Aṃśa 5 — Kṛṣṇa-charita

______________________________________________________ व् इन्स्: श्रीमते रामानुजाय नमः ॥५,१।०*० ॥ §मैत्रेय उवाच: नृपाणां कथितः सर्वो भवता वंशविस्तरः । वंशानुचरितं चैव यथावद् अनुवर्णितम्

______________________________________________________ V ins: śrīmate rāmānujāya namaḥ ||5,1.0*0 || §maitreya uvāca: nṛpāṇāṃ kathitaḥ sarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ / vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvad anuvarṇitam

अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः । विष्णोस् तं विस्तरेणाहं श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषतः

aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ / viṣṇos taṃ vistareṇāhaṃ śrotum icchāmy aśeṣataḥ

चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः । अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद

cakāra yāni karmāṇi bhagavān puruṣottamaḥ / aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada

§पराशर उवाच: मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया । विष्णोर् अंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम्

§parāśara uvāca: maitreya śrūyatām etad yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā / viṣṇor aṃśāṃśasaṃbhūticaritaṃ jagato hitam

देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने । उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम्

devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune / upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām

कंसस् तयोर् वररथं चोदयाम् आस सारथिः । वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्धनः

kaṃsas tayor vararathaṃ codayām āsa sārathiḥ / vasudevasya devakyāḥ saṃyoge bhojavardhanaḥ

अथान्तरिक्षे वाग् उच्चैः कंसम् आभाष्य सादरम् । मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदम् अब्रवीत्

athāntarikṣe vāg uccaiḥ kaṃsam ābhāṣya sādaram / meghagambhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedam abravīt

याम् एनां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् । अस्यास् तवाष्टमो गर्भः प्राणान् अपहरिष्यति

yām enāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām / asyās tavāṣṭamo garbhaḥ prāṇān apahariṣyati

§पराशर उवाच: इत्य् आकर्ण्य समादाय खड्गं कंसो महाबलः । देवकीं हन्तुम् आरब्धो वसुदेवो ऽब्रवीद् इदम्

§parāśara uvāca: ity ākarṇya samādāya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ / devakīṃ hantum ārabdho vasudevo 'bravīd idam

न हन्तव्या महाभाग देवकी भवता तव । समर्पयिष्ये सकलान् गर्भान् अस्याउदरोद्भवान्

na hantavyā mahābhāga devakī bhavatā tava / samarpayiṣye sakalān garbhān asyāudarodbhavān

§पराशर उवाच: तथेत्य् आह च तं कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम । न घातयाम् आस च तां देवकीं तस्य गौरवात्

§parāśara uvāca: tathety āha ca taṃ kaṃso vasudevaṃ dvijottama / na ghātayām āsa ca tāṃ devakīṃ tasya gauravāt

एतस्मिन्न् एव काले तु भूरिभारावपीडिता । जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम्

etasminn eva kāle tu bhūribhārāvapīḍitā / jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām

सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी । कथयाम् आस तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी

sabrahmakān surān sarvān praṇipatyātha medinī / kathayām āsa tat sarvaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī

§भूमिर् उवाच: अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यः परो गुरुः । ममाप्य् अखिललोकानां गुरुर् नारायणो गुरुः

§bhūmir uvāca: agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryaḥ paro guruḥ / mamāpy akhilalokānāṃ gurur nārāyaṇo guruḥ

प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः । कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश् चाव्यक्तमूर्तिमान्

prajāpatipatir brahmā pūrveṣām api pūrvajaḥ / kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaś cāvyaktamūrtimān

तदंशभूतः सर्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः

tadaṃśabhūtaḥ sarveṣāṃ samūho vaḥ surottamāḥ

आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः । पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः

ādityā marutaḥ sādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ / pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ

एतत् तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर् महात्मनः

etat tasyāprameyasya rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ

यक्षराक्षसदैतेया पिशाचोरगदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश् चैव रूपं विष्णोर् महात्मनः

yakṣarākṣasadaiteyā piśācoragadānavāḥ / gandharvāpsarasaś caiva rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ

ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । अहं च विषयाश् चैतत् सर्वं विष्णुमयं जगत्

graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ / ahaṃ ca viṣayāś caitat sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

तथाप्य् अनेकरूपस्य तस्य रूपाण्य् अहर्निशम् । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे

tathāpy anekarūpasya tasya rūpāṇy aharniśam / bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare

तत्साम्प्रतम् इमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः

tatsāmpratam ime daityāḥ kālanemipurogamāḥ / martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ

कालनेमिर् हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः

kālanemir hato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā / ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ saṃbhūtaḥ sa mahāsuraḥ

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस् तथा । सुन्दो ऽसुरस् तथात्युग्रो बाणश् चापि बलेः सुतः

ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakas tathā / sundo 'suras tathātyugro bāṇaś cāpi baleḥ sutaḥ

तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । समुत्पन्ना दुरात्मानस् तान् न संख्यातुम् उत्सहे

tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye / samutpannā durātmānas tān na saṃkhyātum utsahe

अक्षौहिण्यो ऽत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराः सुराः । महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि

akṣauhiṇyo 'tra bahulā divyamūrtidharāḥ surāḥ / mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari

तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्य् अमरेश्वराः । बिभर्तुम् आत्मानम् अहम् इति विज्ञापयामि वः

tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomy amareśvarāḥ / bibhartum ātmānam aham iti vijñāpayāmi vaḥ

क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् । यथा रसातलं नाहं गच्छेयम् अतिविह्वला

kriyatāṃ tan mahābhāgā mama bhārāvatāraṇam / yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyam ativihvalā

§पराशर उवाच: इत्य् आकर्ण्य धरावाक्यम् अशेषं त्रिदशैस् ततः । भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः

§parāśara uvāca: ity ākarṇya dharāvākyam aśeṣaṃ tridaśais tataḥ / bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ

§ब्रह्मोवाच: यथाह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः । अहं भवो भवन्तश् च सर्वं नारायणात्मकम्

§brahmovāca: yathāha vasudhā sarvaṃ satyam etad divaukasaḥ / ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarvaṃ nārāyaṇātmakam

विभूतयस् तु यास् तस्य तासाम् एव परस्परम् । आधिक्यन्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते

vibhūtayas tu yās tasya tāsām eva parasparam / ādhikyanyūnatā bādhyabādhakatvena vartate

तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तरम् । तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै

tad āgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhes taṭam uttaram / tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai

सर्वदैव जगत्य् अर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्

sarvadaiva jagaty arthe sa sarvātmā jaganmayaḥ / svalpāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः । समाहितमतिश् चैनं तुष्टाव गरुडध्वजम्

§parāśara uvāca: ity uktvā prayayau tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ / samāhitamatiś cainaṃ tuṣṭāva garuḍadhvajam

§ब्रह्मोवाच: द्वे विद्ये त्वम् अनाम्नाय परा चैवापरा तथा । त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो

§brahmovāca: dve vidye tvam anāmnāya parā caivāparā tathā / ta eva bhavato rūpe mūrtāmūrtātmike prabho

द्वे ब्रह्मणी त्व् अणीयो ऽतिस्थूलात्मन् सर्वसर्ववित् । शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत्

dve brahmaṇī tv aṇīyo 'tisthūlātman sarvasarvavit / śabdabrahmaparaṃ caiva brahma brahmamayasya yat

ऋग्वेदस् त्वं यजुर्वेदः सामवेदस् त्व् अथर्व च । शिक्षा कल्पो निरुक्तं च छन्दो ज्योतिषम् एव च

ṛgvedas tvaṃ yajurvedaḥ sāmavedas tv atharva ca / śikṣā kalpo niruktaṃ ca chando jyotiṣam eva ca

इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो । मीमांसा न्यायिकं तद्वद् धर्मशास्त्राण्य् अधोक्षज

itihāsapurāṇe ca tathā vyākaraṇaṃ prabho / mīmāṃsā nyāyikaṃ tadvad dharmaśāstrāṇy adhokṣaja

आत्मात्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद् वचः । तद् अप्य् आद्यपते नान्यद् अध्यात्मात्मस्वरूपवत्

ātmātmadehaguṇavadvicārācāri yad vacaḥ / tad apy ādyapate nānyad adhyātmātmasvarūpavat

त्वम् अव्यक्तम् अनिर्देश्यम् अचिन्त्यानामवर्णवत् । अपाणिपादरूपं च विष्णुर् नित्यं परात् परम्

tvam avyaktam anirdeśyam acintyānāmavarṇavat / apāṇipādarūpaṃ ca viṣṇur nityaṃ parāt param

शृणोष्य् अकर्णः परिपश्यसि त्वम् अचक्षुर् एको बहुरूपरूपः । अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं न च सर्ववेद्यः

śṛṇoṣy akarṇaḥ paripaśyasi tvam acakṣur eko bahurūparūpaḥ / apādahasto javano grahītā tvaṃ vetsi sarvaṃ na ca sarvavedyaḥ

अणोर् अणीयांसम् असत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिर् अग्र्या । धीर् अस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद् वरेण्यरूपात् परतः परात्मन्

aṇor aṇīyāṃsam asatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato 'jñānanivṛttir agryā / dhīr asya dhīryasya bibharti nānyad vareṇyarūpāt parataḥ parātman

त्वं विश्वम् आदिर् भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि । यद् भूतभव्यं तद् अणोर् अणीयः पुमांस् त्वम् एकः प्रकृतेः परस्तात्

tvaṃ viśvam ādir bhuvanasya goptā sarvāṇi bhūtāni tavāntarāṇi / yad bhūtabhavyaṃ tad aṇor aṇīyaḥ pumāṃs tvam ekaḥ prakṛteḥ parastāt

एकश् चतुर्धा भगवान् हुताशो वर्चोविभूतिं जगतो ददाति । त्वं विश्वतश् चक्षुर् अनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधे विधातः

ekaś caturdhā bhagavān hutāśo varcovibhūtiṃ jagato dadāti / tvaṃ viśvataś cakṣur anantamūrte tredhā padaṃ tvaṃ nidadhe vidhātaḥ

यथाग्निर् एको बहुधा समिध्यते विकारभेदैर् अविकाररूपः । तथा भवान् सर्वगतैकरूपो रूपाण्य् अनेकान्य् अनुपुष्यतीशः

yathāgnir eko bahudhā samidhyate vikārabhedair avikārarūpaḥ / tathā bhavān sarvagataikarūpo rūpāṇy anekāny anupuṣyatīśaḥ

एकस् त्वम् अग्र्यं परमं पदं यत् पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् । त्वत्तो नान्यत् किंचिद् अस्ति स्वरूपं यद् वा भूतं यच् च भव्यं परात्मन्

ekas tvam agryaṃ paramaṃ padaṃ yat paśyanti tvāṃ sūrayo jñānadṛśyam / tvatto nānyat kiṃcid asti svarūpaṃ yad vā bhūtaṃ yac ca bhavyaṃ parātman

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस् त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् । सर्वज्ञः सर्वदृक् सर्वशक्तिज्ञानबलर्द्धिमान्

vyaktāvyaktasvarūpas tvaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpavān / sarvajñaḥ sarvadṛk sarvaśaktijñānabalarddhimān

अन्यूनश् चाप्य् अवृद्धिश् च स्वाधीनो ऽनादिमान् वशी । क्लमतन्द्रीभयक्रोधकामादिभिर् असंयुतः

anyūnaś cāpy avṛddhiś ca svādhīno 'nādimān vaśī / klamatandrībhayakrodhakāmādibhir asaṃyutaḥ

निरवद्यः परः शान्तो निरधिष्ठो ऽक्षरः क्रमः । सर्वेश्वर पराधार धाम्नां धामात्मको ऽक्षयः

niravadyaḥ paraḥ śānto niradhiṣṭho 'kṣaraḥ kramaḥ / sarveśvara parādhāra dhāmnāṃ dhāmātmako 'kṣayaḥ

सकलावरणातीत निरालम्बनभावन । महाविभूतिसंस्थान नमस् ते पुरुषोत्तम

sakalāvaraṇātīta nirālambanabhāvana / mahāvibhūtisaṃsthāna namas te puruṣottama

नाकारणात् कारणाद् वा कारणाकारणान् न च । शरीरग्रहणं व्यापिन् धर्मत्राणाय ते परम्

nākāraṇāt kāraṇād vā kāraṇākāraṇān na ca / śarīragrahaṇaṃ vyāpin dharmatrāṇāya te param

§पराशर उवाच: इत्य् एवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवान् अजः । ब्रह्माणम् आह विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः

§parāśara uvāca: ity evaṃ saṃstavaṃ śrutvā manasā bhagavān ajaḥ / brahmāṇam āha viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ

§भगवान् उवाच: भो भो ब्रह्मंस् त्वया मत्तः सह देवैर् यद् इष्यते । तद् उच्यताम् अशेषं च सिद्धम् एवावधार्यताम्

§bhagavān uvāca: bho bho brahmaṃs tvayā mattaḥ saha devair yad iṣyate / tad ucyatām aśeṣaṃ ca siddham evāvadhāryatām

§पराशर उवाच: ततो ब्रह्मा हरेर् दिव्यं विश्वरूपं समीक्ष्य तत् । तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु

§parāśara uvāca: tato brahmā harer divyaṃ viśvarūpaṃ samīkṣya tat / tuṣṭāva bhūyo deveṣu sādhvasāvanatātmasu

§ब्रह्मोवाच: नमो नमस् ते ऽस्तु सहस्रमूर्ते सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । नमो नमस् ते जगतः प्रवृत्ति विनाशसंस्थानकराप्रमेय

§brahmovāca: namo namas te 'stu sahasramūrte sahasrabāho bahuvaktrapāda / namo namas te jagataḥ pravṛtti vināśasaṃsthānakarāprameya

सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण गरीयसाम् अप्य् अतिगौरवात्मन् । प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधान मूलात् परात्मन् भगवन् प्रसीद

sūkṣmātisūkṣmātibṛhatpramāṇa garīyasām apy atigauravātman / pradhānabuddhīndriyavatpradhāna mūlāt parātman bhagavan prasīda

एषा मही देव महीप्रसूतैर् महासुरैः पीडितशैलबन्धा । परायणं त्वां जगताम् उपैति भारावतारार्थम् अपारपारम्

eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā / parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām upaiti bhārāvatārārtham apārapāram

एते वयं वृत्ररिपुस् तथायं नासत्यदस्रौ वरुणस् तथैषः । इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः समीरणाग्निप्रमुखास् तथान्ये

ete vayaṃ vṛtraripus tathāyaṃ nāsatyadasrau varuṇas tathaiṣaḥ / ime ca rudrā vasavaḥ sasūryāḥ samīraṇāgnipramukhās tathānye

सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् एभिर् मया यच् च तद् ईश सर्वम् । आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस् तथैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः

surāḥ samastāḥ suranātha kāryam ebhir mayā yac ca tad īśa sarvam / ājñāpayājñāṃ paripālayantas tathaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ

§पराशर उवाच: एवं संस्तूयमानस् तु भगवान् परमेश्वरः । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने

§parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavān parameśvaraḥ / ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau mahāmune

उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले । अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः

uvāca ca surān etau matkeśau vasudhātale / avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ

सुराश् च सकलाः स्वांशैर् अवतीर्य महीतले । कुर्वन्तु युद्धम् उन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः

surāś ca sakalāḥ svāṃśair avatīrya mahītale / kurvantu yuddham unmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ

ततः क्षयम् अशेषास् ते दैतेया धरणीतले । प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृक्पातविचूर्णिताः

tataḥ kṣayam aśeṣās te daiteyā dharaṇītale / prayāsyanti na saṃdeho maddṛkpātavicūrṇitāḥ

वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । तस्यायम् अष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः

vasudevasya yā patnī devakī devatopamā / tasyāyam aṣṭamo garbho matkeśo bhavitā surāḥ

अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । कालनेमिं समुद्भूतम् इत्य् उक्त्वान्तर्दधे हरिः

avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi / kālanemiṃ samudbhūtam ity uktvāntardadhe hariḥ

अदृश्याय ततस् ते ऽपि प्रणिपत्य महात्मने । मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुर् अवतेरुश् च भूतले

adṛśyāya tatas te 'pi praṇipatya mahātmane / merupṛṣṭhaṃ surā jagmur avateruś ca bhūtale

कंसाय चाष्टमे गर्भे देवक्यां धरणीधरः । भविष्यतीत्य् आचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः

kaṃsāya cāṣṭame garbhe devakyāṃ dharaṇīdharaḥ / bhaviṣyatīty ācacakṣe bhagavān nārado muniḥ

कंसो ऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस् ततः । देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्ताव् अधारयत्

kaṃso 'pi tad upaśrutya nāradāt kupitas tataḥ / devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāv adhārayat

जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विज

jātaṃ jātaṃ ca kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā / tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvija

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः । विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत्

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ / viṣṇuprayuktā tān nidrā kramād garbhe nyayojayat

योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । अविद्यया जगत् सर्वं ताम् आह भगवान् हरिः

yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā / avidyayā jagat sarvaṃ tām āha bhagavān hariḥ

§भगवान् उवाच: निद्रे गच्छ ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् । एकैकश्येन षड् गर्भान् देवकीजठरं नय

§bhagavān uvāca: nidre gaccha mamādeśāt pātālatalasaṃśrayān / ekaikaśyena ṣaḍ garbhān devakījaṭharaṃ naya

हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्यो ऽंशस् ततो मम । अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः संभविष्यति

hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyo 'ṃśas tato mama / aṃśāṃśenodare tasyāḥ saptamaḥ saṃbhaviṣyati

गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता । तस्याः स संभूतिसमं देवि नेयस् त्वयोदरम्

gokule vasudevasya bhāryānyā rohiṇī sthitā / tasyāḥ sa saṃbhūtisamaṃ devi neyas tvayodaram

सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः । देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति

saptamo bhojarājasya bhayād rodhoparodhataḥ / devakyāḥ patito garbha iti loko vadiṣyati

गर्भसंकर्षणात् सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै । संज्ञाम् अवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः

garbhasaṃkarṣaṇāt so 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai / saṃjñām avāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ

ततो ऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे । गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यम् अविलम्बितम्

tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe / garbhe tvayā yaśodāyā gantavyam avilambitam

प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्याम् अहं निशि । उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वम् अवाप्स्यसि

prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyām ahaṃ niśi / utpatsyāmi navamyāṃ ca prasūtiṃ tvam avāpsyasi

यशोदाशयने मां तु देवक्यास् त्वाम् अनिन्दिते । मच्छक्तिप्रेरितमतिर् वसुदेवो नयिष्यति

yaśodāśayane māṃ tu devakyās tvām anindite / macchaktipreritamatir vasudevo nayiṣyati

कंसश् च त्वाम् उपादाय देवि शैलशिलातले । प्रक्षेप्स्यत्य् अन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि

kaṃsaś ca tvām upādāya devi śailaśilātale / prakṣepsyaty antarikṣe ca tvaṃ sthānaṃ samavāpsyasi

ततस् त्वां शतदृक् छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् । प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति

tatas tvāṃ śatadṛk chakraḥ praṇamya mama gauravāt / praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati

ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः । स्थानैर् अनेकैः पृथिवीम् अशेषां मण्डयिष्यसि

tataḥ śumbhaniśumbhādīn hatvā daityān sahasraśaḥ / sthānair anekaiḥ pṛthivīm aśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi

त्वं भूतिः सन्नतिः कीर्तिः क्षान्तिर् द्यौः पृथिवी धृतिः । लज्जा पुष्टिर् उषा या च काचिद् अन्या त्वम् एव सा

tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kīrtiḥ kṣāntir dyauḥ pṛthivī dhṛtiḥ / lajjā puṣṭir uṣā yā ca kācid anyā tvam eva sā

ग्२।३ इन्स्।: ये त्वाम् आर्येति दुर्गेति वेदगर्भे ऽम्बिकेति च । भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमकरीति च

G2.3 ins.: ye tvām āryeti durgeti vedagarbhe 'mbiketi ca / bhadreti bhadrakālīti kṣemyā kṣemakarīti ca

प्रातश् चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्य् आनम्रमूर्तयः । तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति

prātaś caivāparāhṇe ca stoṣyanty ānamramūrtayaḥ / teṣāṃ hi prārthitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati

सुरामांसोपहारैस् तु भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता । नॄणाम् अशेषकामांस् त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि

surāmāṃsopahārais tu bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā / nṝṇām aśeṣakāmāṃs tvaṃ prasannā saṃpradāsyasi

ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादाद् असंशयम् । असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम्

te sarve sarvadā bhadre matprasādād asaṃśayam / asaṃdigdhā bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam

______________________________________________________ §पराशर उवाच: यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै तदा । षड्गर्भगर्भविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: yathoktaṃ sā jagaddhātrī devadevena vai tadā / ṣaḍgarbhagarbhavinyāsaṃ cakre cānyasya karṣaṇam

सप्तमे रोहिणीं प्राप्ते गते गर्भे ततो हरिः । लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै

saptame rohiṇīṃ prāpte gate garbhe tato hariḥ / lokatrayopakārāya devakyāḥ praviveśa vai

योगनिद्रा यशोदायास् तस्मिन्न् एव ततो दिने । संभूता जठरे तद्वद् यथोक्तं परमेष्ठिना

yoganidrā yaśodāyās tasminn eva tato dine / saṃbhūtā jaṭhare tadvad yathoktaṃ parameṣṭhinā

ततो ग्रहगणः सम्यक् प्रचचार दिवि द्विज । विष्णोर् अंशे भुवं याते ऋतवश् चाभवन् शुभाः

tato grahagaṇaḥ samyak pracacāra divi dvija / viṣṇor aṃśe bhuvaṃ yāte ṛtavaś cābhavan śubhāḥ

न सेहे देवकीं द्रष्टुं कश्चिद् अप्य् अतितेजसा । जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभम् आययुः

na sehe devakīṃ draṣṭuṃ kaścid apy atitejasā / jājvalyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā manāṃsi kṣobham āyayuḥ

अदृष्टाः पुरुषैः स्त्रीभिर् देवकीं देवतागणाः । बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस् ताम् अहर्निशम्

adṛṣṭāḥ puruṣaiḥ strībhir devakīṃ devatāgaṇāḥ / bibhrāṇāṃ vapuṣā viṣṇuṃ tuṣṭuvus tām aharniśam

§देवता ऊचुः: प्रकृतिस् त्वं परा सूक्ष्मा ब्रह्मगर्भाभवः पुरा । ततो वाणी जगद्धातुर् वेदगर्भातिशोभने

§devatā ūcuḥ: prakṛtis tvaṃ parā sūkṣmā brahmagarbhābhavaḥ purā / tato vāṇī jagaddhātur vedagarbhātiśobhane

सृज्यस्वरूपगर्भा च सृष्टिभूता सनातने । बीजभूता तु सर्वस्य यज्ञगर्भाभवस् त्रयी

sṛjyasvarūpagarbhā ca sṛṣṭibhūtā sanātane / bījabhūtā tu sarvasya yajñagarbhābhavas trayī

फलगर्भा त्वम् एवेज्या वह्निगर्भा तथारणिः । अदितिर् देवगर्भा त्वं दैत्यगर्भा तथा दितिः

phalagarbhā tvam evejyā vahnigarbhā tathāraṇiḥ / aditir devagarbhā tvaṃ daityagarbhā tathā ditiḥ

ज्योत्स्ना वासरगर्भा त्वं ज्ञानगर्भासि सन्नतिः । नयगर्भधरा नीतिर् लज्जा त्वं प्रश्रयोद्वहा

jyotsnā vāsaragarbhā tvaṃ jñānagarbhāsi sannatiḥ / nayagarbhadharā nītir lajjā tvaṃ praśrayodvahā

कामगर्भा तथेच्छा त्वं त्वं तुष्टिस् तोषगर्भिणी । मेधा च बोधगर्भासि धैर्यगर्भोद्वहा धृतिः

kāmagarbhā tathecchā tvaṃ tvaṃ tuṣṭis toṣagarbhiṇī / medhā ca bodhagarbhāsi dhairyagarbhodvahā dhṛtiḥ

ग्रहर्क्षतारकागर्भा द्यौर् अस्याखिलहैतुकी । एता विभूतयो देवि तथान्याश् च सहस्रशः

graharkṣatārakāgarbhā dyaur asyākhilahaitukī / etā vibhūtayo devi tathānyāś ca sahasraśaḥ

तथासंख्या जगद्धात्रि साम्प्रतं जठरे तव । समुद्रादिनदीद्वीपवनपत्तनभूषणा । ग्रामखर्वटखेटाढ्या समस्ता पृथिवी शुभे

tathāsaṃkhyā jagaddhātri sāmprataṃ jaṭhare tava / samudrādinadīdvīpavanapattanabhūṣaṇā / grāmakharvaṭakheṭāḍhyā samastā pṛthivī śubhe

समस्तवह्नयो ऽम्भांसि सकलाश् च समीरणाः ॥ विप्_५,२।१४अब् ॥ म्२।३,एद्। वेङ्क्। इन्स्।: महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुह्यकाः ॥ विप्_५,२।१४अब्*२ ॥ ग्रहर्क्षतारकाचित्रं विमानशतसंकुलम् ॥ विप्_५,२।१४च्द् ॥ अवकाशम् अशेषस्य यद् ददाति नभश् च तत् ॥ विप्_५,२।१४एफ़् ॥ भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महर् जनः । तपश् च ब्रह्मलोकश् च ब्रह्माण्डम् अखिलं शुभे

samastavahnayo 'mbhāṃsi sakalāś ca samīraṇāḥ // ViP_5,2.14ab // M2.3,ed. Veṅk. ins.: mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretaguhyakāḥ // ViP_5,2.14ab*2 // graharkṣatārakācitraṃ vimānaśatasaṃkulam // ViP_5,2.14cd // avakāśam aśeṣasya yad dadāti nabhaś ca tat // ViP_5,2.14ef // bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha mahar janaḥ / tapaś ca brahmalokaś ca brahmāṇḍam akhilaṃ śubhe

तदन्तर् ये स्थिता देवा दैत्यगन्धर्वचारणाः । महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुह्यकाः

tadantar ye sthitā devā daityagandharvacāraṇāḥ / mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretaguhyakāḥ

मनुष्याः पशवश् चान्ये ये च जीवा यशस्विनि । तैर् अन्तःस्थैर् अनन्तो ऽसौ सर्वेशः सर्वभावनः

manuṣyāḥ paśavaś cānye ye ca jīvā yaśasvini / tair antaḥsthair ananto 'sau sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ

रूपकर्मस्वरूपाणि न परिच्छेदगोचरे । यस्याखिलप्रमाणानि स विष्णुर् गर्भगस् तव

rūpakarmasvarūpāṇi na paricchedagocare / yasyākhilapramāṇāni sa viṣṇur garbhagas tava

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या सुधा त्वं ज्योतिरम्बरे । त्वं सर्वलोकरक्षार्थम् अवतीर्णा महीतले

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā vidyā sudhā tvaṃ jyotirambare / tvaṃ sarvalokarakṣārtham avatīrṇā mahītale

प्रसीद देवि सर्वस्य जगतः शं शुभे कुरु । प्रीत्या तं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत्

prasīda devi sarvasya jagataḥ śaṃ śubhe kuru / prītyā taṃ dhārayeśānaṃ dhṛtaṃ yenākhilaṃ jagat

______________________________________________________ §पराशर उवाच: एवं संस्तूयमाना सा देवैर् देवम् अधारयत् । गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतां त्राणकारणम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: evaṃ saṃstūyamānā sā devair devam adhārayat / garbheṇa puṇḍarīkākṣaṃ jagatāṃ trāṇakāraṇam

ततो ऽखिलजगत्पद्मबोधायाच्युतभानुना । देवकीपूर्वसंध्यायाम् आविर्भूतं महात्मना

tato 'khilajagatpadmabodhāyācyutabhānunā / devakīpūrvasaṃdhyāyām āvirbhūtaṃ mahātmanā

तज्जन्मदिनम् अत्यर्थम् आह्लाद्य् अमलदिङ्मुखम् । बभूव सर्वलोकस्य कौमुदी शशिनो यथा

tajjanmadinam atyartham āhlādy amaladiṅmukham / babhūva sarvalokasya kaumudī śaśino yathā

सन्तः संतोषम् अधिकं प्रशमं चण्डमारुताः । प्रसादं निम्नगा याता जायमाने जनार्दने

santaḥ saṃtoṣam adhikaṃ praśamaṃ caṇḍamārutāḥ / prasādaṃ nimnagā yātā jāyamāne janārdane

सिन्धवो निजशब्देन वाद्यं चक्रुर् मनोहरम् । जगुर् गन्धर्वपतयो ननृतुश् चाप्सरोगणाः

sindhavo nijaśabdena vādyaṃ cakrur manoharam / jagur gandharvapatayo nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ

ससृजुः पुष्पवर्षाणि देवा भुव्य् अन्तरिक्षगाः । जज्वलुश् चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने

sasṛjuḥ puṣpavarṣāṇi devā bhuvy antarikṣagāḥ / jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane

मध्यरात्रे ऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने । मन्दं जगर्जुर् जलदाः पुष्पवृष्टिमुचो द्विज

madhyarātre 'khilādhāre jāyamāne janārdane / mandaṃ jagarjur jaladāḥ puṣpavṛṣṭimuco dvija

फुल्लेन्दीवरपत्राभं चतुर्बाहुम् उदीक्ष्य तम् । श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः

phullendīvarapatrābhaṃ caturbāhum udīkṣya tam / śrīvatsavakṣasaṃ jātaṃ tuṣṭāvānakadundubhiḥ

अभिष्टूय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर् महामतिः । विज्ञापयाम् आस तदा कंसाद् भीतो द्विजोत्तम

abhiṣṭūya ca taṃ vāgbhiḥ prasannābhir mahāmatiḥ / vijñāpayām āsa tadā kaṃsād bhīto dvijottama

§वसुदेव उवाच: ज्ञातो ऽसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधरम् । दिव्यं रूपम् इदं देव प्रसादेनोपसंहर

§vasudeva uvāca: jñāto 'si devadeveśa śaṅkhacakragadādharam / divyaṃ rūpam idaṃ deva prasādenopasaṃhara

अद्यैव देव कंसो ऽयं कुरुते मम यातनाम् । अवतीर्णम् इति ज्ञात्वा त्वम् अस्मिन् मम मन्दिरे

adyaiva deva kaṃso 'yaṃ kurute mama yātanām / avatīrṇam iti jñātvā tvam asmin mama mandire

§देवक्य् उवाच: यो ऽनन्तरूपो ऽखिलविश्वरूपो गर्भे ऽपि लोकान् वपुषा बिभर्ति । प्रसीदताम् एष स देवदेवः स्वमाययाविष्कृतबालरूपः

§devaky uvāca: yo 'nantarūpo 'khilaviśvarūpo garbhe 'pi lokān vapuṣā bibharti / prasīdatām eṣa sa devadevaḥ svamāyayāviṣkṛtabālarūpaḥ

उपसंहर सर्वात्मन् रूपम् एतच् चतुर्भुजम् । जानातु मावतारं ते कंसो ऽयं दितिजात्मजः

upasaṃhara sarvātman rūpam etac caturbhujam / jānātu māvatāraṃ te kaṃso 'yaṃ ditijātmajaḥ

§भगवान् उवाच: स्तुतो ऽहं यत् त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तद् अद्य ते । सफलं देवि संजातं जातो ऽहं यत् तवोदरात्

§bhagavān uvāca: stuto 'haṃ yat tvayā pūrvaṃ putrārthinyā tad adya te / saphalaṃ devi saṃjātaṃ jāto 'haṃ yat tavodarāt

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा भगवांस् तूष्णीं बभूव मुनिसत्तम । वसुदेवो ऽपि तं रात्राव् आदाय प्रययौ बहिः

§parāśara uvāca: ity uktvā bhagavāṃs tūṣṇīṃ babhūva munisattama / vasudevo 'pi taṃ rātrāv ādāya prayayau bahiḥ

मोहिताश् चाभवंस् तत्र रक्षिणो योगनिद्रया । मथुराद्वारपालाश् च व्रजत्य् आनकदुन्दुभौ

mohitāś cābhavaṃs tatra rakṣiṇo yoganidrayā / mathurādvārapālāś ca vrajaty ānakadundubhau

वर्षतां जलदानां च तोयम् अत्युल्बणं निशि । संच्छाद्यानुययौ शेषः फणैर् आनकदुन्दुभिम्

varṣatāṃ jaladānāṃ ca toyam atyulbaṇaṃ niśi / saṃcchādyānuyayau śeṣaḥ phaṇair ānakadundubhim

यमुनां चातिगम्भीरां नानावर्तशताकुलाम् । वसुदेवो वहन् विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ

yamunāṃ cātigambhīrāṃ nānāvartaśatākulām / vasudevo vahan viṣṇuṃ jānumātravahāṃ yayau

कंसस्य करम् आदाय तत्रैवाभ्यागतांस् तटे । नन्दादीन् गोपवृद्धांश् च यमुनायां ददर्श सः

kaṃsasya karam ādāya tatraivābhyāgatāṃs taṭe / nandādīn gopavṛddhāṃś ca yamunāyāṃ dadarśa saḥ

तस्मिन् काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया । ताम् एव कन्यां मैत्रेय प्रसूता मोहिते जने

tasmin kāle yaśodāpi mohitā yoganidrayā / tām eva kanyāṃ maitreya prasūtā mohite jane

वसुदेवो ऽपि विन्यस्य बालम् आदाय दारिकाम् । यशोदाशयने तूर्णम् आजगामामितद्युतिः

vasudevo 'pi vinyasya bālam ādāya dārikām / yaśodāśayane tūrṇam ājagāmāmitadyutiḥ

ददृशे च प्रबुद्धा सा यशोदा जातम् आत्मजम् । नीलोत्पलदलश्यामं ततो ऽत्यर्थं मुदं ययौ

dadṛśe ca prabuddhā sā yaśodā jātam ātmajam / nīlotpaladalaśyāmaṃ tato 'tyarthaṃ mudaṃ yayau

आदाय वसुदेवो ऽपि दारिकां निजमन्दिरे । देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वम् अतिष्ठत

ādāya vasudevo 'pi dārikāṃ nijamandire / devakīśayane nyasya yathāpūrvam atiṣṭhata

ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः । कंसायावेदयाम् आसुर् देवकीप्रसवं द्विज

tato bāladhvaniṃ śrutvā rakṣiṇaḥ sahasotthitāḥ / kaṃsāyāvedayām āsur devakīprasavaṃ dvija

कंसस् तूर्णम् उपेत्यैनां ततो जग्राह बालिकाम् । मुञ्च मुञ्चेति देवक्या सन्नकण्ठ्या निवारितः

kaṃsas tūrṇam upetyaināṃ tato jagrāha bālikām / muñca muñceti devakyā sannakaṇṭhyā nivāritaḥ

चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थितिम् । अवाप रूपं च महत् सायुधाष्टमहाभुजम्

cikṣepa ca śilāpṛṣṭhe sā kṣiptā viyati sthitim / avāpa rūpaṃ ca mahat sāyudhāṣṭamahābhujam

प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत् । किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस् त्वां वधिष्यति

prajahāsa tathaivoccaiḥ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt / kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jāto yas tvāṃ vadhiṣyati

सर्वस्वभूतो देवानाम् आसीन् मृत्युः पुरा स ते । तद् एतत् संप्रधार्याशु क्रियतां हितम् आत्मनः

sarvasvabhūto devānām āsīn mṛtyuḥ purā sa te / tad etat saṃpradhāryāśu kriyatāṃ hitam ātmanaḥ

इत्य् उक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा । पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर् विहायसा

ity uktvā prayayau devī divyasraggandhabhūṣaṇā / paśyato bhojarājasya stutā siddhair vihāyasā

______________________________________________________ §पराशर उवाच: कंसस् ततौद्विग्नमनाः प्राह सर्वान् महासुरान् । प्रलम्बकेशिप्रमुखान् आहूयासुरपुंगवान्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kaṃsas tataudvignamanāḥ prāha sarvān mahāsurān / pralambakeśipramukhān āhūyāsurapuṃgavān

§कंस उवाच: हे प्रलम्ब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने । अरिष्टाद्यैस् तथा चान्यैः श्रूयतां वचनं मम

§kaṃsa uvāca: he pralamba mahābāho keśin dhenuka pūtane / ariṣṭādyais tathā cānyaiḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama

मां हन्तुम् अमरैर् यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः । मद्वीर्यतापितैर् वीरा न त्व् एतान् गणयाम्य् अहम्

māṃ hantum amarair yatnaḥ kṛtaḥ kila durātmabhiḥ / madvīryatāpitair vīrā na tv etān gaṇayāmy aham

किम् इन्द्रेणाल्पवीर्येण किं हरेणैकचारिणा । हरिणा वापि किं साध्यं छिद्रेष्व् असुरघातिना

kim indreṇālpavīryeṇa kiṃ hareṇaikacāriṇā / hariṇā vāpi kiṃ sādhyaṃ chidreṣv asuraghātinā

किम् आदित्यैः सवसुभिर् अल्पवीर्यैः किम् अग्निभिः । किं वान्यैर् अमरैः सर्वैर् मद्बाहुबलनिर्जितैः

kim ādityaiḥ savasubhir alpavīryaiḥ kim agnibhiḥ / kiṃ vānyair amaraiḥ sarvair madbāhubalanirjitaiḥ

किं न दृष्टो ऽमरपतिर् मया संयुगम् एत्य सः । पृष्ठेनैव वहन् बाणान् अपागच्छन् न वक्षसा

kiṃ na dṛṣṭo 'marapatir mayā saṃyugam etya saḥ / pṛṣṭhenaiva vahan bāṇān apāgacchan na vakṣasā

मद्राष्ट्रे वारिता वृष्टिर् यदा शक्रेण किं तदा । मद्बाणभिन्नैर् जलदैर् आपो मुक्ता यथेप्सिताः

madrāṣṭre vāritā vṛṣṭir yadā śakreṇa kiṃ tadā / madbāṇabhinnair jaladair āpo muktā yathepsitāḥ

किम् उर्व्याम् अवनीपाला मद्बाहुबलभीरवः । न सर्वे सन्नतिं याता जरासंधम् ऋते गुरुम्

kim urvyām avanīpālā madbāhubalabhīravaḥ / na sarve sannatiṃ yātā jarāsaṃdham ṛte gurum

अमरेषु ममावज्ञा जायते दैत्यपुंगवाः । हास्यं मे जायते वीरास् तेषु यत्नपरेष्व् अपि

amareṣu mamāvajñā jāyate daityapuṃgavāḥ / hāsyaṃ me jāyate vīrās teṣu yatnapareṣv api

तथापि खलु दुष्टानां तेषाम् अभ्यधिकं मया । अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम्

tathāpi khalu duṣṭānāṃ teṣām abhyadhikaṃ mayā / apakārāya daityendrā yatanīyaṃ durātmanām

तद् ये तपस्विनः केचित् पृथिव्यां ये च यज्विनः । कार्यो देवापकाराय तेषां सर्वात्मना वधः

tad ye tapasvinaḥ kecit pṛthivyāṃ ye ca yajvinaḥ / kāryo devāpakārāya teṣāṃ sarvātmanā vadhaḥ

उत्पन्नश् चापि मृत्युर् मे भूतपूर्वश् च मे किल । इत्य् एतद् बालिका प्राह देवकीगर्भसंभवा

utpannaś cāpi mṛtyur me bhūtapūrvaś ca me kila / ity etad bālikā prāha devakīgarbhasaṃbhavā

तस्माद् बालेषु परमो यत्नः कार्यो महीतले । यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः

tasmād bāleṣu paramo yatnaḥ kāryo mahītale / yatrodriktaṃ balaṃ bāle sa hantavyaḥ prayatnataḥ

इत्य् आज्ञाप्यासुरान् कंसः प्रविश्यात्मगृहं ततः । मुमोच वसुदेवं च देवकीं च निरोधतः

ity ājñāpyāsurān kaṃsaḥ praviśyātmagṛhaṃ tataḥ / mumoca vasudevaṃ ca devakīṃ ca nirodhataḥ

§कंस उवाच: युवयोर् घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना । को ऽप्य् अन्य एव नाशाय बालो मम समुद्गतः

§kaṃsa uvāca: yuvayor ghātitā garbhā vṛthaivaite mayādhunā / ko 'py anya eva nāśāya bālo mama samudgataḥ

तद् अलं परितापेन नूनं तद् भाविनो हि ते । अर्भका युवयोः को वा नायुषो ऽन्ते विहन्यते

tad alaṃ paritāpena nūnaṃ tad bhāvino hi te / arbhakā yuvayoḥ ko vā nāyuṣo 'nte vihanyate

§पराशर उवाच: इत्य् आश्वास्य विमुक्त्वा च कंसस् तौ परिशङ्कितः । अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठ प्रविवेश पुनः स्वकम्

§parāśara uvāca: ity āśvāsya vimuktvā ca kaṃsas tau pariśaṅkitaḥ / antargṛhaṃ dvijaśreṣṭha praviveśa punaḥ svakam

______________________________________________________ §पराशर उवाच: विमुक्तो वसुदेवो ऽपि नन्दस्य शकटं गतः । प्रहृष्टं दृष्टवान् नन्दं पुत्रो जातो ममेति वै

______________________________________________________ §parāśara uvāca: vimukto vasudevo 'pi nandasya śakaṭaṃ gataḥ / prahṛṣṭaṃ dṛṣṭavān nandaṃ putro jāto mameti vai

वसुदेवो ऽपि तं प्राह दिष्ट्या दिष्ट्येति सादरम् । वार्द्धके ऽपि समुत्पन्नस् तनयो यत् तवाधुना

vasudevo 'pi taṃ prāha diṣṭyā diṣṭyeti sādaram / vārddhake 'pi samutpannas tanayo yat tavādhunā

दत्तो हि वार्षिकः सर्वो भवद्भिर् नृपतेः करः । यदर्थम् आगतास् तस्मान् नात्र स्थेयं महाधनाः

datto hi vārṣikaḥ sarvo bhavadbhir nṛpateḥ karaḥ / yadartham āgatās tasmān nātra stheyaṃ mahādhanāḥ

यदर्थम् आगताः कार्यं तन् निष्पन्नं किम् आस्यते । भवद्भिर् गम्यतां नन्द तच् छीघ्रं निजगोकुलम्

yadartham āgatāḥ kāryaṃ tan niṣpannaṃ kim āsyate / bhavadbhir gamyatāṃ nanda tac chīghraṃ nijagokulam

ममापि बालकस् तत्र रोहिणीप्रसवो हि यः । स रक्षणीयो भवता यथायं तनयो निजः

mamāpi bālakas tatra rohiṇīprasavo hi yaḥ / sa rakṣaṇīyo bhavatā yathāyaṃ tanayo nijaḥ

इत्य् उक्ताः प्रययुर् गोपा नन्दगोपपुरोगमाः । शकटारोपितैर् भाण्डैः करं दत्त्वा महाबलाः

ity uktāḥ prayayur gopā nandagopapurogamāḥ / śakaṭāropitair bhāṇḍaiḥ karaṃ dattvā mahābalāḥ

वसतां गोकुले तेषां पूतना बालघातिनी । सुप्तं कृष्णम् उपादाय रात्रौ तस्मै ददौ स्तनम्

vasatāṃ gokule teṣāṃ pūtanā bālaghātinī / suptaṃ kṛṣṇam upādāya rātrau tasmai dadau stanam

यस्मै यस्मै स्तनं रात्रौ पूतना संप्रयच्छति । तस्य तस्य क्षणेनाङ्गं बालकस्योपहन्यते

yasmai yasmai stanaṃ rātrau pūtanā saṃprayacchati / tasya tasya kṣaṇenāṅgaṃ bālakasyopahanyate

कृष्णस् तस्याः स्तनं गाढं कराभ्याम् अतिपीडितम् । गृहीत्वा प्राणसहितं पपौ कोपसमन्वितः

kṛṣṇas tasyāḥ stanaṃ gāḍhaṃ karābhyām atipīḍitam / gṛhītvā prāṇasahitaṃ papau kopasamanvitaḥ

सा विमुक्तमहारावा विच्छिन्नस्नायुबन्धना । पपात पूतना भूमौ म्रियमाणातिभीषणा

sā vimuktamahārāvā vicchinnasnāyubandhanā / papāta pūtanā bhūmau mriyamāṇātibhīṣaṇā

तन्नादश्रुतिसंत्रासात् प्रबुद्धास् ते व्रजौकसः । ददृशुः पूतनोत्सङ्गे कृष्णं तां च निपातिताम्

tannādaśrutisaṃtrāsāt prabuddhās te vrajaukasaḥ / dadṛśuḥ pūtanotsaṅge kṛṣṇaṃ tāṃ ca nipātitām

आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदापि द्विजोत्तम । गोपुच्छं भ्राम्य हस्तेन बालदोषम् अपाकरोत्

ādāya kṛṣṇaṃ saṃtrastā yaśodāpi dvijottama / gopucchaṃ bhrāmya hastena bāladoṣam apākarot

गोपुरीषम् उपादाय नन्दगोपो ऽपि मस्तके । कृष्णस्य प्रददौ रक्षां कुर्वंश् चैतद् उदीरयन्

gopurīṣam upādāya nandagopo 'pi mastake / kṛṣṇasya pradadau rakṣāṃ kurvaṃś caitad udīrayan

§नन्दगोप उवाच: रक्षतु त्वाम् अशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः । यस्य नाभिसमुद्भूतपङ्कजाद् अभवज् जगत्

§nandagopa uvāca: rakṣatu tvām aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavo hariḥ / yasya nābhisamudbhūtapaṅkajād abhavaj jagat

येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्य् अवनी जगत् । वराहरूपधृग् देवः स त्वां रक्षतु केशवः

yena daṃṣṭrāgravidhṛtā dhārayaty avanī jagat / varāharūpadhṛg devaḥ sa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ

नखाङ्कुरविनिर्भिन्नवैरिवक्षःस्थलो विभुः । नृसिंहरूपी सर्वत्र स त्वां रक्षतु केशवः

nakhāṅkuravinirbhinnavairivakṣaḥsthalo vibhuḥ / nṛsiṃharūpī sarvatra sa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ

वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणाद् अभूत् । त्रिविक्रमक्रमाक्रान्तत्रैलोक्यः स्फुरदायुधः

vāmano rakṣatu sadā bhavantaṃ yaḥ kṣaṇād abhūt / trivikramakramākrāntatrailokyaḥ sphuradāyudhaḥ

शिरस् ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः । गुह्यं सजठरं विष्णुर् जङ्घे पादौ जनार्दनः

śiras te pātu govindaḥ kaṇṭhaṃ rakṣatu keśavaḥ / guhyaṃ sajaṭharaṃ viṣṇur jaṅghe pādau janārdanaḥ

मुखं बाहू प्रबाहू च मनः सर्वेन्द्रियाणि च । रक्षत्व् अव्याहतैश्वर्यस् तव नारायणो ऽव्ययः

mukhaṃ bāhū prabāhū ca manaḥ sarvendriyāṇi ca / rakṣatv avyāhataiśvaryas tava nārāyaṇo 'vyayaḥ

शार्ङ्गचक्रगदापाणेः शङ्खनादहताः क्षयम् । गच्छन्तु प्रेतकूष्माण्डराक्षसा ये तवाहिताः

śārṅgacakragadāpāṇeḥ śaṅkhanādahatāḥ kṣayam / gacchantu pretakūṣmāṇḍarākṣasā ye tavāhitāḥ

त्वां पातु दिक्षु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः । हृषीकेशो ऽम्बरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः

tvāṃ pātu dikṣu vaikuṇṭho vidikṣu madhusūdanaḥ / hṛṣīkeśo 'mbare bhūmau rakṣatu tvāṃ mahīdharaḥ

§पराशर उवाच: एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः । शायितः शकटस्याधो बालपर्यङ्किकातले

§parāśara uvāca: evaṃ kṛtasvastyayano nandagopena bālakaḥ / śāyitaḥ śakaṭasyādho bālaparyaṅkikātale

ते च गोपा महद् दृष्ट्वा पूतनायाः कलेवरम् । मृतायाः परमं त्रासं विस्मयं च तदा ययुः

te ca gopā mahad dṛṣṭvā pūtanāyāḥ kalevaram / mṛtāyāḥ paramaṃ trāsaṃ vismayaṃ ca tadā yayuḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: कदाचिच् छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः । चिक्षेप चरणाव् ऊर्ध्वं स्तन्यार्थी प्ररुरोद च

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kadācic chakaṭasyādhaḥ śayāno madhusūdanaḥ / cikṣepa caraṇāv ūrdhvaṃ stanyārthī praruroda ca

तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् । विध्वस्तकुम्भभाण्डं तद् विपरीतं पपात च

tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam / vidhvastakumbhabhāṇḍaṃ tad viparītaṃ papāta ca

ततो हाहाकृतः सर्वो गोपगोपीजनो द्विज । आजगामाथ ददृशे बालम् उत्तानशायिनम्

tato hāhākṛtaḥ sarvo gopagopījano dvija / ājagāmātha dadṛśe bālam uttānaśāyinam

गोपाः केनेति केनेदं शकटं परिवर्तितम् । तत्रैव बालकाः प्रोचुर् बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti kenedaṃ śakaṭaṃ parivartitam / tatraiva bālakāḥ procur bālenānena pātitam

रुदता दृष्टम् अस्माभिः पादविक्षेपताडितम् । शकटं परिवृत्तं वै नैतद् अन्यस्य चेष्टितम्

rudatā dṛṣṭam asmābhiḥ pādavikṣepatāḍitam / śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitad anyasya ceṣṭitam

ततः पुनर् अतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः । नन्दगोपो ऽपि जग्राह बालम् अत्यन्तविस्मितः

tataḥ punar atīvāsan gopā vismitacetasaḥ / nandagopo 'pi jagrāha bālam atyantavismitaḥ

यशोदा शकटारूढभग्नभाण्डकपालिकाः । शकटं चार्चयाम् आस दधिपुष्पफलाक्षतैः

yaśodā śakaṭārūḍhabhagnabhāṇḍakapālikāḥ / śakaṭaṃ cārcayām āsa dadhipuṣpaphalākṣataiḥ

गर्गश् च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः । प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान् अकरोत् तयोः

gargaś ca gokule tatra vasudevapracoditaḥ / pracchanna eva gopānāṃ saṃskārān akarot tayoḥ

ज्येष्ठं च रामम् इत्य् आह कृष्णं चैव तथापरम् । गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन् महामतिः

jyeṣṭhaṃ ca rāmam ity āha kṛṣṇaṃ caiva tathāparam / gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvan mahāmatiḥ

स्वल्पेनैव हि कालेन रिङ्गिणौ तौ तदा व्रजे । घृष्टजानुकरौ विप्र बभूवतुर् उभाव् अपि

svalpenaiva hi kālena riṅgiṇau tau tadā vraje / ghṛṣṭajānukarau vipra babhūvatur ubhāv api

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणाव् इतस् ततः । न निवारयितुं सेहे यशोदा न च रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāv itas tataḥ / na nivārayituṃ sehe yaśodā na ca rohiṇī

गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटगतौ पुनः । तदहर्जातगोवत्सपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṭamadhye krīḍantau vatsavāṭagatau punaḥ / tadaharjātagovatsapucchākarṣaṇatatparau

यदा यशोदा तौ बालाव् एकस्थानचराव् उभौ । शशाक नो वारयितुं क्रीडन्ताव् अतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāv ekasthānacarāv ubhau / śaśāka no vārayituṃ krīḍantāv aticañcalau

श्१,द्५ इन्स्।: द्४,ग्३ इन्स्।: दाम्ना बद्ध्वा तदा मध्ये निबबन्ध उलूखले । कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् आह चेदम् अमर्षिता

Ś1,D5 ins.: D4,G3 ins.: dāmnā baddhvā tadā madhye nibabandha ulūkhale / kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āha cedam amarṣitā

यदि शक्नोषि गच्छ त्वम् अतिचञ्चलचेष्टित । इत्य् उक्त्वा च निजं कर्म सा चकार कुटुम्बिनी

yadi śaknoṣi gaccha tvam aticañcalaceṣṭita / ity uktvā ca nijaṃ karma sā cakāra kuṭumbinī

व्यग्रायाम् अथ तस्यां स कर्षमाण उलूखलम् । यमलार्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः

vyagrāyām atha tasyāṃ sa karṣamāṇa ulūkhalam / yamalārjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ

कर्षता वृक्षयोर् मध्ये तिर्यग्गतम् उलूखलम् । भग्नाव् उत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ

karṣatā vṛkṣayor madhye tiryaggatam ulūkhalam / bhagnāv uttuṅgaśākhāgrau tena tau yamalārjunau

ततः कटकटाशब्दसमाकर्णनकातरः । आजगाम व्रजजनो ददृशे च महाद्रुमौ

tataḥ kaṭakaṭāśabdasamākarṇanakātaraḥ / ājagāma vrajajano dadṛśe ca mahādrumau

भग्नस्कन्धौ निपतितौ भग्नशाखौ महीतले । नवोद्गताल्पदन्तांशुसितहासं च बालकम् । तयोर् मध्यगतं बद्धं दाम्ना गाढं तथोदरे

bhagnaskandhau nipatitau bhagnaśākhau mahītale / navodgatālpadantāṃśusitahāsaṃ ca bālakam / tayor madhyagataṃ baddhaṃ dāmnā gāḍhaṃ tathodare

ततश् च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात्

tataś ca dāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt

गोपवृद्धास् ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः । मन्त्रयाम् आसुर् उद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः

gopavṛddhās tataḥ sarve nandagopapurogamāḥ / mantrayām āsur udvignā mahotpātātibhīravaḥ

स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महावनम् । उत्पाता बहवो ह्य् अत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः

sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmo 'nyan mahāvanam / utpātā bahavo hy atra dṛśyante nāśahetavaḥ

पूतनाया विनाशश् च शकटस्य विपर्ययः । विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनं तथा

pūtanāyā vināśaś ca śakaṭasya viparyayaḥ / vinā vātādidoṣeṇa drumayoḥ patanaṃ tathā

वृन्दावनम् इतः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् । यावद् भौममहोत्पातदोषो नाभिभवेद् व्रजम्

vṛndāvanam itaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram / yāvad bhaumamahotpātadoṣo nābhibhaved vrajam

इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः । ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्ब्यताम्

iti kṛtvā matiṃ sarve gamane te vrajaukasaḥ / ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilambyatām

ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर् गोधनैस् तथा । यूथशो वत्सपालांश् च कालयन्तो व्रजौकसः

tataḥ kṣaṇena prayayuḥ śakaṭair godhanais tathā / yūthaśo vatsapālāṃś ca kālayanto vrajaukasaḥ

द्रव्यावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत् तदा । काकभाससमाकीर्णं व्रजस्थानम् अभूद् द्विज

dravyāvayavanirdhūtaṃ kṣaṇamātreṇa tat tadā / kākabhāsasamākīrṇaṃ vrajasthānam abhūd dvija

वृन्दावनं भगवता कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । शुभेन मनसा ध्यातं गवां वृद्धिम् अभीप्सता

vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā / śubhena manasā dhyātaṃ gavāṃ vṛddhim abhīpsatā

ततस् तत्रातिरूक्षे ऽपि घर्मकाले द्विजोत्तम । प्रावृट्काल इवोद्भूतं नवशष्पं समन्ततः

tatas tatrātirūkṣe 'pi gharmakāle dvijottama / prāvṛṭkāla ivodbhūtaṃ navaśaṣpaṃ samantataḥ

स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः । शकटीवाटपर्यन्तश् चन्द्रार्धाकारसंस्थितिः

sa samāvāsitaḥ sarvo vrajo vṛndāvane tataḥ / śakaṭīvāṭaparyantaś candrārdhākārasaṃsthitiḥ

वत्सपालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः । एकस्थानस्थितौ गोष्ठे चेरतुर् बाललीलया

vatsapālau ca saṃvṛttau rāmadāmodarau tataḥ / ekasthānasthitau goṣṭhe ceratur bālalīlayā

बर्हिपत्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ । गोपवेणुकृतातोद्यौ पत्रवाद्यकृतस्वनौ

barhipatrakṛtāpīḍau vanyapuṣpāvataṃsakau / gopaveṇukṛtātodyau patravādyakṛtasvanau

काकपक्षधरौ बालौ कुमाराव् इव पावकी । हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस् तन् महावनम्

kākapakṣadharau bālau kumārāv iva pāvakī / hasantau ca ramantau ca ceratus tan mahāvanam

क्वचिद् धसन्ताव् अन्योन्यं क्रीडमानौ तथापरैः । गोपपुत्रैः समं वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः

kvacid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau tathāparaiḥ / gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃś cārayantau viceratuḥ

कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे । सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः

kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje / sarvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ

प्रावृट्कालस् ततो ऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः । बभूव वारिधाराभिर् ऐक्यं कुर्वन् दिशाम् इव

prāvṛṭkālas tato 'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ / babhūva vāridhārābhir aikyaṃ kurvan diśām iva

प्ररूढनवशष्पाढ्या शक्रगोपास्तृता मही । तदा मारकतेवासीत् पद्मरागविभूषिता

prarūḍhanavaśaṣpāḍhyā śakragopāstṛtā mahī / tadā mārakatevāsīt padmarāgavibhūṣitā

ऊहुर् उन्मार्गवाहीनि निम्नगाम्भांसि सर्वतः । मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवाम् इव

ūhur unmārgavāhīni nimnagāmbhāṃsi sarvataḥ / manāṃsi durvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navām iva

न रेजे ऽन्तरितश् चन्द्रो निर्मलो मलिनैर् घनैः । सद्वाक्यवादो मूर्खाणां प्रगल्भाभिर् इवोक्तिभिः

na reje 'ntaritaś candro nirmalo malinair ghanaiḥ / sadvākyavādo mūrkhāṇāṃ pragalbhābhir ivoktibhiḥ

निर्गुणेनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् । अवाप्यताविवेकस्य नृपस्येव परिग्रहे

nirguṇenāpi cāpena śakrasya gagane padam / avāpyatāvivekasya nṛpasyeva parigrahe

मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः । दुर्वृत्ते वृत्तचेष्टेव कुलीनस्यातिशोभना

meghapṛṣṭhe balākānāṃ rarāja vimalā tatiḥ / durvṛtte vṛttaceṣṭeva kulīnasyātiśobhanā

न बबन्धाम्बरे स्थैर्यं विद्युद् अत्यन्तचञ्चला । मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्जनेन प्रयोजिता

na babandhāmbare sthairyaṃ vidyud atyantacañcalā / maitrīva pravare puṃsi durjanena prayojitā

मार्गा बभूवुर् अस्पष्टा नवशष्पचयावृताः । अर्थान्तरम् अनुप्राप्ताः प्रजडानाम् इवोक्तयः

mārgā babhūvur aspaṣṭā navaśaṣpacayāvṛtāḥ / arthāntaram anuprāptāḥ prajaḍānām ivoktayaḥ

उन्मत्तशिखिसारङ्गे तस्मिन् काले महावने । कृष्णरामौ मुदा युक्तौ गोपालैश् चेरतुः सह

unmattaśikhisāraṅge tasmin kāle mahāvane / kṛṣṇarāmau mudā yuktau gopālaiś ceratuḥ saha

क्वचिद् गोभिः समं रम्यं गेयतानरताव् उभौ । चेरतुः क्वचिद् अत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रयौ

kvacid gobhiḥ samaṃ ramyaṃ geyatānaratāv ubhau / ceratuḥ kvacid atyarthaṃ śītavṛkṣatalāśrayau

क्वचित् कदम्बस्रक्चित्रौ मयूरस्रग्धरौ क्वचित् । विचित्रौ क्वचिद् आसातां विविधैर् गिरिधातुभिः

kvacit kadambasrakcitrau mayūrasragdharau kvacit / vicitrau kvacid āsātāṃ vividhair giridhātubhiḥ

पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन् निद्रान्तरैषिणौ । क्वचिद् गर्जति जीमूते हाहाकाररवादृतौ

parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacin nidrāntaraiṣiṇau / kvacid garjati jīmūte hāhākāraravādṛtau

गायताम् अन्यगोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् । मयूरकेकानुगतौ गोपवेणुप्रवादकौ

gāyatām anyagopānāṃ praśaṃsāparamau kvacit / mayūrakekānugatau gopaveṇupravādakau

इति नानाविधैर् भावैर् उत्तमप्रीतिसंयुतौ । क्रीडन्तौ तौ वने तस्मिञ् चेरतुस् तुष्टमानसौ

iti nānāvidhair bhāvair uttamaprītisaṃyutau / krīḍantau tau vane tasmiñ ceratus tuṣṭamānasau

विकाले च समं गोभिर् गोपवृन्दसमन्वितौ ॥ विप्_५,६।५०अब् ॥ अफ़्तेर् ५०अब्, श्१,व्१,ब् इन्स्।: आजग्मतुः कृष्णबलौ गोपवेषधराव् उभौ ॥ विप्_५,६।५०अब्*५ ॥ विकाले च यथाजोषं व्रजम् एत्य महाबलौ ॥ विप्_५,६।५०च्द् ॥ गोपैः समानैः सहितौ क्रीडन्ताव् अमराव् इव

vikāle ca samaṃ gobhir gopavṛndasamanvitau // ViP_5,6.50ab // After 50ab, Ś1,V1,B ins.: ājagmatuḥ kṛṣṇabalau gopaveṣadharāv ubhau // ViP_5,6.50ab*5 // vikāle ca yathājoṣaṃ vrajam etya mahābalau // ViP_5,6.50cd // gopaiḥ samānaiḥ sahitau krīḍantāv amarāv iva

अफ़्तेर् ५१, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: ______________________________________________________ §पराशर उवाच: एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ । विचचार वृतो गोपैर् वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः

After 51, ed. Veṅk. ins.: ______________________________________________________ §parāśara uvāca: ekadā tu vinā rāmaṃ kṛṣṇo vṛndāvanaṃ yayau / vicacāra vṛto gopair vanyapuṣpasragujjvalaḥ

स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् । तीरसंलग्नफेनौघैर् हसन्तीम् इव सर्वतः

sa jagāmātha kālindīṃ lolakallolaśālinīm / tīrasaṃlagnaphenaughair hasantīm iva sarvataḥ

तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निसृतवारिणम् । ह्रदं कालियनागस्य ददृशे ऽतीव भीषणम्

tasyāṃ cātimahābhīmaṃ viṣāgnisṛtavāriṇam / hradaṃ kāliyanāgasya dadṛśe 'tīva bhīṣaṇam

विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् । वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहंगमम्

viṣāgninā visaratā dagdhatīramahātarum / vātāhatāmbuvikṣepasparśadagdhavihaṃgamam

तम् अतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रम् इवापरम् । विलोक्य चिन्तयाम् आस भगवान् मधुसूदनः

tam atīva mahāraudraṃ mṛtyuvaktram ivāparam / vilokya cintayām āsa bhagavān madhusūdanaḥ

अस्मिन् वसति दुष्टात्मा कालियो ऽसौ विषायुधः । यो मया निर्जितस् त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधिम्

asmin vasati duṣṭātmā kāliyo 'sau viṣāyudhaḥ / yo mayā nirjitas tyaktvā duṣṭo naṣṭaḥ payonidhim

तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागराङ्गना । न नरैर् गोधनैर् वापि तृषार्तैर् उपभुज्यते

teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgarāṅganā / na narair godhanair vāpi tṛṣārtair upabhujyate

तद् अस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया । चिरम् अत्र सुखं येन चरेयुर् व्रजवासिनः

tad asya nāgarājasya kartavyo nigraho mayā / ciram atra sukhaṃ yena careyur vrajavāsinaḥ

एतदर्थं नृलोके ऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः । यद् एषाम् उत्पथस्थानां कार्या शान्तिर् दुरात्मनाम्

etadarthaṃ nṛloke 'sminn avatāro mayā kṛtaḥ / yad eṣām utpathasthānāṃ kāryā śāntir durātmanām

तद् एतन् नातिदूरस्थं कदम्बम् उरुशाखिनम् । अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिन्न् अनिलाशिनः

tad etan nātidūrasthaṃ kadambam uruśākhinam / adhiruhyotpatiṣyāmi hrade 'sminn anilāśinaḥ

§पराशर उवाच: इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः । निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगितः

§parāśara uvāca: itthaṃ vicintya baddhvā ca gāḍhaṃ parikaraṃ tataḥ / nipapāta hrade tatra sarparājasya vegitaḥ

तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः । अत्यर्थं दूरजातांस् तु तान् असिञ्चन् महीरुहान्

tenāpi patatā tatra kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ / atyarthaṃ dūrajātāṃs tu tān asiñcan mahīruhān

ते हि दुष्टविषज्वालातप्ताम्बुपवनोक्षिताः । जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः

te hi duṣṭaviṣajvālātaptāmbupavanokṣitāḥ / jajvaluḥ pādapāḥ sadyo jvālāvyāptadigantarāḥ

आस्फोटयाम् आस तदा कृष्णो नागह्रदे भुजम् । तच्छब्दश्रवणाच् चाशु नागराजो ऽभ्युपागमत्

āsphoṭayām āsa tadā kṛṣṇo nāgahrade bhujam / tacchabdaśravaṇāc cāśu nāgarājo 'bhyupāgamat

आताम्रनयनः कोपाद् विषज्वालाकुलैः फणैः । वृतो महाविषैश् चान्यैर् उरगैर् अनिलाशिभिः

ātāmranayanaḥ kopād viṣajvālākulaiḥ phaṇaiḥ / vṛto mahāviṣaiś cānyair uragair anilāśibhiḥ

नागपत्न्यश् च शतशो हारिहारोपशोभिताः । प्रकम्पिततनुक्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः

nāgapatnyaś ca śataśo hārihāropaśobhitāḥ / prakampitatanukṣepacalatkuṇḍalakāntayaḥ

ततः प्रवेशितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् । ददंशुश् चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर् मुखैः

tataḥ praveśitaḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam / dadaṃśuś cāpi te kṛṣṇaṃ viṣajvālāvilair mukhaiḥ

तं तत्र पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगनिपीडितम् । गोपा व्रजम् उपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः

taṃ tatra patitaṃ dṛṣṭvā sarpabhoganipīḍitam / gopā vrajam upāgamya cukruśuḥ śokalālasāḥ

§गोपा ऊचुः: एष मोहं गतः कृष्णो मग्नौ वै कालिये ह्रदे । भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत पश्यत

§gopā ūcuḥ: eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magnau vai kāliye hrade / bhakṣyate sarparājena tad āgacchata paśyata

तच् छ्रुत्वा ते तदा गोपा वज्रपातोपमं वचः । गोप्यश् च त्वरिता जग्मुर् यशोदाप्रमुखा ह्रदम्

tac chrutvā te tadā gopā vajrapātopamaṃ vacaḥ / gopyaś ca tvaritā jagmur yaśodāpramukhā hradam

हा हा क्वासाव् इति जनो गोपीनाम् अतिविह्वलः । यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतं प्रस्खलितं ययौ

hā hā kvāsāv iti jano gopīnām ativihvalaḥ / yaśodayā samaṃ bhrānto drutaṃ praskhalitaṃ yayau

नन्दगोपश् च गोपाश् च रामश् चाद्भुतविक्रमः । त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः

nandagopaś ca gopāś ca rāmaś cādbhutavikramaḥ / tvaritaṃ yamunāṃ jagmuḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ

ददृशुश् चापि ते तत्र सर्पराजवशं गतम् । निष्प्रयत्नकृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम्

dadṛśuś cāpi te tatra sarparājavaśaṃ gatam / niṣprayatnakṛtaṃ kṛṣṇaṃ sarpabhogena veṣṭitam

नन्दगोपश् च निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् । यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तम

nandagopaś ca niśceṣṭo nyasya putramukhe dṛśam / yaśodā ca mahābhāgā babhūva munisattama

गोप्यस् त्व् अन्या रुदन्त्यश् च ददृशुः शोककातराः । प्रोचुश् च केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम्

gopyas tv anyā rudantyaś ca dadṛśuḥ śokakātarāḥ / procuś ca keśavaṃ prītyā bhayakātaryagadgadam

सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे । नागराजस्य नो गन्तुम् अस्माकं युज्यते व्रजे

sarvā yaśodayā sārdhaṃ viśāmo 'tra mahāhrade / nāgarājasya no gantum asmākaṃ yujyate vraje

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा । विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः

divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā / vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ

विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् । अरण्यं नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः

vinākṛtā na yāsyāmaḥ kṛṣṇenānena gokulam / araṇyaṃ nātisevyaṃ ca vārihīnaṃ yathā saraḥ

यत्र नेन्दीवरदलप्रख्यकान्तिर् अयं हरिः ॥ विप्_५,७।२९अब् ॥ द्४,त्२।३,ग्१।३ इन्स्।, द्४,ग्३ अफ़्तेर् २९च्द्: केनायं मानुषो जातो न च मानुषचेष्टितः ॥ विप्_५,७।२९अब्*७ ॥ तेनापि मर्त्यवासेन रतिर् अस्तीति विस्मयः ॥ विप्_५,७।२९च्द् ॥ उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम् । अपश्यन्तो हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ

yatra nendīvaradalaprakhyakāntir ayaṃ hariḥ // ViP_5,7.29ab // D4,T2.3,G1.3 ins., D4,G3 after 29cd: kenāyaṃ mānuṣo jāto na ca mānuṣaceṣṭitaḥ // ViP_5,7.29ab*7 // tenāpi martyavāsena ratir astīti vismayaḥ // ViP_5,7.29cd // utphullapaṅkajadalaspaṣṭakāntivilocanam / apaśyanto hariṃ dīnāḥ kathaṃ goṣṭhe bhaviṣyatha

अत्यर्थमधुरालापहृताशेषमनोधनम् । न विना पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम्

atyarthamadhurālāpahṛtāśeṣamanodhanam / na vinā puṇḍarīkākṣaṃ yāsyāmo nandagokulam

भोगेनावेष्टितस्यापि सर्पराजेन पश्यत । स्मितशोभिमुखं गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने

bhogenāveṣṭitasyāpi sarparājena paśyata / smitaśobhimukhaṃ gopyaḥ kṛṣṇasyāsmadvilokane

§पराशर उवाच: इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः । गोपांश् च त्रासविधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः

§parāśara uvāca: iti gopīvacaḥ śrutvā rauhiṇeyo mahābalaḥ / gopāṃś ca trāsavidhurān vilokya stimitekṣaṇaḥ

नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने । मूर्च्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया

nandaṃ ca dīnam atyarthaṃ nyastadṛṣṭiṃ sutānane / mūrcchākulāṃ yaśodāṃ ca kṛṣṇamāhātmyasaṃjñayā

§बलभद्र उवाच: किमर्थं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस् त्वया । व्यज्यते ऽत्यन्तम् आत्मानं किम् अनन्तं न वेत्सि यत्

§balabhadra uvāca: kimarthaṃ devadeveśa bhāvo 'yaṃ mānuṣas tvayā / vyajyate 'tyantam ātmānaṃ kim anantaṃ na vetsi yat

त्वम् अस्य जगतो नाभिर् अराणाम् इव संश्रयः । कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्ये त्वं त्रयीमयः

tvam asya jagato nābhir arāṇām iva saṃśrayaḥ / kartāpahartā pātā ca trailokye tvaṃ trayīmayaḥ

सेन्द्ररुद्राश्विवसुभिर् आदित्यैर् मरुदग्निभिः । चिन्त्यसे त्वम् अचिन्त्यात्मन् समस्तैश् चैव योगिभिः

sendrarudrāśvivasubhir ādityair marudagnibhiḥ / cintyase tvam acintyātman samastaiś caiva yogibhiḥ

जगत्यर्थे जगन्नाथ भारावतरणेच्छया । अवतीर्णो ऽत्र मर्त्येषु तवांशश् चाहम् अग्रजः

jagatyarthe jagannātha bhārāvataraṇecchayā / avatīrṇo 'tra martyeṣu tavāṃśaś cāham agrajaḥ

मनुष्यलीलां भगवन् भजता भवता सुराः । विडम्बयन्तस् त्वल्लीलां सर्व एव सदासते

manuṣyalīlāṃ bhagavan bhajatā bhavatā surāḥ / viḍambayantas tvallīlāṃ sarva eva sadāsate

अवतार्य भवान् पूर्वं गोकुले ऽत्र सुराङ्गनाः । क्रीडार्थम् आत्मनः पश्चाद् अवतीर्णो ऽसि शाश्वत

avatārya bhavān pūrvaṃ gokule 'tra surāṅganāḥ / krīḍārtham ātmanaḥ paścād avatīrṇo 'si śāśvata

अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः । गोप्यश् च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे

atrāvatīrṇayoḥ kṛṣṇa gopā eva hi bāndhavāḥ / gopyaś ca sīdataḥ kasmāt tvaṃ bandhūn samupekṣase

दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् । तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुष्टात्मा दशनायुधः

darśito mānuṣo bhāvo darśitaṃ bālacāpalam / tad ayaṃ damyatāṃ kṛṣṇa duṣṭātmā daśanāyudhaḥ

§पराशर उवाच: इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः । आस्फोट्य मोचयाम् आस स्वदेहं भोगबन्धनात्

§parāśara uvāca: iti saṃsmāritaḥ kṛṣṇaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ / āsphoṭya mocayām āsa svadehaṃ bhogabandhanāt

आनम्य चापि हस्ताभ्याम् उभाभ्यां मध्यमं फणम् । आरुह्याभुग्नशिरसि प्रननर्तोरुविक्रमः

ānamya cāpi hastābhyām ubhābhyāṃ madhyamaṃ phaṇam / āruhyābhugnaśirasi prananartoruvikramaḥ

व्रणाः फणे ऽभवंश् चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः । यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः

vraṇāḥ phaṇe 'bhavaṃś cāsya kṛṣṇasyāṅghrinikuṭṭanaiḥ / yatronnatiṃ ca kurute nanāmāsya tataḥ śiraḥ

मूर्च्छाम् उपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः । दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु

mūrcchām upāyayau bhrāntyā nāgaḥ kṛṣṇasya recakaiḥ / daṇḍapātanipātena vavāma rudhiraṃ bahu

तं निर्भुग्नशिरोग्रीवम् आस्येभ्यः स्रुतशोणितम् । विलोक्य शरणं जग्मुस् तत्पत्न्यो मधुसूदनम्

taṃ nirbhugnaśirogrīvam āsyebhyaḥ srutaśoṇitam / vilokya śaraṇaṃ jagmus tatpatnyo madhusūdanam

§नागपत्न्य ऊचुः: ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस् त्वम् अनुत्तमः । परं ज्योतिर् अचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः

§nāgapatnya ūcuḥ: jñāto 'si devadeveśa sarveśas tvam anuttamaḥ / paraṃ jyotir acintyaṃ yat tadaṃśaḥ parameśvaraḥ

न समर्थाः सुराः स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् । स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति

na samarthāḥ surāḥ stotuṃ yam ananyabhavaṃ prabhum / svarūpavarṇanaṃ tasya kathaṃ yoṣit kariṣyati

यस्याखिलं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् । ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस् तं कथं वयम्

yasyākhilaṃ mahīvyomajalāgnipavanātmakam / brahmāṇḍam alpakāṃśāṃśaḥ stoṣyāmas taṃ kathaṃ vayam

यतन्तो न विदुर् नित्यं यत्स्वरूपम् अयोगिनः । परमार्थम् अणोर् अल्पं स्थूलात् स्थूलं नताः स्म तम्

yatanto na vidur nityaṃ yatsvarūpam ayoginaḥ / paramārtham aṇor alpaṃ sthūlāt sthūlaṃ natāḥ sma tam

न यस्य जन्मने धाता यस्य नान्ताय चान्तकः । स्थितिकर्ता न चान्यो ऽस्ति यस्य तस्मै नमः सदा

na yasya janmane dhātā yasya nāntāya cāntakaḥ / sthitikartā na cānyo 'sti yasya tasmai namaḥ sadā

कोपः स्वल्पो ऽपि ते नास्ति स्थितिपालनम् एव ते । कारणं कालियस्यास्य दमने श्रूयताम् अतः

kopaḥ svalpo 'pi te nāsti sthitipālanam eva te / kāraṇaṃ kāliyasyāsya damane śrūyatām ataḥ

स्त्रियो ऽनुकम्प्याः साधूनां मूढा दीनाश् च जन्तवः । यतस् ततो ऽस्य दीनस्य क्षम्यतां क्षमतां वर

striyo 'nukampyāḥ sādhūnāṃ mūḍhā dīnāś ca jantavaḥ / yatas tato 'sya dīnasya kṣamyatāṃ kṣamatāṃ vara

समस्तजगदाधारो भवान् अल्पबलः फणी । त्वत्पादपीडितो जह्यान् मुहूर्तार्धेन जीवितम्

samastajagadādhāro bhavān alpabalaḥ phaṇī / tvatpādapīḍito jahyān muhūrtārdhena jīvitam

क्व पन्नगो ऽल्पवीर्यो ऽयं क्व भवान् भुवनाश्रयः । प्रीतिद्वेषौ समोत्कृष्टगोचरौ च यतो ऽव्यय

kva pannago 'lpavīryo 'yaṃ kva bhavān bhuvanāśrayaḥ / prītidveṣau samotkṛṣṭagocarau ca yato 'vyaya

ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादम् अवसीदतः । प्राणांस् त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम्

tataḥ kuru jagatsvāmin prasādam avasīdataḥ / prāṇāṃs tyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣā pradīyatām

अफ़्तेर् ५७, एद्।: §पराशर उवाच: इत्य् उक्ते ताभिर् आश्वस्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः । प्रसीद देव देवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः

After 57, ed.: §parāśara uvāca: ity ukte tābhir āśvasya klāntadeho 'pi pannagaḥ / prasīda deva deveti prāha vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ

§कालिय उवाच: तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् । निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

§kāliya uvāca: tavāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ nātha svābhāvikaṃ param / nirastātiśayaṃ yasya tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

त्वं परस् त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मकम् । परस्मात् परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

tvaṃ paras tvaṃ parasyādyaḥ paraṃ tvattaḥ parātmakam / parasmāt paramo yas tvaṃ tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

यस्माद् ब्रह्मा च रुद्रश् च चन्द्रेन्द्रमरुदश्विनः । वसवश् च सहादित्यैस् तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

yasmād brahmā ca rudraś ca candrendramarudaśvinaḥ / vasavaś ca sahādityais tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

एकावयवसूक्ष्मांशो यस्यैतद् अखिलं जगत् । कल्पनावयवांशस्य तं स्तोष्यामि कथं त्व् अहम्

ekāvayavasūkṣmāṃśo yasyaitad akhilaṃ jagat / kalpanāvayavāṃśasya taṃ stoṣyāmi kathaṃ tv aham

अफ़्तेर् ६२, श्२,द्७ इन्स्।: सदसद्रूपिणो यस्य ब्रह्माद्यास् त्रिदशोत्तमाः । परमार्थं न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

After 62, Ś2,D7 ins.: sadasadrūpiṇo yasya brahmādyās tridaśottamāḥ / paramārthaṃ na jānanti tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

ब्रह्माद्यैर् अर्च्यते दिव्यैर् यश् च पुष्पानुलेपनैः । नन्दनादिसमुद्भूतैः सो ऽर्च्यते वा कथं मया

brahmādyair arcyate divyair yaś ca puṣpānulepanaiḥ / nandanādisamudbhūtaiḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā

यस्यावताररूपाणि देवराजः सदार्चति । न वेत्ति परमं रूपं सो ऽर्च्यते वा कथं मया

yasyāvatārarūpāṇi devarājaḥ sadārcati / na vetti paramaṃ rūpaṃ so 'rcyate vā kathaṃ mayā

विषयेभ्यः समाहृत्य सर्वाक्षाणि च योगिनः । यम् अर्चयन्ति ध्यानेन सो ऽर्च्यते वा कथं मया

viṣayebhyaḥ samāhṛtya sarvākṣāṇi ca yoginaḥ / yam arcayanti dhyānena so 'rcyate vā kathaṃ mayā

हृदि संकल्प्य यद् रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः । भावपुष्पादिभिर् नाथः सो ऽर्च्यते वा कथं मया

hṛdi saṃkalpya yad rūpaṃ dhyānenārcanti yoginaḥ / bhāvapuṣpādibhir nāthaḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā

सो ऽहं ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च । सामर्थ्यवान् कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे

so 'haṃ te devadeveśa nārcanādau stutau na ca / sāmarthyavān kṛpāmātramanovṛttiḥ prasīda me

सर्पजातिर् इयं क्रूरा यस्यां जातो ऽस्मि केशव । तत्स्वभावो ऽयम् अत्रास्ति नापराधो ममाच्युत

sarpajātir iyaṃ krūrā yasyāṃ jāto 'smi keśava / tatsvabhāvo 'yam atrāsti nāparādho mamācyuta

सृज्यते भवता सर्वं तथा संह्रीयते जगत् । जातिरूपस्वभावाश् च सृज्यन्ते सृजता त्वया

sṛjyate bhavatā sarvaṃ tathā saṃhrīyate jagat / jātirūpasvabhāvāś ca sṛjyante sṛjatā tvayā

यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर । स्वभावेन च संयुक्तस् तथेदं चेष्टितं मया

yathāhaṃ bhavatā sṛṣṭo jātyā rūpeṇa ceśvara / svabhāvena ca saṃyuktas tathedaṃ ceṣṭitaṃ mayā

यद्य् अन्यथा प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि । न्याय्यो दण्डनिपातो वै तवैव वचनं यथा

yady anyathā pravarteyaṃ devadeva tato mayi / nyāyyo daṇḍanipāto vai tavaiva vacanaṃ yathā

तथापि यज् जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि । स सोढो ऽयं वरं दण्डस् त्वत्तो नान्यत्र मे वरः

tathāpi yaj jagatsvāmī daṇḍaṃ pātitavān mayi / sa soḍho 'yaṃ varaṃ daṇḍas tvatto nānyatra me varaḥ

हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत । जीवितं दीयताम् एकम् आज्ञापय करोमि किम्

hatavīryo hataviṣo damito 'haṃ tvayācyuta / jīvitaṃ dīyatām ekam ājñāpaya karomi kim

§भगवान् उवाच: नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले । सभृत्यपरिवारस् त्वं समुद्रसलिलं व्रज

§bhagavān uvāca: nātra stheyaṃ tvayā sarpa kadācid yamunājale / sabhṛtyaparivāras tvaṃ samudrasalilaṃ vraja

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे । गरुडः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare / garuḍaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः । प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम्

§parāśara uvāca: ity uktvā sarparājānaṃ mumoca bhagavān hariḥ / praṇamya so 'pi kṛṣṇāya jagāma payasāṃ nidhim

पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबान्धवः । समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम्

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sabhṛtyāpatyabāndhavaḥ / samastabhāryāsahitaḥ parityajya svakaṃ hradam

गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनर् इवागतम् । गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः

gate sarpe pariṣvajya mṛtaṃ punar ivāgatam / gopā mūrdhani govindaṃ siṣicur netrajair jalaiḥ

कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अन्ये विस्मितचेतसः । तुष्टुवुर् मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम्

kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam anye vismitacetasaḥ / tuṣṭuvur muditā gopā dṛṣṭvā śivajalāṃ nadīm

गीयमानः स गोपीभिश् चरितैश् चारुचेष्टितः ॥ विप्_५,७।८१अब् ॥ अफ़्तेर् ८१अब् ब्२,द्८ इन्स्।: सहितो बलदेवेन नन्देन च यशोदया ॥ विप्_५,७।८१अब्*१० ॥ संस्तूयमानो गोपैश् च कृष्णो व्रजम् उपागमत् ॥ विप्_५,७।८१च्द् ॥ ______________________________________________________ §पराशर उवाच: गाः पालयन्तौ च पुनः सहितौ बलकेशवौ । भ्रममाणौ वने तस्मिन् रम्यं तालवनं गतौ

gīyamānaḥ sa gopībhiś caritaiś cāruceṣṭitaḥ // ViP_5,7.81ab // After 81ab B2,D8 ins.: sahito baladevena nandena ca yaśodayā // ViP_5,7.81ab*10 // saṃstūyamāno gopaiś ca kṛṣṇo vrajam upāgamat // ViP_5,7.81cd // ______________________________________________________ §parāśara uvāca: gāḥ pālayantau ca punaḥ sahitau balakeśavau / bhramamāṇau vane tasmin ramyaṃ tālavanaṃ gatau

तत् तु तालवनं नित्यं धेनुको नाम दानवः । नृगोमांसकृताहारः सदाध्यास्ते खराकृतिः

tat tu tālavanaṃ nityaṃ dhenuko nāma dānavaḥ / nṛgomāṃsakṛtāhāraḥ sadādhyāste kharākṛtiḥ

तत् तु तालवनं पक्वफलसंपत्समन्वितम् । दृष्ट्वा स्पृहान्विता गोपाः फलादाने ऽब्रुवन् वचः

tat tu tālavanaṃ pakvaphalasaṃpatsamanvitam / dṛṣṭvā spṛhānvitā gopāḥ phalādāne 'bruvan vacaḥ

§गोपा ऊचुः: हे राम हे कृष्ण सदा धेनुकेनैष रक्ष्यते । भूप्रदेशो यतस् तस्मात् पक्वानीमानि सन्ति वै

§gopā ūcuḥ: he rāma he kṛṣṇa sadā dhenukenaiṣa rakṣyate / bhūpradeśo yatas tasmāt pakvānīmāni santi vai

