सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा । सम्यगास्थापनं तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम्

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | samyagāsthāpanaṃ tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam

अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् । स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān | svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम्

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā | prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate | tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ | marau salilavattatra śamāderbhānamātratā

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी । स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī | svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः । उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम्

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ | uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ | upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam

श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः । ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः । अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम्

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ | brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ | ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः । प्रह्वः प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | prahvaḥ prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ । मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या

svāminnamaste natalokabandho kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau | māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः । भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यद्यदहं न जाने

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ | bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne

अन्यं शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः । तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जना- नहेतुनान्यानपि तारयन्तः

anyaṃ śāntā mahānto nivasanti santo vasantavallokahitaṃ carantaḥ | tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā- nahetunānyānapi tārayantaḥ

अयं स्वभावः स्वत एव यत्पर- श्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् । सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कश- प्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara- śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām | sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa- prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतै- सुशीतैः सितैः र्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय । सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- suśītaiḥ sitaiḥ ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya | santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः । जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ | jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam | nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā

विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे । प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात्

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe | praśāntacittāya śamānvitāya tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः । येनैव याता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ | yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः । तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ | tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam | tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः । यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात्

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ | yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः । तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम्

ajñānayogātparamātmanastava hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ | tayorvivekoditabodhavahniḥ ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam

शिष्य उवाच । कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया । यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात्

śiṣya uvāca | kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā | yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt

को नाम बन्धः कथमेष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः । कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम्

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ | ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayorvivekaḥ kathametaducyatām

श्रीगुरुवाच । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया । पावितं यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि

śrīguruvāca | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | pāvitaṃ yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः । बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ | bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते । क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित्

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate | kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा । आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā | ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन । चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम्

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena | candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva jñātavyamanyairavagamyate kim

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् । कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum | kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi

न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया । ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā | brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् । प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam | prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् । वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam | vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला । विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā | vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् । अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam | ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ

तत्त्वज्ञात्तत्त्व अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना । किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः

tattvajñāttattva ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā | kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः । विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ | vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः । ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम्

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ | brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām

बाह्यशब्दैः अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् । राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति

bāhyaśabdaiḥ akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam | rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं परिशिलापाकर्षणं निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति । तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ pariśilāpākarṣaṇaṃ nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati | tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये । स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye | svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ

रोगादेरिव यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः । सम्मतः सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः

rogāderiva yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | sammataḥ sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ

शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते । तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate | tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु । ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम्

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate vairāgyamatyantamanityavastuṣu | tataḥ śamaścāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्व- ध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः । ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान् इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva- dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ | tato'vikalpaṃ parametya vidvān ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् । तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam | taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्म- त्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् । पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत्

majjāsthimedaḥpalaraktacarma- tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam | pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ aṅgairupāṅgairupayuktametat

अहम्ममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः । नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ | nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः । मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ | mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन । आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā rāgorupāśena sudurdamena | āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ svakarmadūtena javena nītāḥ

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः । कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन- भृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम्

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ | kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna- bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि । विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम्

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi | viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् । स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt | sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् । आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात्

āpātavairāgyavato mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān | āśāgraho majjayate'ntarāle nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः । स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ | sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ

विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः विषयमार्गे गच्छतो प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि । प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येष सिद्धः हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ viṣayamārge gacchato pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा । पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जव- प्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात्

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā | pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava- praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् । देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam | dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe yaḥ sajjate sa svamanena hanti

शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति । दिदृक्षते ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | didṛkṣate grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati

स इच्छति मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु । मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति

sa icchati moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu | moho vinirjito yena sa muktipadamarhati

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु । यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम्

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu | yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् । पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam | pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा । समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः । अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā | samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ | avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् । करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ srakcandanastryādivicitrarūpām | karoti jīvaḥ svayametadātmanā tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare

सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः । विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ | viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ

स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः । वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ | varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् । वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः उपस्थं कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt | vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ upasthaṃ karmendriyāṇi pravaṇena karmasu

प्रवणानि निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः । मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः

pravaṇāni nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ | manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ

अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः । स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम्

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ | svārthānusandhānaguṇena cittam

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः । स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत्

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ | svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat

विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च । बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः

vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva vāgādi pañca śravaṇādi pañca prāṇādi pañcābhramukhāni pañca | buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् । सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam | savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र । स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत् कालीननानाविधवासनाभिः

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra | svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ

कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा । स्वयञ्ज्योतिरयं धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः । कर्मलेपैः यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | svayañjyotirayaṃ dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः । वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम्

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ | vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः । बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ | bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षु- त्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः । प्रस्पन्दनाद्य् प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः तज्ज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu- tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | praspandanādy prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ tajjñāḥ prāṇasya dharmāvaśanāpipāse

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि । अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi | ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् । सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam | sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute

योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये । सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः

yogenāvasthātritayamśnute viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye | sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः । स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः । तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ | svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ | tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते । श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate | śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा । कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ anādyavidyā triguṇātmikā parā | kāryānumeyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो । साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो अनङ्गाप्युभयात्मिका महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा

sannāpyasannāpyubhayātmikā no bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no | sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no anaṅgāpyubhayātmikā mahādbhutā'nirvacanīyarūpā

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा । रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā sarpabhramo rajjuvivekato yathā | rajastamaḥsattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी । रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ

कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया लोभदम्भाभ्यसूया अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः । धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्ति- र्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā lobhadambhābhyasūyā ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ | dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti- ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ

यस्मादेतत्तद्रजो एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा । शक्तिर्यया सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः

yasmādetattadrajo eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ

प्रसरस्य प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्- सूक्ष्मार्थदृग् व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् । भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः

prasarasya prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- sūkṣmārthadṛg vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam | bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ

अभावना वा विपरीतभावनाऽ- विपरीतभावना सम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः । संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम्

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- viparītabhāvanā sambhāvanā vipratipattirasyāḥ | saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्रा- प्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः । एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित् निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति

ajñānamālasyajaḍatvanidrā- pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ | etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते । यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम्

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate | yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः । श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ | śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca daivī ca sampattirasannivṛttiḥ

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः । तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ | tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛcchati

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः । सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः

avyaktametattriguṇairniruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ | suṣuptiretasya vibhaktyavasthā pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः । सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः सुषुप्तिरत्रास्य किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitireva buddheḥ | suṣuptiretasya kila pratītiḥ suṣuptiratrāsya kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः । व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ | vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā

माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् । असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम्

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam | asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः । यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ | yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ | avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम्

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu | buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन । किञ्चन यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम्

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | kiñcana yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन । आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम्

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana | ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam

यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः । विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ | viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः । वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ | vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः । सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ | sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः । उरुप्रकाशः आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन्

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | uruprakāśaḥ ākāśa uccai ravivatprakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan

ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् । अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām | ayo'gnivattānanuvartamāno na ceṣṭate no vikaroti kiñcana

न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः । विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मि- न्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम्

na jāyate no mriyate na vardhate na kṣīyate no vikaroti nityaḥ | vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi- nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्था- स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ | vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā- svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्म- न्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् । जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma- nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt | janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः । येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत्

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ | yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा । ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā | tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् । समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम्

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam | samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkabimbam

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान् अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति । ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः बन्धकगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati | tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ bandhakaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया । नानावस्थाः अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | nānāvasthāḥ apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ

भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा । आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम्

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā | ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam

कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् । अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān | aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ

एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः । याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम्

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ | yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः । अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ | agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः । जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःख- प्रवाहपातं जनयत्यमुष्य

ajñānamūlo'yamanātmabandho naisargiko'nādirananta īritaḥ | janmāpyayavyādhijarādiduḥkha- pravāhapātaṃ janayatyamuṣya

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः । विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना

nāstrairna śastrairanilena vahninā chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ | vivekavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādena śitena mañjunā

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य । विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya | viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति । निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम्

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti | nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham

तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् । तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham | tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः । नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ | nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा । तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम्

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā | tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam

मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात् प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् । विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam | vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोश- कोशो श्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः । ह्यन्नेन त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशि- र्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- kośo ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | hyannena tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi- rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ

पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति जनेरपिमृतेरथ जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः । नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti janerapimṛteratha jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ | naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् । तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt | tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः । सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ | sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः । कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ | kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ

त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशा- वहम्मतिं मूढजनः करोति । विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थभूतम्

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā- vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti | vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः । विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ | vivekavijñānavato mahātmano brahmāhamityeva matiḥ sadātmani

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau | sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् । तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता- प्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti yāvat | tāvanna tasyāsti vimuktivārtā- pyastveṣa vedāntanayāntadarśī

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे । यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचि- ज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु

chāyāśarīre pratibimbagātre yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge | yathātmabuddhistava nāsti kāci- jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu

देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् । यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात् त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam | yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt tyakte tu citte na punarbhavāśā

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥ येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ || yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ pravartate'sau sakalakriyāsu

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो नैवात्मायं गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः । यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro naivātmāyaṃ gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ | yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात् कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः । संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयां- स्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ | saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃ- statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ

अनुपूर्य पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया । जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम्

anupūrya pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ pracīyamāno viṣayājyadhārayā | jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ manomayāgnirdahati prapañcam

मनोमयोऽग्निर्दहति न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः । तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते

manomayo'gnirdahati na hyastyavidyā manaso'tiriktā mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ | tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम्

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam | tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः । अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति

suṣuptikāle manasi pralīne naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ | ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ saṃsāra etasya na vastuto'sti

वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते । वायुना नीयते मेघः पुनस्तेनैव लीयते मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन । वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद् एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात्

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena | vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने । बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम्

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne | bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam

विवेकवैराग्यगुणातिरेका- च्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै । भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षो- स्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे

vivekavairāgyaguṇātirekā- cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai | bhavatyato buddhimato mumukṣo- stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु । चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu | caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ

मनः प्रसूते विषयानशेषान् स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः । शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम्

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ | śarīravarṇāśramajātibhedān guṇakriyāhetuphalāni nityam

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य । अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya | ahammameti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः अध्यासयोगात् अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः । रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत्

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ adhyāsayogāt adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ | rajastamodoṣavato'vivekino janmādiduḥkhasya nidānametat

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम्

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ | yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा । विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā | viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म । सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ nirmūlya sannyasya ca sarvakarma | sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् । दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः

manomayo nāpi bhavetparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt | duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः । विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम्

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ | vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः । ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम्

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ | jñānakriyāvānahamityajasraṃ dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा । करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः कर्माण्यनु पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā | karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ karmāṇyanu puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रज- न्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः । अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्- स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja- nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ | asyaiva vijñānamayasya jāgrat- svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्म- गुणाभिमानः सततं ममेति । विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः । अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma- guṇābhimānaḥ satataṃ mameti | vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ | ato bhavatyeṣa upādhirasya yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः । स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | sphuratsvayañjyotiḥ kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः । सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ | sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva

उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः । ऽप्युपाधि अयोविकारानविकारिवह्निवत् सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात्

upādhisambandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | 'pyupādhi ayovikārānavikārivahnivat sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt

शिष्य उवाच । भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः । तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते

śiṣya uvāca | bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ | tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः । न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ | na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada

श्रीगुरुरुवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु । प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना

śrīgururuvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu | prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः । न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत्

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ | na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः । भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात्

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ | bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् । रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत्

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt | rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat

सर्पोऽस्ति अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते । उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि

sarpo'sti anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate | utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति । अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम्

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati | anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः । यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ | yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani

जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः । ततोऽन्यत्तु सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | tato'nyattu sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ

सम्बन्धः स्वात्मनो विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम्

sambandhaḥ svātmano vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā | brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति । ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati | tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ

प्रत्यगात्मासदात्मनोः जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् । पङ्कवदस्पष्टं यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः

pratyagātmāsadātmanoḥ jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | paṅkavadaspaṣṭaṃ yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ

असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः । ततो निरासः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītiretasya bhavetpratīcaḥ | tato nirāsaḥ karaṇīya eva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ

असदात्मनः अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः । दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते

asadātmanaḥ ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk | vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ | dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः । पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ | puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā

भूत्वा नन्दति आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा । स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना

bhūtvā nandati ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā | svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā

नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् । कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात्

naivāyamānandamayaḥ parātmā sopādhikatvātprakṛtervikārāt | kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः । युक्तितः कृते तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | yuktitaḥ kṛte tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate

तन्निषेधावधिः योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः । अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः । सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता

tanniṣedhāvadhiḥ yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ | avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ | sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā

शिष्य उवाच । मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु । सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो । विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता

śiṣya uvāca | mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu | sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro | vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā

स्वात्मनात्र विपश्चिता श्रीगुरुरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे । अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु

svātmanātra vipaścitā śrīgururuvāca | satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe | ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu

ऽयमप्यथ सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते । तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया

'yamapyatha sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate | tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते । कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate | kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate

नोपपद्यते असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते । अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः

nopapadyate asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate | ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा । स्फुरन्नेकधा नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् भाजिन नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | sphurannekadhā nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān bhājina nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्ब- मालोक्य मूढो रविमेव मन्यते । तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते

ghaṭodake bimbitamarkabimba- mālokya mūḍho ravimeva manyate | tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः । दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः तटस्थितः तत्त्रि स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | divi vīkṣyate'rkaḥ taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ taṭasthitaḥ tattri svayamprakāśo viduṣā yathā tathā

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं चित्प्रतिबिम्बमेतं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् । द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम्

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ citpratibimbametaṃ visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām | draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः । विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत् पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ | vijñāya samyaṅnijarūpametat pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ

विशोक आनन्दघनो विपश्चित् स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् । नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः

viśoka ānandaghano vipaścit svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit | nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् । येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam | yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ

सम्पद्यते बुधः ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः । विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः

sampadyate budhaḥ brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ | vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् । नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham | nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् । न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम्

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt | na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām

परतत्त्वबोधसुदशायाम् यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् । तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम्

paratattvabodhasudaśāyām yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt | tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् । न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt | na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते । अतो घटः कल्पित एव मोहा- न्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम्

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate | ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā- nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं सदैव तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति । सन्मात्रमेतन्न अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ sadaiva tanmātrametanna tato'nyadasti | sanmātrametanna astīti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpaḥ

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा । तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā | tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता । असत्यवादित्वमपीशितुः स्या- न्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम्

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano' nantattvahānirnigamāpramāṇatā | asatyavāditvamapīśituḥ syā- nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत्

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ | na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat

व्यचीकथत् यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् । यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा

vyacīkathat yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām | yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् । गुणाहिवत् आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ- धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat āropitasyāsti kimarthavattā'- dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa

भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः । इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते सदेव त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम्

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ | idantayā brahma sadaiva rūpyate sadeva tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् । प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम्

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam | praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् । नित्यं ध्रुवं अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | nityaṃ dhruvaṃ arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् । केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam | kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् । अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram | aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ

पूर्णं महन्महः तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् । शोधितयोर्यदित्थम् श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग् एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४१ एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः । खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः

pūrṇaṃ mahanmahaḥ tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | śodhitayoryadittham śrutyā tayostattvamasīti samyag ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241 ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ | khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः । ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम्

tayorvirodho'yamupādhikalpito na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ | īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam

पञ्चकोशाः एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ्निरासे न परो न जीवः । राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्- स्तयोरपोहे न भटो न राजा

pañcakośāḥ etāvupādhī parajīvayostayoḥ samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ | rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak- stayorapohe na bhaṭo na rājā

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् । श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधा- प्रमाणानुगृहीतयुक्त्या त्तयोर्निरासः करणीय एव

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam | śrutipramāṇānugṛhītabodhā- pramāṇānugṛhītayuktyā ttayornirāsaḥ karaṇīya eva

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च । रज्जौ इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | rajjau itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये । नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम्

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye | nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam

भयार्थैकतयैव स देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते । यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा

bhayārthaikatayaiva sa devadatto'yamitīha caikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate | yathā tathā tattvamasītivākye viruddhadharmānubhayatra hitvā

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः अखण्डभावः परिचीयते बुधैः । एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ | evaṃ mahāvākyaśatena kathyate brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् । अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् । ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम्

asthūlamityetadasannirasya siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam | ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam | brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं मृन्मात्रमेवाभितः तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् । यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ mṛnmātramevābhitaḥ tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam | yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः । यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ | yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके यद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् । स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke yadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् । देशकालविषयातिवर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

jātinītikulagotradūragaṃ nāmarūpaguṇadoṣavarjitam | deśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः । शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ | śuddhacidghanamanādi vastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्- भावितं न करणैर्विभावितम् । बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् भूति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd- bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam | buddhyavedyamanavadyamasti yad bhūti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् । निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् निरुपमानमृद्धिमत् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam | niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad nirupamānamṛddhimat brahma tattvamasi bhāvayātmani

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षय- व्याधिनाशनविहीनमव्ययम् । विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं वनघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya- vyādhināśanavihīnamavyayam | viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ vanaghātakāraṇaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् । नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniścalam | nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरास्यकारणम् । सकारणम् कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ekameva sadanekakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | sakāraṇam kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् । नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param | nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमा- न्नामरूपगुणविक्रियात्मना । हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yadvibhāti sadanekadhā bhramā- nnāmarūpaguṇavikriyātmanā | hemavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् । सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagekarasamātmalakṣaṇam | satyacitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया । भावय प्रथित संशयादिरहितं कराम्बुवत् तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति

uktamarthamimamātmani svayaṃ bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | bhāvaya prathita saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tena tattvanigamo bhaviṣyati

सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं स्वं बोधमात्रं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये । तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो तदात्मनैवात्मनि विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम्

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ svaṃ bodhamātraṃ vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye | tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito tadātmanaivātmani vilāpaya brahmaṇi viśvajātam

दृश्यजातम् बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् । तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः

dṛśyajātam buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam | tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः । प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्ना- न्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत्

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ | pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā- nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि । अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani | adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् । सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam | so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam | śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च । देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७१ संसारकारागृहमोक्षमिच्छो- रयोमयं पादनिबन्धशृङ्खलम् । निबद्ध वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम्

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca | dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271 saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho- rayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam | nibaddha vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim

जलादिसंसर्गवशात्प्रभूत- जलादिसम्पर्कवशात् दुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना । सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्य- ग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- jalādisamparkavaśāt durgandhadhūtā'garudivyavāsanā | saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya- gvidhūyamāne sati bāhyagandhe

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासना- धूलीविलिप्ता परमात्मवासना । प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम्

antaḥśritānantadurantavāsanā- dhūlīviliptā paramātmavāsanā | prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā pratīyate candanagandhavat sphuṭam

स्फुटा अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना । नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम्

sphuṭā anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā | nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam

स्फुटा यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् । बाह्यवासनाः निःशेषमोक्षे सति वासनानां आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या

sphuṭā yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | bāhyavāsanāḥ niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā

स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः । स्थित्या वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | sthityā vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति । तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati | tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः । धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ | dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् । वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam | vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः । क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ | kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः । अन्नादानविसर्गा तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | annādānavisargā tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः । ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ | brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru

अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi | sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता । तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā | tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः । क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ | kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः । त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ | tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि । विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani | vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune

तूष्णीं स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना । ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत्

tūṣṇīṃ svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā | brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् । निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam | niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā | tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् । तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत सृजैत शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ cidadvayānandamarūpamakriyam | tadetya mithyāvapurutsṛjeta sṛjaita śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत्

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt | jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet

अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् । ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः

ahampadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt | brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्याविकारो भवितुं समर्हति । नित्योऽविकारो मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā nityāvikāro bhavituṃ samarhati | nityo'vikāro manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते । कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम्

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite | kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनाम- रूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु । लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादीं- स्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः

tyajābhimānaṃ kulagotranāma- rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu | liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ- styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः । तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ | teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ

तेषामेषां यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना । तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा

teṣāmeṣāṃ yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā | tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā

अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते । चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate | candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ

यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो पुरैषोऽहमिति बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया । बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः

yo vā pure so'hamiti pratīto puraiṣo'hamiti buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | buddhyā'viviktastamasā tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः चण्डै विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं द्युतिमता निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ caṇḍai vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ dyutimatā nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ

यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे । कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe | kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai

अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या । प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम्

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā | pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam

विवेकादयम् अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा अहङ्कर्तर्यस्मिन्नहमिति विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि । यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम्

vivekādayam ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā ahaṅkartaryasminnahamiti vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi | yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभो- रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः । नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः

sadaikarūpasya cidātmano vibho- rānandamūrteranavadyakīrteḥ | naivānyathā kvāpyavikāriṇaste vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ

तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् । विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम्

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ bhokturgale kaṇṭakavatpratītam | vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam

ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् । तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt | tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् । सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam | sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā

निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया । स एव सञ्जीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ kvacinna deyo viṣayānucintayā | sa eva sañjīvanaheturasya prakṣīṇajambīratarorivāmbu

देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् । अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः

dehātmanā saṃsthita eva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt | ato'rthasandhānaparatvameva bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते । कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत्

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate | kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना । वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā | vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः । वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ | vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ

वासना प्रेर्यते ह्यन्तः ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः । त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा

vāsanā preryate hyantaḥ tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ | trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः । मात्रावलोकनम् सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | mātrāvalokanam sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः । वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ | vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate

स सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना । विलीना त्वहमादिवासना अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा

sa sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | vilīnā tvahamādivāsanā atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyate sādhu yathā tamisrā

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे । तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyate satyudite dineśe | tathā'dvayānandarasānubhūtau naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् प्रविलापयन्स्वयं सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् । समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan pravilāpayansvayaṃ sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan | samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana | pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ

न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः । ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ | tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः । विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम्

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ | vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति । आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम्

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati | āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद् बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः । प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ | pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ sopānapaṅktau patito yathā tathā

विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम्

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān | samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ । समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ vivekino brahmavidaḥ samādhau | samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः । पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ | patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate

सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् । अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे । जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः । यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam | apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje | jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ | yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ

यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् । पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात्

yadā kadā vāpi vipaścideṣa brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam | paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt

यदीक्षितं श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति । उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा

yadīkṣitaṃ śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti | upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluco yathā

सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् । मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद् दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः

satyābhisandhānarato vimukto mahattvamātmīyamupaiti nityam | mithyābhisandhānaratastu naśyed dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ

चोरचोरयोः यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम्

coracorayoḥ yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं बाह्याभिसन्धिः दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् । ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम्

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ bāhyābhisandhiḥ durvāsanāmeva tatastato'dhikām | jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् । तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā manaḥprasāde paramātmadarśanam | tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी । जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī | jānanhi kuryādasato'valambaṃ svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः । सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात्

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ | suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य । ज्ञानात्मन् त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | jñānātman tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् । दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit | dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः । सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ | sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ

सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः । सार्वात्म्य समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | sārvātmya samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ

आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः । कर्तुं न ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | kartuṃ na ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ

अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् । विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt | vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे । दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् । निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve | dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt | niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe

निक्षेपणं सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् । छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः

nikṣepaṇaṃ samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam | chinatti māyākṛtamohabandhaṃ yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ

विमुक्तस्य परावरैकत्वविवेकवह्निः दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् । किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य

vimuktasya parāvaraikatvavivekavahniḥ dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam | kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः । मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ | mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् । तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt | tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान् मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः । तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा तत्कार्यमेव त्रितयं दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु

ayo'gniyogādiva satsamanvayān mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ | tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā tatkāryameva tritayaṃ dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu

ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे । क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषा- भाविन एष आत्मा मसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā dehāvasānā viṣayāśca sarve | kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- bhāvina eṣa ātmā masattvamātmā tu kadāpi nānyathā

मसत्त्वमात्मा तु कदापि नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः । अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा

masattvamātmā tu kadāpi nityādvayākhaṇḍacidekarūpo buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ | ahampadapratyayalakṣitārthaḥ pratyak sadānandaghanaḥ parātmā

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या । ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā | jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा । समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम्

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā | samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे । प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe | pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् । तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam | tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि । त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani | ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते योगात्स्वयमेव चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान् वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया

upādhibhedātsvayameva bhidyate yogātsvayameva copādhyapohe svayameva kevalaḥ | tasmādupādhervilayāya vidvān vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया । कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā | kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति । ध्यायन्यथालिं तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | dhyāyanyathāliṃ tathaiva yogī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति । समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati | samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति । तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम्

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati | tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ dhyānena santyajya sameti tattvam

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा । तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः स विकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā | tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ sa vikalpavarjitaḥ svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ

समाधिनाऽनेन समस्तवासना- ग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः । अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात्

samādhinā'nena samastavāsanā- granthervināśo'khilakarmanāśaḥ | antarbahiḥ sarvata eva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि । निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम्

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi | nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् । नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत्

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyate dhruvam | nānyathā calatayā manogateḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि । विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci | vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadekatvavilokanena

योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः । प्रथमं द्वारं निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | prathamaṃ dvāraṃ nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना । तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā | tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ

प्रयत्नान्मुनेः वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व

prayatnānmuneḥ vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi | taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः । यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ | yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् । सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham | sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते । त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate | tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā

बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः । सङ्गः विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | saṅgaḥ virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् । विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam | vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः । प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ | prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmano nityasukhānubhūtiḥ

वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् । एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk | etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase

आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृति- मृत्योः सृति स्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः । देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- mṛtyoḥ sṛti styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ | dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ

द्रष्टास्यमलो लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् । ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम्

draṣṭāsyamalo lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim | brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam

किमन्यैर्भ्रमैः अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् । चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम्

kimanyairbhramaiḥ anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam | cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam

एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् । विज्ञानकोशे लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षण- मखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa- makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया । उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम्

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā | ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत्

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan | udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat

तिष्ठेद्घटपटादिवत् विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे । शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन् पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः

tiṣṭhedghaṭapaṭādivat viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe niveśya sākṣiṇyavabodhamātre | śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ

पूर्णत्वमेवानु देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः । विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत्

pūrṇatvamevānu dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ | vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् । भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकमेव

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ gaganamupādhiśatairvimuktamekam | bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamekameva

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः । ब्रह्माद्याः स्तम्ब ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम्

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | brahmādyāḥ stamba tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके यद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् । भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं भ्रान्तिदृष्टा रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम्

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke yadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ bhrāntidṛṣṭā rajjustadvadviśvamātmasvarūpam

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः । स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ | svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् । स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां ह्यवाच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात्

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca svayaṃ purastāt svayameva paścāt | svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ hyavācyāṃ tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा । चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्

taraṅgaphenabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā | cideva dehādyahamantametat sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः । पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ | pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः । ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ | bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं निर्विकल्प निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् । अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम्

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ nirvikalpa niḥsīmaniḥspandananirvikāram | antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः । जगदापराणु सकलं ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम्

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | jagadāparāṇu sakalaṃ brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam

आनन्दात्मनैव ध्रुवम् जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् । निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ

ānandātmanaiva dhruvam jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt | nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः । व्याधिनिरयाः यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम् तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | vyādhinirayāḥ yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः । स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम्

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ | svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpe | na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ

ततः असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

tataḥ asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni | nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि । द्रष्टृदर्शन निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | draṣṭṛdarśana nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि । निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni | nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् । यत्र विलीनं अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | yatra vilīnaṃ advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् । कथं भवेत् सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | kathaṃ bhavet suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ

न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम्

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt sadātmani brahmaṇi nirvikalpe | kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ | iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् । पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam | paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन । अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana | ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani

किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् । निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham | niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् । निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram | nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं भासवस्तु स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् । शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ bhāsavastu stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam | śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् । विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं गन्धगन्धिलं यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ ४११ सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् । भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam | vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ gandhagandhilaṃ yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411 sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam | bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane

छायेव पुंसः परिदृश्यमान- माभासरूपेण फलानुभूत्या । शरीरमाराच्छववन्निरस्तं पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna- mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā | śarīramārācchavavannirastaṃ punarna sandhatta idaṃ mahātmā

सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य स्वमेत्य त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे । अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु पुनरपि नैव स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya svametya tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre | atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu punarapi naiva smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya

समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ परिदह्य सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे । ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधा- नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः

samūlametatparidāhya vahnau paridahya sadātmani brahmaṇi nirvikalpe | tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā- nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ

प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् । न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ता- ऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak | na tatpunaḥ paśyati tattvavettā- ''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः । किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित्

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ | kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः । बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ | bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् । स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम्

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam | svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam

यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् । निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam | nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् । यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् । पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam | yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam | paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् । तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात्

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam | tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt

नोचेद्विदो अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः । अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः

nocedvido ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ | anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ

विदुषः किं वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः । अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः । लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा

viduṣaḥ kiṃ vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ | ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ | līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā

वृत्तेर ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधी- रन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् । स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधी- रास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि

vṛttera brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī- ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat | svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī- rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते । ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute | brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी । निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते । सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī | nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate | susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः । प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ | prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate

लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः । बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ | bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः । यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ | yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate

यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि । अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

yaḥ sacitto'pi niścittaḥ vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini | ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam

अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् । औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam | audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

