Udyoga 33 — Vidura summoned

द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः | विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम्

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ | viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् | ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt | īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati

एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् | अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam | abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya

विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् | द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt | draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām

प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् | अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam | ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane

प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः | न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम्

praviśāntaḥpuraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ | na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām

ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् | अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam | abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात् | यदि किञ्चन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम्

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt | yadi kiñcana kartavyamayamasmi praśādhi mām

सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः | अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ | ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया | तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम्

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā | tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि | तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi | tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi

यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो; न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः | सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ | sarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā

अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् | हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam | hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप | कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa | kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase

श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः | अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ | asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasaṃmataḥ

निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते | अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम्

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate | anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍitalakṣaṇam

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता | यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā | yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे | कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare | kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः | समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ | samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते | कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate | kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते | न किञ्चिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate | na kiñcidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् | नासम्पृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे; तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt | nāsampṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् | आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum | āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः | अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ | avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते | हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate | hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha

न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते | गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते

na hṛṣyatyātmasaṃmāne nāvamānena tapyate | gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् | उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām | upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate

प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् | आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते

pravṛttavākcitrakatha ūhavānpratibhānavān | āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा | असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā | asambhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः | अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ | arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ

स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति | मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati | mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate

अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन् | बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan | balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च | कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca | karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते | चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate | ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते | विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate | viśvasatyapramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा | यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā | yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ

आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् | अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते

ātmano balamajñāya dharmārthaparivarjitam | alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍhabuddhirihocyate

अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते | कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम्

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate | kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam

अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा | विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā | vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate

एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् | योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam | yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ

एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः | भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ | bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता | बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम्

ekaṃ hanyānna vā hanyādiṣurmukto dhanuṣmatā | buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु | पञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru | pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते | सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate | sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् | एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet | eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt

एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे | सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase | satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते | यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate | yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा | विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā | vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव | राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva | rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते | अब्रुवन्परुषं किञ्चिदसतो नार्थयंस्तथा

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate | abruvanparuṣaṃ kiñcidasato nārthayaṃstathā

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ | स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau | striyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ | यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau | yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ

द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः | प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्

dvāvimau puruṣau rājansvargasyopari tiṣṭhataḥ | prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ | अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम्

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau | apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ | कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha | kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः | नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ | niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः | यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ | yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् | अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या; न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च

catvāri rājñā tu mahābalena; varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt | alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryā; nna dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca

चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे | वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या

catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharme | vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā

चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः | पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ | pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me

देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् | विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम्

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām | vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām

पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः | पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ | pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha

पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् | देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान्

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam | devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān

पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि | मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi | mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् | ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam | tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता | निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā | nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā

षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे | अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave | apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् | ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm | grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam

षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन | सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana | satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति | न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati | na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ

षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते | चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate | corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः | राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ | rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः | प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ | prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् | महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam | mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः | ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ | brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति | रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati | ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati

नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति | एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत्

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati | etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत | वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि

aṣṭāvimāni harṣasya navanītāni bhārata | vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः | पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश्च मैथुने

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ | putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaśca maithune

समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च संनतिः | अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ | abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् | क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् | मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān | mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ

त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश | तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa | tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् | पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā

यः काममन्यू प्रजहाति राजा; पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च | विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी; तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम्

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca | viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam

जानाति विश्वासयितुं मनुष्या; न्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् | जानाति मात्रां च तथा क्षमां च; तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyā; nvijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam | jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā

सुदुर्बलं नावजानाति कं चि; द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् | न विग्रहं रोचयते बलस्थैः; काले च यो विक्रमते स धीरः

sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ ci; dyukto ripuṃ sevate buddhipūrvam | na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ

प्राप्यापदं न व्यथते कदा चि; दुद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः | दुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā ci; dudyogamanvicchati cāpramattaḥ | duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः; पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम् | दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं; न सेवते यः स सुखी सदैव

anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam | dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva

न संरम्भेणारभतेऽर्थवर्ग; माकारितः शंसति तथ्यमेव | न मात्रार्थे रोचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः

na saṃrambheṇārabhate'rthavarga; mākāritaḥ śaṃsati tathyameva | na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ

न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च; न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति | नात्याह किञ्चित्क्षमते विवादं; सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम्

na yo'bhyasūyatyanukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti | nātyāha kiñcitkṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् | न मूर्च्छितः कटुकान्याह किं चि; त्प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān | na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ ci; tpriyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi

न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं; न दर्पमारोहति नास्तमेति | न दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं; तमार्यशीलं परमाहुरग्र्यम्

na vairamuddīpayati praśāntaṃ; na darpamārohati nāstameti | na durgato'smīti karoti manyuṃ; tamāryaśīlaṃ paramāhuragryam

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः | दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्यशीलः

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ | dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ

देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मा; न्बुभूषते यस्तु परावरज्ञः | स तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करोति

deśācārānsamayāñjātidharmā; nbubhūṣate yastu parāvarajñaḥ | sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् | मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं; यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam | mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ

दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान् | एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्योत्थानं देवता राधयन्ति

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān | etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti

समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च | गुणैर्विशिष्टांश्च पुरोदधाति; विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca | guṇairviśiṣṭāṃśca purodadhāti; vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो; मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा | ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं; स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapityamitaṃ karma kṛtvā | dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ; stamātmavantaṃ prajahatyanarthāḥ

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किञ्चित् | मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च; स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiñcit | mantre gupte samyaganuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्धभावः | अतीव सञ्ज्ञायते ज्ञातिमध्ये; महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdurdānakṛcchuddhabhāvaḥ | atīva sañjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ

य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत | अनन्ततेजाः सुमनाः समाहितः; स्वतेजसा सूर्य इवावभासते

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gururbhavatyuta | anantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः | त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च; तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ | tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca; tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya

प्रदायैषामुचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः | न देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ | na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra