Mumukṣu-vyavahāra (Conduct of the Seeker of Liberation)

सिद्धमुनीश्वरादिसभापतनं नाम सर्गः वैराग्यप्रकरणं समाप्तम् नाम सर्गः २। प्रकरण: मुमुक्षुव्यवहार प्रथमस् सर्गः नारदेनेति महता वचस्य् उक्ते सभागतः । रामम् अग्रगतं प्रीत्या विश्वामित्रो ऽ ह

siddhamunīśvarādisabhāpatanaṃ nāma sargaḥ vairāgyaprakaraṇaṃ samāptam nāma sargaḥ 2. prakaraṇa: mumukṣuvyavahāra prathamas sargaḥ nāradeneti mahatā vacasy ukte sabhāgataḥ / rāmam agragataṃ prītyā viśvāmitro ' ha

तव राघव नास्त्य् अन्यज् ज्ञेयं ज्ञानवतां वर । स्वयैव सूक्ष्मया बुद्ध्या सर्वं विज्ञातवान् असि

tava rāghava nāsty anyaj jñeyaṃ jñānavatāṃ vara / svayaiva sūkṣmayā buddhyā sarvaṃ vijñātavān asi

केवलं मार्जनामात्रं मनाग् एवोपयुज्यते । स्वभावविमले नित्यं सुबुद्धिमकुरे तव

kevalaṃ mārjanāmātraṃ manāg evopayujyate / svabhāvavimale nityaṃ subuddhimakure tava

भगवद्व्यासपुत्रस्य शुकस्येव मतिस् तव । विश्रान्तिमात्रम् एवान्तर् ज्ञातज्ञेयाप्य् अपेक्षते

bhagavadvyāsaputrasya śukasyeva matis tava / viśrāntimātram evāntar jñātajñeyāpy apekṣate

भगवद्व्यासपुत्रस्य शुकस्य भगवन् कथम् । धियाप्य् आदौ न विश्रान्तं विश्रान्तं च धिया पुनः

bhagavadvyāsaputrasya śukasya bhagavan katham / dhiyāpy ādau na viśrāntaṃ viśrāntaṃ ca dhiyā punaḥ

आत्मोदन्तसमं राम वर्ण्यमानम् इमं मया । शृणु व्यासात्मजोदन्तं जन्मनाम् अन्तकारणम्

ātmodantasamaṃ rāma varṇyamānam imaṃ mayā / śṛṇu vyāsātmajodantaṃ janmanām antakāraṇam

यो ऽयम् अञ्जनवर्णाभो निविष्टो हेमविष्टरे । पार्श्वे तव पितुर् व्यासो भगवान् भास्करद्युतिः

yo 'yam añjanavarṇābho niviṣṭo hemaviṣṭare / pārśve tava pitur vyāso bhagavān bhāskaradyutiḥ

अस्याभूद् इन्दुवदनस् तनयो नयकोविदः । शुको नाम महाप्राज्ञो यज्ञो मूर्त्येव संस्थितः

asyābhūd induvadanas tanayo nayakovidaḥ / śuko nāma mahāprājño yajño mūrtyeva saṃsthitaḥ

प्रविचारयतो लोकयात्राम् अलम् इमां हृदि । तवेव किल तस्यापि विवेक उदभूद् भृशम्

pravicārayato lokayātrām alam imāṃ hṛdi / taveva kila tasyāpi viveka udabhūd bhṛśam

तेनासौ स्वविवेकेन स्वयम् एव महामते । विचार्य सुचिरं चारु यत् सत्यं तद् अवाप्तवान्

tenāsau svavivekena svayam eva mahāmate / vicārya suciraṃ cāru yat satyaṃ tad avāptavān

स्वयं प्राप्ते परे वस्तुन्य् अविश्रान्तमनास् ततः । नेदं वस्त्व् इति विश्वासं नासाव् आत्मन्य् उपाययौ

svayaṃ prāpte pare vastuny aviśrāntamanās tataḥ / nedaṃ vastv iti viśvāsaṃ nāsāv ātmany upāyayau

केवलं विररामास्य चेतो विगतचापलम् । भोगेभ्यो भूरिभङ्गेभ्यो धराद्भ्य इव चातकः

kevalaṃ virarāmāsya ceto vigatacāpalam / bhogebhyo bhūribhaṅgebhyo dharādbhya iva cātakaḥ

एकदा सो ऽमलप्रज्ञो मेराव् एकान्तसंस्थितम् । पप्रच्छ पितरं भक्त्या कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

ekadā so 'malaprajño merāv ekāntasaṃsthitam / papraccha pitaraṃ bhaktyā kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं मुने । कथं च प्रशमं याति कियत् कस्य कदेति च

saṃsārāḍambaram idaṃ katham abhyutthitaṃ mune / kathaṃ ca praśamaṃ yāti kiyat kasya kadeti ca

इति पृष्टेन मुनिना व्यासेनाखिलम् आत्मजे । यथावद् अमलं प्रोक्तं वक्तव्यं विदितात्मना

iti pṛṣṭena muninā vyāsenākhilam ātmaje / yathāvad amalaṃ proktaṃ vaktavyaṃ viditātmanā

अज्ञासिषं पूर्वम् एतद् अहम् इत्य् अथ तत्पितुः । स शुकश् शुद्धया बुद्ध्या न वाक्यं बह्व् अमन्यत

ajñāsiṣaṃ pūrvam etad aham ity atha tatpituḥ / sa śukaś śuddhayā buddhyā na vākyaṃ bahv amanyata

व्यासो ऽपि भगवान् बुद्ध्वा पुत्राभिप्रायम् ईदृशम् । प्रत्युवाच पुनः पुत्रं नाहं जानामि तत्त्वतः

vyāso 'pi bhagavān buddhvā putrābhiprāyam īdṛśam / pratyuvāca punaḥ putraṃ nāhaṃ jānāmi tattvataḥ

जनको नाम भूपालो विद्यते वसुधातले । यथावद् वेत्त्य् असौ वेद्यं तस्मात् सर्वम् अवाप्स्यसि

janako nāma bhūpālo vidyate vasudhātale / yathāvad vetty asau vedyaṃ tasmāt sarvam avāpsyasi

पित्रेत्य् उक्तश् शुकः प्रायात् सुमेरोर् वसुधातलम् । विदेहनगरीं प्राप जनकेनाभिपालिताम्

pitrety uktaś śukaḥ prāyāt sumeror vasudhātalam / videhanagarīṃ prāpa janakenābhipālitām

आवेदितो ऽसौ याष्टीकैर् जनकाय महात्मने । द्वारि व्याससुतो राजञ् शुको ऽत्र स्थितवान् इति

āvedito 'sau yāṣṭīkair janakāya mahātmane / dvāri vyāsasuto rājañ śuko 'tra sthitavān iti

जिज्ञासार्थं शुकस्यासाव् आस्ताम् एवेत्य् अवज्ञया । उक्त्वा बभूव जनकस् तूष्णीं सप्तदिनान्य् अपि

jijñāsārthaṃ śukasyāsāv āstām evety avajñayā / uktvā babhūva janakas tūṣṇīṃ saptadināny api

ततः प्रवेशयाम् आस जनकश् शुकम् अङ्गनम् । तत्राहानि स सप्तैव तथैवावसद् उन्मनाः

tataḥ praveśayām āsa janakaś śukam aṅganam / tatrāhāni sa saptaiva tathaivāvasad unmanāḥ

अथ प्रवेशयाम् आस जनको ऽन्तःपुरं शुकम् । राजा न दृश्यते तावद् इति सप्तदिनानि तम्

atha praveśayām āsa janako 'ntaḥpuraṃ śukam / rājā na dṛśyate tāvad iti saptadināni tam

तत्रोन्मदाभिः कान्ताभिर् भोजनैर् भोगसञ्चयैः । जनको लालयाम् आस शुकं शशिसमाननम्

tatronmadābhiḥ kāntābhir bhojanair bhogasañcayaiḥ / janako lālayām āsa śukaṃ śaśisamānanam

ते भोगास् तानि दुःखानि व्यासपुत्रस्य तन् मनः । न जह्रुर् मन्दपवनो बद्धपीठम् यथाचलम्

te bhogās tāni duḥkhāni vyāsaputrasya tan manaḥ / na jahrur mandapavano baddhapīṭham yathācalam

केवलं सशमस् स्वच्छो मौनी मुदितमानसः । अतिष्ठद् अत्र स शुकस् सम्पूर्ण इव चन्द्रमाः

kevalaṃ saśamas svaccho maunī muditamānasaḥ / atiṣṭhad atra sa śukas sampūrṇa iva candramāḥ

परिज्ञातस्वभावं तं शुकं स जनको नृपः । आनीय मुदितात्मानम् अवलोक्य ननाम ह

parijñātasvabhāvaṃ taṃ śukaṃ sa janako nṛpaḥ / ānīya muditātmānam avalokya nanāma ha

निश्शेषितजगत्कार्य प्राप्ताखिलमनोरथ । किम् ईप्सितं तवेत्य् आशु कृतस्वागतम् आह तम्

niśśeṣitajagatkārya prāptākhilamanoratha / kim īpsitaṃ tavety āśu kṛtasvāgatam āha tam

श् संसाराडम्बरम् इदं कथम् अभ्युत्थितं गुरो । कथं प्रशमम् आयाति यथावत् कथयाशु मे

ś saṃsārāḍambaram idaṃ katham abhyutthitaṃ guro / kathaṃ praśamam āyāti yathāvat kathayāśu me

जनकेनेति पृष्टेन शुकस्य कथितं तथा । तद् एव यत् पुरा प्रोक्तं तस्य पित्रा महात्मना

janakeneti pṛṣṭena śukasya kathitaṃ tathā / tad eva yat purā proktaṃ tasya pitrā mahātmanā

श् स्वयम् एव मया पूर्वम् एतज् ज्ञातं विवेकतः । एतावद् एव पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम्

ś svayam eva mayā pūrvam etaj jñātaṃ vivekataḥ / etāvad eva pṛṣṭena pitrā me samudāhṛtam

भवताप्य् एष एवार्थः कथितो वाग्विदां वर । एष एव च वाक्यार्थश् शास्त्रेषु परिदृश्यते

bhavatāpy eṣa evārthaḥ kathito vāgvidāṃ vara / eṣa eva ca vākyārthaś śāstreṣu paridṛśyate

यथायं स्वविकल्पोत्थस् स्वविकल्पपरिक्षयात् । क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चयः

yathāyaṃ svavikalpotthas svavikalpaparikṣayāt / kṣīyate dagdhasaṃsāro nissāra iti niścayaḥ

तत् किम् एतन् महाबाहो सत्यं ब्रूहि ममामलम् । त्वत्तो विश्रामम् आप्नोति चेतो मा भ्रमताज् जगत्

tat kim etan mahābāho satyaṃ brūhi mamāmalam / tvatto viśrāmam āpnoti ceto mā bhramatāj jagat

नातः परतरः कश्चिन् निश्चयो ऽस्त्य् अपरो मुने । स्वयम् एतत् त्वया ज्ञातं गुरुतश् च पुनश् श्रुतम्

nātaḥ parataraḥ kaścin niścayo 'sty aparo mune / svayam etat tvayā jñātaṃ gurutaś ca punaś śrutam

अव्युच्छिन्नश् चिदात्मैकः पुमान् अस्तीह नेतरत् । स सङ्कल्पवशाद् बद्धो निस्सङ्कल्पश् च मुच्यते

avyucchinnaś cidātmaikaḥ pumān astīha netarat / sa saṅkalpavaśād baddho nissaṅkalpaś ca mucyate

येन त्व् एतत् स्फुटं ज्ञातं ज्ञेयं तस्य महात्मनः । भोगेभ्यो विरतिर् जाता दृश्याद् वा सकलाद् इह

yena tv etat sphuṭaṃ jñātaṃ jñeyaṃ tasya mahātmanaḥ / bhogebhyo viratir jātā dṛśyād vā sakalād iha

तव चालं महावीर मतिर् विरतिम् आगता । भोगेभ्यो दीर्घरोगेभ्यः किम् अन्यत् परिपृच्छसि

tava cālaṃ mahāvīra matir viratim āgatā / bhogebhyo dīrgharogebhyaḥ kim anyat paripṛcchasi

न तथा पूर्णता जाता सर्वज्ञानमहानिधेः । तिष्ठतस् तपसि स्फारे पितुस् तव यथा तव

na tathā pūrṇatā jātā sarvajñānamahānidheḥ / tiṣṭhatas tapasi sphāre pitus tava yathā tava

व्यासाद् अधिक एवाहं व्यासशिष्यो ऽपि तत्सुतः । भोगेच्छातानवेनेह मत्तो ऽप्य् अभ्यधिको भवान्

vyāsād adhika evāhaṃ vyāsaśiṣyo 'pi tatsutaḥ / bhogecchātānaveneha matto 'py abhyadhiko bhavān

प्राप्तं प्राप्तव्यम् अखिलं भवता पूर्णचेतसा । न दृश्ये पतसि ब्रह्मन् मुक्तस् त्वं भ्रान्तिम् उत्सृज

prāptaṃ prāptavyam akhilaṃ bhavatā pūrṇacetasā / na dṛśye patasi brahman muktas tvaṃ bhrāntim utsṛja

अनुशिष्टस् स इत्य् एवं जनकेन महात्मना । विशश्राम शुकस् तूष्णीं स्वच्छे परमवस्तुनि

anuśiṣṭas sa ity evaṃ janakena mahātmanā / viśaśrāma śukas tūṣṇīṃ svacche paramavastuni

वीतशोकभयायासो निरीहश् छिन्नसंशयः । जगाम शिखरं मेरोस् समाध्यर्थम् अनिन्दितम्

vītaśokabhayāyāso nirīhaś chinnasaṃśayaḥ / jagāma śikharaṃ meros samādhyartham aninditam

तत्र वर्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाधिना । दश स्थित्वा शशामासाव् आत्मन्य् अस्नेहदीपवत्

tatra varṣasahasrāṇi nirvikalpasamādhinā / daśa sthitvā śaśāmāsāv ātmany asnehadīpavat

व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धस् स्वयम् अमलात्मनि पावने पदे ऽसौ । सलिलकण इवाम्बुधौ महात्मा विगलितभेदम् अथैकतां जगाम

vyapagatakalanākalaṅkaśuddhas svayam amalātmani pāvane pade 'sau / salilakaṇa ivāmbudhau mahātmā vigalitabhedam athaikatāṃ jagāma

शुकनिर्वाणं नाम सर्गः द्वितीयस् सर्गः तस्य व्यासतनूजस्य मतिमात्रापमार्जनम् । यथोपयुक्तं ते राम तावद् एवोपयुज्यते

śukanirvāṇaṃ nāma sargaḥ dvitīyas sargaḥ tasya vyāsatanūjasya matimātrāpamārjanam / yathopayuktaṃ te rāma tāvad evopayujyate

ज्ञेयम् एतेन विज्ञातम् अशेषेणावनीश्वर । स्वदन्ते ऽस्मै न यद् भोगा रोगा इव सुमेधसे

jñeyam etena vijñātam aśeṣeṇāvanīśvara / svadante 'smai na yad bhogā rogā iva sumedhase

ज्ञातज्ञेयस्य मनसो नूनम् एतद् धि लक्षणम् । न स्वदन्ते समग्राणि भोगवृन्दानि यत् पुनः

jñātajñeyasya manaso nūnam etad dhi lakṣaṇam / na svadante samagrāṇi bhogavṛndāni yat punaḥ

भोगभावनया याति बन्धो दार्ढ्यम् अवस्तुजः । तयैव शान्तया याति बन्धो जगति तानवम्

bhogabhāvanayā yāti bandho dārḍhyam avastujaḥ / tayaiva śāntayā yāti bandho jagati tānavam

वासनातानवं राम मोक्ष इत्य् उच्यते बुधैः । पदार्थवासनादार्ढ्यं बन्ध इत्य् अभिधीयते

vāsanātānavaṃ rāma mokṣa ity ucyate budhaiḥ / padārthavāsanādārḍhyaṃ bandha ity abhidhīyate

आत्मतत्त्वाभिगमनं भवति प्रायशो नृणाम् । पुनर् विषयवैरस्यं कदर्थाद् उपजायते

ātmatattvābhigamanaṃ bhavati prāyaśo nṛṇām / punar viṣayavairasyaṃ kadarthād upajāyate

सम्यक् पश्यति यस् तज्ज्ञो ज्ञातज्ञेयस् तु पण्डितः । न स्वदन्ते बलाद् एव तस्मै भोगा महात्मने

samyak paśyati yas tajjño jñātajñeyas tu paṇḍitaḥ / na svadante balād eva tasmai bhogā mahātmane

यशःप्रभृतिना यस्मै हेतुनैव विना पुनः । भुवि भोगा न रोचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते

yaśaḥprabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ / bhuvi bhogā na rocante sa jīvanmukta ucyate

ज्ञेयं यावन् न विज्ञातं तावत् तात न जायते । विषयेष्व् अरतिर् जन्तोर् मरुभूमौ लता यथा

jñeyaṃ yāvan na vijñātaṃ tāvat tāta na jāyate / viṣayeṣv aratir jantor marubhūmau latā yathā

अत एव हि विज्ञातज्ञेयं विद्धि रघूद्वह । यद् एनं रञ्जयन्त्य् एता न रम्या भोगभूमयः

ata eva hi vijñātajñeyaṃ viddhi raghūdvaha / yad enaṃ rañjayanty etā na ramyā bhogabhūmayaḥ

रामो यद् एतज् जानाति तद् वस्त्व् इत्य् एव सन्मुखात् । आकर्ण्य चित्तविश्रामो राघवस्योपजायते

rāmo yad etaj jānāti tad vastv ity eva sanmukhāt / ākarṇya cittaviśrāmo rāghavasyopajāyate

केवलं केवलीभावविश्रान्तिं समपेक्षते । रामबुद्धिश् शरल्लक्ष्मीर् जलविश्रमणं यथा

kevalaṃ kevalībhāvaviśrāntiṃ samapekṣate / rāmabuddhiś śarallakṣmīr jalaviśramaṇaṃ yathā

अत्रास्य चित्तविश्रान्त्यै राघवस्य महात्मनः । युक्तिं कथयतु श्रीमान् वसिष्ठो भगवान् अयम्

atrāsya cittaviśrāntyai rāghavasya mahātmanaḥ / yuktiṃ kathayatu śrīmān vasiṣṭho bhagavān ayam

रघूणाम् एष सर्वेषां प्रभुः कुलगुरुस् सदा । सर्वज्ञस् सर्वदर्शी च त्रिकालामलदर्शनः

raghūṇām eṣa sarveṣāṃ prabhuḥ kulagurus sadā / sarvajñas sarvadarśī ca trikālāmaladarśanaḥ

वसिष्ठ भगवन् पूर्वं कच्चित् स्मरसि यत् स्वयं । आवयोर् वैरशान्त्यर्थं श्रेयसे च महात्मनाम्

vasiṣṭha bhagavan pūrvaṃ kaccit smarasi yat svayaṃ / āvayor vairaśāntyarthaṃ śreyase ca mahātmanām

निषधाद्रेर् मुनीनां च सानौ सरलसङ्कुले । उपदिष्टं भगवता ज्ञानं पद्मभुवा बहु

niṣadhādrer munīnāṃ ca sānau saralasaṅkule / upadiṣṭaṃ bhagavatā jñānaṃ padmabhuvā bahu

येन युक्तिमता ब्रह्मञ् ज्ञानेनेयं हि वासना । संसारी नूनम् आयाति शमं श्यामेव भास्वता

yena yuktimatā brahmañ jñāneneyaṃ hi vāsanā / saṃsārī nūnam āyāti śamaṃ śyāmeva bhāsvatā

तद् एव युक्तिमज् ज्ञेयं रामायान्तेनिवासिने । ब्रह्मन्न् उपदिशाशु त्वं येन विश्रान्तिम् एष्यति

tad eva yuktimaj jñeyaṃ rāmāyāntenivāsine / brahmann upadiśāśu tvaṃ yena viśrāntim eṣyati

कदर्थना च नैवैषा रामो हि गतकिल्बिषः । निर्मले मकुरे वक्त्रम् अयत्नेनैव बिम्बति

kadarthanā ca naivaiṣā rāmo hi gatakilbiṣaḥ / nirmale makure vaktram ayatnenaiva bimbati

तज् ज्ञानं स च शास्त्रार्थस् तद् वैदग्ध्यम् अखण्डितम् । सच्छिष्याय विरक्ताय साधो यद् उपदिश्यते

taj jñānaṃ sa ca śāstrārthas tad vaidagdhyam akhaṇḍitam / sacchiṣyāya viraktāya sādho yad upadiśyate

अशिष्यायाविरक्ताय यत् किञ्चिद् उपदिश्यते । तत् प्रयात्य् अपवित्रत्वं गोक्षीरं श्वदृताव् इव

aśiṣyāyāviraktāya yat kiñcid upadiśyate / tat prayāty apavitratvaṃ gokṣīraṃ śvadṛtāv iva

वीतरागभयक्रोधा निर्ममा गलितैनसः । वदन्ति त्वादृशा यत् तु तत्र विश्राम्यतीह धीः

vītarāgabhayakrodhā nirmamā galitainasaḥ / vadanti tvādṛśā yat tu tatra viśrāmyatīha dhīḥ

इत्य् उक्ते गाधिपुत्रेण व्यासनारदपूर्वकाः । मुनयस् ते तम् एवार्थं साधु साध्व् इत्य् अपूजयन्

ity ukte gādhiputreṇa vyāsanāradapūrvakāḥ / munayas te tam evārthaṃ sādhu sādhv ity apūjayan

अथोवाच महातेजा राज्ञः पार्श्वे व्यवस्थितः । ब्रह्मेव ब्रह्मणः पुत्रो वसिष्ठो भगवान् मुनिः

athovāca mahātejā rājñaḥ pārśve vyavasthitaḥ / brahmeva brahmaṇaḥ putro vasiṣṭho bhagavān muniḥ

मुने यद् आदिशसि मे तद् अविघ्नं करोम्य् अहम् । कस् समर्थस् समर्थो ऽपि सतां लङ्घयितुं वचः

mune yad ādiśasi me tad avighnaṃ karomy aham / kas samarthas samartho 'pi satāṃ laṅghayituṃ vacaḥ

अहं हि राजपुत्राणां रामादीनां मनस्तमः । ज्ञानेनापनयाम्य् अद्य दीपेनेव निशातमः

ahaṃ hi rājaputrāṇāṃ rāmādīnāṃ manastamaḥ / jñānenāpanayāmy adya dīpeneva niśātamaḥ

स्मराम्य् अखण्डितं सर्वं संसारभ्रमशान्तये । निषधाद्रौ पुरा प्रोक्तं यज् ज्ञानं पद्मजन्मना

smarāmy akhaṇḍitaṃ sarvaṃ saṃsārabhramaśāntaye / niṣadhādrau purā proktaṃ yaj jñānaṃ padmajanmanā

इति निगदितवान् असौ महात्मा परिकरबन्धगृहीतवन्द्यतेजाः । अकथयद् इदम् अज्ञतोपशान्त्यै परमपदैकविबोधनं वसिष्ठः

iti nigaditavān asau mahātmā parikarabandhagṛhītavandyatejāḥ / akathayad idam ajñatopaśāntyai paramapadaikavibodhanaṃ vasiṣṭhaḥ

विश्वामित्रवाक्यं नाम सर्गः तृतीयस् सर्गः पूर्वम् उक्तं भगवता यज् ज्ञानं पद्मजन्मना । सर्गादौ लोकशान्त्यर्थं तद् इदं कथयाम्य् अहम्

viśvāmitravākyaṃ nāma sargaḥ tṛtīyas sargaḥ pūrvam uktaṃ bhagavatā yaj jñānaṃ padmajanmanā / sargādau lokaśāntyarthaṃ tad idaṃ kathayāmy aham

कथयिष्यसि विस्तीर्णां भगवन् मोक्षसंहितां । इमं तावत् क्षणं जातं संशयं मे निवारय

kathayiṣyasi vistīrṇāṃ bhagavan mokṣasaṃhitāṃ / imaṃ tāvat kṣaṇaṃ jātaṃ saṃśayaṃ me nivāraya

पिता शुकस्य सर्वज्ञो गुरुर् व्यासो महामुनिः । विदेहमुक्तो न कथं कथं मुक्तस् सुतो ऽस्य सः

pitā śukasya sarvajño gurur vyāso mahāmuniḥ / videhamukto na kathaṃ kathaṃ muktas suto 'sya saḥ

परमार्कप्रकाशान्तस् त्रिजगत्त्रसरेणवः । उत्पत्योत्पत्य लीना ये न सङ्ख्याम् उपयान्ति ते

paramārkaprakāśāntas trijagattrasareṇavaḥ / utpatyotpatya līnā ye na saṅkhyām upayānti te

वर्तमाने च यास् सन्ति त्रैलोक्यगणकोटयः । शक्यन्ते नैव सङ्ख्यातुं ताश् च काश्चन केनचित्

vartamāne ca yās santi trailokyagaṇakoṭayaḥ / śakyante naiva saṅkhyātuṃ tāś ca kāścana kenacit

भविष्यन्ति पराम्भोधौ जगत्सर्गतरङ्गकाः । ये तांश् च परिसङ्ख्यातुं सङ्कथैव न विद्यते

bhaviṣyanti parāmbhodhau jagatsargataraṅgakāḥ / ye tāṃś ca parisaṅkhyātuṃ saṅkathaiva na vidyate

या भूता या भविष्यन्त्यो जगत्सर्गपरम्पराः । तासां विचारणं युक्तं वर्तमानासु का कथा

yā bhūtā yā bhaviṣyantyo jagatsargaparamparāḥ / tāsāṃ vicāraṇaṃ yuktaṃ vartamānāsu kā kathā

तिर्यक्पुरुषदेवादेर् यो यो राम विनश्यति । तस्मिन्न् एव प्रदेशे ऽसौ तदैवेदं प्रपश्यति

tiryakpuruṣadevāder yo yo rāma vinaśyati / tasminn eva pradeśe 'sau tadaivedaṃ prapaśyati

आतिवाहिकनाम्नान्तस् स्वहृद्य् एव जगत्त्रयम् । व्योम्नि चित्तशरीरेण व्योमात्मानुभवत्य् अजः

ātivāhikanāmnāntas svahṛdy eva jagattrayam / vyomni cittaśarīreṇa vyomātmānubhavaty ajaḥ

एवं मृता म्रियन्ते च मरिष्यन्ति च कोटयः । भूतानां या जगन्त्य् आसाम् उदितानि पृथक् पृथक्

evaṃ mṛtā mriyante ca mariṣyanti ca koṭayaḥ / bhūtānāṃ yā jaganty āsām uditāni pṛthak pṛthak

दुर्वातभूकम्प इव पिशाचत्रस्तबालवत् । मुक्तालीवामले व्योम्नि नौस्पन्दतरुयानवत्

durvātabhūkampa iva piśācatrastabālavat / muktālīvāmale vyomni nauspandataruyānavat