प्राप्ते गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे । सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

prāpte guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe | sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि । उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani | ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः । अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ | antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः । औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ | audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

स जीवन्मुक्त इष्यते विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् । भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः

sa jīvanmukta iṣyate vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt | bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

स जीवन्मुक्त इष्यते देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके । यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते

sa jīvanmukta iṣyate dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake | yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate

जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता । सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः । प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā | sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate || na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ | prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

स जीवन्मुक्त इष्यते साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः । समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः

sa jīvanmukta iṣyate sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ | samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

स जीवन्मुक्त इष्यते यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ । लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः

sa jīvanmukta iṣyate yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā nadīpravāhā iva vārirāśau | linanti sanmātratayā na vikriyāṃ utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः । अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ | asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् । न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet | na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि । तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari | tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते । ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात्

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate | bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते । फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित्

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate | phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् । सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत्

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam | sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् । सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam | suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा । न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā | na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ

श्लिष्यते यतिः किञ्चित् न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते । तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते

śliṣyate yatiḥ kiñcit na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate | tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति । अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati | adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ । न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम्

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau | na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam

प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् । ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम्

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām | brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam

उपाधितादात्म्यविहीनकेवल- ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः । प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः

upādhitādātmyavihīnakevala- brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ | prārabdhasadbhāvakathā na yuktā svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे । करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe dehopayoginyapi ca prapañce | karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः । तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम्

na tasya mithyārthasamarthanecchā na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ | tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते । स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate | smṛtiryathā svapnavilokitārthe tathā vidaḥ prāśanamocanādau

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām | nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ

अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् । अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः । देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ | dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ

शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि । अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । सत्त्वमसत्त्वस्य अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi | adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | sattvamasattvasya ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान्

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi | tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān

समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः । न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् । यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ | na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām | yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ

परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् । मनाधेयमना एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः निरपास्तभोगाः शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः । विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात्

nirastarāgā vinirastabhogāḥ nirapāstabhogāḥ śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ | vijñāya tattvaṃ parametadante prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt

भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः स्वरूपमानन्दघनं विचार्य । निचाय्य विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ svarūpamānandaghanaṃ vicārya | nicāyya vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ

समाधिना साधुविनिश्चलात्मना सुनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा । निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चे- च्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते

samādhinā sādhuviniścalātmanā suniścalātmanā paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā | niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce- cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate

पुनर्विकल्पते स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षा- त्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ । शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम्

punarvikalpate svasyāvidyābandhasambandhamokṣā- tsatyajñānānandarūpātmalabdhau | śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam

बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः । स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम्

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ | svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam

तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा । प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā | prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् । संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam | saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani

सुसुखं तिष्ठेन् वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च । अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम्

susukhaṃ tiṣṭhen vedāntasiddhāntaniruktireṣā brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca | akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam

ब्रह्माद्वितीयं इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात् परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या । प्रशमितकरणः समाहितात्मा क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत्

brahmādvitīyaṃ iti guruvacanācchrutipramāṇāt paramavagamya satattvamātmayuktyā | praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt

आत्मनिष्ठितो किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । कञ्चित्कालं उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत्

ātmaniṣṭhito kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | kañcitkālaṃ utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt

व्युत्थाय बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या । इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम्

vyutthāya buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ brahmātmanorekatayā'dhigatyā | idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram

सुखमस्य पारम् वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् । अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम्

sukhamasya pāram vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam | ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् । अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम्

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat | adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् । अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam | akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave

न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् । स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः

na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham | svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय । नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने

namo namaste gurave mahātmane vimuktasaṅgāya saduttamāya | nityādvayānandarasasvarūpiṇe bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिका- पातधूतभवतापजश्रमः । प्राप्तवानहमखण्डवैभवा- नन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात्

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā- pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ | prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā- nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् । नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात्

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt | nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः । प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ | praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ

ऽहमतान्तोऽहं अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः । शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः

'hamatānto'haṃ akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ | śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् । नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham | nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā

नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् । बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham | bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham

निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् । नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram | nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ | akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् । भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san | bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात्

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ | utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt

स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमा- दारोपितानुस्फुरणेन लोकैः । काले यथा कल्पकवत्सराय- णर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā- dāropitānusphuraṇena lokaiḥ | kāle yathā kalpakavatsarāya- ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत् कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः । मूढैर्मति नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं मरीचिकावारि महाप्रवाहः

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ marīcikāvāri mahāpravāhaḥ

आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं आकाशवत् कल्पवि आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम्

ākāśavallepavidūrago'haṃ ākāśavat kalpavi ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham | ahāryavannityaviniścalo'haṃ ambhodhivatpāravivarjito'ham

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ | ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ

उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते । स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं एव जीवन् कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः

upādhirāyāti sa eva gacchati sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte | sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ eva jīvan kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपस्य निरंशकस्य । एकात्मको यो निविडो निरन्तरो निबिडो व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ sadaikarūpasya niraṃśakasya | ekātmako yo niviḍo nirantaro nibiḍo vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः । कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः

puṇyāni pāpāni nirindriyasya niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ | kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा । न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम्