फलानि पश्य तालानां गन्धामोदितदिंशि च । वयम् एतान्य् अभीप्सामः पात्यन्तां यदि रोचते

phalāni paśya tālānāṃ gandhāmoditadiṃśi ca / vayam etāny abhīpsāmaḥ pātyantāṃ yadi rocate

§पराशर उवाच: इति गोपकुमाराणां श्रुत्वा संकर्षणो वचः । कृष्णश् च पातयाम् आस भुवि तालफलानि वै

§parāśara uvāca: iti gopakumārāṇāṃ śrutvā saṃkarṣaṇo vacaḥ / kṛṣṇaś ca pātayām āsa bhuvi tālaphalāni vai

त्१।२,ग्२।३,म्४, एद्। इन्स्। अफ़्तेर् ६अब्: फलानां पततां शब्दम् आकर्ण्य सुदुरासदः । आजगाम स दुष्टात्मा कोपाद् दैतेयगर्दभः

T1.2,G2.3,M4, ed. ins. after 6ab: phalānāṃ patatāṃ śabdam ākarṇya sudurāsadaḥ / ājagāma sa duṣṭātmā kopād daiteyagardabhaḥ

पद्भ्याम् उभाभ्यां स तदा पश्चिमाभ्यां बली बलम् । जघानोरसि ताभ्यां च स च तेनाप्य् अगृह्यत

padbhyām ubhābhyāṃ sa tadā paścimābhyāṃ balī balam / jaghānorasi tābhyāṃ ca sa ca tenāpy agṛhyata

गृहीत्वा भ्रामणेनैव सो ऽम्बरे गतजीवितम् । तस्मिन्न् एव स चिक्षेप वेगेन तृणराजनि

gṛhītvā bhrāmaṇenaiva so 'mbare gatajīvitam / tasminn eva sa cikṣepa vegena tṛṇarājani

ततः फलान्य् अनेकानि तालाग्रान् निपतन् खरः । पृथिव्यां पातयाम् आस महावातो ऽम्बुदान् इव

tataḥ phalāny anekāni tālāgrān nipatan kharaḥ / pṛthivyāṃ pātayām āsa mahāvāto 'mbudān iva

अन्यान् अप्य् अस्य वै ज्ञातीन् आगतान् दैत्यगर्दभान् । कृष्णश् चिक्षेप तालाग्रे बलभद्रश् च लीलया

anyān apy asya vai jñātīn āgatān daityagardabhān / kṛṣṇaś cikṣepa tālāgre balabhadraś ca līlayā

क्षणेनालंकृता पृथ्वी पक्वैस् तालफलैस् तथा । दैत्यगर्दभदेहैश् च मैत्रेय शुशुभे ऽधिकम्

kṣaṇenālaṃkṛtā pṛthvī pakvais tālaphalais tathā / daityagardabhadehaiś ca maitreya śuśubhe 'dhikam

ततो गावो निराबाधास् तस्मिंस् तालवने द्विज । नवशष्पं सुखं चेरुर् यन् न भुक्तम् अभूत् पुरा

tato gāvo nirābādhās tasmiṃs tālavane dvija / navaśaṣpaṃ sukhaṃ cerur yan na bhuktam abhūt purā

फ़ोर् ८।३-१३ श्२,द्७ सुब्स्त्।: ______________________________________________________ §पराशर उवाच: तस्मिन् रासभदैतेये सानुगे विनिपातिते । सेव्यं गोगोपगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ

For 8.3-13 Ś2,D7 subst.: ______________________________________________________ §parāśara uvāca: tasmin rāsabhadaiteye sānuge vinipātite / sevyaṃ gogopagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau

ततस् तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ । हत्वा धेनुकदैतेयं भाण्डीरवटम् आगतौ

tatas tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau / hatvā dhenukadaiteyaṃ bhāṇḍīravaṭam āgatau

क्ष्वेलमानौ प्रगायन्तौ विचिन्वन्तौ च पादपान् । चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः

kṣvelamānau pragāyantau vicinvantau ca pādapān / cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ

निर्योगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ । शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ

niryogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau / śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau

सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तौ तदा रुषिताम्बरौ । महेन्द्रायुधसंयुक्तौ श्वेतकृष्णाव् इवाम्बुदौ

suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tau tadā ruṣitāmbarau / mahendrāyudhasaṃyuktau śvetakṛṣṇāv ivāmbudau

चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् इतरेतरम् । समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ

ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir itaretaram / samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau

मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् । तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्

manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām / tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam

ततश् चान्दोलिकाभिश् च नियुद्धैश् च महाबलौ । व्यायामं चक्रतुस् तत्र क्षेपणीयैस् तथाश्मभिः

tataś cāndolikābhiś ca niyuddhaiś ca mahābalau / vyāyāmaṃ cakratus tatra kṣepaṇīyais tathāśmabhiḥ

तल्लिप्सुर् असुरस् तत्र ह्य् उभयो रममाणयोः । आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः

tallipsur asuras tatra hy ubhayo ramamāṇayoḥ / ājagāma pralambākhyo gopaveṣatirohitaḥ

सो ऽवगाहत निःशङ्कस् तेषां मध्यम् अमानुषः । मानुषं वपुर् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः

so 'vagāhata niḥśaṅkas teṣāṃ madhyam amānuṣaḥ / mānuṣaṃ vapur āsthāya pralambo dānavottamaḥ

तयोश् छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अविषह्यम् अमन्यत । कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम्

tayoś chidrāntaraprepsur aviṣahyam amanyata / kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham

हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः । प्रकुर्वन्तो हि ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्

hariṇākrīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ / prakurvanto hi te sarve dvau dvau yugapad utpatan

श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः । गोपालैर् अपरैश् चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः

śrīdāmnā saha govindaḥ pralambena tathā balaḥ / gopālair aparaiś cānye gopālāḥ saha pupluvuḥ

फ़ोर् १-१३अब् श्२, द्७ सुब्स्त्।: श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः । जितवान् कृष्णपक्षीयैर् गोपैर् अन्ये पराजिताः

For 1-13ab Ś2, D7 subst.: śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ / jitavān kṛṣṇapakṣīyair gopair anye parājitāḥ

ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धम् एत्य वै । पुनर् निववृतुः सर्वे ये ये तत्र पराजिताः

te vāhayantas tv anyonyaṃ bhāṇḍīraskandham etya vai / punar nivavṛtuḥ sarve ye ye tatra parājitāḥ

संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः । न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः

saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ / na tasthau prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ

असहन् रौहिणेयस्य स भारं दानवोत्तमः । ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः

asahan rauhiṇeyasya sa bhāraṃ dānavottamaḥ / vavṛdhe sumahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

संकर्षणस् तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् । स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपिमस्तकम्

saṃkarṣaṇas tu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim / sragdāmalambābharaṇaṃ mukuṭāṭopimastakam

रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् ॥ विप्_५,९।१९अब् ॥ एद्। वेङ्क्। इन्स्।: अभीतमनसा तेन रक्षसा रोहिणीसुतः ॥ विप्_५,९।१९अब्*१४ ॥ ह्रियमाणस् ततः कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ विप्_५,९।१९च्द् ॥ कृष्ण कृष्ण ह्रियाम्य् एष पर्वतोदग्रमूर्तिना । केनापि पश्य दैत्येन गोपालछद्मरूपिणा

raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsacalatkṣitim // ViP_5,9.19ab // ed. Veṅk. ins.: abhītamanasā tena rakṣasā rohiṇīsutaḥ // ViP_5,9.19ab*14 // hriyamāṇas tataḥ kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt // ViP_5,9.19cd // kṛṣṇa kṛṣṇa hriyāmy eṣa parvatodagramūrtinā / kenāpi paśya daityena gopālachadmarūpiṇā

यद् अत्र साम्प्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन । तत् कथ्यतां प्रयात्य् एष दुरात्मातित्वरान्वितः

yad atra sāmprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana / tat kathyatāṃ prayāty eṣa durātmātitvarānvitaḥ

§पराशर उवाच: तम् आह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः । महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित्

§parāśara uvāca: tam āha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ / mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit

§भगवान् उवाच: किम् अयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवावलम्ब्यते । सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्यगुह्यात्मना त्वया

§bhagavān uvāca: kim ayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evāvalambyate / sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyaguhyātmanā tvayā

स्मराशेषजगन्नाथ कारणं कारणाग्रजम् । आत्मानम् एकं तद्वच् च जगत्य् एकार्णवे च यत्

smarāśeṣajagannātha kāraṇaṃ kāraṇāgrajam / ātmānam ekaṃ tadvac ca jagaty ekārṇave ca yat

किं न वेत्सि यथाहं च त्वं चैकं कारणं भुवः । भारावतारणार्थाय मर्त्यलोकम् उपागतौ

kiṃ na vetsi yathāhaṃ ca tvaṃ caikaṃ kāraṇaṃ bhuvaḥ / bhārāvatāraṇārthāya martyalokam upāgatau

नभः शिरस् ते ऽम्बुमयी च मूर्तिः पादौ क्षितिर् वक्त्रम् अनन्त वह्निः । सोमो मनस् ते श्वसितं समीरो दिशश् चतस्रो ऽव्यय बाहवस् ते

nabhaḥ śiras te 'mbumayī ca mūrtiḥ pādau kṣitir vaktram ananta vahniḥ / somo manas te śvasitaṃ samīro diśaś catasro 'vyaya bāhavas te

सहस्रवक्त्रो हि भवान् महात्मा सहस्रहस्ताङ्घ्रिशरीरभेदः । सहस्रपद्मोद्भवयोनिर् आद्यः सहस्रशस् त्वां मुनयो गृणन्ति

sahasravaktro hi bhavān mahātmā sahasrahastāṅghriśarīrabhedaḥ / sahasrapadmodbhavayonir ādyaḥ sahasraśas tvāṃ munayo gṛṇanti

दिव्यं हि रूपं तव वेत्ति नान्यो देवैर् अशेषैर् अवताररूपम् । तवार्च्यते वेत्सि न किं यद् अन्ते त्वय्य् एव विश्वं लयम् अभ्युपैति

divyaṃ hi rūpaṃ tava vetti nānyo devair aśeṣair avatārarūpam / tavārcyate vetsi na kiṃ yad ante tvayy eva viśvaṃ layam abhyupaiti

त्वया धृतेयं धरणी बिभर्ति चराचरं विश्वम् अनन्तमूर्ते । कृतादिभेदैर् अज कालरूपो निमेषपूर्वो जगद् एतद् अत्सि

tvayā dhṛteyaṃ dharaṇī bibharti carācaraṃ viśvam anantamūrte / kṛtādibhedair aja kālarūpo nimeṣapūrvo jagad etad atsi

अत्तं यथा वाडववह्निनाम्बु हिमस्वरूपं परिगृह्य कास्तम् । हिमाचले भानुमतो ऽंशुसङ्गाज् जलत्वम् अभ्येति पुनस् तद् एव

attaṃ yathā vāḍavavahnināmbu himasvarūpaṃ parigṛhya kāstam / himācale bhānumato 'ṃśusaṅgāj jalatvam abhyeti punas tad eva

एवं त्वया संहरणे ऽत्तम् एतज् जगत् समस्तं पुनर् अप्य् अवश्यम् । तथैव सर्गाय समुद्यतस्य जगत्त्वम् अभ्येत्य् अनुकल्पम् ईश

evaṃ tvayā saṃharaṇe 'ttam etaj jagat samastaṃ punar apy avaśyam / tathaiva sargāya samudyatasya jagattvam abhyety anukalpam īśa

भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकम् एव हि कारणम् । जगतो ऽस्य जगत्य् अर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ

bhavān ahaṃ ca viśvātmann ekam eva hi kāraṇam / jagato 'sya jagaty arthe bhedenāvāṃ vyavasthitau

तत् स्मर्यताम् अमेयात्मंस् त्वयात्मा जहि दानवम् । मानुष्यम् एवावलम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम्

tat smaryatām ameyātmaṃs tvayātmā jahi dānavam / mānuṣyam evāvalambya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam

§पराशर उवाच: इति संस्मारितो विप्र कृष्णेन सुमहात्मना । विहस्य पीडयाम् आस प्रलम्बं बलवान् बलः

§parāśara uvāca: iti saṃsmārito vipra kṛṣṇena sumahātmanā / vihasya pīḍayām āsa pralambaṃ balavān balaḥ

मुष्टिना चाहनन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः । तेन चास्य प्रहारेण बहिर् याते विलोचने

muṣṭinā cāhanan mūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ / tena cāsya prahāreṇa bahir yāte vilocane

स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच् छोणितम् उद्वमन् । निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च

sa niṣkāsitamastiṣko mukhāc choṇitam udvaman / nipapāta mahīpṛṣṭhe daityavaryo mamāra ca

प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा । प्रहृष्टास् तुष्टुवुर् गोपाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन्

pralambaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā / prahṛṣṭās tuṣṭuvur gopāḥ sādhu sādhv iti cābruvan

संस्तूयमानो गोपैस् तु रामो दैत्ये निपातिते । प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर् गोकुलम् आययौ

saṃstūyamāno gopais tu rāmo daitye nipātite / pralambe saha kṛṣṇena punar gokulam āyayau

______________________________________________________ §पराशर उवाच: तयोर् विहरतोर् एवं रामकेशवयोर् व्रजे । प्रावृड् _व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच् छरत्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: tayor viharator evaṃ rāmakeśavayor vraje / prāvṛḍ _vyatītā vikasatsarojā cābhavac charat

अवापुस् तापम् अत्यर्थं शफर्यः पल्वलोदके । पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही

avāpus tāpam atyarthaṃ śapharyaḥ palvalodake / putrakṣetrādisaktena mamatvena yathā gṛhī

मयूरा मौनिनस् तस्थुः परित्यक्तमदा वने । असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः

mayūrā mauninas tasthuḥ parityaktamadā vane / asāratāṃ parijñāya saṃsārasyeva yoginaḥ

उत्सृज्य जलसर्वस्वं विमलाः सितमूर्तयः । तत्यजुश् चाम्बरं मेघा गृहं विज्ञानिनो यथा

utsṛjya jalasarvasvaṃ vimalāḥ sitamūrtayaḥ / tatyajuś cāmbaraṃ meghā gṛhaṃ vijñānino yathā

शरत्सूर्यांशुतप्तानि ययुः शोषं सरांसि च । बह्वालम्बिममत्वेन हृदयानीव देहिनाम्

śaratsūryāṃśutaptāni yayuḥ śoṣaṃ sarāṃsi ca / bahvālambimamatvena hṛdayānīva dehinām

कुमुदैः शरदम्भांसि योग्यतालक्षणं ययुः । अवबोधैर् मनांसीव संबन्धम् अमलात्मनाम्

kumudaiḥ śaradambhāṃsi yogyatālakṣaṇaṃ yayuḥ / avabodhair manāṃsīva saṃbandham amalātmanām

तारकाविमले व्योम्नि रराजाखण्डमण्डलः । चन्द्रश् चरमदेहात्मा योगी साधुकुले यथा

tārakāvimale vyomni rarājākhaṇḍamaṇḍalaḥ / candraś caramadehātmā yogī sādhukule yathā

शनकैः शनकैस् तीरं तत्यजुश् च जलाशयाः । ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूढम् उच्चैर् यथा बुधाः

śanakaiḥ śanakais tīraṃ tatyajuś ca jalāśayāḥ / mamatvaṃ kṣetraputrādirūḍham uccair yathā budhāḥ

पूर्वत्यक्तैः सरोऽम्भोभिर् हंसा योगं पुनर् ययुः । क्लेशैः कुयोगिनो ऽशेषैर् अन्तरायहता इव

pūrvatyaktaiḥ saro'mbhobhir haṃsā yogaṃ punar yayuḥ / kleśaiḥ kuyogino 'śeṣair antarāyahatā iva

निभृतो ऽभवद् अत्यर्थं समुद्रः स्तिमितोदकः । क्रमावाप्तमहायोगो निश्चलात्मा यथा यतिः

nibhṛto 'bhavad atyarthaṃ samudraḥ stimitodakaḥ / kramāvāptamahāyogo niścalātmā yathā yatiḥ

सर्वत्रातिप्रसन्नानि सलिलानि तदाभवन् । ज्ञाते सर्वगते विष्णौ मनांसीव सुमेधसाम्

sarvatrātiprasannāni salilāni tadābhavan / jñāte sarvagate viṣṇau manāṃsīva sumedhasām

बभूव विमलं व्योम शरदाध्वस्ततोयदम् । योगाग्निदग्धक्लेशौघं योगिनाम् इव मानसम्

babhūva vimalaṃ vyoma śaradādhvastatoyadam / yogāgnidagdhakleśaughaṃ yoginām iva mānasam

सूर्यांशुजनितं तापं निन्ये तारापतिः शमम् । अहंकारोद्भवं दुःखं विवेकः सुमहान् इव

sūryāṃśujanitaṃ tāpaṃ ninye tārāpatiḥ śamam / ahaṃkārodbhavaṃ duḥkhaṃ vivekaḥ sumahān iva

नभसो ऽब्दान् भुवः पङ्कं कालुष्यं चाम्भसः शरत् । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहार इवाहरत्

nabhaso 'bdān bhuvaḥ paṅkaṃ kāluṣyaṃ cāmbhasaḥ śarat / indriyāṇīndriyārthebhyaḥ pratyāhāra ivāharat

प्राणायाम इवाम्भोभिः सरसां कृतपूरकैः । अभ्यस्यते ऽनुदिवसं रेचकाकुम्भकादिभिः

prāṇāyāma ivāmbhobhiḥ sarasāṃ kṛtapūrakaiḥ / abhyasyate 'nudivasaṃ recakākumbhakādibhiḥ

विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् । ददर्शेन्द्रमहारम्भायोद्यतांस् तान् व्रजौकसः

vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam / dadarśendramahārambhāyodyatāṃs tān vrajaukasaḥ

कृष्णस् तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् । कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः

kṛṣṇas tān utsukān dṛṣṭvā gopān utsavalālasān / kautūhalād idaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ

को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः । प्राह तं नन्दगोपश् च पृच्छन्तम् अतिसादरम्

ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ / prāha taṃ nandagopaś ca pṛcchantam atisādaram

मेघानां पयसां चेशो देवराजः शतक्रतुः । तेन संचोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बुमयं रसम्

meghānāṃ payasāṃ ceśo devarājaḥ śatakratuḥ / tena saṃcoditā meghā varṣanty ambumayaṃ rasam

तद् वृष्टिजनितं सस्यं वयम् अन्ये च देहिनः । वर्तयामोपभुञ्जानास् तर्पयामश् च देवताः

tad vṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayam anye ca dehinaḥ / vartayāmopabhuñjānās tarpayāmaś ca devatāḥ

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः । तेन संवर्धितैः सस्यैस् तुष्टाः पुष्टा भवन्ति वै

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ / tena saṃvardhitaiḥ sasyais tuṣṭāḥ puṣṭā bhavanti vai

नासस्या नातृणा भूमिर् न बुभुक्षार्दितो जनः । दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nātṛṇā bhūmir na bubhukṣārdito janaḥ / dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

भौमम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः । पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति

bhaumam etat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ / parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati

तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः । महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः

tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ / mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ

§पराशर उवाच: नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने । कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस् तदा

§parāśara uvāca: nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane / kopāya tridaśendrasya prāha dāmodaras tadā

न वयं कृषिकर्तारो वाणिज्याजीविनो न च । गावो ऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः

na vayaṃ kṛṣikartāro vāṇijyājīvino na ca / gāvo 'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ

द्२।५ इन्स्।: आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस् तथापरा । विद्याचतुष्टयं चैतद् वार्ताम् अत्र शृणुष्व मे

D2.5 ins.: ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītis tathāparā / vidyācatuṣṭayaṃ caitad vārtām atra śṛṇuṣva me

कृषिर् वणिज्या तद्वच् च तृतीयं पशुपालनम् । विद्या ह्य् एका महाभाग वार्ता वृत्तित्रयाश्रया

kṛṣir vaṇijyā tadvac ca tṛtīyaṃ paśupālanam / vidyā hy ekā mahābhāga vārtā vṛttitrayāśrayā

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम् । अस्माकं गौः परा वृत्तिर् वार्ताभेदैर् इयं त्रिभिः

karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām / asmākaṃ gauḥ parā vṛttir vārtābhedair iyaṃ tribhiḥ

विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं महत् । सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका

vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ mahat / saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā

यो ऽन्यस्याः फलम् अश्नन् वै पूजयत्य् अपरां नरः । इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम्

yo 'nyasyāḥ phalam aśnan vai pūjayaty aparāṃ naraḥ / iha ca pretya caivāsau tāta nāpnoti śobhanam

कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर् वनम् । वनान्ता गिरयः सर्वे ते चास्माकं परा गतिः

kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ ca punar vanam / vanāntā girayaḥ sarve te cāsmākaṃ parā gatiḥ

न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस् तथा । सुखिनस् त्व् अखिले लोके यथा वै चक्रचारिणः

na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇas tathā / sukhinas tv akhile loke yathā vai cakracāriṇaḥ

श्रूयन्ते गिरयश् चामी वने ऽस्मिन् कामरूपिणः । तत् तद् रूपं समास्थाय रमन्ते स्वेषु सानुषु

śrūyante girayaś cāmī vane 'smin kāmarūpiṇaḥ / tat tad rūpaṃ samāsthāya ramante sveṣu sānuṣu

यदा चैते ऽपराध्यन्ते तेषां ये काननौकसः । तदा सिंहादिरूपैस् तान् घातयन्ति महीधराः

yadā caite 'parādhyante teṣāṃ ye kānanaukasaḥ / tadā siṃhādirūpais tān ghātayanti mahīdharāḥ

गिरियज्ञस् त्व् अयं तस्माद् गोयज्ञश् च प्रवर्त्यताम् । किम् अस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश् च देवताः

giriyajñas tv ayaṃ tasmād goyajñaś ca pravartyatām / kim asmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāś ca devatāḥ

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश् च कर्षकाः । गिरिगोयज्ञशीलाश् च वयम् अद्रिवनाश्रयाः

mantrayajñaparā viprāḥ sīrayajñāś ca karṣakāḥ / girigoyajñaśīlāś ca vayam adrivanāśrayāḥ

तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर् विविधार्हणैः । अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः

tasmād govardhanaḥ śailo bhavadbhir vividhārhaṇaiḥ / arcyatāṃ pūjyatāṃ medhyaṃ paśuṃ hatvā vidhānataḥ

सर्वघोषस्य संदोहो गृह्यतां मा विचार्यताम् । भोज्यन्तां तेन वै विप्रास् तथा ये चाभिवाञ्छकाः

sarvaghoṣasya saṃdoho gṛhyatāṃ mā vicāryatām / bhojyantāṃ tena vai viprās tathā ye cābhivāñchakāḥ

समर्चिते कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु । शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः

samarcite kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu / śaratpuṣpakṛtāpīḍāḥ parigacchantu gogaṇāḥ

एतन् मम मतं गोपाः संप्रीत्या क्रियते यदि । ततः कृता भवेत् प्रीतिर् गवाम् अद्रेस् तथा मम

etan mama mataṃ gopāḥ saṃprītyā kriyate yadi / tataḥ kṛtā bhavet prītir gavām adres tathā mama

§पराशर उवाच: इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास् ते व्रजौकसः । प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्र साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन्

§parāśara uvāca: iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyās te vrajaukasaḥ / prītyutphullamukhā vipra sādhu sādhv ity athābruvan

शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् । तत् करिष्यामहे सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम्

śobhanaṃ te mataṃ vatsa yad etad bhavatoditam / tat kariṣyāmahe sarvaṃ giriyajñaḥ pravartyatām

§पराशर उवाच: तथा च कृतवन्तस् ते गिरियज्ञं व्रजौकसः । दधिपायसमांसाद्यैर् ददुः शैलबलिं ततः

§parāśara uvāca: tathā ca kṛtavantas te giriyajñaṃ vrajaukasaḥ / dadhipāyasamāṃsādyair daduḥ śailabaliṃ tataḥ

द्विजांश् च भोजयाम् आसुः शतशो ऽथ सहस्रशः

dvijāṃś ca bhojayām āsuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

अफ़्तेर् ४५, श्१,म्४ इन्स्।: गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् ताः प्रदक्षिणम् । ऋषभाश् चापि नर्दन्तः सतोया जलदा इव

After 45, Ś1,M4 ins.: gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās tāḥ pradakṣiṇam / ṛṣabhāś cāpi nardantaḥ satoyā jaladā iva

गिरिमूर्धनि कृष्णो ऽपि शैलो ऽहम् इति मूर्तिमान् । बुभुजे ऽन्नं बहु तदा गोपवर्याहृतं द्विज

girimūrdhani kṛṣṇo 'pi śailo 'ham iti mūrtimān / bubhuje 'nnaṃ bahu tadā gopavaryāhṛtaṃ dvija

तेनैव कृष्णो रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः । अधिरुह्यार्चयाम् आस द्वितीयाम् आत्मनस् तनुम्

tenaiva kṛṣṇo rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ / adhiruhyārcayām āsa dvitīyām ātmanas tanum

अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् । कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजम् अभ्याययुः पुनः

antardhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān / kṛtvā girimahaṃ goṣṭhaṃ nijam abhyāyayuḥ punaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: महे प्रतिहते शक्रो मैत्रेयातिरुषान्वितः । संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: mahe pratihate śakro maitreyātiruṣānvitaḥ / saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt

भो भो मेघा निशम्यैतद् वचनं वदतो मम । आज्ञानन्तरम् एवाशु क्रियताम् अविचारितम्

bho bho meghā niśamyaitad vacanaṃ vadato mama / ājñānantaram evāśu kriyatām avicāritam

नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर् गोपैर् अन्यैः सहायवान् । कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गम् अचीकरत्

nandagopaḥ sudurbuddhir gopair anyaiḥ sahāyavān / kṛṣṇāśrayabalādhmāto mahabhaṅgam acīkarat

आजीवो यः परस् तेषां गोपत्वस्य च कारणम् । ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम

ājīvo yaḥ paras teṣāṃ gopatvasya ca kāraṇam / tā gāvo vṛṣṭipātena pīḍyantāṃ vacanān mama

अहम् अप्य् अद्रिशृङ्गाभं तुङ्गम् आरुह्य वारणम् । साहाय्यं वः करिष्यामि वाय्वम्बूत्सर्गयोजितम्

aham apy adriśṛṅgābhaṃ tuṅgam āruhya vāraṇam / sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi vāyvambūtsargayojitam

§पराशर उवाच: इत्य् आज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस् ते बलाहकाः । वातवर्षं महाभीमम् अभावाय गवां द्विज

§parāśara uvāca: ity ājñaptāḥ surendreṇa mumucus te balāhakāḥ / vātavarṣaṃ mahābhīmam abhāvāya gavāṃ dvija

ततः क्षणेन धरणी ककुभो ऽम्बरम् एव च । एकं धारामहासारपूरणेनाभवन् मुने

tataḥ kṣaṇena dharaṇī kakubho 'mbaram eva ca / ekaṃ dhārāmahāsārapūraṇenābhavan mune

विद्युल्लताकषाघातत्रस्तैर् इव घनैर् घनम् । नादापूरितदिक्चक्रैर् धारासारम् अपात्यत

vidyullatākaṣāghātatrastair iva ghanair ghanam / nādāpūritadikcakrair dhārāsāram apātyata

अन्धकारीकृते लोके वर्षद्भिर् अनिशं घनैः । अधश् चोर्ध्वं च तिर्यक् च जगद् आप्यम् इवाभवत्

andhakārīkṛte loke varṣadbhir aniśaṃ ghanaiḥ / adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca jagad āpyam ivābhavat

गावस् तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना । धूताः प्राणाञ् जहुः सन्नत्रिकसक्थिशिरोधराः

gāvas tu tena patatā varṣavātena veginā / dhūtāḥ prāṇāñ jahuḥ sannatrikasakthiśirodharāḥ

क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुर् अन्या महामुने । गावो विवत्साश् च कृता वारिपूरेण चापराः

kroḍena vatsān ākramya tasthur anyā mahāmune / gāvo vivatsāś ca kṛtā vāripūreṇa cāparāḥ

वत्साश् च दीनवदना पवनाकम्पिकन्धराः । त्राहि त्राहीत्य् अल्पशब्दाः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तकाः

vatsāś ca dīnavadanā pavanākampikandharāḥ / trāhi trāhīty alpaśabdāḥ kṛṣṇam ūcur ivārtakāḥ

ततस् तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसंकुलम् । अतीवार्तं हरिर् दृष्ट्वा मैत्रेयाचिन्तयत् तदा

tatas tad gokulaṃ sarvaṃ gogopīgopasaṃkulam / atīvārtaṃ harir dṛṣṭvā maitreyācintayat tadā

एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना । तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यम् अधुना मया

etat kṛtaṃ mahendreṇa mahabhaṅgavirodhinā / tad etad akhilaṃ goṣṭhaṃ trātavyam adhunā mayā

इमम् अद्रिम् अहं धैर्याद् उत्पाट्योरुशिलाघनम् । धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्रम् इवोपरि

imam adrim ahaṃ dhairyād utpāṭyoruśilāghanam / dhārayiṣyāmi goṣṭhasya pṛthucchatram ivopari

§पराशर उवाच: इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् । उत्पाट्यैककरेणैव धारयाम् आस लीलया

§parāśara uvāca: iti kṛtvā matiṃ kṛṣṇo govardhanamahīdharam / utpāṭyaikakareṇaiva dhārayām āsa līlayā

गोपांश् चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः । विशध्वम् अत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम्

gopāṃś cāha jagannāthaḥ samutpāṭitabhūdharaḥ / viśadhvam atra sahitāḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam

सुनिवातेषु देशेषु यथाजोषम् इहास्यताम् । प्रविश्यतां न भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः

sunivāteṣu deśeṣu yathājoṣam ihāsyatām / praviśyatāṃ na bhetavyaṃ giripātasya nirbhayaiḥ

इत्य् उक्तास् तेन ते गोपा विविशुर् गोधनैः सह । शकटारोपितैर् भाण्डैर् गोप्यश् चासारपीडिताः

ity uktās tena te gopā viviśur godhanaiḥ saha / śakaṭāropitair bhāṇḍair gopyaś cāsārapīḍitāḥ

कृष्णो ऽपि तं दधारैव शैलम् अत्यन्तनिश्चलम् । व्रजौकोवासिभिर् हर्षविस्मिताक्षैर् निरीक्षितः

kṛṣṇo 'pi taṃ dadhāraiva śailam atyantaniścalam / vrajaukovāsibhir harṣavismitākṣair nirīkṣitaḥ

गोपगोपीजनैर् हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः । संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलम् अधारयत्

gopagopījanair hṛṣṭaiḥ prītivistāritekṣaṇaiḥ / saṃstūyamānacaritaḥ kṛṣṇaḥ śailam adhārayat

सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर् नन्दगोकुले । इन्द्रेण चोदिता विप्र गोपानां नाशकारिणः

saptarātraṃ mahāmeghā vavarṣur nandagokule / indreṇa coditā vipra gopānāṃ nāśakāriṇaḥ

ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले । मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयाम् आस तान् घनान्

tato dhṛte mahāśaile paritrāte ca gokule / mithyāpratijño balabhid vārayām āsa tān ghanān

व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथात्मवचस्य् अथ । निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टं स्वस्थानं पुनर् आगमत्

vyabhre nabhasi devendre vitathātmavacasy atha / niṣkramya gokulaṃ hṛṣṭaṃ svasthānaṃ punar āgamat

मुमोच कृष्णो ऽपि तदा गोवर्धनमहाचलम् । स्वस्थाने विस्मितमुखैर् दृष्टस् तैस् तु व्रजौकसैः

mumoca kṛṣṇo 'pi tadā govardhanamahācalam / svasthāne vismitamukhair dṛṣṭas tais tu vrajaukasaiḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले । रोचयाम् आस कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule / rocayām āsa kṛṣṇasya darśanaṃ pākaśāsanaḥ

सो ऽधिरुह्य महानागम् ऐरावतम् अमित्रजित् । गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशेश्वरः

so 'dhiruhya mahānāgam airāvatam amitrajit / govardhanagirau kṛṣṇaṃ dadarśa tridaśeśvaraḥ

चारयन्तं महावीर्यं गाश् च गोपवपुर्धरम् । कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः

cārayantaṃ mahāvīryaṃ gāś ca gopavapurdharam / kṛtsnasya jagato gopaṃ vṛtaṃ gopakumārakaiḥ

गरुडं च ददर्शोच्चैर् अन्तर्धानगतं द्विज । कृतच्छायं हरेर् मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवम्

garuḍaṃ ca dadarśoccair antardhānagataṃ dvija / kṛtacchāyaṃ harer mūrdhni pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavam

अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् । शक्रः सस्मितम् आहेदं प्रीतिविस्तारितेक्षणः

avaruhya sa nāgendrād ekānte madhusūdanam / śakraḥ sasmitam āhedaṃ prītivistāritekṣaṇaḥ

§इन्द्र उवाच: कृष्ण कृष्ण शृणुष्वेदं यदर्थम् अहम् आगतः । त्वत्समीपं महाभाग नैतच् चिन्त्यं त्वयान्यथा

§indra uvāca: kṛṣṇa kṛṣṇa śṛṇuṣvedaṃ yadartham aham āgataḥ / tvatsamīpaṃ mahābhāga naitac cintyaṃ tvayānyathā

भारावतारणार्थाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् । अवतीर्णो ऽखिलाधार त्वम् एव परमेश्वरः

bhārāvatāraṇārthāya pṛthivyāḥ pṛthivītalam / avatīrṇo 'khilādhāra tvam eva parameśvaraḥ

महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः । समादिष्टा महामेघास् तैश् चैतत् कदनं कृतम्

mahabhaṅgaviruddhena mayā gokulanāśakāḥ / samādiṣṭā mahāmeghās taiś caitat kadanaṃ kṛtam

त्रातास् ताश् च त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् । तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते

trātās tāś ca tvayā gāvaḥ samutpāṭya mahāgirim / tenāhaṃ toṣito vīra karmaṇātyadbhutena te

साधितं कृष्ण देवानाम् अहं मन्ये प्रयोजनम् । त्वयायम् अद्रिप्रवरः करेणैकेन यद् धृतः

sādhitaṃ kṛṣṇa devānām ahaṃ manye prayojanam / tvayāyam adripravaraḥ kareṇaikena yad dhṛtaḥ

गोभिश् च चोदितः कृष्ण त्वत्सकाशम् इहागतः । त्वया त्राताभिर् अत्यर्थं युष्मत्सत्कारकारणात्

gobhiś ca coditaḥ kṛṣṇa tvatsakāśam ihāgataḥ / tvayā trātābhir atyarthaṃ yuṣmatsatkārakāraṇāt

स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः । उपेन्द्रत्वे गवाम् इन्द्रो गोविन्दस् त्वं भविष्यसि

sa tvāṃ kṛṣṇābhiṣekṣyāmi gavāṃ vākyapracoditaḥ / upendratve gavām indro govindas tvaṃ bhaviṣyasi

§पराशर उवाच: अथोपवाह्याद् आदाय घण्टाम् ऐरावताद् गजात् । अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया

§parāśara uvāca: athopavāhyād ādāya ghaṇṭām airāvatād gajāt / abhiṣekaṃ tayā cakre pavitrajalapūrṇayā

क्रियमाणे ऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् । प्रस्नवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश् चक्रुर् वसुंधराम्

kriyamāṇe 'bhiṣeke tu gāvaḥ kṛṣṇasya tatkṣaṇāt / prasnavodbhūtadugdhārdrāṃ sadyaś cakrur vasuṃdharām

अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् । प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनर् आह शचीपतिः

abhiṣicya gavāṃ vākyād devendro vai janārdanam / prītyā sapraśrayaṃ kṛṣṇaṃ punar āha śacīpatiḥ

गवाम् एतत् कृतं वाक्यं तथान्यद् अपि मे शृणु । यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया

gavām etat kṛtaṃ vākyaṃ tathānyad api me śṛṇu / yad bravīmi mahābhāga bhārāvataraṇecchayā

ममांशः पुरुषव्याघ्र पृथायां पृथिवीतले । अवतीर्णो ऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा

mamāṃśaḥ puruṣavyāghra pṛthāyāṃ pṛthivītale / avatīrṇo 'rjuno nāma sa rakṣyo bhavatā sadā

भारावतरणे साह्यं स ते वीरः करिष्यति । स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन

bhārāvataraṇe sāhyaṃ sa te vīraḥ kariṣyati / sa rakṣaṇīyo bhavatā yathātmā madhusūdana

§भगवान् उवाच: जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशकम् । तम् अहं पालयिष्यामि यावत् स्थास्यामि भूतले

§bhagavān uvāca: jānāmi bhārate vaṃśe jātaṃ pārthaṃ tavāṃśakam / tam ahaṃ pālayiṣyāmi yāvat sthāsyāmi bhūtale

यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्य् अहम् अरिंदम । न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति

yāvan mahītale śakra sthāsyāmy aham ariṃdama / na tāvad arjunaṃ kaścid devendra yudhi jeṣyati

कंसो नाम महाबाहुर् दैत्यो ऽरिष्टस् तथापरः । केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास् तथापरे

kaṃso nāma mahābāhur daityo 'riṣṭas tathāparaḥ / keśī kuvalayāpīḍo narakādyās tathāpare

हतेष्व् एतेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः । तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम्

hateṣv eteṣu devendra bhaviṣyati mahāhavaḥ / tatra viddhi sahasrākṣa bhārāvataraṇaṃ kṛtam

स त्वं गच्छ न संतापं पुत्रार्थे कर्तुम् अर्हसि । नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति

sa tvaṃ gaccha na saṃtāpaṃ putrārthe kartum arhasi / nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati

अर्जुनार्थे त्व् अहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् । निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्याम्य् अविक्षतान्

arjunārthe tv ahaṃ sarvān yudhiṣṭhirapurogamān / nivṛtte bhārate yuddhe kuntyai dāsyāmy avikṣatān

§पराशर उवाच: इत्य् उक्तः संपरिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् । आरुह्यैरावतं नागं पुनर् एव दिवं ययौ

§parāśara uvāca: ity uktaḥ saṃpariṣvajya devarājo janārdanam / āruhyairāvataṃ nāgaṃ punar eva divaṃ yayau

कृष्णो ऽपि सहितो गोभिर् गोपालैश् च पुनर् व्रजम् । आजगामाथ गोपीनां दृष्टिपूतेन वर्त्मना

kṛṣṇo 'pi sahito gobhir gopālaiś ca punar vrajam / ājagāmātha gopīnāṃ dṛṣṭipūtena vartmanā

______________________________________________________ §पराशर उवाच: गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् । ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: gate śakre tu gopālāḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam / ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govardhanācalam

वयम् अस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् । गावश् च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा

vayam asmān mahābhāga bhavatā mahato bhayāt / gāvaś ca bhavatā trātā giridhāraṇakarmaṇā

बालक्रीडेयम् अतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् । दिव्यं च कर्म भवतः किम् एतत् तात कथ्यताम्

bālakrīḍeyam atulā gopālatvaṃ jugupsitam / divyaṃ ca karma bhavataḥ kim etat tāta kathyatām

कालियो दमितस् तोये प्रलम्बो विनिपातितः । धृतो गोवर्धनश् चायं शङ्कितानि मनांसि नः

kāliyo damitas toye pralambo vinipātitaḥ / dhṛto govardhanaś cāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ

सत्यं सत्यं हरेः पादौ शपामो ऽमितविक्रम । यथा त्वद्वीर्यम् आलोक्य न त्वां मन्यामहे नरम्

satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śapāmo 'mitavikrama / yathā tvadvīryam ālokya na tvāṃ manyāmahe naram

प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव । कर्म चेदम् अशक्यं यत् समस्तैस् त्रिदशैर् अपि

prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava / karma cedam aśakyaṃ yat samastais tridaśair api

बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मासु शोभनम् । चिन्त्यमानम् अमेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति

bālatvaṃ cātivīryaṃ ca janma cāsmāsu śobhanam / cintyamānam ameyātmañ śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati

देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा । किं वास्माकं विचारेण बान्धवो ऽसि नमो ऽस्तु ते

devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharva eva vā / kiṃ vāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo 'si namo 'stu te

म्१।३ इन्स्।, म्१ अफ़्तेर् ८अब्: §पराशर उवाच: क्षणं भूत्वा त्व् असौ तूष्णीं किंचित् प्रणयकोपवान् । इत्य् एवम् उक्तस् तैर् गोपैः कृष्णो ऽप्य् आह महामुने

M1.3 ins., M1 after 8ab: §parāśara uvāca: kṣaṇaṃ bhūtvā tv asau tūṣṇīṃ kiṃcit praṇayakopavān / ity evam uktas tair gopaiḥ kṛṣṇo 'py āha mahāmune

§भगवान् उवाच: मत्संबन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते । श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम्

§bhagavān uvāca: matsaṃbandhena vo gopā yadi lajjā na jāyate / ślāghyo vāhaṃ tataḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam

यदि वो ऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्यो ऽहं भवतां यदि । तदात्मबन्धुसदृशी बुद्धिर् वः क्रियतां मयि

yadi vo 'sti mayi prītiḥ ślāghyo 'haṃ bhavatāṃ yadi / tadātmabandhusadṛśī buddhir vaḥ kriyatāṃ mayi

नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः । अहं वो बान्धवो जातो नैतच् चिन्त्यम् अतो ऽन्यथा

nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ / ahaṃ vo bāndhavo jāto naitac cintyam ato 'nyathā

§पराशर उवाच: इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं बद्धमौनास् ततो वनम् । ययुर् गोपा महाभाग तस्मिन् प्रणयकोपिनि

§parāśara uvāca: iti śrutvā harer vākyaṃ baddhamaunās tato vanam / yayur gopā mahābhāga tasmin praṇayakopini

कृष्णस् तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् । तथा कुमुदिनीं फुल्लाम् आमोदितदिगन्तराम्

kṛṣṇas tu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candrikām / tathā kumudinīṃ phullām āmoditadigantarām

वनराजीं तथा कूजद्भृङ्गमालामनोरमाम् । विलोक्य सह गोपीभिर् मनश् चक्रे रतिं प्रति

vanarājīṃ tathā kūjadbhṛṅgamālāmanoramām / vilokya saha gopībhir manaś cakre ratiṃ prati

विना रामेण मधुरम् अतीव वनिताप्रियम् । जगौ कलपदं शौरिर् नानातन्त्रीकृतव्रतम्

vinā rāmeṇa madhuram atīva vanitāpriyam / jagau kalapadaṃ śaurir nānātantrīkṛtavratam

रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा संत्यज्यावसथांस् तदा । आजग्मुस् त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः

ramyaṃ gītadhvaniṃ śrutvā saṃtyajyāvasathāṃs tadā / ājagmus tvaritā gopyo yatrāste madhusūdanaḥ

शनैः शनैर् जगौ गोपी काचित् तस्य लयानुगम् । दत्तावधाना काचिच् च तम् एव मनसास्मरत्

śanaiḥ śanair jagau gopī kācit tasya layānugam / dattāvadhānā kācic ca tam eva manasāsmarat

काचित् कृष्णेति कृष्णेति प्रोक्त्वा लज्जाम् उपाययौ । ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वम् अविलज्जिता

kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti proktvā lajjām upāyayau / yayau ca kācit premāndhā tatpārśvam avilajjitā

काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर् गुरुम् । तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना

kācid āvasathasyāntaḥ sthitvā dṛṣṭvā bahir gurum / tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā

तच्चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणपुण्यचया तथा । तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका

taccintāvipulāhlādakṣīṇapuṇyacayā tathā / tadaprāptimahāduḥkhavilīnāśeṣapātakā

चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका

cintayantī jagatsūtiṃ parabrahmasvarūpiṇam / nirucchvāsatayā muktiṃ gatānyā gopakanyakā

गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् । मानयाम् आस गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः

gopīparivṛto rātriṃ śaraccandramanoramām / mānayām āsa govindo rāsārambharasotsukaḥ

गोप्यश् च वृन्दशः कृष्णचेष्टास्व् आयत्तमूर्तयः । अन्यदेशं गते कृष्णे चेरुर् वृन्दावनान्तरम्

gopyaś ca vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭāsv āyattamūrtayaḥ / anyadeśaṃ gate kṛṣṇe cerur vṛndāvanāntaram

द्३-५,त्,ग्,म्१, एद्। इन्स्। अफ़्तेर् २४: कृष्णो ऽहम् एतत् ललितं व्रजाम्य् आलोक्यतां गतिः । अन्या ब्रवीति कृष्णस्य मम गीतिर् निशम्यताम्

D3-5,T,G,M1, ed. ins. after 24: kṛṣṇo 'ham etat lalitaṃ vrajāmy ālokyatāṃ gatiḥ / anyā bravīti kṛṣṇasya mama gītir niśamyatām

द्स् इन्स्।: दुष्ट कालिय तिष्ठात्र कृष्णो ऽहम् इति चापरा । बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीलासर्वस्वम् आददे

Ds ins.: duṣṭa kāliya tiṣṭhātra kṛṣṇo 'ham iti cāparā / bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlāsarvasvam ādade

अन्या ब्रवीति भो गोपा निःशङ्कैः स्थीयताम् इह । अलं वृष्टिभयेनात्र धृतो गोवर्धनो मया

anyā bravīti bho gopā niḥśaṅkaiḥ sthīyatām iha / alaṃ vṛṣṭibhayenātra dhṛto govardhano mayā

द्३,त्१।३,ग्२,म्१ इन्स्।, wहिले ग्१ इन्स्। अफ़्तेर् २८: धेनुको ऽयं मया क्षिप्तो विचरन्तु यथेच्छया । गोपी ब्रवीति चैवान्या कृष्णलीलानुकारिणी

D3,T1.3,G2,M1 ins., while G1 ins. after 28: dhenuko 'yaṃ mayā kṣipto vicarantu yathecchayā / gopī bravīti caivānyā kṛṣṇalīlānukāriṇī

एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तास् तदा । गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम्

evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tās tadā / gopyo vyagrāḥ samaṃ cerū ramyaṃ vṛndāvanaṃ vanam

द्५ इन्स्।: विलोक्यैका भुवं प्राह गोपी गोपवराङ्गना । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गी विकासिनयनोत्पला

D5 ins.: vilokyaikā bhuvaṃ prāha gopī gopavarāṅganā / pulakāñcitasarvāṅgī vikāsinayanotpalā

ध्वजवज्राङ्कुशाब्जाङ्करेखावन्त्य् आलि पश्यत । पदान्य् एतानि कृष्णस्य लीलालंकृतगामिनः

dhvajavajrāṅkuśābjāṅkarekhāvanty āli paśyata / padāny etāni kṛṣṇasya līlālaṃkṛtagāminaḥ

कापि तेन समं याता कृतपुण्या मदालसा । पदानि तस्याश् चैतानि घनान्य् अल्पतनूनि च

kāpi tena samaṃ yātā kṛtapuṇyā madālasā / padāni tasyāś caitāni ghanāny alpatanūni ca

पुष्पावचयम् अत्रोच्चैश् चक्रे दामोदरो ध्रुवम् । येनाग्राक्रान्तिमात्राणि पदान्य् अत्र महात्मनः

puṣpāvacayam atroccaiś cakre dāmodaro dhruvam / yenāgrākrāntimātrāṇi padāny atra mahātmanaḥ

अत्रोपविश्य सा तेन कापि पुष्पैर् अलंकृता । अन्यजन्मनि सर्वात्मा विष्णुर् अभ्यर्चितो यया

atropaviśya sā tena kāpi puṣpair alaṃkṛtā / anyajanmani sarvātmā viṣṇur abhyarcito yayā

पुष्पबन्धनसंमानकृतमानाम् अपास्य ताम् । नन्दगोपसुतो यातो मार्गेणानेन पश्यत

puṣpabandhanasaṃmānakṛtamānām apāsya tām / nandagopasuto yāto mārgeṇānena paśyata

अनुयाने ऽसमर्थान्या नितम्बभरमन्थरा । या गन्तव्ये द्रुतं याति निम्नपादाग्रसंस्थितिः

anuyāne 'samarthānyā nitambabharamantharā / yā gantavye drutaṃ yāti nimnapādāgrasaṃsthitiḥ

हस्तन्यस्ताग्रहस्तेयं तेन याति तथा सखी । अनायत्तपदन्यासा लक्ष्यते पदपद्धतिः

hastanyastāgrahasteyaṃ tena yāti tathā sakhī / anāyattapadanyāsā lakṣyate padapaddhatiḥ

हस्तसंस्पर्शमात्रेण धूर्तेनैषा विमानिता । नैराश्यान् मन्दगामिन्या निवृत्तं लक्ष्यते पदम्

hastasaṃsparśamātreṇa dhūrtenaiṣā vimānitā / nairāśyān mandagāminyā nivṛttaṃ lakṣyate padam

नूनम् उक्ता त्वरामीति पुनर् एष्यामि ते ऽन्तिकम् । तेन कृष्णेन येनैषा त्वरिता पदपद्धतिः

nūnam uktā tvarāmīti punar eṣyāmi te 'ntikam / tena kṛṣṇena yenaiṣā tvaritā padapaddhatiḥ

प्रविष्टो गहनं कृष्णः पदम् अत्र न लक्ष्यते । निवर्तध्वं शशाङ्कस्य नैतद् दीधितिगोचरे

praviṣṭo gahanaṃ kṛṣṇaḥ padam atra na lakṣyate / nivartadhvaṃ śaśāṅkasya naitad dīdhitigocare

निवृत्तास् तास् ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने । यमुनातीरम् आगम्य जगुस् तच्चरितं तदा

nivṛttās tās tato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane / yamunātīram āgamya jagus taccaritaṃ tadā

ततो ददृशुर् आयान्तं विकासिमुखपङ्कजम् । गोप्यस् त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णम् अक्लिष्टचेष्टितम्

tato dadṛśur āyāntaṃ vikāsimukhapaṅkajam / gopyas trailokyagoptāraṃ kṛṣṇam akliṣṭaceṣṭitam

काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तम् अतिहर्षिता । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यद् उदीरयत्

kācid ālokya govindam āyāntam atiharṣitā / kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyad udīrayat

द्५ इन्स्।: काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् । विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम्

D5 ins.: kācid bhrūbhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim / vilokya netrabhṛṅgābhyāṃ papau tanmukhapaṅkajam

काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना । तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव चाबभौ

kācid ālokya govindaṃ nimīlitavilocanā / tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūḍheva cābabhau

ततः काश्चित्प्रियालापैः काश्चिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः । निन्ये ऽनुनयम् अन्याश् च करस्पर्शेन माधवः

tataḥ kāścitpriyālāpaiḥ kāścid bhrūbhaṅgavīkṣitaiḥ / ninye 'nunayam anyāś ca karasparśena mādhavaḥ

ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर् गोपीभिः सह सादरम् । रराम रासगोष्ठीभिर् उदारचरितो हरिः

tābhiḥ prasannacittābhir gopībhiḥ saha sādaram / rarāma rāsagoṣṭhībhir udāracarito hariḥ

रासमण्डलबन्धो ऽपि कृष्णपार्श्वम् अनुज्झता । गोपीजनेन नैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना

rāsamaṇḍalabandho 'pi kṛṣṇapārśvam anujjhatā / gopījanena naivābhūd ekasthānasthirātmanā

हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डले । चकार तत्करस्पर्शनिमीलितदृशं हरिः

haste pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇḍale / cakāra tatkarasparśanimīlitadṛśaṃ hariḥ

ततः प्रववृते रासश् चलद्वलयनिस्वनैः । अनुयातशरत्काव्यगेयगीतिर् अनुक्रमात्

tataḥ pravavṛte rāsaś caladvalayanisvanaiḥ / anuyātaśaratkāvyageyagītir anukramāt

कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीं कुमुदाकरम् । जगौ गोपीजनस् त्व् एकं कृष्णनाम पुनः पुनः

kṛṣṇaḥ śaraccandramasaṃ kaumudīṃ kumudākaram / jagau gopījanas tv ekaṃ kṛṣṇanāma punaḥ punaḥ

परिवर्तश्रमेणैका चलद्वलयलापिनी । ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुनिघातिनः

parivartaśrameṇaikā caladvalayalāpinī / dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhunighātinaḥ

काचित् प्रविलसद्बाहुं परिरभ्य चुचुम्ब तम् । गोपी गीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम्

kācit pravilasadbāhuṃ parirabhya cucumba tam / gopī gītastutivyājanipuṇā madhusūdanam

गोपीकपोलसंश्लेषम् अभिपद्य हरेर् भुजौ । पुलकोद्गमसस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ

gopīkapolasaṃśleṣam abhipadya harer bhujau / pulakodgamasasyāya svedāmbughanatāṃ gatau

रासगेयं जगौ कृष्णो यावत्तारतरध्वनिः । साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः

rāsageyaṃ jagau kṛṣṇo yāvattārataradhvaniḥ / sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇeti tāvat tā dviguṇaṃ jaguḥ

गते ऽनुगमनं चक्रुर् वलने संमुखं ययुः । प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर् गोपाङ्गना हरिम्

gate 'nugamanaṃ cakrur valane saṃmukhaṃ yayuḥ / pratilomānulomena bhejur gopāṅganā harim

स तथा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः । यथाब्दकोटिप्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत्

sa tathā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ / yathābdakoṭipratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर् भ्रातृभिस् तथा । कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhrātṛbhis tathā / kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ

सो ऽपि कैशोरकवयो मानयन् मधुसूदनः । रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः

so 'pi kaiśorakavayo mānayan madhusūdanaḥ / reme tābhir ameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ

तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः । आत्मस्वरूपरूपो ऽसौ व्याप्य वायुर् इव स्थितः

tadbhartṛṣu tathā tāsu sarvabhūteṣu ceśvaraḥ / ātmasvarūparūpo 'sau vyāpya vāyur iva sthitaḥ

यथा समस्तभूतेषु नभो ऽग्निः पृथिवी जलम् । वायुश् चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः

yathā samastabhūteṣu nabho 'gniḥ pṛthivī jalam / vāyuś cātmā tathaivāsau vyāpya sarvam avasthitaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने । त्रासयन् समदो गोष्ठम् अरिष्टः समुपागतः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: pradoṣārdhe kadācit tu rāsāsakte janārdane / trāsayan samado goṣṭham ariṣṭaḥ samupāgataḥ

सतोयतोयदच्छायस् तीक्ष्णशृङ्गो ऽर्कलोचनः । खुराग्रपातैर् अत्यर्थं दारयन् वसुधातलम्

satoyatoyadacchāyas tīkṣṇaśṛṅgo 'rkalocanaḥ / khurāgrapātair atyarthaṃ dārayan vasudhātalam

लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः । संरम्भाविद्धलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः

lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ / saṃrambhāviddhalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ

उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः । विण्मूत्रलिप्तपृष्ठाङ्गो गवाम् उद्वेगकारकः

udagrakakudābhogaḥ pramāṇād duratikramaḥ / viṇmūtraliptapṛṣṭhāṅgo gavām udvegakārakaḥ

प्रलम्बकण्ठो ऽतिमुखस् तरुघाताङ्किताननः । पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक्

pralambakaṇṭho 'timukhas tarughātāṅkitānanaḥ / pātayan sa gavāṃ garbhān daityo vṛṣabharūpadhṛk

सूदयंस् तापसान् उग्रो वनान्य् अटति यः सदा

sūdayaṃs tāpasān ugro vanāny aṭati yaḥ sadā

ततस् तम् अतिघोराक्षम् अवेक्ष्यातिभयातुराः । गोपा गोपस्त्रियश् चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः

tatas tam atighorākṣam avekṣyātibhayāturāḥ / gopā gopastriyaś caiva kṛṣṇa kṛṣṇeti cukruśuḥ

सिंहनादं ततश् चक्रे तलशब्दं च केशवः । तच्छब्दश्रवणाच् चासौ दामोदरमुखं ययौ

siṃhanādaṃ tataś cakre talaśabdaṃ ca keśavaḥ / tacchabdaśravaṇāc cāsau dāmodaramukhaṃ yayau

अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः । अभ्यधावत दुष्टात्मा कृष्णं वृषभदानवः

agranyastaviṣāṇāgraḥ kṛṣṇakukṣikṛtekṣaṇaḥ / abhyadhāvata duṣṭātmā kṛṣṇaṃ vṛṣabhadānavaḥ

आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलः । न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया

āyāntaṃ daityavṛṣabhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahābalaḥ / na cacāla tataḥ sthānād avajñāsmitalīlayā

आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः । जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम्

āsannaṃ caiva jagrāha grāhavan madhusūdanaḥ / jaghāna jānunā kukṣau viṣāṇagrahaṇācalam

तस्य दर्पबलं भङ्क्त्वा गृहीतस्य विषाणयोः । अपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम्

tasya darpabalaṃ bhaṅktvā gṛhītasya viṣāṇayoḥ / apīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram

उत्पाट्य शृङ्गम् एकं तु तेनैवाताडयत् ततः । ममार सहसा दैत्यो मुखाच् छोणितम् उद्वमन्

utpāṭya śṛṅgam ekaṃ tu tenaivātāḍayat tataḥ / mamāra sahasā daityo mukhāc choṇitam udvaman

तुष्टुवुर् निहते तस्मिन् दैत्ये गोपा जनार्दनम् । जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा

tuṣṭuvur nihate tasmin daitye gopā janārdanam / jambhe hate sahasrākṣaṃ purā devagaṇā yathā

______________________________________________________ §पराशर उवाच: ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे धेनुके विनिपातिते । प्रलम्बे निधनं नीते धृते गोवर्धनाचले

______________________________________________________ §parāśara uvāca: kakudmini hate 'riṣṭe dhenuke vinipātite / pralambe nidhanaṃ nīte dhṛte govardhanācale

दमिते कालिये नागे भग्ने तुङ्गद्रुमद्वये । हतायां पूतनायां च शकटे परिवर्तिते

damite kāliye nāge bhagne tuṅgadrumadvaye / hatāyāṃ pūtanāyāṃ ca śakaṭe parivartite

कंसाय नारदः प्राह यथावृत्तम् अनुक्रमात् । यशोदादेवकीगर्भपरिवर्ताद्य् अशेषतः

kaṃsāya nāradaḥ prāha yathāvṛttam anukramāt / yaśodādevakīgarbhaparivartādy aśeṣataḥ

श्रुत्वा तत् सकलं कंसो नारदाद् देवदर्शनात् । वसुदेवं प्रति तदा कोपं चक्रे सुदुर्मतिः

śrutvā tat sakalaṃ kaṃso nāradād devadarśanāt / vasudevaṃ prati tadā kopaṃ cakre sudurmatiḥ

सो ऽतिकोपाद् उपालभ्य सर्वयादवसंसदि । जगर्ह यादवांश् चैव कार्यं चैतद् अचिन्तयत्

so 'tikopād upālabhya sarvayādavasaṃsadi / jagarha yādavāṃś caiva kāryaṃ caitad acintayat

यावन् न बलम् आरूढौ रामकृष्णौ सुबालकौ । तावद् एव मया वध्याव् असाध्यौ रूढयौवनौ

yāvan na balam ārūḍhau rāmakṛṣṇau subālakau / tāvad eva mayā vadhyāv asādhyau rūḍhayauvanau

चाणूरो ऽत्र महावीर्यो मुष्टिकश् च महाबलः । एताभ्यां मल्लयुद्धेन घातयिष्यामि दुर्मदौ

cāṇūro 'tra mahāvīryo muṣṭikaś ca mahābalaḥ / etābhyāṃ mallayuddhena ghātayiṣyāmi durmadau

धनुर्महमहायागव्याजेनानीय तौ व्रजात् । तथा तथा यतिष्यामि यास्येते संक्षयं यथा

dhanurmahamahāyāgavyājenānīya tau vrajāt / tathā tathā yatiṣyāmi yāsyete saṃkṣayaṃ yathā

श्वफल्कतनयं सो ऽहम् अक्रूरं यदुपुंगवम् । तयोर् आनयनार्थाय प्रेषयिष्यामि गोकुलम्

śvaphalkatanayaṃ so 'ham akrūraṃ yadupuṃgavam / tayor ānayanārthāya preṣayiṣyāmi gokulam

वृन्दावनचरं घोरम् आदेक्ष्यामि च केशिनम् । तत्रैवासाव् अतिबलस् ताव् उभौ घातयिष्यति

vṛndāvanacaraṃ ghoram ādekṣyāmi ca keśinam / tatraivāsāv atibalas tāv ubhau ghātayiṣyati

गजः कुवलायापीडो मत्समीपम् उपागतौ । घातयिष्यति वा गोपौ वसुदेवसुताव् उभौ

gajaḥ kuvalāyāpīḍo matsamīpam upāgatau / ghātayiṣyati vā gopau vasudevasutāv ubhau

§पराशर उवाच: इत्य् आलोच्य स दुष्टात्मा कंसो रामजनार्दनौ । हन्तुं कृतमतिर् वीरम् अक्रूरं वाक्यम् अब्रवीत्

§parāśara uvāca: ity ālocya sa duṣṭātmā kaṃso rāmajanārdanau / hantuṃ kṛtamatir vīram akrūraṃ vākyam abravīt

§कंस उवाच: भो भो दानपते वाक्यं क्रियतां प्रीतये मम । इतः स्यन्दनम् आरुह्य गम्यतां नन्दगोकुलम्

§kaṃsa uvāca: bho bho dānapate vākyaṃ kriyatāṃ prītaye mama / itaḥ syandanam āruhya gamyatāṃ nandagokulam

वसुदेवसुतौ तत्र विष्णोर् अंशसमुद्भवौ । नाशाय किल संभूतौ मम दुष्टौ प्रवर्धतः

vasudevasutau tatra viṣṇor aṃśasamudbhavau / nāśāya kila saṃbhūtau mama duṣṭau pravardhataḥ

धनुर्महो ममाप्य् अत्र चतुर्दश्यां भविष्यति । आनेयौ भवता गत्वा मल्लयुद्धाय ताव् उभौ

dhanurmaho mamāpy atra caturdaśyāṃ bhaviṣyati / āneyau bhavatā gatvā mallayuddhāya tāv ubhau

चाणूरमुष्टिकौ मल्लौ नियुद्धकुशलौ मम । ताभ्यां सहानयोर् युद्धं सर्वलोको ऽत्र पश्यतु

cāṇūramuṣṭikau mallau niyuddhakuśalau mama / tābhyāṃ sahānayor yuddhaṃ sarvaloko 'tra paśyatu

नागः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः । स वा हनिष्यते पापौ वसुदेवात्मजौ शिशू

nāgaḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ / sa vā haniṣyate pāpau vasudevātmajau śiśū

तौ हत्वा वसुदेवं च नन्दगोपं च दुर्मतिम् । हनिष्ये पितरं चेमम् उग्रसेनं च दुर्मतिम्

tau hatvā vasudevaṃ ca nandagopaṃ ca durmatim / haniṣye pitaraṃ cemam ugrasenaṃ ca durmatim

ततः समस्तगोपानां गोधनान्य् अखिलान्य् अहम् । वित्तं चापहरिष्यामि दुष्टानां मद्वधैषिणाम्

tataḥ samastagopānāṃ godhanāny akhilāny aham / vittaṃ cāpahariṣyāmi duṣṭānāṃ madvadhaiṣiṇām

त्वाम् ऋते यादवाश् चैते दुष्टा दानपते मयि । एतेषां च वधायाहं यतिष्ये ऽनुक्रमात् ततः

tvām ṛte yādavāś caite duṣṭā dānapate mayi / eteṣāṃ ca vadhāyāhaṃ yatiṣye 'nukramāt tataḥ

ततो निष्कण्टकं सर्वं राज्यम् एतद् अयादवम् । प्रशासिष्ये त्वया तस्मान् मत्प्रीत्या वीर गम्यताम्

tato niṣkaṇṭakaṃ sarvaṃ rājyam etad ayādavam / praśāsiṣye tvayā tasmān matprītyā vīra gamyatām

यथा च माहिषं सर्पिर् दधि चाप्य् उपहार्य वै । गोपाः समानयन्त्य् आशु त्वया वाच्यास् तथा तथा

yathā ca māhiṣaṃ sarpir dadhi cāpy upahārya vai / gopāḥ samānayanty āśu tvayā vācyās tathā tathā

§पराशर उवाच: इत्य् आज्ञप्तस् तदाक्रूरो महाभागवतो द्विज । प्रीतिमान् अभवत् कृष्णं श्वो द्रक्ष्यामीति सत्वरः

§parāśara uvāca: ity ājñaptas tadākrūro mahābhāgavato dvija / prītimān abhavat kṛṣṇaṃ śvo drakṣyāmīti satvaraḥ

तथेत्य् उक्त्वा च राजानं रथम् आरुह्य शोभनम् । निश्चक्राम तदा पुर्या मथुराया मधुप्रियः

tathety uktvā ca rājānaṃ ratham āruhya śobhanam / niścakrāma tadā puryā mathurāyā madhupriyaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: केशी चापि बलोदग्रः कंसदूतप्रचोदितः । कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी वृन्दावनम् उपागमत्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: keśī cāpi balodagraḥ kaṃsadūtapracoditaḥ / kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī vṛndāvanam upāgamat

स खुरक्षतभूपृष्ठः सटाक्षेपधुताम्बुदः । प्लुतविक्रान्तचन्द्रार्कमार्गो गोपान् उपाद्रवत्

sa khurakṣatabhūpṛṣṭhaḥ saṭākṣepadhutāmbudaḥ / plutavikrāntacandrārkamārgo gopān upādravat

तस्य हेषितशब्देन गोपाला दैत्यवाजिनः । गोप्यश् च भयसंविग्ना गोविन्दं शरणं ययुः

tasya heṣitaśabdena gopālā daityavājinaḥ / gopyaś ca bhayasaṃvignā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

त्राहि त्राहीति गोविन्दः श्रुत्वा तेषां तदा वचः । सतोयजलदध्वानगम्भीरम् इदम् उक्तवान्

trāhi trāhīti govindaḥ śrutvā teṣāṃ tadā vacaḥ / satoyajaladadhvānagambhīram idam uktavān

§भगवान् उवाच: अलं त्रासेन गोपालाः केशिनः किं भयातुरैः । भवद्भिर् गोपजातीयैर् वीरवीर्यं विलोप्यते

§bhagavān uvāca: alaṃ trāsena gopālāḥ keśinaḥ kiṃ bhayāturaiḥ / bhavadbhir gopajātīyair vīravīryaṃ vilopyate

किम् अनेनाल्पसारेण हेषिताटोपकारिणा । दैतेयबलवाह्येन वल्गता दुष्टवाजिना

kim anenālpasāreṇa heṣitāṭopakāriṇā / daiteyabalavāhyena valgatā duṣṭavājinā

एह्य् एहि दुष्ट कृष्णो ऽहं पूष्णोर् इव पिनाकधृत् । पातयिष्यामि दशनान् वदनाद् अखिलांस् तव

ehy ehi duṣṭa kṛṣṇo 'haṃ pūṣṇor iva pinākadhṛt / pātayiṣyāmi daśanān vadanād akhilāṃs tava

इत्य् उक्त्वास्फोट्य गोविन्दः केशिनः संमुखं ययौ । विवृतास्यस् तु सो ऽप्य् एनं दैतेयाश्व उपाद्रवत्

ity uktvāsphoṭya govindaḥ keśinaḥ saṃmukhaṃ yayau / vivṛtāsyas tu so 'py enaṃ daiteyāśva upādravat

बाहुम् आभोगिनं कृत्वा मुखे तस्य जनार्दनः । प्रवेशयाम् आस तदा केशिनो दुष्टवाजिनः

bāhum ābhoginaṃ kṛtvā mukhe tasya janārdanaḥ / praveśayām āsa tadā keśino duṣṭavājinaḥ

केशिनो वदनं तेन विशता कृष्णबाहुना । शातिता दशनाः पेतुः सिताभ्रावयवा इव

keśino vadanaṃ tena viśatā kṛṣṇabāhunā / śātitā daśanāḥ petuḥ sitābhrāvayavā iva

कृष्णस्य ववृधे बाहुः केशिदेहगतो द्विज । विनाशाय यथा व्याधिर् आसंभूतेर् उपेक्षितः

kṛṣṇasya vavṛdhe bāhuḥ keśidehagato dvija / vināśāya yathā vyādhir āsaṃbhūter upekṣitaḥ

विपाटितौष्ठो बहुलं सफेनं रुधिरं वमन् ॥ विप्_५,१६।१२अब् ॥ द्३।४,ग्३ इन्स्।: चुक्रोश बलवान् दैत्यः सास्रदेहो विचेतनः ॥ विप्_५,१६अब्।१२*२३ ॥ सो ऽक्षिणी विवृते चक्रे निःसृते मुक्तबन्धने ॥ विप्_५,१६।१२च्द् ॥ जघान धरणीं पादैः शकृन्मूत्रं समुत्सृजन् । स्वेदार्द्रगात्रः श्रान्तश् च निर्यत्नः सो ऽभवत् ततः

vipāṭitauṣṭho bahulaṃ saphenaṃ rudhiraṃ vaman // ViP_5,16.12ab // D3.4,G3 ins.: cukrośa balavān daityaḥ sāsradeho vicetanaḥ // ViP_5,16ab.12*23 // so 'kṣiṇī vivṛte cakre niḥsṛte muktabandhane // ViP_5,16.12cd // jaghāna dharaṇīṃ pādaiḥ śakṛnmūtraṃ samutsṛjan / svedārdragātraḥ śrāntaś ca niryatnaḥ so 'bhavat tataḥ

व्यादितास्यो महारौद्रः सो ऽसुरः कृष्णबाहुना । निपपात द्विधाभूतो वैद्युतेन यथा द्रुमः

vyāditāsyo mahāraudraḥ so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā / nipapāta dvidhābhūto vaidyutena yathā drumaḥ

द्विपादपृष्ठपुच्छार्धश्रवणैकाक्षिनासिके । केशिनस् ते द्विधाभूते शकले द्वे विरेजतुः

dvipādapṛṣṭhapucchārdhaśravaṇaikākṣināsike / keśinas te dvidhābhūte śakale dve virejatuḥ

हत्वा तु केशिनं कृष्णो गोपालैर् मुदितैर् वृतः । अनायस्ततनुः स्वस्थो हसंस् तत्रैव तस्थिवान्

hatvā tu keśinaṃ kṛṣṇo gopālair muditair vṛtaḥ / anāyastatanuḥ svastho hasaṃs tatraiva tasthivān

ततो गोप्यश् च गोपाश् च हते केशिनि विस्मिताः । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षम् अनुरागमनोरमम्

tato gopyaś ca gopāś ca hate keśini vismitāḥ / tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣam anurāgamanoramam

अथाहान्तरितो विप्रो नारदो जलदे स्थितः । केशिनं निहतं दृष्ट्वा हर्षनिर्भरमानसः

athāhāntarito vipro nārado jalade sthitaḥ / keśinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā harṣanirbharamānasaḥ

साधु साधु जगन्नाथ लीलयैव यद् अच्युत । निहतो ऽयं त्वया केशी क्लेशदस् त्रिदिवौकसाम्

sādhu sādhu jagannātha līlayaiva yad acyuta / nihato 'yaṃ tvayā keśī kleśadas tridivaukasām

युद्धोत्सुको ऽहम् अत्यर्थं नरवाजिमहाहवम् । अवृत्तपूर्वम् अन्यत्र द्रष्टुं स्वर्गाद् उपागतः

yuddhotsuko 'ham atyarthaṃ naravājimahāhavam / avṛttapūrvam anyatra draṣṭuṃ svargād upāgataḥ

स्वकर्माण्य् अवतारे ते कृतानि मधुसूदन । यानि तैर् विस्मितं चेतस् तोषम् एतेन मे गतम्

svakarmāṇy avatāre te kṛtāni madhusūdana / yāni tair vismitaṃ cetas toṣam etena me gatam

तुरगस्यास्य शक्रो ऽपि कृष्ण देवाश् च बिभ्यति । धूतकेसरजालस्य ह्रेषतो ऽभ्रावलोकिनः

turagasyāsya śakro 'pi kṛṣṇa devāś ca bibhyati / dhūtakesarajālasya hreṣato 'bhrāvalokinaḥ

यस्मात् त्वयैष दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन । तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि

yasmāt tvayaiṣa duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana / tasmāt keśavanāmnā tvaṃ loke khyāto bhaviṣyasi

स्वस्त्य् अस्तु ते गमिष्यामि कंसयुद्धे ऽधुना पुनः । परश्वो ऽहं समेष्यामि त्वया केशिनिषूदन

svasty astu te gamiṣyāmi kaṃsayuddhe 'dhunā punaḥ / paraśvo 'haṃ sameṣyāmi tvayā keśiniṣūdana

उग्रसेनसुते कंसे सानुगे विनिपातिते । भारावतारकर्ता त्वं पृथिव्याः पृथिवीधर

ugrasenasute kaṃse sānuge vinipātite / bhārāvatārakartā tvaṃ pṛthivyāḥ pṛthivīdhara

तत्रानेकप्रकाराणि युद्धानि पृथिवीक्षिताम् । द्रष्टव्यानि मया युष्मत्प्रणीतानि जनार्दन

tatrānekaprakārāṇi yuddhāni pṛthivīkṣitām / draṣṭavyāni mayā yuṣmatpraṇītāni janārdana

सो ऽहं यास्यामि गोविन्द देवकार्यं महत् कृतम् । त्वया सभाजितश् चाहं स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम्

so 'haṃ yāsyāmi govinda devakāryaṃ mahat kṛtam / tvayā sabhājitaś cāhaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham

नारदे तु गते कृष्णः सह गोपैर् अविस्मितः । विवेश गोकुलं गोपीनेत्रपानैकभाजनम्

nārade tu gate kṛṣṇaḥ saha gopair avismitaḥ / viveśa gokulaṃ gopīnetrapānaikabhājanam

______________________________________________________ §पराशर उवाच: अक्रूरो ऽपि विनिष्क्रम्य स्यन्दनेनाशुगामिना । कृष्णसंदर्शनाकाङ्क्षी प्रययौ नन्दगोकुलम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: akrūro 'pi viniṣkramya syandanenāśugāminā / kṛṣṇasaṃdarśanākāṅkṣī prayayau nandagokulam

चिन्तयाम् आस चाक्रूरो नास्ति धन्यतरो मया । यो ऽहम् अंशावतीर्णस्य मुखं द्रक्ष्यामि चक्रिणः

cintayām āsa cākrūro nāsti dhanyataro mayā / yo 'ham aṃśāvatīrṇasya mukhaṃ drakṣyāmi cakriṇaḥ

अद्य मे सफलं जन्म सुप्रभाता च मे निशा । यद् उन्निद्राब्जपत्राक्षं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहं मुखम्

adya me saphalaṃ janma suprabhātā ca me niśā / yad unnidrābjapatrākṣaṃ viṣṇor drakṣyāmy ahaṃ mukham

श्१ इन्स्।: पापं हरति यत् पुंसां स्मृतं संकल्पनामयम् । तत् पुण्डरीकनयनं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहं मुखम्

Ś1 ins.: pāpaṃ harati yat puṃsāṃ smṛtaṃ saṃkalpanāmayam / tat puṇḍarīkanayanaṃ viṣṇor drakṣyāmy ahaṃ mukham

निर्जग्मुश् च यतो वेदा वेदाङ्गान्य् अखिलानि च । द्रक्ष्यामि तत् परं धाम देवानां भगवन्मुखम्

nirjagmuś ca yato vedā vedāṅgāny akhilāni ca / drakṣyāmi tat paraṃ dhāma devānāṃ bhagavanmukham

यज्ञेषु यज्ञपुरुषः पुरुषैः पुरुषोत्तमः । इज्यते यो ऽखिलाधारस् तं द्रक्ष्यामि जगत्पतिम्

yajñeṣu yajñapuruṣaḥ puruṣaiḥ puruṣottamaḥ / ijyate yo 'khilādhāras taṃ drakṣyāmi jagatpatim

इष्ट्वा यम् इन्द्रो यज्ञानां शतेनामरराजताम् । अवाप तम् अनन्तादिम् अहं द्रक्ष्यामि केशवम्

iṣṭvā yam indro yajñānāṃ śatenāmararājatām / avāpa tam anantādim ahaṃ drakṣyāmi keśavam

न ब्रह्मा नेन्द्ररुद्राश्विवस्वादित्यमरुद्गणाः । यस्य स्वरूपं जानन्ति स्प्रक्ष्यत्य् अङ्गं स मे हरिः

na brahmā nendrarudrāśvivasvādityamarudgaṇāḥ / yasya svarūpaṃ jānanti sprakṣyaty aṅgaṃ sa me hariḥ

सर्वात्मा सर्ववित् सर्वः सर्वभूतेष्व् अवस्थितः । यो वितत्याव्ययो व्यापी स वक्ष्यति मया सह

sarvātmā sarvavit sarvaḥ sarvabhūteṣv avasthitaḥ / yo vitatyāvyayo vyāpī sa vakṣyati mayā saha

मत्स्यकूर्मवराहाश्वसिंहरूपादिभिः स्थितिम् । चकार जगतो यो ऽजः सो ऽद्य माम् आलपिष्यति

matsyakūrmavarāhāśvasiṃharūpādibhiḥ sthitim / cakāra jagato yo 'jaḥ so 'dya mām ālapiṣyati

साम्प्रतं च जगत्स्वामी कार्यम् आत्महृदि स्थितम् । कर्तुं मनुष्यतां प्राप्तः स्वेच्छादेहधृग् अव्ययः

sāmprataṃ ca jagatsvāmī kāryam ātmahṛdi sthitam / kartuṃ manuṣyatāṃ prāptaḥ svecchādehadhṛg avyayaḥ

यो ऽनन्तः पृथिवीं धत्ते शेखरस्थितिसंस्थिताम् । सो ऽवतीर्णो जगत्यर्थे माम् अक्रूरेति वक्ष्यति

yo 'nantaḥ pṛthivīṃ dhatte śekharasthitisaṃsthitām / so 'vatīrṇo jagatyarthe mām akrūreti vakṣyati

पितृपुत्रसुहृद्भ्रातृमातृबन्धुमयीम् इमाम् । यन्मायां नालम् उत्तर्तुं जगत् तस्मै नमो नमः

pitṛputrasuhṛdbhrātṛmātṛbandhumayīm imām / yanmāyāṃ nālam uttartuṃ jagat tasmai namo namaḥ

तरत्य् अविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निवेशिते । योगी मायाम् अमेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः

taraty avidyāṃ vitatāṃ hṛdi yasmin niveśite / yogī māyām ameyāya tasmai vidyātmane namaḥ

यज्विभिर् यज्ञपुरुषो वासुदेवश् च सात्वतैः । वेदान्तवेदिभिर् विष्णुः प्रोच्यते यो नतो ऽस्मि तम्

yajvibhir yajñapuruṣo vāsudevaś ca sātvataiḥ / vedāntavedibhir viṣṇuḥ procyate yo nato 'smi tam

यथा तत्र जगद् धाम्नि धातर्य् एतत् प्रतिष्ठितम् । सदसत् तेन सत्येन मय्य् असौ यातु सौम्यताम्

yathā tatra jagad dhāmni dhātary etat pratiṣṭhitam / sadasat tena satyena mayy asau yātu saumyatām

स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते । पुरुषस् तम् अजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम्

smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate / puruṣas tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim

§पराशर उवाच: इत्थं संचिन्तयन् विष्णुं भक्तिनम्रात्ममानसः । अक्रूरो गोकुलं प्राप्तः किंचित् सूर्ये विराजति

§parāśara uvāca: itthaṃ saṃcintayan viṣṇuṃ bhaktinamrātmamānasaḥ / akrūro gokulaṃ prāptaḥ kiṃcit sūrye virājati

स ददर्श तदा तत्र कृष्णम् आदोहने गवाम् । वत्समध्यगतं फुल्लनीलोत्पलदलच्छविम्

sa dadarśa tadā tatra kṛṣṇam ādohane gavām / vatsamadhyagataṃ phullanīlotpaladalacchavim

प्रस्पष्टपद्मपत्राक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । प्रलम्बबाहुम् आयामितुङ्गोरःस्थलम् उन्नसम्

praspaṣṭapadmapatrākṣaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam / pralambabāhum āyāmituṅgoraḥsthalam unnasam

सविलासस्मिताधारं बिभ्राणं मुखपङ्कजम् । तुङ्गरक्तनखं पद्भ्यां धरण्यां सुप्रतिष्ठितम्

savilāsasmitādhāraṃ bibhrāṇaṃ mukhapaṅkajam / tuṅgaraktanakhaṃ padbhyāṃ dharaṇyāṃ supratiṣṭhitam

बिभ्राणं वाससी पीते वन्यपुष्पविभूषितम् । सान्द्रनीललताहस्तम् सिताम्भोजावतंसकम्

bibhrāṇaṃ vāsasī pīte vanyapuṣpavibhūṣitam / sāndranīlalatāhastam sitāmbhojāvataṃsakam

हंसकुन्देन्दुधवलं नीलाम्बरधरं द्विज । तस्यानु बलभद्रं च ददर्श यदुनन्दनः

haṃsakundendudhavalaṃ nīlāmbaradharaṃ dvija / tasyānu balabhadraṃ ca dadarśa yadunandanaḥ

प्रांशुम् उत्तुङ्गबाह्वंसं विकासिमुखपङ्कजम् । मेघमालापरिवृतं कैलासाद्रिम् इवापरम्

prāṃśum uttuṅgabāhvaṃsaṃ vikāsimukhapaṅkajam / meghamālāparivṛtaṃ kailāsādrim ivāparam

तौ दृष्ट्वा विकसद्वक्त्रसरोजः स महामतिः । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवन् मुने

tau dṛṣṭvā vikasadvaktrasarojaḥ sa mahāmatiḥ / pulakāñcitasarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune

एतत् तत् परमं धाम तद् एतत् परमं पदम् । भगवद्वासुदेवांशो द्विधा यो ऽयम् अवस्थितः

etat tat paramaṃ dhāma tad etat paramaṃ padam / bhagavadvāsudevāṃśo dvidhā yo 'yam avasthitaḥ

साफल्यम् अक्ष्णोर् युगम् एतद् अत्र दृष्टे जगद्धातरि यातम् उच्चैः । अप्य् अङ्गम् एतद् भगवत्प्रसादाद् दत्ते ऽङ्गसङ्गे फलवन् मम स्यात्

sāphalyam akṣṇor yugam etad atra dṛṣṭe jagaddhātari yātam uccaiḥ / apy aṅgam etad bhagavatprasādād datte 'ṅgasaṅge phalavan mama syāt

अप्य् एष पृष्ठे मम हस्तपद्मं करिष्यति श्रीमदनन्तमूर्तिः । यस्याङ्गुलिस्पर्शहताखिलाघैर् अवाप्यते सिद्धिर् अनाशदोषा

apy eṣa pṛṣṭhe mama hastapadmaṃ kariṣyati śrīmadanantamūrtiḥ / yasyāṅgulisparśahatākhilāghair avāpyate siddhir anāśadoṣā

येनाग्निविद्युद्रविरश्मिमाला करालम् अत्युग्रम् अपास्य चक्रम् । चक्रं घ्नता दैत्यपतेर् हृतानि दैत्याङ्गनानां नयनाञ्जनानि

yenāgnividyudraviraśmimālā karālam atyugram apāsya cakram / cakraṃ ghnatā daityapater hṛtāni daityāṅganānāṃ nayanāñjanāni

यत्राम्बु विन्यस्य बलिर् मनोज्ञान् अवाप भोगान् वसुधातलस्थः । तथामरत्वं त्रिदशाधिपत्यं मन्वन्तरं पूर्णम् अपेतशत्रुः

yatrāmbu vinyasya balir manojñān avāpa bhogān vasudhātalasthaḥ / tathāmaratvaṃ tridaśādhipatyaṃ manvantaraṃ pūrṇam apetaśatruḥ

अप्य् एष मां कंसपरिग्रहेण दोषास्पदीभूतम् अदोषदुष्टम् । कर्तावमानोपहतं धिग् अस्तु तज् जन्मनः साधु बहिष्कृतो यः

apy eṣa māṃ kaṃsaparigraheṇa doṣāspadībhūtam adoṣaduṣṭam / kartāvamānopahataṃ dhig astu taj janmanaḥ sādhu bahiṣkṛto yaḥ

ज्ञानात्मकस्यामलसत्त्वराशेर् अपेतदोषस्य सदा स्फुटस्य । किं वा जगत्य् अत्र समस्तपुंसाम् अज्ञातम् अस्यास्ति हृदि स्थितस्य

jñānātmakasyāmalasattvarāśer apetadoṣasya sadā sphuṭasya / kiṃ vā jagaty atra samastapuṃsām ajñātam asyāsti hṛdi sthitasya

तस्माद् अहं भक्तिविनम्रचेता व्रजामि सर्वेश्वरम् ईश्वराणाम् । अंशावतारं पुरुषोत्तमस्य अनादिमध्यान्तमयस्य विष्णोः

tasmād ahaṃ bhaktivinamracetā vrajāmi sarveśvaram īśvarāṇām / aṃśāvatāraṃ puruṣottamasya anādimadhyāntamayasya viṣṇoḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: चिन्तयन्न् इति गोविन्दम् उपगम्य स यादवः । अक्रूरो ऽस्मीति चरणौ ननाम शिरसा हरेः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: cintayann iti govindam upagamya sa yādavaḥ / akrūro 'smīti caraṇau nanāma śirasā hareḥ

सो ऽप्य् एनं ध्वजवज्राब्जकृतचिह्नेन पाणिना । संस्पृश्याकृष्य च प्रीत्या सुगाढं परिषस्वजे

so 'py enaṃ dhvajavajrābjakṛtacihnena pāṇinā / saṃspṛśyākṛṣya ca prītyā sugāḍhaṃ pariṣasvaje

कृतसंवन्दनौ तेन यथावद् बलकेशवौ । ततः प्रविष्टौ संहृष्टौ तम् आदायात्ममन्दिरम्

kṛtasaṃvandanau tena yathāvad balakeśavau / tataḥ praviṣṭau saṃhṛṣṭau tam ādāyātmamandiram

सह ताभ्यां तदाक्रूरः कृतसंवन्दनादिकः । भुक्तभोज्यो यथान्यायम् आचचक्षे ततस् तयोः

saha tābhyāṃ tadākrūraḥ kṛtasaṃvandanādikaḥ / bhuktabhojyo yathānyāyam ācacakṣe tatas tayoḥ

यथा निर्भर्त्स्यते तेन कंसेनानकदुन्दुभिः । यथा च देवकी देवी दानवेन दुरात्मना

yathā nirbhartsyate tena kaṃsenānakadundubhiḥ / yathā ca devakī devī dānavena durātmanā

उग्रसेने यथा कंसः सुदुरात्मा च वर्तते । यं चैवार्थं समुद्दिश्य स कंसेन विसर्जितः

ugrasene yathā kaṃsaḥ sudurātmā ca vartate / yaṃ caivārthaṃ samuddiśya sa kaṃsena visarjitaḥ

तत् सर्वं विस्तराच् छ्रुत्वा भगवान् केशिसूदनः । उवाचाखिलम् अप्य् एतज् ज्ञातं दानपते मया

tat sarvaṃ vistarāc chrutvā bhagavān keśisūdanaḥ / uvācākhilam apy etaj jñātaṃ dānapate mayā

करिष्ये च महाभाग यद् अत्रौपयिकं मतम् । विचिन्त्यं नान्यथैतत् ते विद्धि कंसं हतं मया

kariṣye ca mahābhāga yad atraupayikaṃ matam / vicintyaṃ nānyathaitat te viddhi kaṃsaṃ hataṃ mayā

अहं रामश् च मथुरां श्वो यास्यावः समं त्वया । गोपवृद्धाश् च यास्यन्ति ह्य् आदायोपायनं बहु

ahaṃ rāmaś ca mathurāṃ śvo yāsyāvaḥ samaṃ tvayā / gopavṛddhāś ca yāsyanti hy ādāyopāyanaṃ bahu

निशेयं नीयतां वीर न चिन्तां कर्तुम् अर्हसि । त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसं हनिष्यामि सहानुगम्

niśeyaṃ nīyatāṃ vīra na cintāṃ kartum arhasi / trirātrābhyantare kaṃsaṃ haniṣyāmi sahānugam

§पराशर उवाच: समादिश्य ततो गोपान् अक्रूरो ऽपि सकेशवः । सुष्वाप बलभद्रश् च नन्दगोपगृहे ततः

§parāśara uvāca: samādiśya tato gopān akrūro 'pi sakeśavaḥ / suṣvāpa balabhadraś ca nandagopagṛhe tataḥ

ततः प्रभाते विमले कृष्णरामौ महामती । अक्रूरेण समं गन्तुम् उद्यतौ मथुरां प्रति

tataḥ prabhāte vimale kṛṣṇarāmau mahāmatī / akrūreṇa samaṃ gantum udyatau mathurāṃ prati

दृष्ट्वा गोपीजनः सास्रः श्लथद्वलयबाहुकः । निशश्वासातिदुःखार्तः प्राह चेदं परस्परम्

dṛṣṭvā gopījanaḥ sāsraḥ ślathadvalayabāhukaḥ / niśaśvāsātiduḥkhārtaḥ prāha cedaṃ parasparam

मथुरां प्राप्य गोविन्दः कथं गोकुलम् एष्यति । नागरस्त्रीकलालापमधु श्रोत्रेण पास्यति

mathurāṃ prāpya govindaḥ kathaṃ gokulam eṣyati / nāgarastrīkalālāpamadhu śrotreṇa pāsyati

विलासिवाक्यपानेषु नागरीणां कृतास्पदम् । चित्तम् अस्य कथं भूयो ग्राम्यगोपीषु यास्यति

vilāsivākyapāneṣu nāgarīṇāṃ kṛtāspadam / cittam asya kathaṃ bhūyo grāmyagopīṣu yāsyati

सारं समस्तगोष्ठस्य विधिना हरता हरिम् । प्रहृतं गोपयोषित्सु निर्घृणेन दुरात्मना

sāraṃ samastagoṣṭhasya vidhinā haratā harim / prahṛtaṃ gopayoṣitsu nirghṛṇena durātmanā

भावगर्भस्मितं वाक्यं विलासललिता गतिः । नागरीणाम् अतीवैतत् कटाक्षेक्षितम् एव च

bhāvagarbhasmitaṃ vākyaṃ vilāsalalitā gatiḥ / nāgarīṇām atīvaitat kaṭākṣekṣitam eva ca

ग्राम्यो हरिर् अयं तासां विलासनिगडैर् युतः । भवतीनां पुनः पार्श्वं कया युक्त्या समेष्यति

grāmyo harir ayaṃ tāsāṃ vilāsanigaḍair yutaḥ / bhavatīnāṃ punaḥ pārśvaṃ kayā yuktyā sameṣyati

एषएष रथम् आरुह्य मथुरां याति केशवः । क्रूरेणाक्रूरकेणात्र निराशेन प्रतारितः

eṣaeṣa ratham āruhya mathurāṃ yāti keśavaḥ / krūreṇākrūrakeṇātra nirāśena pratāritaḥ

किं न वेत्ति नृशंसो ऽयम् अनुरागपरं जनम् । येनेमम् अक्ष्णोर् आह्लादं नयत्य् अन्यत्र नो हरिम्

kiṃ na vetti nṛśaṃso 'yam anurāgaparaṃ janam / yenemam akṣṇor āhlādaṃ nayaty anyatra no harim

एष रामेण सहितः प्रयात्य् अत्यन्तनिर्घृणः । रथम् आरुह्य गोविन्दस् त्वर्यताम् अस्य वारणे

eṣa rāmeṇa sahitaḥ prayāty atyantanirghṛṇaḥ / ratham āruhya govindas tvaryatām asya vāraṇe

गुरूणाम् अग्रतो वक्तुं किं ब्रवीषि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना

gurūṇām agrato vaktuṃ kiṃ bravīṣi na naḥ kṣamam / guravaḥ kiṃ kariṣyanti dagdhānāṃ virahāgninā

नन्दगोपमुखा गोपा गन्तुम् एते समुद्यताः । नोद्यमं कुरुते कश्चिद् गोविन्दविनिवर्तने

nandagopamukhā gopā gantum ete samudyatāḥ / nodyamaṃ kurute kaścid govindavinivartane

सुप्रभाताद्य रजनी मथुरावासियोषिताम् । पास्यन्त्य् अच्युतवक्त्राब्जं यासां नेत्रालिपङ्क्तयः

suprabhātādya rajanī mathurāvāsiyoṣitām / pāsyanty acyutavaktrābjaṃ yāsāṃ netrālipaṅktayaḥ

धन्यास् ते पथि ये कृष्णम् इतो यान्त्य् अनिवारिताः । उद्वहिष्यन्ति पश्यन्तः स्वदेहं पुलकाञ्चितम्

dhanyās te pathi ye kṛṣṇam ito yānty anivāritāḥ / udvahiṣyanti paśyantaḥ svadehaṃ pulakāñcitam

मथुरानगरीपौरनयनानां महोत्सवः । गोविन्दावयवैर् दृष्टैर् अतीवाद्य भविष्यति

mathurānagarīpauranayanānāṃ mahotsavaḥ / govindāvayavair dṛṣṭair atīvādya bhaviṣyati

को नु स्वप्नः सभाग्याभिर् दृष्टस् ताभिर् अधोक्षजम् । विस्तारिकान्तिनयना या द्रक्ष्यन्त्य् अनिवारितम्

ko nu svapnaḥ sabhāgyābhir dṛṣṭas tābhir adhokṣajam / vistārikāntinayanā yā drakṣyanty anivāritam

अहो गोपीजनस्यास्य दर्शयित्वा महानिधिम् । उद्धृतान्य् अत्र नेत्राणि विधात्राकरुणात्मना

aho gopījanasyāsya darśayitvā mahānidhim / uddhṛtāny atra netrāṇi vidhātrākaruṇātmanā

श्२,द्१ इन्स्।: अनुरागेण शैथिल्यम् अस्मासु व्रजतो हरेः । शैथिल्यम् उपयान्त्य् आशु करेषु वलयान्य् अपि

Ś2,D1 ins.: anurāgeṇa śaithilyam asmāsu vrajato hareḥ / śaithilyam upayānty āśu kareṣu valayāny api

अक्रूरः क्रूरहृदयः शीघ्रं प्रेरयते हयान् । एवम् आर्तासु योषित्सु घृणा कस्य न जायते

akrūraḥ krūrahṛdayaḥ śīghraṃ prerayate hayān / evam ārtāsu yoṣitsu ghṛṇā kasya na jāyate

ग्१,म्१ ल्। १ ओन्ल्य् इन्स्।: एष कृष्णरथस्योच्चैश् चक्ररेणुर् निरीक्ष्यताम् । दूरीभूतो हरिर् येन सो ऽपि रेणुर् न लक्ष्यते

G1,M1 l. 1 only ins.: eṣa kṛṣṇarathasyoccaiś cakrareṇur nirīkṣyatām / dūrībhūto harir yena so 'pi reṇur na lakṣyate

§पराशर उवाच: इत्य् एवम् अतिहार्देन गोपीजननिरीक्षितः । तत्याज व्रजभूभागं सह रामेण केशवः

§parāśara uvāca: ity evam atihārdena gopījananirīkṣitaḥ / tatyāja vrajabhūbhāgaṃ saha rāmeṇa keśavaḥ

गच्छन्तो जवनाश्वेन रथेन यमुनातटम् । प्राप्ता मध्याह्नसमये रामाक्रूरजनार्दनाः

gacchanto javanāśvena rathena yamunātaṭam / prāptā madhyāhnasamaye rāmākrūrajanārdanāḥ

अथाह कृष्णम् अक्रूरो भवद्भ्यां तावद् आस्यताम् । यावत् करोमि कालिन्द्याम् आह्निकार्हणम् अम्भसि

athāha kṛṣṇam akrūro bhavadbhyāṃ tāvad āsyatām / yāvat karomi kālindyām āhnikārhaṇam ambhasi

तथेत्य् उक्तस् ततः स्नातः स्वाचान्तः स महामतिः । दध्यौ ब्रह्म परं विप्र प्रविश्य यमुनाजले

tathety uktas tataḥ snātaḥ svācāntaḥ sa mahāmatiḥ / dadhyau brahma paraṃ vipra praviśya yamunājale

फणासहस्रमालाढ्यं बलभद्रं ददर्श सः । कुन्दामलाङ्गम् उन्निद्रपद्मपत्रारुणेक्षणम्

phaṇāsahasramālāḍhyaṃ balabhadraṃ dadarśa saḥ / kundāmalāṅgam unnidrapadmapatrāruṇekṣaṇam

वृतं वासुकिरम्भाद्यैर् महद्भिः पवनाशिभिः । संस्तूयमानं गन्धर्वैर् वनमालाविभूषितम्

vṛtaṃ vāsukirambhādyair mahadbhiḥ pavanāśibhiḥ / saṃstūyamānaṃ gandharvair vanamālāvibhūṣitam

दधानम् असिते वस्त्रे चारुपद्मावतंसकम् । चारुकुण्डलिनं मत्तम् अन्तर् जलतले स्थितम्

dadhānam asite vastre cārupadmāvataṃsakam / cārukuṇḍalinaṃ mattam antar jalatale sthitam

तस्योत्सङ्गे घनश्यामम् आताम्रायतलोचनम् । चतुर्बाहुम् उदाराङ्गं चक्राद्यायुधभूषणम्

tasyotsaṅge ghanaśyāmam ātāmrāyatalocanam / caturbāhum udārāṅgaṃ cakrādyāyudhabhūṣaṇam

पीते वसानं वसने चित्रमाल्यविभूषणम् । शक्रचापतडिन्मालाविचित्रम् इव तोयदम्

pīte vasānaṃ vasane citramālyavibhūṣaṇam / śakracāpataḍinmālāvicitram iva toyadam

श्रीवत्सवक्षसं चारुकेयूरमुकुटोज्ज्वलम् । ददर्श कृष्णम् अक्लिष्टं पुण्डरीकावतंसकम्

śrīvatsavakṣasaṃ cārukeyūramukuṭojjvalam / dadarśa kṛṣṇam akliṣṭaṃ puṇḍarīkāvataṃsakam

सनन्दनाद्यैर् मुनिभिः सिद्धयोगैर् अकल्मषैः । विचिन्त्यमानं तत्रस्थैर् नासाग्रन्यस्तलोचनैः

sanandanādyair munibhiḥ siddhayogair akalmaṣaiḥ / vicintyamānaṃ tatrasthair nāsāgranyastalocanaiḥ

बलकृष्णौ तथाक्रूरः प्रत्यभिज्ञाय विस्मितः । सो ऽचिन्तयद् रथाच् छीघ्रं कथम् अत्रागताव् इति

balakṛṣṇau tathākrūraḥ pratyabhijñāya vismitaḥ / so 'cintayad rathāc chīghraṃ katham atrāgatāv iti

विवक्षोः स्तम्भयाम् आस वाचं तस्य जनार्दनः । ततो निष्क्रम्य सलिलाद् रथम् अभ्यागतः पुनः

vivakṣoḥ stambhayām āsa vācaṃ tasya janārdanaḥ / tato niṣkramya salilād ratham abhyāgataḥ punaḥ

ददर्श तत्र चैवोभौ रथस्योपर्य् अधिष्ठितौ । रामकृष्णौ यथापूर्वं मनुष्यवपुषान्वितौ

dadarśa tatra caivobhau rathasyopary adhiṣṭhitau / rāmakṛṣṇau yathāpūrvaṃ manuṣyavapuṣānvitau

निमग्नश् च पुनस् तोये स ददर्श तथैव तौ । संस्तूयमानौ गन्धर्वमुनिसिद्धमहोरगैः

nimagnaś ca punas toye sa dadarśa tathaiva tau / saṃstūyamānau gandharvamunisiddhamahoragaiḥ

ततो विज्ञातसद्भावः स तु दानपतिस् तदा । तुष्टाव सर्वविज्ञान, ,मयम् अच्युतम् ईश्वरम्

tato vijñātasadbhāvaḥ sa tu dānapatis tadā / tuṣṭāva sarvavijñāna, ,mayam acyutam īśvaram

§अक्रूर उवाच: सन्मात्ररूपिणे ऽचिन्त्यमहिम्ने परमात्मने । व्यापिने नैकरूपैकस्वरूपाय नमो नमः

§akrūra uvāca: sanmātrarūpiṇe 'cintyamahimne paramātmane / vyāpine naikarūpaikasvarūpāya namo namaḥ

सत्यरूपाय ते ऽचिन्त्य हविर्भूताय ते नमः । नमो ऽविज्ञेयरूपाय पराय प्रकृतेः प्रभो

satyarūpāya te 'cintya havirbhūtāya te namaḥ / namo 'vijñeyarūpāya parāya prakṛteḥ prabho

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च त्वम् एकः पञ्चधा स्थितः

bhūtātmā cendriyātmā ca pradhānātmā tathā bhavān / ātmā ca paramātmā ca tvam ekaḥ pañcadhā sthitaḥ

प्रसीद सर्वसर्वात्मन् क्षराक्षरमयेश्वर । ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिः कल्पनाभिर् उदीरितः

prasīda sarvasarvātman kṣarākṣaramayeśvara / brahmaviṣṇuśivākhyābhiḥ kalpanābhir udīritaḥ

अनाख्येयस्वरूपात्मन्न् अनाख्येयप्रयोजन । अनाख्येयाभिधानं त्वां नतो ऽस्मि परमेश्वर

anākhyeyasvarūpātmann anākhyeyaprayojana / anākhyeyābhidhānaṃ tvāṃ nato 'smi parameśvara

न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः । तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अविकारि भवान् अज

na yatra nātha vidyante nāmajātyādikalpanāḥ / tad brahma paramaṃ nityam avikāri bhavān aja

न कल्पनाम् ऋते ऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो यतः । ततः कृष्णाच्युतानन्तविष्णुसंज्ञाभिर् ईड्यसे

na kalpanām ṛte 'rthasya sarvasyādhigamo yataḥ / tataḥ kṛṣṇācyutānantaviṣṇusaṃjñābhir īḍyase

सर्वार्थास् त्वम् अज विकल्पनाभिर् एतद् देवाद्यं जगद् अखिलं त्वम् एव विश्वम् । विश्वात्मंस् त्वम् इति विकारभावहीनः सर्वस्मिन् न हि भवतो ऽस्ति किंचिद् अन्यत्

sarvārthās tvam aja vikalpanābhir etad devādyaṃ jagad akhilaṃ tvam eva viśvam / viśvātmaṃs tvam iti vikārabhāvahīnaḥ sarvasmin na hi bhavato 'sti kiṃcid anyat

त्वं ब्रह्मा पशुपतिर् अर्यमा विधाता धाता त्वं त्रिदशपतिः समीरणो ऽग्निः । तोयेशो धनपतिर् अन्तकस् त्वम् एको भिन्नार्थैर् जगद् अभिपासि शक्तिभेदैः

tvaṃ brahmā paśupatir aryamā vidhātā dhātā tvaṃ tridaśapatiḥ samīraṇo 'gniḥ / toyeśo dhanapatir antakas tvam eko bhinnārthair jagad abhipāsi śaktibhedaiḥ

विश्वं भवान् सृजति सूर्यगभस्तिरूपो विश्वं च ते गुणमयो ऽयम् अज प्रपञ्चः । रूपं परं सद् इति वाचकम् अक्षरं यज् ज्ञानात्मने सदसते प्रणतो ऽस्मि तस्मै

viśvaṃ bhavān sṛjati sūryagabhastirūpo viśvaṃ ca te guṇamayo 'yam aja prapañcaḥ / rūpaṃ paraṃ sad iti vācakam akṣaraṃ yaj jñānātmane sadasate praṇato 'smi tasmai

ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय ते । प्रद्युम्नाय नमस् तुभ्यम् अनिरुद्धाय ते नमः

oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te / pradyumnāya namas tubhyam aniruddhāya te namaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: एवम् अन्तर् जले विष्णुम् अभिष्टूय स यादवः । अर्चयाम् आस सर्वेशं पुष्पधूपैर् मनोमयैः

______________________________________________________ §parāśara uvāca: evam antar jale viṣṇum abhiṣṭūya sa yādavaḥ / arcayām āsa sarveśaṃ puṣpadhūpair manomayaiḥ

परित्यक्तान्यविषयं मनस् तत्र निवेश्य सः । ब्रह्मभूते चिरं स्थित्वा विरराम समाधितः

parityaktānyaviṣayaṃ manas tatra niveśya saḥ / brahmabhūte ciraṃ sthitvā virarāma samādhitaḥ

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानो महामतिः । आजगाम रथं भूयो निर्गम्य यमुनाम्भसः

kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamāno mahāmatiḥ / ājagāma rathaṃ bhūyo nirgamya yamunāmbhasaḥ

रामकृष्णौ च ददृशे यथापूर्वं रथे स्थितौ । विस्मिताक्षस् तदाक्रूरस् तं च कृष्णो ऽभ्यभाषत

rāmakṛṣṇau ca dadṛśe yathāpūrvaṃ rathe sthitau / vismitākṣas tadākrūras taṃ ca kṛṣṇo 'bhyabhāṣata

नूनं ते दृष्टम् आश्चर्यम् अक्रूर यमुनाजले । विस्मयोत्फुल्लनयनो भवान् संलक्ष्यते यतः

nūnaṃ te dṛṣṭam āścaryam akrūra yamunājale / vismayotphullanayano bhavān saṃlakṣyate yataḥ

§अक्रूर उवाच: अन्तर् जले यद् आश्चर्यं दृष्टं तत्र मयाच्युत । तद् अत्रापि हि पश्यामि मूर्तिमत् पुरतः स्थितम्

§akrūra uvāca: antar jale yad āścaryaṃ dṛṣṭaṃ tatra mayācyuta / tad atrāpi hi paśyāmi mūrtimat purataḥ sthitam

जगद् एतन् महाश्चर्यं रूपं यस्य महात्मनः । तेनाश्चर्यपरेणाहं भवता कृष्ण संगतः

jagad etan mahāścaryaṃ rūpaṃ yasya mahātmanaḥ / tenāścaryapareṇāhaṃ bhavatā kṛṣṇa saṃgataḥ

तत् किम् एतेन मथुरां प्रयामो मधुसूदन । बिभेमि कंसाद् धिग् जन्म परपिण्डोपजीविनाम्

tat kim etena mathurāṃ prayāmo madhusūdana / bibhemi kaṃsād dhig janma parapiṇḍopajīvinām

इत्य् उक्त्वा चोदयाम् आस तान् हयान् वातरंहसः । संप्राप्तश् चातिसायाह्ने सो ऽक्रूरो मथुरां पुरीम्

ity uktvā codayām āsa tān hayān vātaraṃhasaḥ / saṃprāptaś cātisāyāhne so 'krūro mathurāṃ purīm

विलोक्य मथुरां रामं कृष्णं चाह स यादवः । पद्भ्यां यातं महावीर्यौ रथेनैको विशाम्य् अहम्

vilokya mathurāṃ rāmaṃ kṛṣṇaṃ cāha sa yādavaḥ / padbhyāṃ yātaṃ mahāvīryau rathenaiko viśāmy aham

गन्तव्यं वसुदेवस्य न भवद्भ्यां तथा गृहम् । युवयोर् हि कृते वृद्धः स कंसेन निरस्यते

gantavyaṃ vasudevasya na bhavadbhyāṃ tathā gṛham / yuvayor hi kṛte vṛddhaḥ sa kaṃsena nirasyate

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा प्रविवेशाथ सो ऽक्रूरो मथुरां पुरीम् । प्रविष्टौ रामकृष्णौ च राजमार्गम् उपागतौ

§parāśara uvāca: ity uktvā praviveśātha so 'krūro mathurāṃ purīm / praviṣṭau rāmakṛṣṇau ca rājamārgam upāgatau

स्त्रीभिर् नरैश् च सानन्दं लोचनैर् अभिवीक्षितौ । जग्मतुर् लीलया वीरौ मत्तौ बालगजाव् इव

strībhir naraiś ca sānandaṃ locanair abhivīkṣitau / jagmatur līlayā vīrau mattau bālagajāv iva

भ्रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् । अयाचेतां सुरूपाणि वासांसि रुचिराननौ

bhramamāṇau tu tau dṛṣṭvā rajakaṃ raṅgakārakam / ayācetāṃ surūpāṇi vāsāṃsi rucirānanau

कंसस्य रजकः सो ऽथ प्रसादारूढविस्मयः । बहून्य् आक्षेपवाक्यानि प्राहोच्चै रामकेशवौ

kaṃsasya rajakaḥ so 'tha prasādārūḍhavismayaḥ / bahūny ākṣepavākyāni prāhoccai rāmakeśavau

ततस् तलप्रहारेण कृष्णस् तस्य दुरात्मनः । पातयाम् आस कोपेन रजकस्य शिरो भुवि

tatas talaprahāreṇa kṛṣṇas tasya durātmanaḥ / pātayām āsa kopena rajakasya śiro bhuvi

हत्वादाय च वस्त्राणि पीतनीलाम्बरौ ततः । कृष्णरामौ मुदा युक्तौ मालाकारगृहं गतौ

hatvādāya ca vastrāṇi pītanīlāmbarau tataḥ / kṛṣṇarāmau mudā yuktau mālākāragṛhaṃ gatau

विकासिनेत्रयुगलो मालाकारो ऽपि विस्मितः । एतौ कस्य कुतो वैतौ मैत्रेयाचिन्तयत् ततः

vikāsinetrayugalo mālākāro 'pi vismitaḥ / etau kasya kuto vaitau maitreyācintayat tataḥ

पीतनीलाम्बरधरौ तौ दृष्ट्वातिमनोहरौ । स तर्कयाम् आस तदा भुवं देवाव् उपागतौ

pītanīlāmbaradharau tau dṛṣṭvātimanoharau / sa tarkayām āsa tadā bhuvaṃ devāv upāgatau

विकासिमुखपद्माभ्यां ताभ्यां पुष्पाणि याचितः । भुवं विष्टभ्य हस्ताभ्यां पस्पर्श शिरसा महीम्

vikāsimukhapadmābhyāṃ tābhyāṃ puṣpāṇi yācitaḥ / bhuvaṃ viṣṭabhya hastābhyāṃ pasparśa śirasā mahīm

प्रसादपरमौ नाथौ मम गेहम् उपागतौ । धन्यो ऽहम् अर्चयिष्यामीत्य् आह तौ माल्यजीवकः

prasādaparamau nāthau mama geham upāgatau / dhanyo 'ham arcayiṣyāmīty āha tau mālyajīvakaḥ

ततः प्रहृष्टवदनस् तयोः पुष्पाणि कामतः । चारूण्य् एतान्य् अथैतानि प्रददौ स विलोभयन्

tataḥ prahṛṣṭavadanas tayoḥ puṣpāṇi kāmataḥ / cārūṇy etāny athaitāni pradadau sa vilobhayan

पुनः पुनः प्रणम्यासौ मालाकारो नरोत्तमौ । ददौ पुष्पाणि चारूणि गन्धवन्त्य् अमलानि च

punaḥ punaḥ praṇamyāsau mālākāro narottamau / dadau puṣpāṇi cārūṇi gandhavanty amalāni ca

मालाकाराय कृष्णो ऽपि प्रसन्नः प्रददौ वरम् । श्रीस् त्वां मत्संश्रया भद्र न कदाचित् त्यजिष्यति

mālākārāya kṛṣṇo 'pi prasannaḥ pradadau varam / śrīs tvāṃ matsaṃśrayā bhadra na kadācit tyajiṣyati

बलहानिर् न ते सौम्य धनहानिस् तथैव च । यावद् दिनानि तावच् च न नशिष्यति संततिः

balahānir na te saumya dhanahānis tathaiva ca / yāvad dināni tāvac ca na naśiṣyati saṃtatiḥ

भुक्त्वा च भोगान् विपुलांस् त्वम् अन्ते मत्प्रसादजम् । ममानुस्मरणं प्राप्य दिव्यं लोकम् अवाप्स्यसि

bhuktvā ca bhogān vipulāṃs tvam ante matprasādajam / mamānusmaraṇaṃ prāpya divyaṃ lokam avāpsyasi

धर्मे मनश् च ते भद्र सर्वकालं भविष्यति । युष्मत्संततिजातानां दीर्घम् आयुर् भविष्यति

dharme manaś ca te bhadra sarvakālaṃ bhaviṣyati / yuṣmatsaṃtatijātānāṃ dīrgham āyur bhaviṣyati

नोपसर्गादिकं दोषं युष्मत्संततिसंभवः । संप्राप्स्यति महाभाग यावत् सूर्यो भविष्यति

nopasargādikaṃ doṣaṃ yuṣmatsaṃtatisaṃbhavaḥ / saṃprāpsyati mahābhāga yāvat sūryo bhaviṣyati

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वा तद्गृहात् कृष्णो बलदेवसहायवान् । निर्जगाम मुनिश्रेष्ठ मालाकारेण पूजितः

§parāśara uvāca: ity uktvā tadgṛhāt kṛṣṇo baladevasahāyavān / nirjagāma muniśreṣṭha mālākāreṇa pūjitaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम् । ददर्श कुब्जाम् आयान्तीं नवयौवनगोचराम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: rājamārge tataḥ kṛṣṇaḥ sānulepanabhājanām / dadarśa kubjām āyāntīṃ navayauvanagocarām

ताम् आह ललितं कृष्णः कस्येदम् अनुलेपनम् । भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने

tām āha lalitaṃ kṛṣṇaḥ kasyedam anulepanam / bhavatyā nīyate satyaṃ vadendīvaralocane

सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति । प्राह सा ललितं कुब्जा तद्दर्शनबलात्कृता

sakāmenaiva sā proktā sānurāgā hariṃ prati / prāha sā lalitaṃ kubjā taddarśanabalātkṛtā

कान्त कस्मान् न जानासि कंसेनाभिनियोजिताम् । नैकवक्रेति विख्याताम् अनुलेपनकर्मणि

kānta kasmān na jānāsi kaṃsenābhiniyojitām / naikavakreti vikhyātām anulepanakarmaṇi

नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्य् अनुलेपनम् । भवत्य् अहम् अतीवास्य प्रसादधनभाजनम्

nānyapiṣṭaṃ hi kaṃsasya prītaye hy anulepanam / bhavaty aham atīvāsya prasādadhanabhājanam

§श्रीकृष्ण उवाच: सुगन्धम् एतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने । आवयोर् गात्रसदृशं दीयताम् अनुलेपनम्

§śrīkṛṣṇa uvāca: sugandham etad rājārhaṃ ruciraṃ rucirānane / āvayor gātrasadṛśaṃ dīyatām anulepanam

§पराशर उवाच: श्रुत्वैतद् आह सा कुब्जा गृह्यताम् इति सादरम् । अनुलेपनं च ददौ गात्रयोग्यम् अथोभयोः

§parāśara uvāca: śrutvaitad āha sā kubjā gṛhyatām iti sādaram / anulepanaṃ ca dadau gātrayogyam athobhayoḥ

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस् तौ पुरुषर्षभौ । सेन्द्रचापौ विराजेतां सितकृष्णाव् इवाम्बुदौ

bhakticchedānuliptāṅgau tatas tau puruṣarṣabhau / sendracāpau virājetāṃ sitakṛṣṇāv ivāmbudau

ततस् तां चिबुके शौरिर् उल्लापनविधानवित् । उत्पाट्य तोलयाम् आस द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना

tatas tāṃ cibuke śaurir ullāpanavidhānavit / utpāṭya tolayām āsa dvyaṅgulenāgrapāṇinā

चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवो ऽनयत् । ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषिताम् अभवद् वरा

cakarṣa padbhyāṃ ca tadā ṛjutvaṃ keśavo 'nayat / tataḥ sā ṛjutāṃ prāptā yoṣitām abhavad varā

विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् । वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै

vilāsalalitaṃ prāha premagarbhabharālasam / vastre pragṛhya govindaṃ vraja gehaṃ mameti vai

द्३।५,त्२,ग्२।३ मर्ग्।, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: wहिले ग्१ इन्स्।: आयास्ये भवतीगेहम् इति तां प्रहसन् हरिः । विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम्

D3.5,T2,G2.3 marg., ed. Veṅk. ins.: while G1 ins.: āyāsye bhavatīgeham iti tāṃ prahasan hariḥ / visasarja jahāsoccai rāmasyālokya cānanam

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बरौ च तौ । धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ

bhakticchedānuliptāṅgau nīlapītāmbarau ca tau / dhanuḥśālāṃ tato yātau citramālyopaśobhitau

आयोगवं धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस् तु रक्षिभिः । आख्याते सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद् धनुः

āyogavaṃ dhanūratnaṃ tābhyāṃ pṛṣṭais tu rakṣibhiḥ / ākhyāte sahasā kṛṣṇo gṛhītvāpūrayad dhanuḥ

ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद् धनुः । चकार सुमहाशब्दं मथुरा येन पूरिता

tataḥ pūrayatā tena bhajyamānaṃ balād dhanuḥ / cakāra sumahāśabdaṃ mathurā yena pūritā

अनुयुक्तौ ततस् तौ तु भग्ने धनुषि रक्षिभिः । रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात्

anuyuktau tatas tau tu bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ / rakṣisainyaṃ nikṛtyobhau niṣkrāntau kārmukālayāt

अक्रूरागमवृत्तान्तम् उपलभ्य तथा धनुः । भग्नं श्रुत्वाथ कंसो ऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ

akrūrāgamavṛttāntam upalabhya tathā dhanuḥ / bhagnaṃ śrutvātha kaṃso 'pi prāha cāṇūramuṣṭikau

§कंस उवाच: गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः । मल्लयुद्धे निहन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ

§kaṃsa uvāca: gopāladārakau prāptau bhavadbhyāṃ tau mamāgrataḥ / mallayuddhe nihantavyau mama prāṇaharau hi tau

नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्य् अहम् । दास्याम्य् अभिमतान् कामान् नान्यथैतन् महाबलौ

niyuddhe tadvināśena bhavadbhyāṃ toṣito hy aham / dāsyāmy abhimatān kāmān nānyathaitan mahābalau

न्यायतो ऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ । हन्तव्यौ तद्वधाद् राज्यं सामान्यं वो भविष्यति

nyāyato 'nyāyato vāpi bhavadbhyāṃ tau mamāhitau / hantavyau tadvadhād rājyaṃ sāmānyaṃ vo bhaviṣyati

इत्य् आदिश्य स तौ मल्लौ ततश् चाहूय हस्तिपम् । प्रोवाचोच्चैस् त्वया मल्लसमाजद्वारि कुञ्जरः

ity ādiśya sa tau mallau tataś cāhūya hastipam / provācoccais tvayā mallasamājadvāri kuñjaraḥ

स्थाप्यः कुवलयापीडस् तेन तौ गोपदारकौ । घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारम् उपागतौ

sthāpyaḥ kuvalayāpīḍas tena tau gopadārakau / ghātanīyau niyuddhāya raṅgadvāram upāgatau

तम् अप्य् आज्ञाप्य दृष्ट्वा च मञ्चान् सर्वान् उपाकृतान् । आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयम् उदैक्षत

tam apy ājñāpya dṛṣṭvā ca mañcān sarvān upākṛtān / āsannamaraṇaḥ kaṃsaḥ sūryodayam udaikṣata

ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः । राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर् महीभृतः

tataḥ samastamañceṣu nāgaraḥ sa tadā janaḥ / rājamañceṣu cārūḍhāḥ saha bhṛtyair mahībhṛtaḥ

मल्लप्राश्निकवर्गश् च रङ्गमध्यसमीपतः । कृतः कंसेन कंसो ऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः

mallaprāśnikavargaś ca raṅgamadhyasamīpataḥ / kṛtaḥ kaṃsena kaṃso 'pi tuṅgamañce vyavasthitaḥ

अन्तःपुराणां मञ्चाश् च तथान्ये परिकल्पिताः । अन्ये च वारमुख्यानाम् अन्ये नागरयोषिताम्

antaḥpurāṇāṃ mañcāś ca tathānye parikalpitāḥ / anye ca vāramukhyānām anye nāgarayoṣitām

नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्व् अन्येष्व् अवस्थिताः । अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ

nandagopādayo gopā mañceṣv anyeṣv avasthitāḥ / akrūravasudevau ca mañcaprānte vyavasthitau

नागरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगृद्धिनी । अन्तकाले ऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामि रुचिरं मुखम्

nāgarīyoṣitāṃ madhye devakī putragṛddhinī / antakāle 'pi putrasya drakṣyāmi ruciraṃ mukham

वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति । हाहाकारपरे लोके आस्फोटयति मुष्टिके

vādyamāneṣu tūryeṣu cāṇūre cātivalgati / hāhākārapare loke āsphoṭayati muṣṭike

अफ़्तेर् २९, ब्२ ल्। ४ अन्द् ९-१० ओन्ल्य्।३ ल्। ५ ओन्ल्य्,द्३,त्१,ग्२।३ इन्स्।; द्४ चोन्त्। ल्। २ ओन्ल्य् अफ़्तेर् २०।३१अ: अफ़्तेर् ल्। ८, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: wहिले द्४,त्२ इन्स्। अफ़्तेर् २९, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: अफ़्तेर् ल्। १० इन् *३० द्४ इन्स्।: Wहिले एद्। वेङ्क्। इन्स्। अफ़्तेर् ल्। १०: हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् । मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ

After 29, B2 l. 4 and 9-10 only.3 l. 5 only,D3,T1,G2.3 ins.; D4 cont. l. 2 only after 20.31A: After l. 8, ed. Veṅk. ins.: while D4,T2 ins. after 29, ed. Veṅk. ins.: After l. 10 in *30 D4 ins.: While ed. Veṅk. ins. after l. 10: hatvā kuvalayāpīḍaṃ hastyārohapracoditam / madāsṛganuliptāṅgau gajadantavarāyudhau

मृगमध्ये यथा सिम्हौ गर्वलीलावलोकिनौ । प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलभद्रजनार्दनौ

mṛgamadhye yathā simhau garvalīlāvalokinau / praviṣṭau sumahāraṅgaṃ balabhadrajanārdanau

हाहाकारो महाञ् जज्ञे सर्वमञ्चेष्व् अनन्तरम् । कृष्णो ऽयं बलभद्रो ऽयम् इति लोकस्य विस्मयात्

hāhākāro mahāñ jajñe sarvamañceṣv anantaram / kṛṣṇo 'yaṃ balabhadro 'yam iti lokasya vismayāt

सो ऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी । क्षिप्तं तु शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ

so 'yaṃ yena hatā ghorā pūtanā sā niśācarī / kṣiptaṃ tu śakaṭaṃ yena bhagnau ca yamalārjunau

सो ऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः । धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः

so 'yaṃ yaḥ kāliyaṃ nāgaṃ nanartāruhya bālakaḥ / dhṛto govardhano yena saptarātraṃ mahāgiriḥ

अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना । निहता येन दुर्वृत्ता दृश्यतां सो ऽयम् अच्युतः

ariṣṭo dhenukaḥ keśī līlayaiva mahātmanā / nihatā yena durvṛttā dṛśyatāṃ so 'yam acyutaḥ

अयं चास्य महाबाहुर् बलभद्रो ऽग्रजो ऽग्रतः । प्रयाति लीलया योषिन्मनोनयननन्दनः

ayaṃ cāsya mahābāhur balabhadro 'grajo 'grataḥ / prayāti līlayā yoṣinmanonayananandanaḥ

अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः । गोपालो यादवं वंशं मग्नम् अभ्युद्धरिष्यति

ayaṃ sa kathyate prājñaiḥ purāṇārthāvalokibhiḥ / gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ magnam abhyuddhariṣyati

अयं स सर्वभूतस्य विष्णोर् अखिलजन्मनः । अवतीर्णो महीम् अंशो नूनं भारहरो भुवः

ayaṃ sa sarvabhūtasya viṣṇor akhilajanmanaḥ / avatīrṇo mahīm aṃśo nūnaṃ bhāraharo bhuvaḥ

इत्य् एवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् ॥ विप्_५,२०।३९अब् ॥ म्४ इन्स्।: प्रविष्टे नगरम् अभ्येतौ विश्वलोकावलोकितौ ॥ विप्_५,२०।३९अब्*३१ ॥ उरस् तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम् ॥ विप्_५,२०।३९च्द् ॥ महोत्सवम् इवासाद्य पुत्राननविलोकनम् । युवेव वसुदेवो ऽभूद् विहायाभ्यागतां जराम्

ity evaṃ varṇite paurai rāme kṛṣṇe ca tatkṣaṇāt // ViP_5,20.39ab // M4 ins.: praviṣṭe nagaram abhyetau viśvalokāvalokitau // ViP_5,20.39ab*31 // uras tatāpa devakyāḥ snehasnutapayodharam // ViP_5,20.39cd // mahotsavam ivāsādya putrānanavilokanam / yuveva vasudevo 'bhūd vihāyābhyāgatāṃ jarām

विस्तारिताक्षियुगलो राजान्तःपुरयोषितः । नागरस्त्रीसमूहश् च द्रष्टुं न विरराम तम्

vistāritākṣiyugalo rājāntaḥpurayoṣitaḥ / nāgarastrīsamūhaś ca draṣṭuṃ na virarāma tam

ब्१।३,द्६ इन्स्। स्त्रियः ऊचुः, wहिले ग्१ इन्स्।: सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखम् अत्यरुणेक्षणम् । गजयुद्धकृतायासस्वेदाम्बुकणिकाचितम्

B1.3,D6 ins. striyaḥ ūcuḥ, while G1 ins.: sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mukham atyaruṇekṣaṇam / gajayuddhakṛtāyāsasvedāmbukaṇikācitam

विकासिशरदम्भोजम् अवश्यायजलोक्षितम् । परिभूय स्थितं जन्म सफलं क्रियतां दृशः

vikāsiśaradambhojam avaśyāyajalokṣitam / paribhūya sthitaṃ janma saphalaṃ kriyatāṃ dṛśaḥ

श्रीवत्साङ्कं महद्धाम बालस्यैतद् विलोक्यताम् । विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि

śrīvatsāṅkaṃ mahaddhāma bālasyaitad vilokyatām / vipakṣakṣapaṇaṃ vakṣo bhujayugmaṃ ca bhāmini

किं न पश्यसि कुन्देन्दुमृणालधवलाननम् । बलभद्रम् इमं नीलपरिधानम् उपागतम्

kiṃ na paśyasi kundendumṛṇāladhavalānanam / balabhadram imaṃ nīlaparidhānam upāgatam

वल्गता मुष्टिकेनैतच् चाणूरेण तथा सखि । क्रियते बलभद्रस्य हास्यम् एतद् विलोक्यताम्

valgatā muṣṭikenaitac cāṇūreṇa tathā sakhi / kriyate balabhadrasya hāsyam etad vilokyatām

सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थम् अयं हरिः । समुपैति न सन्त्य् अत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः

sakhyaḥ paśyata cāṇūraṃ niyuddhārtham ayaṃ hariḥ / samupaiti na santy atra kiṃ vṛddhā yuktakāriṇaḥ

ग्१ इन्स्।: क्व यौवनोन्मुखीभूतसुकुमारतनुर् हरिः । क्व वज्रकठिनाभोगशरीरो ऽयं महासुरः

G1 ins.: kva yauvanonmukhībhūtasukumāratanur hariḥ / kva vajrakaṭhinābhogaśarīro 'yaṃ mahāsuraḥ

इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ । दैतेयमल्लाश् चाणूरप्रमुखास् त्व् अतिदारुणाः

imau sulalitau raṅge vartete navayauvanau / daiteyamallāś cāṇūrapramukhās tv atidāruṇāḥ

नियुद्धप्राश्निकानां तु महान् एष व्यतिक्रमः । यद् बालबलिनोर् युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते

niyuddhaprāśnikānāṃ tu mahān eṣa vyatikramaḥ / yad bālabalinor yuddhaṃ madhyasthaiḥ samupekṣyate

§पराशर उवाच: इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश् चालयन् भुवम् ॥ विप्_५,२०।५१अब् ॥ अफ़्तेर् ५१अब्, द्२ इन्स्।: निरुद्धं प्राष्णिकैर् युक्तं श्रुत्वा तौ रामकेशवौ ॥ विप्_५,२०।५१अब्*३४ ॥ ववल्ग बद्धकक्ष्यो ऽन्तर् जनस्य भगवान् हरिः ॥ विप्_५,२०।५१च्द् ॥ बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा । पदे पदे तदा भूमिर् यन् न शीर्णा तद् अद्भुतम्

§parāśara uvāca: itthaṃ purastrīlokasya vadataś cālayan bhuvam // ViP_5,20.51ab // After 51ab, D2 ins.: niruddhaṃ prāṣṇikair yuktaṃ śrutvā tau rāmakeśavau // ViP_5,20.51ab*34 // vavalga baddhakakṣyo 'ntar janasya bhagavān hariḥ // ViP_5,20.51cd // balabhadro 'pi cāsphoṭya vavalga lalitaṃ yadā / pade pade tadā bhūmir yan na śīrṇā tad adbhutam

चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधे ऽमितविक्रमः । नियुद्धकुशलो दैत्यो बलभद्रेण मुष्टिकः

cāṇūreṇa tataḥ kṛṣṇo yuyudhe 'mitavikramaḥ / niyuddhakuśalo daityo balabhadreṇa muṣṭikaḥ

संनिपातावधूतैस् तु चाणूरेण समं हरिः । क्षेपणैर् मुष्टिभिश् चैव कीलवज्रनिपातनैः

saṃnipātāvadhūtais tu cāṇūreṇa samaṃ hariḥ / kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva kīlavajranipātanaiḥ

अफ़्तेर् ५४, श्१ इन्स्।: Wहिले द्५ इन्स्।: पादोद्धूतैः प्रमृष्टैश् च तयोर् युद्धम् अभून् महत्

After 54, Ś1 ins.: While D5 ins.: pādoddhūtaiḥ pramṛṣṭaiś ca tayor yuddham abhūn mahat

अशस्त्रम् अतिघोरं तत् तयोर् युद्धं सुदारुणम् । बलप्राणविनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ

aśastram atighoraṃ tat tayor yuddhaṃ sudāruṇam / balaprāṇaviniṣpādyaṃ samājotsavasaṃnidhau

यावद् यावच् च चाणूरो युयुधे हरिणा सह । प्राणहानिम् अवापाग्र्यां तावत् तावल् लवाल् लवम्

yāvad yāvac ca cāṇūro yuyudhe hariṇā saha / prāṇahānim avāpāgryāṃ tāvat tāval lavāl lavam

कृष्णो ऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः । खेदाच् चालयता कोपान् निजशेखरकेसरम्

kṛṣṇo 'pi yuyudhe tena līlayaiva jaganmayaḥ / khedāc cālayatā kopān nijaśekharakesaram

बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः । वारयाम् आस तूर्याणि कंसः कोपपरायणः

balakṣayaṃ vivṛddhiṃ ca dṛṣṭvā cāṇūrakṛṣṇayoḥ / vārayām āsa tūryāṇi kaṃsaḥ kopaparāyaṇaḥ

मृदङ्गादिषु तूर्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् । खे संगतान्य् अवाद्यन्त देवतूर्याण्य् अनेकशः

mṛdaṅgādiṣu tūryeṣu pratiṣiddheṣu tatkṣaṇāt / khe saṃgatāny avādyanta devatūryāṇy anekaśaḥ

जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम् । इत्य् अन्तर्धानगा देवास् तदोचुर् अतिहर्षिताः

jaya govinda cāṇūraṃ jahi keśava dānavam / ity antardhānagā devās tadocur atiharṣitāḥ

चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः । उत्पाट्य भ्रामयाम् आस तद्वधाय कृतोद्यमः

cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā madhusūdanaḥ / utpāṭya bhrāmayām āsa tadvadhāya kṛtodyamaḥ

भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लम् अमित्रजित् । भूमाव् आस्फोटयाम् आस गगने गतजीवितम्

bhrāmayitvā śataguṇaṃ daityamallam amitrajit / bhūmāv āsphoṭayām āsa gagane gatajīvitam

भूमाव् आस्फोटितस् तेन चाणूरः शतधाव्रजत् । रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम्

bhūmāv āsphoṭitas tena cāṇūraḥ śatadhāvrajat / raktasrāvamahāpaṅkāṃ cakāra sa tadā bhuvam

बलदेवो ऽपि तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः । युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः

baladevo 'pi tatkālaṃ muṣṭikena mahābalaḥ / yuyudhe daityamallena cāṇūreṇa yathā hariḥ

सो ऽप्य् एनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्य् आहत्य जानुना । पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम्

so 'py enaṃ muṣṭinā mūrdhni vakṣasy āhatya jānunā / pātayitvā dharāpṛṣṭhe niṣpipeṣa gatāyuṣam

कृष्णस् तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् । वाममुष्टिप्रहारेण पातयाम् आस भूतले

kṛṣṇas tośalakaṃ bhūyo mallarājaṃ mahābalam / vāmamuṣṭiprahāreṇa pātayām āsa bhūtale

चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके विनिपातिते । नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः

cāṇūre nihate malle muṣṭike vinipātite / nīte kṣayaṃ tośalake sarve mallāḥ pradudruvuḥ

ववल्गतुस् तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणाव् उभौ । समानवयसो गोपान् बलाद् आकृष्य हर्षितौ

vavalgatus tadā raṅge kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau / samānavayaso gopān balād ākṛṣya harṣitau

कंसो ऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर् व्यापृतान् नरान् । गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्राम्येतां बलाद् इतः

kaṃso 'pi koparaktākṣaḥ prāhoccair vyāpṛtān narān / gopāv etau samājaughān niṣkrāmyetāṃ balād itaḥ

नन्दो ऽपि गृह्यतां पापो निगडैर् आयसैर् इह । अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवो ऽपि हन्यताम्

nando 'pi gṛhyatāṃ pāpo nigaḍair āyasair iha / avṛddhārheṇa daṇḍena vasudevo 'pi hanyatām

वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुरः । गावो ह्रियन्ताम् एतेषां यच् चास्ति वसु किंचन

valganti gopāḥ kṛṣṇena ye ceme sahitāḥ puraḥ / gāvo hriyantām eteṣāṃ yac cāsti vasu kiṃcana

एवम् आज्ञापयानं तु प्रहस्य मधुसूदनः । उत्प्लुत्यारुह्य तं मञ्चं कंसं जग्राह वेगतः

evam ājñāpayānaṃ tu prahasya madhusūdanaḥ / utplutyāruhya taṃ mañcaṃ kaṃsaṃ jagrāha vegataḥ

केशेष्व् आकृष्य विगलत्किरीटम् अवनीतले । कंसं स पातयाम् आस तस्योपरि पपात च

keśeṣv ākṛṣya vigalatkirīṭam avanītale / kaṃsaṃ sa pātayām āsa tasyopari papāta ca

निःशेषजगदाधारगुरुणा पततोपरि । कृष्णेन त्याजितः प्राणान् उग्रसेनात्मजो नृपः

niḥśeṣajagadādhāraguruṇā patatopari / kṛṣṇena tyājitaḥ prāṇān ugrasenātmajo nṛpaḥ

मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः । चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः

mṛtasya keśeṣu tadā gṛhītvā madhusūdanaḥ / cakarṣa dehaṃ kaṃsasya raṅgamadhye mahābalaḥ

गौरवेणातिमहता परिखा तेन कृष्यता । कृता कंसस्य देहेन वेगेनेव महाम्भसः

gauraveṇātimahatā parikhā tena kṛṣyatā / kṛtā kaṃsasya dehena vegeneva mahāmbhasaḥ

कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा । सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः

kaṃse gṛhīte kṛṣṇena tadbhrātābhyāgato ruṣā / sunāmā balabhadreṇa līlayaiva nipātitaḥ

ततो हाहाकृतं सर्वम् आसीत् तद् रङ्गमण्डलम् । अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम्

tato hāhākṛtaṃ sarvam āsīt tad raṅgamaṇḍalam / avajñayā hataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇena mathureśvaram

कृष्णो ऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः । देवक्याश् च महाबाहुर् बलदेवसहायवान्

kṛṣṇo 'pi vasudevasya pādau jagrāha satvaraḥ / devakyāś ca mahābāhur baladevasahāyavān

उत्थाप्य वसुदेवस् तं देवकी च जनार्दनम् । स्मृतजन्मोक्तवचनौ ताव् एव प्रणतौ स्थितौ

utthāpya vasudevas taṃ devakī ca janārdanam / smṛtajanmoktavacanau tāv eva praṇatau sthitau

§वसुदेव उवाच: प्रसीद सीदतां देव देवानां वरद प्रभो । तथावयोः प्रसादेन कृतोद्धारश् च केशव

§vasudeva uvāca: prasīda sīdatāṃ deva devānāṃ varada prabho / tathāvayoḥ prasādena kṛtoddhāraś ca keśava

आराधितो यद् भगवान् अवतीर्णो गृहे मम । दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम्

ārādhito yad bhagavān avatīrṇo gṛhe mama / durvṛttanidhanārthāya tena naḥ pāvitaṃ kulam

त्वम् अन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्व् अवस्थितः । प्रवर्तेते समस्तात्मंस् त्वत्तो भूतभविष्यती

tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūteṣv avasthitaḥ / pravartete samastātmaṃs tvatto bhūtabhaviṣyatī

यज्ञैस् त्वम् इज्यसे नित्यं सर्वदेवमयाच्युत । त्वम् एव यज्ञो यष्टा च यज्ञानां परमेश्वरः

yajñais tvam ijyase nityaṃ sarvadevamayācyuta / tvam eva yajño yaṣṭā ca yajñānāṃ parameśvaraḥ

द्३,ग्२, एद्। वेङ्क्। इन्स्।: सापह्नवं मम मनो यद् एतत् त्वयि जायते । देवक्याश् चात्मजप्रीत्या तद् अत्यन्तविडम्बना

D3,G2, ed. Veṅk. ins.: sāpahnavaṃ mama mano yad etat tvayi jāyate / devakyāś cātmajaprītyā tad atyantaviḍambanā

क्व कर्ता सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो भवान् । क्व मे मनुष्यकस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति

kva kartā sarvabhūtānām anādinidhano bhavān / kva me manuṣyakasyaiṣā jihvā putreti vakṣyati

जगद् एतज् जगन्नाथ संभूतम् अखिलं यतः । कया युक्त्या विना मायां सो ऽस्मत्तः संभविष्यति

jagad etaj jagannātha saṃbhūtam akhilaṃ yataḥ / kayā yuktyā vinā māyāṃ so 'smattaḥ saṃbhaviṣyati

यस्मिन् प्रतिष्ठितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज् जायते कथम्

yasmin pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam / sa koṣṭhotsaṅgaśayano manuṣyāj jāyate katham

स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् अंशावतारकरणैर् न ममासि पुत्रः । आब्रह्मपादपम् अयं जगद् एतद् ईश त्वत्तो विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन्

sa tvaṃ prasīda parameśvara pāhi viśvam aṃśāvatārakaraṇair na mamāsi putraḥ / ābrahmapādapam ayaṃ jagad etad īśa tvatto vimohayasi kiṃ parameśvarātman

मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद् भयं कृतम् अपास्तभयातितीव्रम् । नीतो ऽसि गोकुलम् इतो ऽतिभयाकुलस्य वृद्धिं गतो ऽसि मम नास्ति ममत्वम् ईश

māyāvimohitadṛśā tanayo mameti kaṃsād bhayaṃ kṛtam apāstabhayātitīvram / nīto 'si gokulam ito 'tibhayākulasya vṛddhiṃ gato 'si mama nāsti mamatvam īśa

कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि । त्वं विष्णुर् ईश जगताम् उपकारहेतोः प्राप्तो ऽसि नः परिगतं विगतो हि मोहः

karmāṇi rudramarudaśviśatakratūnāṃ sādhyāni yāni na bhavanti nirīkṣitāni / tvaṃ viṣṇur īśa jagatām upakārahetoḥ prāpto 'si naḥ parigataṃ vigato hi mohaḥ

______________________________________________________ §पराशर उवाच: तौ समुत्पन्नविज्ञानौ भगवत्कर्मदर्शनात् । देवकीवसुदेवौ तु दृष्ट्वा मायां पुनर् हरिः । मोहाय यदुचक्रस्य विततान स वैष्णवीम्

______________________________________________________ §parāśara uvāca: tau samutpannavijñānau bhagavatkarmadarśanāt / devakīvasudevau tu dṛṣṭvā māyāṃ punar hariḥ / mohāya yaducakrasya vitatāna sa vaiṣṇavīm

उवाच चाम्ब भोस् तात चिराद् उत्कण्ठितेन मे । भवन्तौ कंसभीतेन दृष्टौ संकर्षणेन च

uvāca cāmba bhos tāta cirād utkaṇṭhitena me / bhavantau kaṃsabhītena dṛṣṭau saṃkarṣaṇena ca

कुर्वतां याति यः कालो मातापित्रोर् अपूजनम् । तत् खण्डम् आयुषो व्यर्थं साधूनाम् उपजायते

kurvatāṃ yāti yaḥ kālo mātāpitror apūjanam / tat khaṇḍam āyuṣo vyarthaṃ sādhūnām upajāyate

गुरुदेवद्विजातीनां मातापित्रोश् च पूजनम् । कुर्वतां सफलं जन्म देहिनां तात जायते

gurudevadvijātīnāṃ mātāpitroś ca pūjanam / kurvatāṃ saphalaṃ janma dehināṃ tāta jāyate

तत् क्षन्तव्यम् इदं सर्वम् अतिक्रमकृतं पितः । कंसप्रतापवीर्याभ्याम् आवयोः परवश्ययोः

tat kṣantavyam idaṃ sarvam atikramakṛtaṃ pitaḥ / kaṃsapratāpavīryābhyām āvayoḥ paravaśyayoḥ

§पराशर उवाच: इत्य् उक्त्वाथ प्रणम्योभौ यदुवृद्धान् अनुक्रमात् । यथावद् अभिपूज्याथ चक्रतुः पौरमाननम्

§parāśara uvāca: ity uktvātha praṇamyobhau yaduvṛddhān anukramāt / yathāvad abhipūjyātha cakratuḥ pauramānanam

कंसपत्न्यस् ततः कंसं परिवार्य हतं भुवि । विलेपुर् मातरश् चास्य दुःखशोकपरिप्लुताः