स्वप्नसंवित्तिपुरवत् स्मृतिजातखवृक्षवत् । जगत्संसरणं स्वान्तर् मृतो ऽनुभवति स्वयम्

svapnasaṃvittipuravat smṛtijātakhavṛkṣavat / jagatsaṃsaraṇaṃ svāntar mṛto 'nubhavati svayam

तत्रातिपरिणामेन तद् एव घनतां गतम् । इह लोको ऽयम् इत्य् एव जीवाकाशे विजृम्भते

tatrātipariṇāmena tad eva ghanatāṃ gatam / iha loko 'yam ity eva jīvākāśe vijṛmbhate

पुनस् तत्रैव जन्मेहामरणाद्यनुभूतिमान् । परलोकं कल्पयति मृतस् तत्र तथा पुनः

punas tatraiva janmehāmaraṇādyanubhūtimān / paralokaṃ kalpayati mṛtas tatra tathā punaḥ

तदन्तर् अन्ये पुरुषास् तेषाम् अन्तस् तथा परे । संसारा इति भान्तीमे कदलीदलपीठवत्

tadantar anye puruṣās teṣām antas tathā pare / saṃsārā iti bhāntīme kadalīdalapīṭhavat

न पृथ्व्यादिमहाभूतगणा न च जगत्क्रमाः । मृतानां सन्ति तत्रापि तथाप्य् एषां जगद्भ्रमाः

na pṛthvyādimahābhūtagaṇā na ca jagatkramāḥ / mṛtānāṃ santi tatrāpi tathāpy eṣāṃ jagadbhramāḥ

अविद्यैवम् अनन्तेयं नानाप्रसवशालिनी । जडानां सरिद् आदीर्घा जगत्सर्गतरङ्गिणी

avidyaivam ananteyaṃ nānāprasavaśālinī / jaḍānāṃ sarid ādīrghā jagatsargataraṅgiṇī

परमार्थाम्बुधौ स्फारे राम सर्गतरङ्गकाः । भूयो भूयो विवर्तन्ते त एवान्ये च भूरिशः

paramārthāmbudhau sphāre rāma sargataraṅgakāḥ / bhūyo bhūyo vivartante ta evānye ca bhūriśaḥ

सर्वतस् सदृशाः केचित् कुलक्रममनोगुणैः । केचिद् अर्धेन सदृशाः केचिच् चातिविलक्षणाः

sarvatas sadṛśāḥ kecit kulakramamanoguṇaiḥ / kecid ardhena sadṛśāḥ kecic cātivilakṣaṇāḥ

इमं व्यासमुनिं तत्र द्वात्रिंशं संस्मराम्य् अहम् । यथासम्भवया ज्ञानदृशा दर्शसमानया

imaṃ vyāsamuniṃ tatra dvātriṃśaṃ saṃsmarāmy aham / yathāsambhavayā jñānadṛśā darśasamānayā

द्वादशान्यधियस् तत्र कुलाकारेहितैस् समाः । दश सर्वसमाकाराश् शिष्टाः कुलविलक्षणाः

dvādaśānyadhiyas tatra kulākārehitais samāḥ / daśa sarvasamākārāś śiṣṭāḥ kulavilakṣaṇāḥ

अद्याप्य् अन्ये भविष्यन्ति व्यासवाल्मीकयस् तथा । भृग्वङ्गिरःपुलस्त्याश् च तथैवाथान्य एव च

adyāpy anye bhaviṣyanti vyāsavālmīkayas tathā / bhṛgvaṅgiraḥpulastyāś ca tathaivāthānya eva ca

नानासुरर्षिदेवानां गणास् सम्भूय भूरिशः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते कदाचिच् च पृथक् पृथक्

nānāsurarṣidevānāṃ gaṇās sambhūya bhūriśaḥ / utpadyante vilīyante kadācic ca pṛthak pṛthak

ब्रह्मद्वासप्ततेस् त्रेता आसीद् अस्ति भविष्यति । स एवान्यश् च लोकश् च त्वं चाहं चेति वेद्म्य् अहम्

brahmadvāsaptates tretā āsīd asti bhaviṣyati / sa evānyaś ca lokaś ca tvaṃ cāhaṃ ceti vedmy aham

क्रमेणास्य मुनेर् इत्थं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । संलक्ष्यते ऽवतारो ऽयं दशमो दीर्घदर्शिनः

krameṇāsya muner itthaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ / saṃlakṣyate 'vatāro 'yaṃ daśamo dīrghadarśinaḥ

अभूम व्यासवाल्मीकियुक्ता वयम् अनेकशः । अभूम वयम् एवेमे नानाकारास् समाशयाः

abhūma vyāsavālmīkiyuktā vayam anekaśaḥ / abhūma vayam eveme nānākārās samāśayāḥ

भाव्यम् अद्याप्य् अनेनेह ननु वाराष्टकं पुनः । भूयो ऽपि भारतं नाम स्वेतिहासं करिष्यति

bhāvyam adyāpy aneneha nanu vārāṣṭakaṃ punaḥ / bhūyo 'pi bhārataṃ nāma svetihāsaṃ kariṣyati

कृत्वा वेदविभागं च नीत्वानेन कुलं प्रथाम् । ब्रह्मत्वं च ततो गत्वा भाव्यं वैदेहमोक्षिणा

kṛtvā vedavibhāgaṃ ca nītvānena kulaṃ prathām / brahmatvaṃ ca tato gatvā bhāvyaṃ vaidehamokṣiṇā

वीतशोकभयश् शान्तो निर्वाणो गतकल्पनः । जीवन्मुक्तो जितमना व्यासो ऽयम् इति वर्णितः

vītaśokabhayaś śānto nirvāṇo gatakalpanaḥ / jīvanmukto jitamanā vyāso 'yam iti varṇitaḥ

वित्तबन्धुवयःकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः । समानि सन्ति भूतानि सर्गे सर्गे पुनः पुनः

vittabandhuvayaḥkarmavidyāvijñānaceṣṭitaiḥ / samāni santi bhūtāni sarge sarge punaḥ punaḥ

क्वचित् सर्गशतैस् तानि भवन्ति न भवन्ति वा । कदाचिद् अपि मायेयम् इत्थम् अन्तविवर्जिता

kvacit sargaśatais tāni bhavanti na bhavanti vā / kadācid api māyeyam ittham antavivarjitā

गच्छतीयं विपर्यासं भूरिभूतपरम्परा । बीजराशिर् इवाजस्रम् उप्यमानः पुनः पुनः

gacchatīyaṃ viparyāsaṃ bhūribhūtaparamparā / bījarāśir ivājasram upyamānaḥ punaḥ punaḥ

तेनैव सन्निवेशेन तथान्येन पुनः पुनः । सर्गाकाराः प्रवर्तन्ते तरङ्गाः कालवारिधेः

tenaiva sanniveśena tathānyena punaḥ punaḥ / sargākārāḥ pravartante taraṅgāḥ kālavāridheḥ

आश्वस्तान्तःकरणः क्षीणविकल्पस् स्वरूपसारमयः । परमशमामृततृप्तस् तिष्ठति विद्वान् निरावरणः

āśvastāntaḥkaraṇaḥ kṣīṇavikalpas svarūpasāramayaḥ / paramaśamāmṛtatṛptas tiṣṭhati vidvān nirāvaraṇaḥ

भूयो भूयस् सर्गानुभवनं नाम सर्गः चतुर्थस् सर्गः सौम्याम्बुत्वे तरङ्गत्वे सलिलस्याम्बुता यथा । समैवाब्धौ तथादेहसदेहत्वविमुक्तता

bhūyo bhūyas sargānubhavanaṃ nāma sargaḥ caturthas sargaḥ saumyāmbutve taraṅgatve salilasyāmbutā yathā / samaivābdhau tathādehasadehatvavimuktatā

सदेहा वास्त्व् अदेहा वा मुक्तता विषयेन वः । अनास्वादितभोज्यस्य कुतो भोज्यानुभूतयः

sadehā vāstv adehā vā muktatā viṣayena vaḥ / anāsvāditabhojyasya kuto bhojyānubhūtayaḥ

जीवन्मुक्तं मुनिश्रेष्ठ केवलं हि पदार्थवत् । पश्यामः पुरतो नास्य पुनर् विद्मो ऽन्तराशयम्

jīvanmuktaṃ muniśreṣṭha kevalaṃ hi padārthavat / paśyāmaḥ purato nāsya punar vidmo 'ntarāśayam

सदेहादेहमुक्तानां भेदः को ऽभेदरूपिणाम् । यद् एवाम्बु तरङ्गत्वे सौम्यत्वे ऽपि तद् एव तत्

sadehādehamuktānāṃ bhedaḥ ko 'bhedarūpiṇām / yad evāmbu taraṅgatve saumyatve 'pi tad eva tat

न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति सदेहादेहमुक्तयोः । सस्पन्दो ऽस्त्व् अथ वास्पन्दो वायुर् एव किलानिलः

na manāg api bhedo 'sti sadehādehamuktayoḥ / saspando 'stv atha vāspando vāyur eva kilānilaḥ

सदेहा वा विदेहा वा मुक्तता न प्रमास्पदम् । अस्माकम् अस्यास् तु यदा स्वैकतास्त्य् अविभागिनी

sadehā vā videhā vā muktatā na pramāspadam / asmākam asyās tu yadā svaikatāsty avibhāginī

तस्मात् प्रकृतम् एवेदं शृणु श्रवणभूषणम् । मयोपदिश्यमानं त्वं ज्ञानम् अज्ञान्ध्यनाशनम्

tasmāt prakṛtam evedaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam / mayopadiśyamānaṃ tvaṃ jñānam ajñāndhyanāśanam

सर्वम् एवेह हि सदा संसारे रघुनन्दन । सम्यक्प्रयुक्तात् सर्वेण पौरुषात् समवाप्यते

sarvam eveha hi sadā saṃsāre raghunandana / samyakprayuktāt sarveṇa pauruṣāt samavāpyate

इह हीन्दोर् इवोदेति शीतलाह्लादनं हृदि । परिस्पन्दफलप्राप्तौ पौरुषाद् एव नान्यतः

iha hīndor ivodeti śītalāhlādanaṃ hṛdi / parispandaphalaprāptau pauruṣād eva nānyataḥ

पौरुषस्पन्दफलवद् दृष्टं प्रत्यक्षतो न यत् । कल्पितं मोहिभिर् मन्दैर् दैवं किञ्चिन् न विद्यते

pauruṣaspandaphalavad dṛṣṭaṃ pratyakṣato na yat / kalpitaṃ mohibhir mandair daivaṃ kiñcin na vidyate

साधूपदेशशास्त्रेण यन् मनोऽङ्गविचेष्टितम् । तत् पौरुषं तत् सफलम् अन्यद् उन्मत्तचेष्टितम्

sādhūpadeśaśāstreṇa yan mano'ṅgaviceṣṭitam / tat pauruṣaṃ tat saphalam anyad unmattaceṣṭitam

यो यम् अर्थं कामयते तद् अर्थं चेहते क्रमात् । अवश्यं तम् अवाप्नोति न चेद् अर्धान् निवर्तते

yo yam arthaṃ kāmayate tad arthaṃ cehate kramāt / avaśyaṃ tam avāpnoti na ced ardhān nivartate

पौरुषेण प्रयत्नेन त्रैलोक्यैश्वर्यसुन्दरीम् । कश्चित् प्राणिविशेषो हि शक्रतां समुपागतः

pauruṣeṇa prayatnena trailokyaiśvaryasundarīm / kaścit prāṇiviśeṣo hi śakratāṃ samupāgataḥ

पौरुषेण प्रयत्नेन सहसाम्भोरुहास्पदाम् । कश्चिद् एव चिदुल्लासो ब्रह्मताम् अधिगच्छति

pauruṣeṇa prayatnena sahasāmbhoruhāspadām / kaścid eva cidullāso brahmatām adhigacchati

सारेण पुरुषार्थेन स्वेनैव गरुडध्वजाम् । कश्चिद् एव पुमान् एष पुरुषोत्तमतां गतः

sāreṇa puruṣārthena svenaiva garuḍadhvajām / kaścid eva pumān eṣa puruṣottamatāṃ gataḥ

पौरुषेणैव यत्नेन ललनावलनाकृतिम् । शरीरी कश्चिद् एवेह गतश् चन्द्रार्धचूडताम्

pauruṣeṇaiva yatnena lalanāvalanākṛtim / śarīrī kaścid eveha gataś candrārdhacūḍatām

प्राक्तनं चैहिकं चेति द्विविधं विद्धि पौरुषम् । प्राक्तनो ऽद्यतनेनाशु पुरुषार्थेन जीयते

prāktanaṃ caihikaṃ ceti dvividhaṃ viddhi pauruṣam / prāktano 'dyatanenāśu puruṣārthena jīyate

यत्नवद्भिर् दृढाभ्यासैः प्रज्ञोत्साहसमन्वितैः । मेरवो ऽपि निगीर्यन्ते कैव प्राक्पौरुषे कथा

yatnavadbhir dṛḍhābhyāsaiḥ prajñotsāhasamanvitaiḥ / meravo 'pi nigīryante kaiva prākpauruṣe kathā

शास्त्रनियन्त्रितपौरुषपरमा पुरुषस्य पुरुषता या स्यात् । अभिमतफलभरसिद्ध्यै भवति हि सान्या त्व् अनर्थाय

śāstraniyantritapauruṣaparamā puruṣasya puruṣatā yā syāt / abhimataphalabharasiddhyai bhavati hi sānyā tv anarthāya

कस्याञ्चित् स्वयम् आत्मदुस्स्थितिवशात् पुंसो दशायां शनैर् अङ्गुल्यग्रनिपीडितैकचुलुकाद् आचामबिन्दुर् बहुः । कस्याञ्चिज् जलराशिपर्वतपुरद्वीपान्तरालङ्कृता कर्तव्योचितसंविभागकरणे पृथ्वी न पृथ्वी भवेत्

kasyāñcit svayam ātmadussthitivaśāt puṃso daśāyāṃ śanair aṅgulyagranipīḍitaikaculukād ācāmabindur bahuḥ / kasyāñcij jalarāśiparvatapuradvīpāntarālaṅkṛtā kartavyocitasaṃvibhāgakaraṇe pṛthvī na pṛthvī bhavet

पौरुषोपक्रमणं नाम सर्गः पञ्चमस् सर्गः प्रवृत्तिर् एवं प्रथमं यथाशास्त्रं विहारिणाम् । प्रभेव वर्णभेदानां साधनी सर्वकर्मणाम्

pauruṣopakramaṇaṃ nāma sargaḥ pañcamas sargaḥ pravṛttir evaṃ prathamaṃ yathāśāstraṃ vihāriṇām / prabheva varṇabhedānāṃ sādhanī sarvakarmaṇām

मनसा वाञ्छ्यते यत् तु यथाशास्त्रं न कर्मणा । साध्यते मत्तलीलासौ मोहनी नार्थसाधनी

manasā vāñchyate yat tu yathāśāstraṃ na karmaṇā / sādhyate mattalīlāsau mohanī nārthasādhanī

यथा सञ्चेत्यते येन तथा तेनानुभूयते । स्वकर्मैवेति वास्त्व् अन्या व्यतिरिक्ता न दैवदृक्

yathā sañcetyate yena tathā tenānubhūyate / svakarmaiveti vāstv anyā vyatiriktā na daivadṛk

उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रम् अनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम्

ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti pauruṣaṃ dvividhaṃ smṛtam / tatrocchāstram anarthāya paramārthāya śāstritam

द्वौ हुडाव् इव युध्येते पुरुषार्थौ समासमौ । आत्मीयश् चान्यदीयश् च जयत्य् अतिबलस् तयोः

dvau huḍāv iva yudhyete puruṣārthau samāsamau / ātmīyaś cānyadīyaś ca jayaty atibalas tayoḥ

अनर्थः प्राप्यते यत्र शास्त्रिताद् अपि पौरुषात् । अनर्थकर्तुर् बलवत् तत्र ज्ञेयं स्वपौरुषम्

anarthaḥ prāpyate yatra śāstritād api pauruṣāt / anarthakartur balavat tatra jñeyaṃ svapauruṣam

परं पौरुषम् आश्रित्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयन् । शुभेनाशुभम् उद्युक्तः प्राक्तनं पौरुषं जयेत्

paraṃ pauruṣam āśritya dantair dantān vicūrṇayan / śubhenāśubham udyuktaḥ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet

प्राक्तनः पुरुषार्थो ऽसौ मां नियोजयतीति धीः । बलाद् अधस्पदीकार्या प्रत्यक्षाद् अधिका न सा

prāktanaḥ puruṣārtho 'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ / balād adhaspadīkāryā pratyakṣād adhikā na sā

तावत् तावत् प्रयत्नेन यतितव्यं स्वपौरुषम् । प्राक्तनं पौरुषं यावद् अशुभं शाम्यति स्वयम्

tāvat tāvat prayatnena yatitavyaṃ svapauruṣam / prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvad aśubhaṃ śāmyati svayam

दोषश् शाम्यत्य् असन्देहं प्राक्तनो ऽद्यतनैर् गुणैः । दृष्टान्तो ऽत्र ह्यस्तनस्य दोषस्याद्यगुणैः क्षयः

doṣaś śāmyaty asandehaṃ prāktano 'dyatanair guṇaiḥ / dṛṣṭānto 'tra hyastanasya doṣasyādyaguṇaiḥ kṣayaḥ

असद्दैवम् अधः कृत्वा नित्यम् उद्युक्तया धिया । संसारोत्तरणं भूत्यै यतेताधातुम् आत्मनि

asaddaivam adhaḥ kṛtvā nityam udyuktayā dhiyā / saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetādhātum ātmani

न गन्तव्यम् अनुद्योगैस् साम्यं पुरुषगर्दभैः । उद्योगस् तु यथाशास्त्रं लोकद्वितयसिद्धये

na gantavyam anudyogais sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ / udyogas tu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye

संसारकुहराद् अस्मान् निर्गन्तव्यं स्वयं बलात् । पौरुषं यत्नम् आश्रित्य हरिणेवारिपञ्जरात्

saṃsārakuharād asmān nirgantavyaṃ svayaṃ balāt / pauruṣaṃ yatnam āśritya hariṇevāripañjarāt

प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश् चरितम् आत्मनः । सन्त्यजेत् पशुभिस् तुल्यं श्रयेत् सत्पुरुषोचितम्

pratyahaṃ pratyavekṣeta naraś caritam ātmanaḥ / santyajet paśubhis tulyaṃ śrayet satpuruṣocitam

किञ्चित् कान्तान्नपानादिकलिलं कोमलं गृहे । व्रणे कीट इवास्वाद्य वयः कार्यं न भस्मसात्

kiñcit kāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe / vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt

शुभेन पौरुषेणाशु शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं नित्यं दैवं नाम न किञ्चन

śubhena pauruṣeṇāśu śubham āsādyate phalam / aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiñcana

प्रत्यक्षदृष्टम् उत्सृज्य यो ऽनुमानमनास् त्व् असौ । स्वभुजाभ्याम् इमौ सर्पाव् इति प्रेक्ष्य पलायताम्

pratyakṣadṛṣṭam utsṛjya yo 'numānamanās tv asau / svabhujābhyām imau sarpāv iti prekṣya palāyatām

दैवं सम्प्रेरयति माम् इति मुग्धधियां मुखम् । अदृष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्वा लक्ष्मीर् निवर्तते

daivaṃ samprerayati mām iti mugdhadhiyāṃ mukham / adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīr nivartate

तस्मात् पुरुषयत्नेन विवेकं पूर्णम् आश्रयेत् । आत्मज्ञानमयार्थानि शास्त्राणि प्रविचारयेत्

tasmāt puruṣayatnena vivekaṃ pūrṇam āśrayet / ātmajñānamayārthāni śāstrāṇi pravicārayet

चित्ते चिन्तयताम् अर्थं यथाशास्त्रं निजेहितैः । असंसाधयताम् एव मूढानां धिग् दुरीप्सितम्

citte cintayatām arthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ / asaṃsādhayatām eva mūḍhānāṃ dhig durīpsitam

पौरुषं च न चानन्तं न यन् नामाभिवाञ्छ्यते । न यत्नेनापि महता तैलम् आसाद्यते ऽश्मनः

pauruṣaṃ ca na cānantaṃ na yan nāmābhivāñchyate / na yatnenāpi mahatā tailam āsādyate 'śmanaḥ

यथा घटः परिमितो यथा परिमितः पटः । नियतः परिमाणस्थः पुरुषार्थस् तथैव वः

yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ / niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthas tathaiva vaḥ

स च शास्त्रार्थसत्सङ्गसमाचारैर् निजं फलम् । ददातीति स्वभावो ऽयम् अन्यथानर्थसिद्धये

sa ca śāstrārthasatsaṅgasamācārair nijaṃ phalam / dadātīti svabhāvo 'yam anyathānarthasiddhaye

स्वरूपं पौरुषस्यैतद् एवं व्यवहरन् नरः । याति निष्फलयत्नत्वं न कदाचन कश्चन

svarūpaṃ pauruṣasyaitad evaṃ vyavaharan naraḥ / yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana

दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अप्य् अन्ये पुरुषोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्

dainyadāridryaduḥkhārtā apy anye puruṣottamāḥ / pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām

आ बाल्याच् चैवम् अभ्यस्तैश् शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थस् सम्प्राप्यते हि तैः

ā bālyāc caivam abhyastaiś śāstrasatsaṅgamādibhiḥ / guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthas samprāpyate hi taiḥ

इति प्रत्यक्षतो दृष्टम् अनुभूतं श्रुतं कृतम् । दैवोत्थम् इति मन्यन्ते ये हतास् ते कुबुद्धयः

iti pratyakṣato dṛṣṭam anubhūtaṃ śrutaṃ kṛtam / daivottham iti manyante ye hatās te kubuddhayaḥ

आलस्यं यदि न भवेज् जगत्य् अनर्थः को न स्याद् बहुधनिको बहुश्रुतो वा । आलस्याद् इयम् अवनिस् ससागरान्ता सम्पूर्णा नरपशुभिश् च निर्धनैश् च

ālasyaṃ yadi na bhavej jagaty anarthaḥ ko na syād bahudhaniko bahuśruto vā / ālasyād iyam avanis sasāgarāntā sampūrṇā narapaśubhiś ca nirdhanaiś ca

बाल्ये गते ऽविरतकल्पितकेलिलोले पौगण्डमण्डनवयःप्रभृति प्रयत्नात् । सत्सङ्गमैः पदपदार्थविबुद्धबुद्धिः कुर्यान् नरस् स्वगुणदोषविचारणानि

bālye gate 'viratakalpitakelilole paugaṇḍamaṇḍanavayaḥprabhṛti prayatnāt / satsaṅgamaiḥ padapadārthavibuddhabuddhiḥ kuryān naras svaguṇadoṣavicāraṇāni

इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम

ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma / snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma

पौरुषस्थापनं नाम सर्गः षष्ठस् सर्गः तस्मात् प्राक्पौरुषं दैवं नान्यत् तत् प्रोज्झ्य दूरतः । साधुसङ्गमसच्छास्त्रैर् जीवम् उत्तारयेद् बलात्

pauruṣasthāpanaṃ nāma sargaḥ ṣaṣṭhas sargaḥ tasmāt prākpauruṣaṃ daivaṃ nānyat tat projjhya dūrataḥ / sādhusaṅgamasacchāstrair jīvam uttārayed balāt

यथा यथा प्रयत्नस् स्याद् भवेद् आशु फलं तथा । इति पौरुषम् एवास्ति दैवम् अस्तु तद् एव वः

yathā yathā prayatnas syād bhaved āśu phalaṃ tathā / iti pauruṣam evāsti daivam astu tad eva vaḥ

दुःखाद् यथा दुःखकाले हा कष्टम् इति कथ्यते । हाकष्टशब्दपर्यायस् तथा हा दैवम् इत्य् अपि

duḥkhād yathā duḥkhakāle hā kaṣṭam iti kathyate / hākaṣṭaśabdaparyāyas tathā hā daivam ity api

प्राक्स्वकर्मेतराकारं दैवं नाम न विद्यते । बालः प्रबलपुंसेव तज् जेतुम् इह शक्यते

prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate / bālaḥ prabalapuṃseva taj jetum iha śakyate

ह्यस्तनो दुष्ट आचार आचारेणाद्य चारुणा । यथाशु शुभतां याति प्राक्तनं कुकृतं तथा

hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā / yathāśu śubhatāṃ yāti prāktanaṃ kukṛtaṃ tathā

तज्जयाय यतन्ते ये न लाभलवलम्पटाः । ते मूढाः प्राकृता दीनास् स्थिता दैवपरायणाः

tajjayāya yatante ye na lābhalavalampaṭāḥ / te mūḍhāḥ prākṛtā dīnās sthitā daivaparāyaṇāḥ

पौरुषेण कृतं कर्म दैवाद् यद् अभिनश्यति । तत्र नाशयितुर् ज्ञेयं पौरुषं बलवत्तरम्

pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivād yad abhinaśyati / tatra nāśayitur jñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram

यद् एकवृन्तफलयोर् अप्य् एकं शून्यकोटरम् । तत्र प्रयत्नस् स्फुरितस् तथा तद्रससंविदः

yad ekavṛntaphalayor apy ekaṃ śūnyakoṭaram / tatra prayatnas sphuritas tathā tadrasasaṃvidaḥ

यत् प्रयान्ति जगद्भावास् संसिद्धा अपि सङ्क्षयम् । क्षयकारकयत्नस्य तत्र ज्ञेयं महद् बलम्

yat prayānti jagadbhāvās saṃsiddhā api saṅkṣayam / kṣayakārakayatnasya tatra jñeyaṃ mahad balam

भिक्षुको मङ्गलेभेन नृपो यत् क्रियते बलात् । तद् अमात्येभपौराणां प्रयत्नस्य महत् फलम्

bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yat kriyate balāt / tad amātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya mahat phalam

पौरुषेणान्नम् आक्रम्य यथा दन्तैर् विचूर्ण्यते । अल्पं पौरुषम् आक्रम्य तथा शूरेण चूर्ण्यते

pauruṣeṇānnam ākramya yathā dantair vicūrṇyate / alpaṃ pauruṣam ākramya tathā śūreṇa cūrṇyate

अनुभूतं हि महतां लाघवं यत्नशालिनाम् । यथेष्टं विनियुज्यन्ते ते तैः कर्मसु लोष्टवत्

anubhūtaṃ hi mahatāṃ lāghavaṃ yatnaśālinām / yatheṣṭaṃ viniyujyante te taiḥ karmasu loṣṭavat

शक्तस्य पौरुषं दृश्यम् अदृश्यं वापि यद् भवेत् । तद् दैवम् इत्य् अशक्तेन बुद्धम् आत्मन्य् अबुद्धिना

śaktasya pauruṣaṃ dṛśyam adṛśyaṃ vāpi yad bhavet / tad daivam ity aśaktena buddham ātmany abuddhinā