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā | na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् । देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam | avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat | dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho

रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् । वाऽयसि दाहकत्वम् रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo vahneryathā dāhaniyāmakatvam | vā'yasi dāhakatvam rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ tathaiva kūṭasthacidātmano me

कर्तापि वा कारयितापि नाहं भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् । द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham | draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā

चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्य- मौपाधिकं मूढधियो नयन्ति । स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति

calatyupādhau pratibimbalaulya- maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti | svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ | nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तता- जडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः । बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā- jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ | buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि । किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi | kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati

तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत् विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् । व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ avyaktādisthūlaparyantametat viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam | vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् । नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं निष्कलं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam | nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ niṣkalaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् । सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam | satyajñānānantamānandarūpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः

niṣkriyo'smyavikāro'smi niṣkalo'smi nirākṛtiḥ | nirvikalpo'smi nityo'smi nirālambo'smi nirdvayaḥ

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ | kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् । प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt | prāptā mayā śrīgurave mahātmane namo namaste'stu punarnamo'stu

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् । रनुकलम् अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | ranukalam ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro

नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः । सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | sadekasmai namaścinmahase muhuḥ yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् । प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः हृदयः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam | pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ hṛdayaḥ punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā

ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः सत्सर्वतः पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि । रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते विद्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम्

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ satsarvataḥ paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi | rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate vidyate tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam

कस्तां परानन्दरसानुभूति- मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् । मुत्सृज्य चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत्

kastāṃ parānandarasānubhūti- mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | mutsṛjya candre mahāhlādini dīpyamāne citrendumālokayituṃ ka icchet

असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन् न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः । तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया

asatpadārthānubhavena kiñcin na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ | tadadvayānandarasānubhūtyā tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā

स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । सर्वतः स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | sarvataḥ svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् । तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम्

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam | tadadvayānandamayātmanā sadā śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam

तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः । ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम्

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ buddherasatkalpavikalpahetoḥ | brahmātmano brahmavido mahātmano yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् । विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam | vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā | yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ

न देशकालासनदिग्यमादि- लक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः । प्रतिबद्ध संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यवस्था

na deśakālāsanadigyamādi- lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | pratibaddha saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti svavedane kā niyamādyavasthā

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते । अपेक्ष्यते विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | apekṣyate vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते । न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate | na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate

देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् । तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम्

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam | tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा । अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम्

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā | anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि । येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत्

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi | yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet

एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः । यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ | yameva vijñāya vimuktabandho jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च । स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate na sajjate nāpi virajyate ca | svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ nirantarānandarasena tṛptaḥ

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः । वस्तुनि तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | vastuni tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने । वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane | vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi

विमानमालम्ब्य शरीरमेतद् भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् । परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः

vimānamālambya śarīrametad bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān | parecchayā bālavadātmavettā yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः । उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम्

digambaro vāpi ca sāmbaro vā tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ | unmattavadvāpi ca bālavadvā piśācavadvāpi caratyavanyām

कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः । कामान्नी कामरूपी स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | kāmānnī kāmarūpī svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः । क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ | kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः । नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ | nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि । शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi | śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् । प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit | priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe

स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च । विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca | vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः । ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ | grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam

भ्रान्त्या तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् । पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्

bhrāntyā tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam | paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt

अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति । अहिनि इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | ahini itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् । दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam | daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः । सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ | siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः । नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स अपीषदपेक्षते सः स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ | naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa apīṣadapekṣate saḥ svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना । शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā | śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः । उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ | upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam

शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् । तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān | tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ

यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् । विशीर्णं पर्णमिव ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम्

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | viśīrṇaṃ parṇamiva brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा । न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā | na deśakālādyucitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः । अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ | avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे । पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम्

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare | parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्- देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या- नन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad- dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ | naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā- nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ

वदास्त एषः प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् । अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम्

vadāsta eṣaḥ prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam | anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam

अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः । प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ | prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu

पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या कटाम्बराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव । देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम्

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā kaṭāmbarādyā dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva | dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि । तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi | tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम्

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam | tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले । संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale | saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् । ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam | brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः । अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ | amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ

मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ | yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे । नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् । यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe | nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam | yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ

बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति । दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम्

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti | dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram

चिदेकमक्षरम् अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि । बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः

cidekamakṣaram astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni | buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ

अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि । निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani | niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane | advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ | na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य । अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं बुद्धिः स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम्

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya | apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ buddhiḥ svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः । स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ | sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ

गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः । गुरुरेष पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | gurureṣa pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् । निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam | nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः । भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः सुखविमुखाः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये

hitamidamupadeśamādriyantāṃ vihitanirastasamastacittadoṣāḥ | bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ sukhavimukhāḥ śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा- खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् । अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय- त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā- khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām | atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya- tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī