Sources of Dharma, the Student

विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत

vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhirnityamadveṣarāgibhiḥ | hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ nibodhata

कामात्मता न प्रशस्ता न चैवैहास्त्यकामता । काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः

kāmātmatā na praśastā na caivaihāstyakāmatā | kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaśca vaidikaḥ

सङ्कल्पमूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः । व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः

saṅkalpamūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṅkalpasambhavāḥ | vratāni yamadharmāśca sarve saṅkalpajāḥ smṛtāḥ

अकामस्य क्रिया का चिद्दृश्यते नैह कर्हि चित् । यद्यधि कुरुते किं चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्

akāmasya kriyā kā ciddṛśyate naiha karhi cit | yadyadhi kurute kiṃ cittattatkāmasya ceṣṭitam

तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् । यथा सङ्कल्पितांश्चैह सर्वान् कामान् समश्नुते

teṣu samyagvartamāno gacchatyamaralokatām | yathā saṅkalpitāṃścaiha sarvān kāmān samaśnute

वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च

vedo'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām | ācāraścaiva sādhūnāmātmanastuṣṭireva ca

यः कश्चित्कस्य चिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः

yaḥ kaścitkasya ciddharmo manunā parikīrtitaḥ | sa sarvo'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ

सर्वं तु समवेक्ष्यैदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा । श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै

sarvaṃ tu samavekṣyaidaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā | śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai

श्रुतिस्मृत्योदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः । इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्

śrutismṛtyoditaṃ dharmamanutiṣṭhan hi mānavaḥ | iha kīrtimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham

श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ

śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ | te sarvārtheṣvamīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau

योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः । स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः

yo'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayāddvijaḥ | sa sādhubhirbahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ

वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ | etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmasya lakṣaṇam

अर्थकामेष्वसक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते । धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः

arthakāmeṣvasaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate | dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ

श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ । उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः

śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau smṛtau | ubhāvapi hi tau dharmau samyaguktau manīṣibhiḥ

उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः

udite'nudite caiva samayādhyuṣite tathā | sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ

निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य चित्

niṣekādiśmaśānānto mantrairyasyodito vidhiḥ | tasya śāstre'dhikāro'smin jñeyo nānyasya kasya cit

सरस्वतीदृशद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

sarasvatīdṛśadvatyordevanadyoryadantaram | taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate

तस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते

tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ | varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः

kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ | eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartādanantaraḥ

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः

etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ | svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः

himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanādapi | pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ

आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः

ā samudrāttu vai pūrvādā samudrācca paścimāt | tayorevāntaraṃ giryorāryāvartaṃ vidurbudhāḥ

कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः

kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ | sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśastvataḥ paraḥ

एतान्द्विजातयो देशान् संश्रयेरन् प्रयत्नतः । शूद्रस्तु यस्मिन् कस्मिन् वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः

etāndvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ | śūdrastu yasmin kasmin vā nivasedvṛttikarśitaḥ

यस्मिंस्तस्मिन् वा एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता । सम्भवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत

yasmiṃstasmin vā eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā | sambhavaścāsya sarvasya varṇadharmānnibodhata

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चैह च

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām | kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya caiha ca

गार्भैर्होमैर्जातकर्मचौडमौञ्जीनिबन्धनैः । बैजिकं गार्भिकं चैनं द्विजानामपमृज्यते

gārbhairhomairjātakarmacauḍamauñjīnibandhanaiḥ | baijikaṃ gārbhikaṃ cainaṃ dvijānāmapamṛjyate

स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः

svādhyāyena vratairhomaistraividyenejyayā sutaiḥ | mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते । मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम्

prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate | mantravatprāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām

नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वाऽस्य कारयेत् । पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते

nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vā'sya kārayet | puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite

मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्

maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syātkṣatriyasya balānvitam | vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam

शर्मवद्ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् । राज्ञा वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्

śarmavadbrāhmaṇasya syādrājño rakṣāsamanvitam | rājñā vaiśyasya puṣṭisaṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam

स्त्रीणां सुखौद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् । मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत्

strīṇāṃ sukhaudyamakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam | maṅgalyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat

चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् । षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वैष्टं मङ्गलं कुले

caturthe māsi kartavyaṃ śiśorniṣkramaṇaṃ gṛhāt | ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi yadvaiṣṭaṃ maṅgalaṃ kule

चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात्

cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣāmeva dharmataḥ | prathame'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt

श्रुतिनोदनात् गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्यौपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः

śrutinodanāt garbhāṣṭame'bde kurvīta brāhmaṇasyaupanāyanam | garbhādekādaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśaḥ

ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्यैहार्थिनोऽष्टमे

brahmavarcasakāmasya kāryo viprasya pañcame | rājño balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyaihārthino'ṣṭame

आ षोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोरा चतुर्विंशतेर्विशः

ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasya sāvitrī nātivartate | ā dvāviṃśātkṣatrabandhorā caturviṃśaterviśaḥ

अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः

ata ūrdhvaṃ trayo'pyete yathākālamasaṃskṛtāḥ | sāvitrīpatitā vrātyā bhavantyāryavigarhitāḥ

नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हि चित् । ब्राह्मान् यौनांश्च सम्बन्धान्नाचरेद्ब्राह्मणः सह

naitairapūtairvidhivadāpadyapi hi karhi cit | brāhmān yaunāṃśca sambandhānnācaredbrāhmaṇaḥ saha

ब्राह्मणैः सह कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च

brāhmaṇaiḥ saha kārṣṇarauravabāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ | vasīrannānupūrvyeṇa śāṇakṣaumāvikāni ca

मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी

mauñjī trivṛtsamā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā | kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī

मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा

muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśāśmantakabalvajaiḥ | trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva vā

कार्पासमुपवीतं स्याद्विप्रस्यौर्ध्ववृतं त्रिवृत् । शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम्

kārpāsamupavītaṃ syādviprasyaurdhvavṛtaṃ trivṛt | śaṇasūtramayaṃ rājño vaiśyasyāvikasautrikam

ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः

brāhmaṇo bailvapālāśau kṣatriyo vāṭakhādirau | pailavaudumbarau vaiśyo daṇḍānarhanti dharmataḥ

केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः

keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ | lalāṭasammito rājñaḥ syāttu nāsāntiko viśaḥ

ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचोऽनग्निदूषिताः

ṛjavaste tu sarve syuravraṇāḥ saumyadarśanāḥ | anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco'nagnidūṣitāḥ

प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि

pratigṛhyepsitaṃ daṇḍamupasthāya ca bhāskaram | pradakṣiṇaṃ parītyāgniṃ caredbhaikṣaṃ yathāvidhi

भवत्पूर्वं चरेद्भैक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

bhavatpūrvaṃ caredbhaikṣamupanīto dvijottamaḥ | bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत्

mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām | bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ nāvamānayet

समाहृत्य तु तद्भैक्षं यावदन्नममायया । यावदर्थं निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः

samāhṛtya tu tadbhaikṣaṃ yāvadannamamāyayā | yāvadarthaṃ nivedya gurave'śnīyādācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः । श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ | śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ

उपस्पृश्य द्विजो नित्यमन्नमद्यात्समाहितः । भुक्त्वा चौपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत्

upaspṛśya dvijo nityamannamadyātsamāhitaḥ | bhuktvā caupaspṛśetsamyagadbhiḥ khāni ca saṃspṛśet

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् । दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

pūjayedaśanaṃ nityamadyāccaitadakutsayan | dṛṣṭvā hṛṣyetprasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ

पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जं च यच्छति । अपूजितं तु तद्भुक्तमुभयं नाशयेदिदम्

pūjitaṃ hyaśanaṃ nityaṃ balamūrjaṃ ca yacchati | apūjitaṃ tu tadbhuktamubhayaṃ nāśayedidam

नौच्छिष्टं कस्य चिद्दद्यान्नाद्यादेतत्तथाऽन्तरा । न चैवात्यशनं कुर्यान्न चौच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत्

naucchiṣṭaṃ kasya ciddadyānnādyādetattathā'ntarā | na caivātyaśanaṃ kuryānna caucchiṣṭaḥ kva cidvrajet

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam | apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet

ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन

brāhmeṇa viprastīrthena nityakālamupaspṛśet | kāyatraidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana

अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते । कायमङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate | kāyamaṅgulimūle'gre devaṃ pitryaṃ tayoradhaḥ

त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् । खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च

trirācāmedapaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāttato mukham | khāni caiva spṛśedadbhirātmānaṃ śira eva ca

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिस्तीर्थेन धर्मवित् । शौचेप्सुः सर्वदाऽचामेदेकान्ते प्रागुदङ्मुखः

anuṣṇābhiraphenābhiradbhistīrthena dharmavit | śaucepsuḥ sarvadā'cāmedekānte prāgudaṅmukhaḥ

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः

hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhistu bhūmipaḥ | vaiśyo'dbhiḥ prāśitābhistu śūdraḥ spṛṣṭābhirantataḥ

उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्यौच्यते द्विजः । सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने

uddhṛte dakṣiṇe pāṇāvupavītyaucyate dvijaḥ | savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane

मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत्

mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ kamaṇḍalum | apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat

केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः

keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate | rājanyabandhordvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ

अमन्त्रिका तु कार्यैयं स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्

amantrikā tu kāryaiyaṃ strīṇāmāvṛdaśeṣataḥ | saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam

वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया

vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ | patisevā gurau vāso gṛhārtho'gniparikriyā