भूतानां बलवद्भूतयत्नो दैवम् इति स्थितम् । तस्थुषाम् अप्य् अधिष्ठातृवताम् एतत् स्फुटं मिथः

bhūtānāṃ balavadbhūtayatno daivam iti sthitam / tasthuṣām apy adhiṣṭhātṛvatām etat sphuṭaṃ mithaḥ

शास्त्रामात्येभपौराणाम् अविकल्प्या स्वभावधीः । सा या भिक्षुकराज्यस्य कर्त्री धर्त्री प्रजास्थितेः

śāstrāmātyebhapaurāṇām avikalpyā svabhāvadhīḥ / sā yā bhikṣukarājyasya kartrī dhartrī prajāsthiteḥ

ऐहिकः प्राक्तनं हन्ति प्राक्तनो ऽद्यतनं बलात् । सर्वदा पुरुषस्पन्दस् तत्रानुद्वेगवाञ् जयी

aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano 'dyatanaṃ balāt / sarvadā puruṣaspandas tatrānudvegavāñ jayī

द्वयोर् अद्यतनस्यैव प्रत्यक्षाद् बलिता भवेत् । दैवं जेतुम् अतो यत्नैर् बालो यूनेव शक्यते

dvayor adyatanasyaiva pratyakṣād balitā bhavet / daivaṃ jetum ato yatnair bālo yūneva śakyate

मेघेन नीयते यद् वा वत्सरोपार्जिता कृषिः । मेघस्य पुरुषार्थो ऽसौ जयत्य् अधिकयत्नवान्

meghena nīyate yad vā vatsaropārjitā kṛṣiḥ / meghasya puruṣārtho 'sau jayaty adhikayatnavān

क्रमेणोपार्जिते ऽप्य् अर्थे नष्टे कार्या न खेदिता । न बलं यत्र मे शक्तं तत्र का परिदेवना

krameṇopārjite 'py arthe naṣṭe kāryā na kheditā / na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā

यन् न शक्नोमि तस्यार्थे यदि दुःखं करोम्य् अहम् । तद् अमानितमृत्योर् मे युक्तं प्रत्यहरोदनम्

yan na śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomy aham / tad amānitamṛtyor me yuktaṃ pratyaharodanam

देशकालक्रियाद्रव्यवशतो विस्फुरन्त्य् अमी । सर्व एव जगद्भावा जयत्य् अधिकयत्नवान्

deśakālakriyādravyavaśato visphuranty amī / sarva eva jagadbhāvā jayaty adhikayatnavān

तस्मात् पौरुषम् आश्रित्य सच्छास्त्रैस् सत्समागमैः । प्रज्ञाम् अमलतां नीत्वा संसाराम्बुनिधिं तर

tasmāt pauruṣam āśritya sacchāstrais satsamāgamaiḥ / prajñām amalatāṃ nītvā saṃsārāmbunidhiṃ tara

प्राक्तनश् चैहिकश् चेमौ पुरुषार्थौ फलद्रुमौ । ऐहिकः पुरुषार्थश् च जयत्य् अभ्यधिकस् तयोः

prāktanaś caihikaś cemau puruṣārthau phaladrumau / aihikaḥ puruṣārthaś ca jayaty abhyadhikas tayoḥ

कर्म यः प्राक्तनं तुच्छं न निहन्ति शुभेहितैः । अज्ञो जन्तुर् अनीशो ऽसौ वाङ्मनस्सुखदुःखयोः

karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ / ajño jantur anīśo 'sau vāṅmanassukhaduḥkhayoḥ

यस् तूदारचमत्कारस् सदाचारविहारवान् । स निर्याति जगन्मोहान् मृगेन्द्रः पञ्जराद् इव

yas tūdāracamatkāras sadācāravihāravān / sa niryāti jaganmohān mṛgendraḥ pañjarād iva

कश्चिन् मां प्रेरयत्य् एवम् इत्य् अनर्थकुकल्पने । यस् स्थितो दृष्टम् उत्सृज्य त्याज्यो ऽसौ दूरतो ऽधमः

kaścin māṃ prerayaty evam ity anarthakukalpane / yas sthito dṛṣṭam utsṛjya tyājyo 'sau dūrato 'dhamaḥ

व्यवहारसहस्राणि यान्य् उपायान्ति यान्ति च । यथाशास्त्रं विहर्तव्यं तेषु त्यक्त्वा सुखासुखे

vyavahārasahasrāṇi yāny upāyānti yānti ca / yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe

यथाशास्त्रम् अनुच्छिन्नां मर्यादां स्वाम् अनुज्झतः । उपतिष्ठन्ति सर्वाणि रत्नान्य् अम्बुनिधेर् इव

yathāśāstram anucchinnāṃ maryādāṃ svām anujjhataḥ / upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnāny ambunidher iva

स्वार्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सा सिद्ध्यै शास्त्रयन्त्रिता

svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ / proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā

क्रियायास् स्पन्दधर्मिण्यास् स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयाभ्यूह्यते धिया

kriyāyās spandadharmiṇyās svārthasādhakatā svayam / sādhusaṅgamasacchāstratīkṣṇayābhyūhyate dhiyā

अनन्तं समतानन्दं परमार्थं विदुर् बुधाः । स येभ्यः प्राप्यते ऽत्यन्तं ते सेव्याश् शास्त्रसाधवः

anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidur budhāḥ / sa yebhyaḥ prāpyate 'tyantaṃ te sevyāś śāstrasādhavaḥ

प्राक्तनं पौरुषं तच् चेद् दैवशब्देन कथ्यते । तद् युक्तम् एतद् एतस्मिन् नाम्नि नापवदामहे

prāktanaṃ pauruṣaṃ tac ced daivaśabdena kathyate / tad yuktam etad etasmin nāmni nāpavadāmahe

मूढैः प्रकल्पितं दैवम् अन्यद् यैस् ते क्षयं गताः । नित्यं स्वपौरुषाद् एव लोकद्वयहितं भवेत्

mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivam anyad yais te kṣayaṃ gatāḥ / nityaṃ svapauruṣād eva lokadvayahitaṃ bhavet

ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा । अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव

hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā / adyaivaṃ prāktanī tasmād yatnāt satkāryavān bhava

करामलकवद् दृष्टं पौरुषाद् एव यत् फलम् । मूढः प्रत्यक्षम् उत्सृज्य दैवमोहे निमज्जति

karāmalakavad dṛṣṭaṃ pauruṣād eva yat phalam / mūḍhaḥ pratyakṣam utsṛjya daivamohe nimajjati

सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पबलाद् उपकल्पितम् । तद् अनपेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् आत्मनः

sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ nijavikalpabalād upakalpitam / tad anapekṣya hi daivam asanmayaṃ śraya śubhāśaya pauruṣam ātmanaḥ

शास्त्रैस् सदाचरितजृंभितदेशधर्मैर् यत् कल्पितं फलम् अतीव चिरप्ररूढम् । तस्मिन् हृदि स्फुरति नो ऽपरम् एति चित्तम् अङ्गावली तदनु पौरुषम् एतद् आहुः

śāstrais sadācaritajṛṃbhitadeśadharmair yat kalpitaṃ phalam atīva ciraprarūḍham / tasmin hṛdi sphurati no 'param eti cittam aṅgāvalī tadanu pauruṣam etad āhuḥ

बुद्ध्वैव पौरुषफलं पुरुषत्वम् एतद् आत्मप्रयत्नपरतैव सदैव कार्या । नेया ततस् सफलतां परमाम् अथासौ सच्छास्त्रसाधुजनपण्डितसेवनेन

buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvam etad ātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā / neyā tatas saphalatāṃ paramām athāsau sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena

दैवपौरुषविचारचारुभिश् चेतसा चरितम् आत्मपौरुषम् । नित्यम् एव जयतीति भावितैः कार्य आर्यजनसेवनोद्यमः

daivapauruṣavicāracārubhiś cetasā caritam ātmapauruṣam / nityam eva jayatīti bhāvitaiḥ kārya āryajanasevanodyamaḥ

जन्मप्रबन्धमयम् आमयम् एष जीवो बुद्ध्वैहिकं सहजपौरुषम् एव सिद्ध्यै । शान्तिं नयत्व् अवितथेन वरौषधेन पृष्टेन तुष्टिपरपण्डितसेवनेन

janmaprabandhamayam āmayam eṣa jīvo buddhvaihikaṃ sahajapauruṣam eva siddhyai / śāntiṃ nayatv avitathena varauṣadhena pṛṣṭena tuṣṭiparapaṇḍitasevanena

दैवनिराकरणं नाम सर्गः सप्तमस् सर्गः प्राप्य व्याधिविनिर्मुक्तं देहम् अल्पाधिवेधितम् । तथात्मानं समादध्याद् यथा भूयो न जायते

daivanirākaraṇaṃ nāma sargaḥ saptamas sargaḥ prāpya vyādhivinirmuktaṃ deham alpādhivedhitam / tathātmānaṃ samādadhyād yathā bhūyo na jāyate

दैवं पुरुषकारेण यो ऽतिवर्तितुम् इच्छति । इह चामुत्र च जयेत् स सम्पूर्णाभिवाञ्छितम्

daivaṃ puruṣakāreṇa yo 'tivartitum icchati / iha cāmutra ca jayet sa sampūrṇābhivāñchitam

ये समुद्योगम् उत्सृज्य स्थिता दैवपरायणाः । ते धर्मम् अर्थकामौ च नाशयन्त्य् आत्मविद्विषः

ye samudyogam utsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ / te dharmam arthakāmau ca nāśayanty ātmavidviṣaḥ

संवित्स्पन्दो मनस्स्पन्द इन्द्रियस्पन्द एव च । एतानि पुरुषार्थस्य रूपाण्य् एभ्यः फलोदयः

saṃvitspando manasspanda indriyaspanda eva ca / etāni puruṣārthasya rūpāṇy ebhyaḥ phalodayaḥ

यथा संवेदनं चेतस् तथान्तस्स्पन्दम् ऋच्छति । तथैव कायश् चलति तथैव फलभोक्तृता

yathā saṃvedanaṃ cetas tathāntasspandam ṛcchati / tathaiva kāyaś calati tathaiva phalabhoktṛtā

आबाल्यम् एतत् संसिद्धं यत्र तत्र यथा तथा । दैवं तु न क्वचिद् दृष्टम् अतो जयति पौरुषम्

ābālyam etat saṃsiddhaṃ yatra tatra yathā tathā / daivaṃ tu na kvacid dṛṣṭam ato jayati pauruṣam

पुरुषार्थेन देवेशगुरुर् एष बृहस्पतिः । शुक्रो दैत्येन्द्रगुरुतां पुरुषार्थेन चास्थितः

puruṣārthena deveśagurur eṣa bṛhaspatiḥ / śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ

दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अपि साधो नरोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्

dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ / pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām

महान्तो विभवाढ्या ये नानाश्चर्यसमाश्रयाः । पौरुषेणैव दोषेण नरकातिथितां गताः

mahānto vibhavāḍhyā ye nānāścaryasamāśrayāḥ / pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ

भावाभावसहस्रेषु दशासु विविधासु च । स्वपौरुषवशाद् एव विवृत्ता भूतजातयः

bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca / svapauruṣavaśād eva vivṛttā bhūtajātayaḥ

शास्त्रतो गुरुतश् चैव स्वतश् चेति त्रिसिद्धता । सर्वत्र पुरुषार्थस्य न दैवस्य कदाचन

śāstrato gurutaś caiva svataś ceti trisiddhatā / sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana

अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । यत्नेन चित्तम् इत्य् आशु सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहः

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet / yatnena cittam ity āśu sarvaśāstrārthasaṅgrahaḥ

यच् छ्रेयो यद् अतुच्छं च यद् अपायविवर्जितम् । तत् तद् आचर यत्नेन पुत्रेति गुरवस् स्थिताः

yac chreyo yad atucchaṃ ca yad apāyavivarjitam / tat tad ācara yatnena putreti guravas sthitāḥ

यथा यथा प्रयत्नो मे फलम् आशु तथा तथा । इत्य् अहं पौरुषाद् एव फलभाङ् न तु दैवतः

yathā yathā prayatno me phalam āśu tathā tathā / ity ahaṃ pauruṣād eva phalabhāṅ na tu daivataḥ

पौरुषाद् दृश्यते सिद्धिः पौरुषो धीमतां क्रमः । दैवम् आश्वासनामात्रं दुःखे पेलवबुद्धिषु

pauruṣād dṛśyate siddhiḥ pauruṣo dhīmatāṃ kramaḥ / daivam āśvāsanāmātraṃ duḥkhe pelavabuddhiṣu

प्रत्यक्षप्रमुखान् नित्यं प्रमाणात् पौरुषः क्रमः । फलतो दृश्यते लोके देशान्तरगमादिकः

pratyakṣapramukhān nityaṃ pramāṇāt pauruṣaḥ kramaḥ / phalato dṛśyate loke deśāntaragamādikaḥ

भोक्ता तृप्यति नाभोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चावक्ता पौरुषं सफलं नृणाम्

bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ / vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām

पौरुषेण दुरन्तेभ्यस् सङ्कटेभ्यस् सुबुद्धयः । समुत्तरन्त्य् अयत्नेन न तु मूकतयानया

pauruṣeṇa durantebhyas saṅkaṭebhyas subuddhayaḥ / samuttaranty ayatnena na tu mūkatayānayā

यो यो यथा प्रयतते स स तद्वत् फलैकभाक् । न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित् प्राप्यते फलम्

yo yo yathā prayatate sa sa tadvat phalaikabhāk / na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacit prāpyate phalam

शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु

śubhena puruṣārthena śubham āsādyate phalam / aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru

पुरुषार्थफलप्राप्तिर् देशकालवशाद् इह । प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवम् इति स्मृता

puruṣārthaphalaprāptir deśakālavaśād iha / prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivam iti smṛtā

न दैवं दृश्यते दृष्ट्या न च लोकान्तरे स्थितम् । उक्तं दैवाभिधानेन स्वं लोके कर्मणः फलम्

na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam / uktaṃ daivābhidhānena svaṃ loke karmaṇaḥ phalam

पुरुषो जायते लोके वर्धते क्षीयते पुनः । न तत्र दृश्यते दैवं जरायौवनबाल्यवान्

puruṣo jāyate loke vardhate kṣīyate punaḥ / na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavān

देशाद् देशान्तरप्राप्तिर् हस्तस्थद्रव्यधारणम् । व्यापारश् च तथाङ्गानां पौरुषेण न दैवतः

deśād deśāntaraprāptir hastasthadravyadhāraṇam / vyāpāraś ca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ

अर्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सर्वम् आसाद्यते ऽनया

arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ / proktā pauruṣaśabdena sarvam āsādyate 'nayā

अनर्थप्राप्तिकार्यैकप्रयत्नपरता तु या । सोक्ता प्रोन्मत्तचेष्टेति न किञ्चित् प्राप्यते ऽनया

anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā / soktā pronmattaceṣṭeti na kiñcit prāpyate 'nayā

क्रियायास् स्पन्दधर्मिण्यास् स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयोन्नीयते धिया

kriyāyās spandadharmiṇyās svārthasādhakatā svayam / sādhusaṅgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā

अनन्तं समतानन्दं परमार्थं स्वकं विदुः । तद् येभ्यः प्राप्यते यत्नात् ते सेव्याश् शास्त्रसाधवः

anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ / tad yebhyaḥ prāpyate yatnāt te sevyāś śāstrasādhavaḥ

सच्छास्त्रादिगुणो मत्या सच्छास्त्रादिगुणान् मतिः । वर्धेते ते मिथो ऽभ्यासात् सरोब्दाव् इव कालतः

sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇān matiḥ / vardhete te mitho 'bhyāsāt sarobdāv iva kālataḥ

आ बाल्याद् अलम् अभ्यस्तैश् शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थस् सम्प्राप्यते हितः

ā bālyād alam abhyastaiś śāstrasatsaṅgamādibhiḥ / guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthas samprāpyate hitaḥ

पौरुषेण जिता दैत्यास् स्थापिता भुवनक्रियाः । रचितानि जगन्तीह विष्णुना न तु दैवतः

pauruṣeṇa jitā daityās sthāpitā bhuvanakriyāḥ / racitāni jagantīha viṣṇunā na tu daivataḥ

जगति पुरुषकारकारणे ऽस्मिन् कुरु रघुनाथ चिरं तथा प्रयत्नम् । व्रजसि तरुसरीसृपाभिधानां सुभग यथा न दशाम् अशङ्क एव

jagati puruṣakārakāraṇe 'smin kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam / vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ subhaga yathā na daśām aśaṅka eva

पौरुषप्रतिपादनं नाम सर्गः अष्टमस् सर्गः नाकृतिर् न च कर्माणि नास्पदं न पराक्रमः । तन् मिथ्याज्ञानवत् प्रौढं दैवं नाम किम् उच्यते

pauruṣapratipādanaṃ nāma sargaḥ aṣṭamas sargaḥ nākṛtir na ca karmāṇi nāspadaṃ na parākramaḥ / tan mithyājñānavat prauḍhaṃ daivaṃ nāma kim ucyate

स्वकर्मफलसम्प्राप्ताव् इदम् इत्थम् इतीव याः । गिरस् ता दैवनाम्नैताः प्रसिद्धिं समुपागताः

svakarmaphalasamprāptāv idam ittham itīva yāḥ / giras tā daivanāmnaitāḥ prasiddhiṃ samupāgatāḥ

तथैव मूढमतिभिर् दैवम् अस्तीति निश्चयः । आत्तो दुरवबोधेन रज्जाव् इव भुजङ्गमः

tathaiva mūḍhamatibhir daivam astīti niścayaḥ / ātto duravabodhena rajjāv iva bhujaṅgamaḥ

ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा । अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव

hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā / adyaivaṃ prāktanī tasmād yatnāt satkāryavān bhava

मूढानुमानसंसिद्धं दैवं यस्यास्ति दुर्मतेः । दैवाद् दाहो ऽस्तु मा वेति वक्तव्यं तेन पावके

mūḍhānumānasaṃsiddhaṃ daivaṃ yasyāsti durmateḥ / daivād dāho 'stu mā veti vaktavyaṃ tena pāvake

दैवम् एवेह चेत् कर्म पुंसः किम् इव चेष्टया । स्नानदानाशनाचारं दैवम् एव करिष्यति

daivam eveha cet karma puṃsaḥ kim iva ceṣṭayā / snānadānāśanācāraṃ daivam eva kariṣyati

किं वा शास्त्रोपदेशेन मूको ऽयं पुरुषः किल । सञ्चार्यते तु दैवेन किं कस्येहोपदिश्यते

kiṃ vā śāstropadeśena mūko 'yaṃ puruṣaḥ kila / sañcāryate tu daivena kiṃ kasyehopadiśyate

न च निस्स्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना । स्पन्दाश् च फलसम्प्राप्तिस् तस्माद् दैवं निरर्थकम्

na ca nisspandatā loke dṛṣṭeha śavatāṃ vinā / spandāś ca phalasamprāptis tasmād daivaṃ nirarthakam

न चामूर्तेन दैवेन मूर्तस्य सहकर्तृता । हस्तादीन् ईहतश् चैव न दैवेन क्वचित् कृतम्

na cāmūrtena daivena mūrtasya sahakartṛtā / hastādīn īhataś caiva na daivena kvacit kṛtam

मनोबुद्धिवद् अप्य् एतद् दैवं नेहानुभूयते । आगोपालं किल प्राज्ञैस् तेन दैवम् असत् सदा

manobuddhivad apy etad daivaṃ nehānubhūyate / āgopālaṃ kila prājñais tena daivam asat sadā

बुद्धेश् चेत् पृथग् अन्यो ऽर्थस् सैव चेत् कान्यता तयोः । कल्पना वा प्रमाणं चेत् पौरुषं किं न कल्प्यते

buddheś cet pṛthag anyo 'rthas saiva cet kānyatā tayoḥ / kalpanā vā pramāṇaṃ cet pauruṣaṃ kiṃ na kalpyate

नामूर्तेस् तेन सङ्गो ऽस्ति नभसेव वपुष्मतः । मूर्तं च दृश्यते लग्नं तस्माद् दैवं न विद्यते

nāmūrtes tena saṅgo 'sti nabhaseva vapuṣmataḥ / mūrtaṃ ca dṛśyate lagnaṃ tasmād daivaṃ na vidyate

विनियोक्ताथ भूतानाम् अस्त्य् अन्यस् तज् जगत्त्रये । शेरतां भूतवृन्दानि दैवं सर्वं करिष्यति

viniyoktātha bhūtānām asty anyas taj jagattraye / śeratāṃ bhūtavṛndāni daivaṃ sarvaṃ kariṣyati

दैवेनेत्थं नियुक्तो ऽस्मि किं करोमीदृशं स्थितम् । समाश्वासनवाग् एषा न दैवं परमार्थतः

daivenetthaṃ niyukto 'smi kiṃ karomīdṛśaṃ sthitam / samāśvāsanavāg eṣā na daivaṃ paramārthataḥ

मूढैः प्रकल्पितं दैवं तत्परास् ते क्षयं गताः । प्राज्ञास् तु पुरुषार्थेन पदम् उत्तमम् आगताः

mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ tatparās te kṣayaṃ gatāḥ / prājñās tu puruṣārthena padam uttamam āgatāḥ

ये शूरा ये च विक्रान्ता ये प्राज्ञा ये च पण्डिताः । तैस् तैः कैर् इव लोके ऽस्मिन् वद दैवं प्रचक्ष्यते

ye śūrā ye ca vikrāntā ye prājñā ye ca paṇḍitāḥ / tais taiḥ kair iva loke 'smin vada daivaṃ pracakṣyate

कालविद्भिर् विनिर्णीता यस्यास्ति चिरजीविता । स चेज् जीवति सञ्छिन्नशिरास् तद् दैवम् उत्तमम्

kālavidbhir vinirṇītā yasyāsti cirajīvitā / sa cej jīvati sañchinnaśirās tad daivam uttamam

कालविद्भिर् विनिर्णीतं पाण्डित्यं यस्य राघव । अनध्यापित एवासौ तज्ज्ञश् चेद् दैवम् उत्तमम्

kālavidbhir vinirṇītaṃ pāṇḍityaṃ yasya rāghava / anadhyāpita evāsau tajjñaś ced daivam uttamam

विश्वामित्रेण मुनिना दैवम् उत्सृज्य दूरतः । पौरुषेणैव सम्प्राप्तं ब्राह्मण्यं राम नान्यथा

viśvāmitreṇa muninā daivam utsṛjya dūrataḥ / pauruṣeṇaiva samprāptaṃ brāhmaṇyaṃ rāma nānyathā

अमीभिर् अपरै राम पुरुषैर् मुनितां गतैः । पौरुषेणैव सम्प्राप्ता चिरं गगनगामिता

amībhir aparai rāma puruṣair munitāṃ gataiḥ / pauruṣeṇaiva samprāptā ciraṃ gaganagāmitā

उत्साद्य देवसङ्घातांश् चक्रुस् त्रिभुवनोदरे । पौरुषेणैव यत्नेन साम्राज्यं दानवेश्वराः

utsādya devasaṅghātāṃś cakrus tribhuvanodare / pauruṣeṇaiva yatnena sāmrājyaṃ dānaveśvarāḥ

आलूनशीर्णम् आभोगि जगद् आजह्रुर् ओजसा । पौरुषेणैव यत्नेन दानवेभ्यस् सुरेश्वराः

ālūnaśīrṇam ābhogi jagad ājahrur ojasā / pauruṣeṇaiva yatnena dānavebhyas sureśvarāḥ

राम पौरुषयुक्त्यैव सलिलं धार्यते न वा । चिरं करण्डके युक्त्या न दैवं तत्र कारणम्

rāma pauruṣayuktyaiva salilaṃ dhāryate na vā / ciraṃ karaṇḍake yuktyā na daivaṃ tatra kāraṇam

हरणादानसंरम्भविभ्रमभ्रमभूमिषु । शक्तता दृश्यते राम न दैवस्यौषधेर् इव

haraṇādānasaṃrambhavibhramabhramabhūmiṣu / śaktatā dṛśyate rāma na daivasyauṣadher iva

सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पवशाद् उपकल्पितम् । त्वम् अनवेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् उत्तमम्

sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ nijavikalpavaśād upakalpitam / tvam anavekṣya hi daivam asanmayaṃ śraya śubhāśaya pauruṣam uttamam

दैवनिराकरणं नाम सर्गः नवमस् सर्गः भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्रतिष्ठाम् अलम् आगतम् । यल् लोके तद् वद ब्रह्मन् दैवम् एवं किम् उच्यते

daivanirākaraṇaṃ nāma sargaḥ navamas sargaḥ bhagavan sarvadharmajña pratiṣṭhām alam āgatam / yal loke tad vada brahman daivam evaṃ kim ucyate

पौरुषं सर्वकार्याणां कर्तृ राघव नेतरत् । फलभोक्तृ च सर्वत्र न दैवं तत्र कारणम्

pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat / phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam

दैवं न किञ्चित् कुरुते न च भुङ्क्ते न विद्यते । न दृश्यते नाद्रियते केवलं कल्पनेदृशी

daivaṃ na kiñcit kurute na ca bhuṅkte na vidyate / na dṛśyate nādriyate kevalaṃ kalpanedṛśī

सिद्धस्य पौरुषेणेह फलस्य फलशालिनाम् । शुभाशुभा वा सम्पत्तिर् दैवशब्देन कथ्यते

siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinām / śubhāśubhā vā sampattir daivaśabdena kathyate

पौरुषोपनता नित्यम् इष्टानिष्टस्य वस्तुनः । प्राप्तिर् इष्टाप्य् अनिष्टा वा दैवशब्देन कथ्यते

pauruṣopanatā nityam iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ / prāptir iṣṭāpy aniṣṭā vā daivaśabdena kathyate

भावी त्व् अवश्यम् एवार्थः पुरुषार्थैकसाधनः । यस् सो ऽस्मिंल् लोकसङ्घाते दैवशब्देन कथ्यते

bhāvī tv avaśyam evārthaḥ puruṣārthaikasādhanaḥ / yas so 'smiṃl lokasaṅghāte daivaśabdena kathyate

न तु राघव लोकस्य कस्यचित् किञ्चिद् एव हि । दैवम् आकाशकल्पं हि करोति न करोति वा

na tu rāghava lokasya kasyacit kiñcid eva hi / daivam ākāśakalpaṃ hi karoti na karoti vā

पुरुषार्थस्य सिद्धस्य शुभाशुभफलोदये । इदम् इत्थं स्थितिर् इति योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते

puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye / idam itthaṃ sthitir iti yoktis tad daivam ucyate

इत्थं ममाभवद् बुद्धिर् इत्थं मे निश्चयो ह्य् अभूत् । इति कर्मफलावाप्तिर् योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते

itthaṃ mamābhavad buddhir itthaṃ me niścayo hy abhūt / iti karmaphalāvāptir yoktis tad daivam ucyate

इष्टानिष्टफलावाप्ताव् एवम् इत्यर्थवाचकम् । आश्वासनामात्रवचो दैवम् इत्य् एव कथ्यते

iṣṭāniṣṭaphalāvāptāv evam ityarthavācakam / āśvāsanāmātravaco daivam ity eva kathyate

भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्राग् यत् कर्मोपसञ्चितम् । तद् एतद् दैवम् इत्य् उक्तम् अपमृष्टं कथं त्वया

bhagavan sarvadharmajña prāg yat karmopasañcitam / tad etad daivam ity uktam apamṛṣṭaṃ kathaṃ tvayā

साधु राघव जानासि शृणु वक्ष्यामि ते ऽखिलम् । दैवं नास्तीति ते येन स्थिरा बुद्धिर् भविष्यति

sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te 'khilam / daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhir bhaviṣyati

या मग्ना वासना पूर्वं बभूव किल भूरिशः । सैवेयं कर्मभावेन नॄणां परिणतिं गता

yā magnā vāsanā pūrvaṃ babhūva kila bhūriśaḥ / saiveyaṃ karmabhāvena nṝṇāṃ pariṇatiṃ gatā

जन्तुर् यद्वासनो नाम तत्कर्मा भवति क्षणात् । अन्यकर्मान्यभावश् चेत्य् एतन् नैवोपपद्यते

jantur yadvāsano nāma tatkarmā bhavati kṣaṇāt / anyakarmānyabhāvaś cety etan naivopapadyate

ग्रामगो ग्रामम् आप्नोति पत्तनार्थी च पत्तनम् । यो यो यद्वासनस् तत् तत् स स प्रयतते तथा

grāmago grāmam āpnoti pattanārthī ca pattanam / yo yo yadvāsanas tat tat sa sa prayatate tathā

यद् एव तीव्रसंवेगाद् इह कर्म कृतं पुरा । तद् एव दैवशब्देन पर्यायेण हि कथ्यते

yad eva tīvrasaṃvegād iha karma kṛtaṃ purā / tad eva daivaśabdena paryāyeṇa hi kathyate

एवं दैवं स्वकर्माणि कर्म प्रौढा स्ववासना । वासना मनसो नान्या मनो हि पुरुषस् स्मृतः

evaṃ daivaṃ svakarmāṇi karma prauḍhā svavāsanā / vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣas smṛtaḥ

यद् दैवं तानि कर्माणि कर्म साधो मनो हि तत् । मनो हि पुरुषस् तस्माद् दैवं नास्तीति निश्चयः

yad daivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat / mano hi puruṣas tasmād daivaṃ nāstīti niścayaḥ

एकम् एव मनो जन्तोर् यथा प्रयतते हि यत् । नूनं तत् तद् अवाप्नोति स्वत एव न दैवतः

ekam eva mano jantor yathā prayatate hi yat / nūnaṃ tat tad avāpnoti svata eva na daivataḥ

मनश् चित्तं वासना च कर्म दैवं स्वनिश्चयः । राम पुंनिश्चयस्यैतास् सञ्ज्ञास् सद्भिर् उदाहृताः

manaś cittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ svaniścayaḥ / rāma puṃniścayasyaitās sañjñās sadbhir udāhṛtāḥ

एवंनामा हि पुरुषो दृढभावनया यथा । नित्यं प्रयतते राम फलम् आप्नोत्य् अलं तथा

evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā / nityaṃ prayatate rāma phalam āpnoty alaṃ tathā

एवं पुरुषकारेण सर्वम् एव रघूद्वह । प्राप्यते नेतरेणेह तस्मात् स शुभदो ऽस्तु ते

evaṃ puruṣakāreṇa sarvam eva raghūdvaha / prāpyate netareṇeha tasmāt sa śubhado 'stu te

प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा । मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्य् अहम्

prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā / mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomy aham

अत एव हि हे राम श्रेयः प्राप्नोषि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा

ata eva hi he rāma śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam / svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā

द्विविधो वासनाव्यूहश् शुभश् चैवाशुभश् च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोर् एकतरो ऽथ वा

dvividho vāsanāvyūhaś śubhaś caivāśubhaś ca te / prāktano vidyate rāma dvayor ekataro 'tha vā

वासनौघेन शुद्धेन तत्र चेद् अद्य नीयसे । तत् क्रमेण शुभेनैव पदं प्राप्नोषि शाश्वतम्

vāsanaughena śuddhena tatra ced adya nīyase / tat krameṇa śubhenaiva padaṃ prāpnoṣi śāśvatam

अथ चेद् अशुभो भावस् त्वां योजयति सङ्कटे । प्राक्तनस् तद् असौ यत्नाज् जेतव्यो भवता बलात्

atha ced aśubho bhāvas tvāṃ yojayati saṅkaṭe / prāktanas tad asau yatnāj jetavyo bhavatā balāt

प्राज्ञ चेतनमात्रं त्वं न देहस् त्वं जडात्मकः । तद् एव चेतस्य् अन्येन चेत् तत् त्वं क्वेव विद्यसे

prājña cetanamātraṃ tvaṃ na dehas tvaṃ jaḍātmakaḥ / tad eva cetasy anyena cet tat tvaṃ kveva vidyase

अन्यस् त्वां चेतयति चेत् तत् त्वय्य् असति को ऽपरः । कम् इमं चेतयेत् तस्माद् अनवस्था न वास्तवी

anyas tvāṃ cetayati cet tat tvayy asati ko 'paraḥ / kam imaṃ cetayet tasmād anavasthā na vāstavī

शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् । पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि

śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit / pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi

अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । स्वमनः पुरुषार्थेन बलेन बलिनां वर

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet / svamanaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara

अशुभाच् चलितं याति शुभं तस्माद् अपीतरत् । जन्तोश् चित्तं तु पशुवत् तस्मात् तत् पालयेत् सदा

aśubhāc calitaṃ yāti śubhaṃ tasmād apītarat / jantoś cittaṃ tu paśuvat tasmāt tat pālayet sadā

समतासान्त्वनेनाशु न द्रागिति शनैश् शनैः । पौरुषेण प्रयत्नेन पालयेच् चित्तबालकम्

samatāsāntvanenāśu na drāgiti śanaiś śanaiḥ / pauruṣeṇa prayatnena pālayec cittabālakam

वासनौघस् त्वया पूर्वम् अभ्यासेन घनीकृतः । शुभो वाप्य् अशुभो राम शुभम् अद्य घनीकुरु

vāsanaughas tvayā pūrvam abhyāsena ghanīkṛtaḥ / śubho vāpy aśubho rāma śubham adya ghanīkuru

प्रागभ्यासवशाद् याता यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वम् अरिमर्दन

prāgabhyāsavaśād yātā yadā te vāsanodayam / tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvam arimardana

इदानीम् अपि ते याति घनतां वासनानघ । अभ्यासवशतस् तस्माच् छुभाभ्यासम् उपाहर

idānīm api te yāti ghanatāṃ vāsanānagha / abhyāsavaśatas tasmāc chubhābhyāsam upāhara

पूर्वं चेद् घनतां याता नाभ्यासात् तव वासना । वर्धिष्यते तु नेदानीम् अपि तात सुखी भव

pūrvaṃ ced ghanatāṃ yātā nābhyāsāt tava vāsanā / vardhiṣyate tu nedānīm api tāta sukhī bhava

सन्दिग्धायाम् अपि भृशं शुभम् एव समाहर । अस्यां तु वासनावृद्धौ शुभाद् दोषो न कश्चन

sandigdhāyām api bhṛśaṃ śubham eva samāhara / asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhād doṣo na kaścana

यद् यद् अभ्यस्यते लोके तन्मयेनैव भूयते । इत्य् आकुमारं प्राज्ञेषु दृष्टं सन्देहवर्जितम्

yad yad abhyasyate loke tanmayenaiva bhūyate / ity ākumāraṃ prājñeṣu dṛṣṭaṃ sandehavarjitam

शुभवासनया युक्तस् तद् अत्र भव भूतये । परं पौरुषम् आश्रित्य विजित्येन्द्रियपञ्चकम्

śubhavāsanayā yuktas tad atra bhava bhūtaye / paraṃ pauruṣam āśritya vijityendriyapañcakam

अव्युत्पन्नमना यावद् भवान् अज्ञाततत्पदः । गुरुशास्त्रप्रमाणैस् तु निर्णीतं तावद् आचर

avyutpannamanā yāvad bhavān ajñātatatpadaḥ / guruśāstrapramāṇais tu nirṇītaṃ tāvad ācara

ततः कषायपाकेन नूनं विज्ञातवस्तुना । शुभो ऽप्य् असौ त्वया त्याज्यो भावनौघो निराधिना

tataḥ kaṣāyapākena nūnaṃ vijñātavastunā / śubho 'py asau tvayā tyājyo bhāvanaugho nirādhinā

यद् अतिसुभगम् आर्यसेवितं तच् छुभम् अनुसृत्य मनोज्ञभावबुद्ध्या । अधिगमय पदं सदा विशोकं तद् अनु तद् अप्य् अवमुच्य साधु तिष्ठ

yad atisubhagam āryasevitaṃ tac chubham anusṛtya manojñabhāvabuddhyā / adhigamaya padaṃ sadā viśokaṃ tad anu tad apy avamucya sādhu tiṣṭha

कर्मविचारो नाम सर्गः दशमस् सर्गः अतः पौरुषम् आश्रित्य श्रेयसे नित्यबान्धवम् । एकाग्रं कुरु चित्तं त्वं शृणु चेदं वचो मम

karmavicāro nāma sargaḥ daśamas sargaḥ ataḥ pauruṣam āśritya śreyase nityabāndhavam / ekāgraṃ kuru cittaṃ tvaṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama

अवान्तराभिपातीनि स्वारूढानि मनोरथम् । पौरुषेणेन्द्रियाण्य् आशु संयम्य समतां नय

avāntarābhipātīni svārūḍhāni manoratham / pauruṣeṇendriyāṇy āśu saṃyamya samatāṃ naya

इहामुत्र च सिद्ध्यर्थं पुरुषार्थफलप्रदाम् । मोक्षोपायमयीं वक्ष्ये संहितां सारसम्मिताम्

ihāmutra ca siddhyarthaṃ puruṣārthaphalapradām / mokṣopāyamayīṃ vakṣye saṃhitāṃ sārasammitām

अपुनर्ग्रहणायान्तस् त्यक्त्वा संसारवासनाम् । सम्पूर्णौ शमसन्तोषाव् आदायोदारया धिया

apunargrahaṇāyāntas tyaktvā saṃsāravāsanām / sampūrṇau śamasantoṣāv ādāyodārayā dhiyā

सपूर्वापरवाक्यार्थविचारविषयादृतम् । मनस् समरसं कृत्वा सानुसन्धानम् आत्मनि

sapūrvāparavākyārthavicāraviṣayādṛtam / manas samarasaṃ kṛtvā sānusandhānam ātmani

सुखदुःखक्षयकरं महानन्दैकसाधनम् । मोक्षोपायम् इतो राम वक्ष्यमाणं इमं शृणु

sukhaduḥkhakṣayakaraṃ mahānandaikasādhanam / mokṣopāyam ito rāma vakṣyamāṇaṃ imaṃ śṛṇu

इमां मोक्षकथां श्रुत्वा सह सर्वैर् विवेकिभिः । पदं यास्यसि निर्दुःखं नाशो यत्र न विद्यते

imāṃ mokṣakathāṃ śrutvā saha sarvair vivekibhiḥ / padaṃ yāsyasi nirduḥkhaṃ nāśo yatra na vidyate

इदम् उक्तं पुराकल्पे ब्रह्मणा परमेष्ठिना । सर्वदुःखक्षयकरं परमाश्वासनं धियः

idam uktaṃ purākalpe brahmaṇā parameṣṭhinā / sarvaduḥkhakṣayakaraṃ paramāśvāsanaṃ dhiyaḥ

केनोक्तं कारणेनेदं ब्रह्मन् पूर्वं स्वयम्भुवा । कथं च भवता प्राप्तम् एतत् कथय मे प्रभो

kenoktaṃ kāraṇenedaṃ brahman pūrvaṃ svayambhuvā / kathaṃ ca bhavatā prāptam etat kathaya me prabho

अस्त्य् अनन्तविलासात्मा सर्वगस् सर्वसंश्रयः । चिदाकाशो ऽविनाशात्मा प्रदीपस् सर्ववस्तुषु

asty anantavilāsātmā sarvagas sarvasaṃśrayaḥ / cidākāśo 'vināśātmā pradīpas sarvavastuṣu

स्पन्दास्पन्दसमाकारात् ततो विष्णुर् अजायत । स्पन्दमानरसापूरात् तरङ्गस् सागराद् इव

spandāspandasamākārāt tato viṣṇur ajāyata / spandamānarasāpūrāt taraṅgas sāgarād iva

सुमेरुकर्णिकात् तस्य दिग्दलाद् धृदयाम्बुजात् । तारकाकेसरवतः परमेष्ठी व्यजायत

sumerukarṇikāt tasya digdalād dhṛdayāmbujāt / tārakākesaravataḥ parameṣṭhī vyajāyata

वेदवेदार्थदेवेशमुनिमण्डलमालितम् । सो ऽसृजत् सकलं सर्गं विकल्पौघं यथा मनः

vedavedārthadeveśamunimaṇḍalamālitam / so 'sṛjat sakalaṃ sargaṃ vikalpaughaṃ yathā manaḥ