एष प्रोक्तो द्विजातीनामौपनायनिको विधिः । उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत

eṣa prokto dvijātīnāmaupanāyaniko vidhiḥ | utpattivyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata

उपनीयं गुरुः शिष्यं शिक्षयेत्शौचमादितः । आचारमग्निकार्यं च संध्यौपासनमेव च

upanīyaṃ guruḥ śiṣyaṃ śikṣayetśaucamāditaḥ | ācāramagnikāryaṃ ca saṃdhyaupāsanameva ca

अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः । ब्रह्माञ्जलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितैन्द्रियः

adhyeṣyamāṇastvācānto yathāśāstramudaṅmukhaḥ | brahmāñjalikṛto'dhyāpyo laghuvāsā jitaindriyaḥ

ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा । संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः

brahmārambhe'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā | saṃhatya hastāvadhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः

vyatyastapāṇinā kāryamupasaṅgrahaṇaṃ guroḥ | savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ

अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः । अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत्

adhyeṣyamāṇaṃ tu gururnityakālamatandritaḥ | adhīṣva bho iti brūyādvirāmo'stviti cāramet

ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोङ्कृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यति

brahmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā | sravatyanoṅkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryati

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओं।कारमर्हति

prākkūlān paryupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ | prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṃ|kāramarhati

अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च

akāraṃ cāpyukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ | vedatrayānniraduhadbhūrbhuvaḥ svaritīti ca

त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् । तदित्यर्चोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः

tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādamadūduhat | tadityarco'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ

एतदक्षरमेतां च जपन् व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते

etadakṣarametāṃ ca japan vyāhṛtipūrvikām | saṃdhyayorvedavidvipro vedapuṇyena yujyate

सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिकं द्विजः । महतोऽप्येनसो मासात्त्वचैवाहिर्विमुच्यते

sahasrakṛtvastvabhyasya bahiretattrikaṃ dvijaḥ | mahato'pyenaso māsāttvacaivāhirvimucyate

एतयाऋचा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया । ब्रह्मक्षत्रियविद्योनिर्गर्हणां याति साधुषु

etayāṛcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā | brahmakṣatriyavidyonirgarhaṇāṃ yāti sādhuṣu

ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः । त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्

oṃkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ | tripadā caiva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham

योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान्

yo'dhīte'hanyahanyetāṃ trīṇi varṣāṇyatandritaḥ | sa brahma paramabhyeti vāyubhūtaḥ khamūrtimān

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते

ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ | sāvitryāstu paraṃ nāsti maunātsatyaṃ viśiṣyate

क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः । अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः

kṣaranti sarvā vaidikyo juhotiyajatikriyāḥ | akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma caiva prajāpatiḥ

अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः । उपांशुः स्यात्शतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः

akṣaraṃ tvakṣaraṃ jñeyaṃ vidhiyajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ | upāṃśuḥ syātśataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ

ये पाकयज्ञाः चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ye pākayajñāḥ catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ | sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

जप्येनैव तु संसिध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

japyenaiva tu saṃsidhyedbrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | kuryādanyanna vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु । संयमे यत्नमातिष्ठेद्विद्वान् यन्तैव वाजिनाम्

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣvapahāriṣu | saṃyame yatnamātiṣṭhedvidvān yantaiva vājinām

एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः । तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

ekādaśendriyāṇyāhuryāni pūrve manīṣiṇaḥ | tāni samyakpravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākcaiva daśamī smṛtā

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः । कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते

buddhīndriyāṇi pañcaiṣāṃ śrotrādīnyanupūrvaśaḥ | karmendriyāṇi pañcaiṣāṃ pāyvādīni pracakṣate

एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनौभयात्मकम् । यस्मिन् जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ

ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇenaubhayātmakam | yasmin jite jitāvetau bhavataḥ pañcakau gaṇau

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषं ऋच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣaṃ ṛcchatyasaṃśayam | saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ nigacchati

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मैव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmaiva bhūya evābhivardhate

यश्चैतान् प्राप्नुयात्सर्वान् यश्चैतान् केवलांस्त्यजेत् ॥ प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते

yaścaitān prāpnuyātsarvān yaścaitān kevalāṃstyajet || prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate

न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया ॥ विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः

na tathaitāni śakyante saṃniyantumasevayā || viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ

वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च । न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित्

vedāstyāgaśca yajñāśca niyamāśca tapāṃsi ca | na vipraduṣṭabhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितैन्द्रियः

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ | na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitaindriyaḥ

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yadyekaṃ kṣaratīndriyam | tenāsya kṣarati prajñā dṛteḥ pādādivodakam

वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा । सर्वान् संसाधयेदर्थानक्षिण्वन् योगतस्तनुम्

vaśe kṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manastathā | sarvān saṃsādhayedarthānakṣiṇvan yogatastanum

पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीमाऽर्कदर्शनात् । पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात्

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhetsāvitrīmā'rkadarśanāt | paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyagṛkṣavibhāvanāt

पश्चिमां तु सदासीत पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशमेनो व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्

paścimāṃ tu sadāsīta pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃstiṣṭhannaiśameno vyapohati | paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam

न तिष्ठति तु यः पूर्वां नौपास्ते यश्च पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ naupāste yaśca paścimām | sa śūdravadbahiṣkāryaḥ sarvasmāddvijakarmaṇaḥ

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमास्थितः । सावित्रीमप्यधीयीत गत्वाऽरण्यं समाहितः

apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhimāsthitaḥ | sāvitrīmapyadhīyīta gatvā'raṇyaṃ samāhitaḥ

वेदौपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि

vedaupakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake | nānurodho'styanadhyāye homamantreṣu caiva hi

नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्स्मृतम् ॥ ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यमनध्यायवषट्कृतम्

naityake nāstyanadhyāyo brahmasatraṃ hi tatsmṛtam || brahmāhutihutaṃ puṇyamanadhyāyavaṣaṭkṛtam

यः स्वाध्यायमधीतेऽब्दं विधिना नियतः शुचिः । तस्य नित्यं क्षरत्येष पयो दधि घृतं मधु

yaḥ svādhyāyamadhīte'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ | tasya nityaṃ kṣaratyeṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu

अग्नीन्धनं भैक्षचर्यामधःशय्यां गुरोर्हितम् । आ समावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः

agnīndhanaṃ bhaikṣacaryāmadhaḥśayyāṃ gurorhitam | ā samāvartanātkuryātkṛtopanayano dvijaḥ

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः

ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ | āptaḥ śakto'rthadaḥ sādhuḥ svo'dhyāpyā daśa dharmataḥ

नापृष्टः कस्य चिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत्

nāpṛṣṭaḥ kasya cidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ | jānannapi hi medhāvī jaḍavalloka ācaret

अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाऽधिगच्छति

adharmeṇa ca yaḥ prāha yaścādharmeṇa pṛcchati | tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vā'dhigacchati

धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवौषरे

dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vā'pi tadvidhā | tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījamivauṣare

विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना । आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामिरिणे वपेत्

vidyayaiva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā | āpadyapi hi ghorāyāṃ na tvenāmiriṇe vapet

विद्या ब्राह्मणमेत्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् । शेवधिष्टेऽस्मि असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा

vidyā brāhmaṇametyāha śevadhiste'smi rakṣa mām | śevadhiṣṭe'smi asūyakāya māṃ mādāstathā syāṃ vīryavattamā

यमेव तु शुचिं विद्यान्नियतब्रह्मचारिणम् । विद्या नियतं ब्रह्मचारिणम् तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने

yameva tu śuciṃ vidyānniyatabrahmacāriṇam | vidyā niyataṃ brahmacāriṇam tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyāpramādine

ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातमधीयानादवाप्नुयात् । स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते

brahma yastvananujñātamadhīyānādavāpnuyāt | sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate

लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

laukikaṃ vaidikaṃ vā'pi tathā'dhyātmikameva vā | ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet

सावित्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी

sāvitrīmātrasāro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ | nāyantritastrivedo'pi sarvāśī sarvavikrayī

शय्याऽऽसनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् । शय्याऽऽसनस्थश्चैवेनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत्

śayyā''sane'dhyācarite śreyasā na samāviśet | śayyā''sanasthaścaivenaṃ pratyutthāyābhivādayet

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āyati | pratyutthānābhivādābhyāṃ punastān pratipadyate

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्धर्मो यशो बलम्

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ | catvāri tasya vardhante āyurdharmo yaśo balam

चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसमभिवादयन् । असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत्

catvāri sampravardhante abhivādātparaṃ vipro jyāyāṃsamabhivādayan | asau nāmāhamasmīti svaṃ nāma parikīrtayet

नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते । तान् प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च

nāmadheyasya ye ke cidabhivādaṃ na jānate | tān prājño'hamiti brūyātstriyaḥ sarvāstathaiva ca

भोःशब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने । नाम्नां स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः

bhoḥśabdaṃ kīrtayedante svasya nāmno'bhivādane | nāmnāṃ svarūpabhāvo hi bhobhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ

आयुष्मान् भव सौम्यैति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

āyuṣmān bhava saumyaiti vācyo vipro'bhivādane | akāraścāsya nāmno'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

yo na vettyabhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam | nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣatrabandhumanāmayam | vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva ca

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्

avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet | bhobhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit

परपत्नी तु या स्त्री स्यादसम्बन्धा च योनितः । तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च

parapatnī tu yā strī syādasambandhā ca yonitaḥ | tāṃ brūyādbhavatītyevaṃ subhage bhaginīti ca

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरान् ऋत्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय यवीयसः

mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurān ṛtvijo gurūn | asāvahamiti brūyātpratyutthāya yavīyasaḥ

मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृश्वसा । सम्पूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया

mātṛśvasā mātulānī śvaśrūratha pitṛśvasā | sampūjyā gurupatnīvatsamāstā gurubhāryayā

भ्रातुर्भार्यौपसङ्ग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसङ्ग्राह्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः

bhrāturbhāryaupasaṅgrāhyā savarṇā'hanyahanyapi | viproṣya tūpasaṅgrāhyā jñātisambandhiyoṣitaḥ

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन् माता ताभ्यो गरीयसी

piturbhaginyāṃ mātuśca jyāyasyāṃ ca svasaryapi | mātṛvadvṛttimātiṣṭhen mātā tābhyo garīyasī

दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् । त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु

daśābdākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābdākhyaṃ kalābhṛtām | tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpenāpi svayoniṣu

ब्राह्मणं दशवर्षं तु शतवर्षं तु भूमिपम् । पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता

brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam | pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā

वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्

vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī | etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram

मानस्थानानि पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च । यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः

mānasthānāni pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca | yatra syuḥ so'tra mānārhaḥ śūdro'pi daśamīṃ gataḥ

चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः । स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च

cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ | snātakasya ca rājñaśca panthā deyo varasya ca

तेषां तु समवेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ । राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक्

teṣāṃ tu samavetānāṃ mānyau snātakapārthivau | rājasnātakayoścaiva snātako nṛpamānabhāk

उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते

upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ | sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate

एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते

ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgānyapi vā punaḥ | yo'dhyāpayati vṛttyarthamupādhyāyaḥ sa ucyate

निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । सम्भावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi | sambhāvayati cānnena sa vipro gururucyate

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान् मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते

agnyādheyaṃ pākayajñānagniṣṭomādikān makhān | yaḥ karoti vṛto yasya sa tasyartvigihocyate

य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदा चन

ya āvṛṇotyavitathaṃ brahmaṇā śravaṇāvubhau | sa mātā sa pitā jñeyastaṃ na druhyetkadā cana

उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता । सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवेणातिरिच्यते

upādhyāyān daśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā | sahasraṃ tu pitṝn mātā gauraveṇātiricyate

उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चैह च शाश्वतम्

utpādakabrahmadātrorgarīyān brahmadaḥ pitā | brahmajanma hi viprasya pretya caiha ca śāśvatam

कामान् माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः । सम्भूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते

kāmān mātā pitā cainaṃ yadutpādayato mithaḥ | sambhūtiṃ tasya tāṃ vidyādyadyonāvabhijāyate

आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः । उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साऽजराऽमरा

ācāryastvasya yāṃ jātiṃ vidhivadvedapāragaḥ | utpādayati sāvitryā sā satyā sā'jarā'marā

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्यौपकरोति यः । तमपीह गुरुं विद्यात्श्रुतौपक्रियया तया

alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyaupakaroti yaḥ | tamapīha guruṃ vidyātśrutaupakriyayā tayā

ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता । बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः

brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā | bālo'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ

अध्यापयामास पितॄन् शिशुराङ्गिरसः कविः । पुत्रका इति हौवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान्

adhyāpayāmāsa pitṝn śiśurāṅgirasaḥ kaviḥ | putrakā iti hauvāca jñānena parigṛhya tān

ते तमर्थमपृच्छन्त देवानागतमन्यवः । देवाश्चैतान् समेत्यौचुर्न्याय्यं वः शिशुरुक्तवान्

te tamarthamapṛcchanta devānāgatamanyavaḥ | devāścaitān sametyaucurnyāyyaṃ vaḥ śiśuruktavān

अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः । अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम्

ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ | ajñaṃ hi bālamityāhuḥ pitetyeva tu mantradam

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ | ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ | vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāmeva janmataḥ

न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः

na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ | yo vai yuvā'pyadhīyānastaṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति

yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ | yaśca vipro'nadhīyānastrayaste nāma bibhrati

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā | yathā cājñe'phalaṃ dānaṃ tathā vipro'nṛco'phalaḥ

अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम् । वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nuśāsanam | vākcaiva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmamicchatā

यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा । स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम्

yasya vāṅmanasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā | sa vai sarvamavāpnoti vedāntopagataṃ phalam

नारुंतुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः । ययाऽस्योद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत्

nāruṃtudaḥ syādārto'pi na paradrohakarmadhīḥ | yayā'syodvijate vācā nālokyāṃ tāmudīrayet

सम्मानाद्ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव । अमृतस्येव चाकाङ्क्षेदवमानस्य सर्वदा

sammānādbrāhmaṇo nityamudvijeta viṣādiva | amṛtasyeva cākāṅkṣedavamānasya sarvadā

सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते ॥ सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति

sukhaṃ hyavamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate || sukhaṃ carati loke'sminnavamantā vinaśyati

अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः । गुरौ वसन् सञ्चिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः

anena kramayogena saṃskṛtātmā dvijaḥ śanaiḥ | gurau vasan sañcinuyādbrahmādhigamikaṃ tapaḥ

तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना

tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditaiḥ | vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā

वेदमेव सदाऽभ्यस्येत्तपस्तप्यन् द्विजोत्तमः । वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहौच्यते

vedameva sadā'bhyasyettapastapyan dvijottamaḥ | vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paramihaucyate

आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः । यः स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम्

ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ | yaḥ sragvyapi dvijo'dhīte svādhyāyaṃ śaktito'nvaham

योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः

yo'nadhītya dvijo vedamanyatra kurute śramam | sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ

मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्

māturagre'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane | tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt

तत्र यद्ब्रह्मजन्मास्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

tatra yadbrahmajanmāsya mauñjībandhanacihnitam | tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate

वेदप्रदानादाचार्यं पितरं परिचक्षते । न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदा मौञ्जिबन्धनात्

vedapradānādācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate | na hyasmin yujyate karma kiñcidā mauñjibandhanāt

नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते । शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते

nābhivyāhārayedbrahma svadhāninayanādṛte | śūdreṇa hi samastāvadyāvadvede na jāyate

कृतौपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते । ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम्

kṛtaupanayanasyāsya vratādeśanamiṣyate | brahmaṇo grahaṇaṃ caiva krameṇa vidhipūrvakam

यद्यस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च मेखला । यो दण्डो यत्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि

yadyasya vihitaṃ carma yatsūtraṃ yā ca mekhalā | yo daṇḍo yatca vasanaṃ tattadasya vrateṣvapi

सेवेतैमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् । सन्नियम्यैन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः

sevetaimāṃstu niyamān brahmacārī gurau vasan | sanniyamyaindriyagrāmaṃ tapovṛddhyarthamātmanaḥ

नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च

nityaṃ snātvā śuciḥ kuryāddevarṣipitṛtarpaṇam | devatābhyarcanaṃ caiva samidādhānameva ca

वर्जयेन् मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्

varjayen madhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ | śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ caiva hiṃsanam

अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम्

abhyaṅgamañjanaṃ cākṣṇorupānacchatradhāraṇam | kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam

द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽनृतम् । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च

dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathā'nṛtam | strīṇāṃ ca prekṣaṇālambhamupaghātaṃ parasya ca

आलम्भाऽवघातं एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्क्व चित् । कामाधि स्कन्दयन् रेतो हिनस्ति व्रतमात्मनः

ālambhā'vaghātaṃ ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayetkva cit | kāmādhi skandayan reto hinasti vratamātmanaḥ

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत्

svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ | snātvā'rkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृत्मृत्तिकाकुशान् । आहरेद्यावदर्थानि भैक्षं चाहरहश्चरेत्

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛtmṛttikākuśān | āharedyāvadarthāni bhaikṣaṃ cāharahaścaret

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्

vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu | brahmacāryāharedbhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato'nvaham

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu | alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet

सर्वं वापि चरेद्ग्रामं पूर्वौक्तानामसम्भवे । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत्

sarvaṃ vāpi caredgrāmaṃ pūrvauktānāmasambhave | niyamya prayato vācamabhiśastāṃstu varjayet

दूरादाहृत्य समिधः सन्निदध्याद्विहायसि । सायं।प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः

dūrādāhṛtya samidhaḥ sannidadhyādvihāyasi | sāyaṃ|prātaśca juhuyāttābhiragnimatandritaḥ

अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत्

akṛtvā bhaikṣacaraṇamasamidhya ca pāvakam | anāturaḥ saptarātramavakīrṇivrataṃ caret

भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती । भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

bhaikṣeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhavedvratī | bhaikṣeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā

व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् । काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतमस्य न लुप्यते

vratavaddevadaivatye pitrye karmaṇyatharṣivat | kāmamabhyarthito'śnīyādvratamasya na lupyate

ब्राह्मणस्यैव कर्मैतदुपदिष्टं मनीषिभिः । राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत्कर्म विधीयते

brāhmaṇasyaiva karmaitadupadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ | rājanyavaiśyayostvevaṃ naitatkarma vidhīyate

चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा । कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्यस्य हितेषु च

codito guruṇā nityamapracodita eva vā | kuryādadhyayane yatnamācāryasya hiteṣu ca

अध्ययने योगम् शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

adhyayane yogam śarīraṃ caiva vācaṃ ca buddhīndriyamanāṃsi ca | niyamya prāñjalistiṣṭhedvīkṣamāṇo gurormukham

नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः सुसंवृतः । आस्यतामिति चौक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

nityamuddhṛtapāṇiḥ syātsādhvācāraḥ susaṃvṛtaḥ | āsyatāmiti cauktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ

हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत्

hīnānnavastraveṣaḥ syātsarvadā gurusannidhau | uttiṣṭhetprathamaṃ cāsya caramaṃ caiva saṃviśet

प्रतिश्रावणसम्भाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

pratiśrāvaṇasambhāṣe śayāno na samācaret | nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ

आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः । प्रत्युद्गम्य त्वाव्रजतः पश्चाद्धावंस्तु धावतः

āsīnasya sthitaḥ kuryādabhigacchaṃstu tiṣṭhataḥ | pratyudgamya tvāvrajataḥ paścāddhāvaṃstu dhāvataḥ

पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्येत्य चान्तिकम् । प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः

parāṅmukhasyābhimukho dūrasthasyetya cāntikam | praṇamya tu śayānasya nideśe caiva tiṣṭhataḥ

नीचं शय्याऽऽसनं चास्य नित्यं स्याद्गुरुसन्निधौ । गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

nīcaṃ śayyā''sanaṃ cāsya nityaṃ syādgurusannidhau | gurostu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet

नौदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् । न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम्

naudāharedasya nāma parokṣamapi kevalam | na caivāsyānukurvīta gatibhāṣitaceṣṭitam

गुरोर्यत्र परिवादो निन्दा वाऽपि प्रवर्तते । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः

guroryatra parivādo nindā vā'pi pravartate | karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ

परीवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी

parīvādātkharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ | paribhoktā kṛmirbhavati kīṭo bhavati matsarī

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः । यानासनस्थश्चैवैनमवरुह्याभिवादयेत्

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ | yānāsanasthaścaivainamavaruhyābhivādayet

प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह । प्रतिवातानुवाते असंश्रवे चैव गुरोर्न किं चिदपि कीर्तयेत्

prativāte'nuvāte ca nāsīta guruṇā saha | prativātānuvāte asaṃśrave caiva gurorna kiṃ cidapi kīrtayet

गोऽश्वौष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च । आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

go'śvauṣṭrayānaprāsādaprastareṣu kaṭeṣu ca | āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् । न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनभिवादयेत्

gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret | na cānisṛṣṭo guruṇā svān gurūnabhivādayet

विद्यागुरुष्वेवमेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु । प्रतिषेधत्सु चाधर्माधितं चोपदिशत्स्वपि

vidyāguruṣvevameva nityā vṛttiḥ svayoniṣu | pratiṣedhatsu cādharmādhitaṃ copadiśatsvapi

श्रेयःसु गुरुवद्वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

śreyaḥsu guruvadvṛttiṃ nityameva samācaret | guruputreṣu cāryeṣu guroścaiva svabandhuṣu

गुरुपुत्रे तथाचार्ये बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवत्मानमर्हति

guruputre tathācārye bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi | adhyāpayan gurusuto guruvatmānamarhati

उत्सादनं च गात्राणां स्नापनौच्छिष्टभोजने । न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम्

utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpanaucchiṣṭabhojane | na kuryādguruputrasya pādayoścāvanejanam

गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः । असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

guruvatpratipūjyāḥ syuḥ savarṇā guruyoṣitaḥ | asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च । गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca | gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam

गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्यैह पादयोः । पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता

gurupatnī tu yuvatirnābhivādyaiha pādayoḥ | pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā

स्वभाव एष नारीणां नराणामिह दूषणम् । अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः

svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam | ato'rthānna pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ

अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम्

avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ | pramadā hyutpathaṃ netuṃ kāmakrodhavaśānugam

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति

mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet | balavānindriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati

कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन्

kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi | vidhivadvandanaṃ kuryādasāvahamiti bruvan

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन्

viproṣya pādagrahaṇamanvahaṃ cābhivādanam | gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmamanusmaran

यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति

yathā khanan khanitreṇa naro vāryadhigacchati | tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣuradhigacchati

मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्यात्शिखाजटः । नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेत्सूर्यो नाभ्युदियात्क्व चित्

muṇḍo vā jaṭilo vā syādatha vā syātśikhājaṭaḥ | nainaṃ grāme'bhinimlocetsūryo nābhyudiyātkva cit

तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामचारतः । निम्लोचेद्वाऽप्यविज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम्

taṃ cedabhyudiyātsūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ | nimlocedvā'pyavijñānājjapannupavaseddinam

सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोऽभ्युदितश्च यः । अभिनिम्लुक्तः प्रायश्चित्तमकुर्वाणो युक्तः स्यान् महतेनसा

sūryeṇa hyabhinirmuktaḥ śayāno'bhyuditaśca yaḥ | abhinimluktaḥ prāyaścittamakurvāṇo yuktaḥ syān mahatenasā

आचम्य प्रयतो नित्यमुभे संध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि

ācamya prayato nityamubhe saṃdhye samāhitaḥ | śucau deśe japañjapyamupāsīta yathāvidhi

यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किं चित्समाचरेत् । तत्सर्वमाचरेद्युक्तो यत्र चास्य रमेन् मनः

yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ kiṃ citsamācaret | tatsarvamācaredyukto yatra cāsya ramen manaḥ

धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव च । अर्थ एवैह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः

dharmārthāvucyate śreyaḥ kāmārthau dharma eva ca | artha evaiha vā śreyastrivarga iti tu sthitiḥ

आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः । नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः

ācāryaśca pitā caiva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ | nārtenāpyavamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः । माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ | mātā pṛthivyā mūrtistu bhrātā svo mūrtirātmanaḥ

यं मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि

yaṃ mātāpitarau kleśaṃ sahete sambhave nṛṇām | na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatairapi

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा । तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

tayornityaṃ priyaṃ kuryādācāryasya ca sarvadā | teṣveva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate | na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ samācaret

त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः । त एव हि त्रयो वेदास्त एवौक्तास्त्रयोऽग्नयः

ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ | ta eva hi trayo vedāsta evauktāstrayo'gnayaḥ

पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी

pitā vai gārhapatyo'gnirmātā'gnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ | gururāhavanīyastu sā'gnitretā garīyasī

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीन् लोकान् विजयेद्गृही । दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते

triṣvapramādyanneteṣu trīn lokān vijayedgṛhī | dīpyamānaḥ svavapuṣā devavaddivi modate

इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते

imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam | guruśuśrūṣayā tvevaṃ brahmalokaṃ samaśnute

सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः । अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः

sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ | anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ

यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावत्नान्यं समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः

yāvattrayaste jīveyustāvatnānyaṃ samācaret | teṣveva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryātpriyahite rataḥ

तेषामनुपरोधेन पारत्र्यं यद्यदाचरेत् । तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः

teṣāmanuparodhena pāratryaṃ yadyadācaret | tattannivedayettebhyo manovacanakarmabhiḥ

त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते । एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते

triṣveteṣvitikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate | eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣādupadharmo'nya ucyate

श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि । अन्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāmādadītāvarādapi | anyādapi paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulādapi

विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् । अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम्

viṣādapyamṛtaṃ grāhyaṃ bālādapi subhāṣitam | amitrādapi sadvṛttamamedhyādapi kāñcanam

स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् । विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः

striyo ratnānyatho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam | vividhāni ca śilpāni samādeyāni sarvataḥ

अब्राह्मणादध्यायनमापत्काले विधीयते । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्यायनं गुरोः

abrāhmaṇādadhyāyanamāpatkāle vidhīyate | anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyāyanaṃ guroḥ

नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् । ब्राह्मणे वाऽननूचाने काङ्क्षन् गतिमनुत्तमाम्

nābrāhmaṇe gurau śiṣyo vāsamātyantikaṃ vaset | brāhmaṇe vā'nanūcāne kāṅkṣan gatimanuttamām

यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमा शरीरविमोक्षणात्

yadi tvātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule | yuktaḥ paricaredenamā śarīravimokṣaṇāt

आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् । स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम्

ā samāpteḥ śarīrasya yastu śuśrūṣate gurum | sa gacchatyañjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam

न पूर्वं गुरवे किं चिदुपकुर्वीत धर्मवित् । स्नास्यंस्तु गुरुणाऽज्ञप्तः शक्त्या गुर्व्र्थमाहरेत्

na pūrvaṃ gurave kiṃ cidupakurvīta dharmavit | snāsyaṃstu guruṇā'jñaptaḥ śaktyā gurvrthamāharet

क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रौपानहमासनम् । छत्रोपानहमन्ततः धान्यं शाकं च वासांसि गुरवे प्रीतिमावहेत्

kṣetraṃ hiraṇyaṃ gāmaśvaṃ chatraupānahamāsanam | chatropānahamantataḥ dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi gurave prītimāvahet

धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतिमाहरन्) आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते । गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत्

dhānyaṃ vāsāṃsi śākaṃ vā gurave prītimāharan) ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite | gurudāre sapiṇḍe vā guruvadvṛttimācaret

एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् । प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्मनः

eteṣvavidyamāneṣu sthānāsanavihāravān | prayuñjāno'gniśuśrūṣāṃ sādhayeddehamātmanaḥ

एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । स गच्छत्युत्तमस्थानं न चैह जायते पुनः

evaṃ carati yo vipro brahmacaryamaviplutaḥ | sa gacchatyuttamasthānaṃ na caiha jāyate punaḥ