जम्बुद्वीपस्य कोणे ऽस्मिन् वर्षे भारतनामनि । स ससर्ज जनं पुत्रैर् आधिव्याधिपरिप्लुतम्

jambudvīpasya koṇe 'smin varṣe bhāratanāmani / sa sasarja janaṃ putrair ādhivyādhipariplutam

भावाभावविषण्णार्थम् उत्पातध्वंसतत्परम् । सर्गे ऽस्मिन् भूतजातीनाम् आप्यायनकरं परम्

bhāvābhāvaviṣaṇṇārtham utpātadhvaṃsatatparam / sarge 'smin bhūtajātīnām āpyāyanakaraṃ param

जनस्य तस्य दुःखं स दृष्ट्वा सकललोककृत् । जगाम करुणाम् ईशः पुत्रदुःखाद् यथा पिता

janasya tasya duḥkhaṃ sa dṛṣṭvā sakalalokakṛt / jagāma karuṇām īśaḥ putraduḥkhād yathā pitā

क एतेषां हताशानां दुःखस्यान्तो हतायुषाम् । स्याद् इति क्षणम् एकाग्रश् चिन्तयाम् आस भूतपः

ka eteṣāṃ hatāśānāṃ duḥkhasyānto hatāyuṣām / syād iti kṣaṇam ekāgraś cintayām āsa bhūtapaḥ

इति सञ्चिन्त्य भगवान् ससर्ज पुनर् ईश्वरः । तपो धर्मं च दानं च सत्यं तीर्थानि चैव ह

iti sañcintya bhagavān sasarja punar īśvaraḥ / tapo dharmaṃ ca dānaṃ ca satyaṃ tīrthāni caiva ha

एतत् सृष्ट्वा पुनर् देवश् चिन्तयाम् आस भूतकृत् । पुंसां नानेन सर्वस्य दुःखस्यान्त इति स्वयम्

etat sṛṣṭvā punar devaś cintayām āsa bhūtakṛt / puṃsāṃ nānena sarvasya duḥkhasyānta iti svayam

निर्वाणं नाम परमं सुखं येन पुनर् जनः । न जायते न म्रियते तज् ज्ञानाद् एव लभ्यते

nirvāṇaṃ nāma paramaṃ sukhaṃ yena punar janaḥ / na jāyate na mriyate taj jñānād eva labhyate

संसारोत्तरणे जन्तोर् उपायो ज्ञानम् एव हि । तपो दानं तथा तीर्थम् अणूपायः प्रकीर्तितः

saṃsārottaraṇe jantor upāyo jñānam eva hi / tapo dānaṃ tathā tīrtham aṇūpāyaḥ prakīrtitaḥ

तत् तावद् दुःखमोक्षार्थं जनस्यास्य महात्मनः । प्रत्यग्रं तरणोपायम् आशु प्रकटयाम्य् अहम्

tat tāvad duḥkhamokṣārthaṃ janasyāsya mahātmanaḥ / pratyagraṃ taraṇopāyam āśu prakaṭayāmy aham

इति सञ्चिन्त्य भगवान् ब्रह्मा कमलसंस्थितः । मनसा परिसङ्कल्प्य माम् उत्पादितवान् इमम्

iti sañcintya bhagavān brahmā kamalasaṃsthitaḥ / manasā parisaṅkalpya mām utpāditavān imam

कुतो ऽप्य् उत्पन्न एवाशु ततो ऽहं समुपस्थितः । पितुस् तस्य पुरश् शीघ्रम् ऊर्मेर् ऊर्मिर् इवानघ

kuto 'py utpanna evāśu tato 'haṃ samupasthitaḥ / pitus tasya puraś śīghram ūrmer ūrmir ivānagha

कमण्डलुधरो नाथस् सकमण्डलुना मया । साक्षमालस् साक्षमालं स प्रणम्याभिवादितः

kamaṇḍaludharo nāthas sakamaṇḍalunā mayā / sākṣamālas sākṣamālaṃ sa praṇamyābhivāditaḥ

एहि पुत्रेति माम् उक्त्वा स स्वाब्जस्योत्तरे दले । शुक्ले ऽभ्र इव शीतांशुं योजयाम् आस पाणिना

ehi putreti mām uktvā sa svābjasyottare dale / śukle 'bhra iva śītāṃśuṃ yojayām āsa pāṇinā

मृगकृत्तिपरीधानो मृगकृत्तिनिजाम्बरम् । पिता ब्रह्मा स हंसस् सारसं यथा

mṛgakṛttiparīdhāno mṛgakṛttinijāmbaram / pitā brahmā sa haṃsas sārasaṃ yathā

मुहूर्तमात्रं ते पुत्र चेतो वानरचञ्चलम् । अज्ञानम् अभ्याविशतु शशश् शशधरं यथा

muhūrtamātraṃ te putra ceto vānaracañcalam / ajñānam abhyāviśatu śaśaś śaśadharaṃ yathā

इति तेनाशु शप्तस् सन् विचारसमनन्तरम् । अहं विस्मृतवान् सर्वं स्वरूपम् अमलं द्विजः

iti tenāśu śaptas san vicārasamanantaram / ahaṃ vismṛtavān sarvaṃ svarūpam amalaṃ dvijaḥ

अथाहं दीनतां यातस् स्थितस् सम्बुद्धया धिया । दुःखशोकाभिसन्तप्तो जातो जन इवाधमः

athāhaṃ dīnatāṃ yātas sthitas sambuddhayā dhiyā / duḥkhaśokābhisantapto jāto jana ivādhamaḥ

कष्टं संसारनामायं दोषः कथम् इवागतः । इति चिन्तितवान् अन्तस् तूष्णीम् एव व्यवस्थितः

kaṣṭaṃ saṃsāranāmāyaṃ doṣaḥ katham ivāgataḥ / iti cintitavān antas tūṣṇīm eva vyavasthitaḥ

अथाभ्यधात् स मां तातः पुत्र किं दुःखवान् असि । दुःखोपघातं मां पृच्छ सुखी नित्यं भविष्यसि

athābhyadhāt sa māṃ tātaḥ putra kiṃ duḥkhavān asi / duḥkhopaghātaṃ māṃ pṛccha sukhī nityaṃ bhaviṣyasi

ततः पृष्टस् स भगवान् मया सकललोककृत् । हैमपद्मदलस्थेन संसारव्याधिभेषजम्

tataḥ pṛṣṭas sa bhagavān mayā sakalalokakṛt / haimapadmadalasthena saṃsāravyādhibheṣajam

कथं नाम महद् दुःखम् अयं संसार आगतः । कथं च क्षीयते जन्तोर् इति पृष्टेन तेन मे

kathaṃ nāma mahad duḥkham ayaṃ saṃsāra āgataḥ / kathaṃ ca kṣīyate jantor iti pṛṣṭena tena me

तज् ज्ञानं सुबहु प्रोक्तं यज् ज्ञात्वा पावनं परम् । अहं पितुर् अपि प्रायः किलाधिक इव स्थितः

taj jñānaṃ subahu proktaṃ yaj jñātvā pāvanaṃ param / ahaṃ pitur api prāyaḥ kilādhika iva sthitaḥ

ततो विदितवेद्यं मां निजप्रकृतिम् आस्थितम् । जगत्कर्ता वक्ता सकलकारणम्

tato viditavedyaṃ māṃ nijaprakṛtim āsthitam / jagatkartā vaktā sakalakāraṇam

शापेनाज्ञपदं नीत्वा पृच्छकस् त्वं मया कृतः । पुत्रास्य ज्ञानसारस्य समस्तजनसिद्धये

śāpenājñapadaṃ nītvā pṛcchakas tvaṃ mayā kṛtaḥ / putrāsya jñānasārasya samastajanasiddhaye

इदानीं शान्तशापस् त्वं परं बोधम् उपागतः । संस्थितो ऽहम् इवैकात्मा कनकं कनकाद् इव

idānīṃ śāntaśāpas tvaṃ paraṃ bodham upāgataḥ / saṃsthito 'ham ivaikātmā kanakaṃ kanakād iva

गच्छेदानीं महीपीठे जम्बुद्वीपान्तरस्थितम् । साधो भारतवर्षं त्वं लोकानुग्रहहेतुना

gacchedānīṃ mahīpīṭhe jambudvīpāntarasthitam / sādho bhāratavarṣaṃ tvaṃ lokānugrahahetunā

तत्र क्रियाकाण्डपरास् त्वया पुत्र महाधियः । उपदेश्याः क्रियाकाण्डक्रमेण क्रमशालिनः

tatra kriyākāṇḍaparās tvayā putra mahādhiyaḥ / upadeśyāḥ kriyākāṇḍakrameṇa kramaśālinaḥ

विरक्तचित्ताश् च तथा महाप्रज्ञा विरागिणः । उपदेश्यास् त्वया साधो ज्ञानेनानन्ददायिना

viraktacittāś ca tathā mahāprajñā virāgiṇaḥ / upadeśyās tvayā sādho jñānenānandadāyinā

इति तेन नियुक्तो ऽहं पित्रा कमलयोनिना । इह राघव तिष्ठामि यावद् भूतपरम्परा

iti tena niyukto 'haṃ pitrā kamalayoninā / iha rāghava tiṣṭhāmi yāvad bhūtaparamparā

कर्तव्यम् अस्ति मम नेह हि किञ्चिद् एव स्थातव्यम् इत्य् अभिमना भुवि संस्थितो ऽस्मि । संशान्तया सततसुप्तधियेव वृत्त्या कार्यं करोमि न च किञ्चिद् अहं करोमि

kartavyam asti mama neha hi kiñcid eva sthātavyam ity abhimanā bhuvi saṃsthito 'smi / saṃśāntayā satatasuptadhiyeva vṛttyā kāryaṃ karomi na ca kiñcid ahaṃ karomi

ज्ञानावतरणं नाम सर्गः एकादशस् सर्गः एतत् ते कथितं सर्वं ज्ञानावतरणं भुवि । मया स्वम् ईहितं चैव कमलोद्भवकल्पितम्

jñānāvataraṇaṃ nāma sargaḥ ekādaśas sargaḥ etat te kathitaṃ sarvaṃ jñānāvataraṇaṃ bhuvi / mayā svam īhitaṃ caiva kamalodbhavakalpitam

तद् इदं परमं ज्ञानं श्रोतुम् अद्य तवानघ । भृशम् उत्कण्ठितं चेतो महतस् सुकृतोदयात्

tad idaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotum adya tavānagha / bhṛśam utkaṇṭhitaṃ ceto mahatas sukṛtodayāt

कथं ब्रह्मन् भगवतो लोके ज्ञानावतारणे । सर्गाद् अनन्तरं बुद्धिः प्रवृत्ता परमेष्ठिनः

kathaṃ brahman bhagavato loke jñānāvatāraṇe / sargād anantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ

परमे ब्रह्मणि ब्रह्मा स्वभाववशतस् स्वयम् । जातस् स्पन्दमयो नित्यम् ऊर्मिर् अम्बुनिधाव् इव

parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśatas svayam / jātas spandamayo nityam ūrmir ambunidhāv iva

सृष्ट्वैवम् आततं सर्गं सर्गस्य सकला गतीः । भूतभव्यभविष्यत्स्था ददर्श परमेश्वरः

sṛṣṭvaivam ātataṃ sargaṃ sargasya sakalā gatīḥ / bhūtabhavyabhaviṣyatsthā dadarśa parameśvaraḥ

सत्क्रियाक्रमकालस्य कृतादेः क्षय आगते । मोहम् आलोक्य लोकानां कारुण्यम् अगमत् प्रभुः

satkriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate / moham ālokya lokānāṃ kāruṇyam agamat prabhuḥ

ततो माम् ईश्वरस् सृष्ट्वा ज्ञानेनायोज्य चासकृत् । विससर्ज महीपीठे लोकस्याज्ञानशान्तये

tato mām īśvaras sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt / visasarja mahīpīṭhe lokasyājñānaśāntaye

यथाहं प्रहितस् तेन तथान्ये ऽपि महर्षयः । सनत्कुमारप्रमुखा नारदाद्याश् च भूरिशः

yathāhaṃ prahitas tena tathānye 'pi maharṣayaḥ / sanatkumārapramukhā nāradādyāś ca bhūriśaḥ

क्रियाक्रमेण पुण्येन तथा ज्ञानक्रमेण च । मनोमहामयोत्तब्धम् उद्धर्तुं लोकम् ईरिताः

kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca / manomahāmayottabdham uddhartuṃ lokam īritāḥ

महर्षिभिस् ततस् तैस् तु क्षीणे कृतयुगे पुरा । क्रमात् क्रियाक्रमे शुद्धे पृथिव्यां तनुतां गते

maharṣibhis tatas tais tu kṣīṇe kṛtayuge purā / kramāt kriyākrame śuddhe pṛthivyāṃ tanutāṃ gate

क्रियाक्रमविधानार्थं मर्यादानियमाय च । पृथग्देशविभागेन भूपालाः परिकल्पिताः

kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca / pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ

बहूनि स्मृतिशास्त्राणि यज्ञशास्त्राणि चावनौ । धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं कल्पितान्य् उदितान्य् अथ

bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau / dharmakāmārthasiddhyarthaṃ kalpitāny uditāny atha

कालचक्रे वहत्य् अस्मिंस् ततो विगलिते क्रमे । प्रत्यहं भोजनपरे जने शाल्यर्जनोन्मुखे

kālacakre vahaty asmiṃs tato vigalite krame / pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe

द्वन्द्वानि सम्प्रवृत्तानि विषयार्थं महीभुजाम् । दण्ड्यतां सम्प्रयातानि भूतानि भुवि भूरिशः

dvandvāni sampravṛttāni viṣayārthaṃ mahībhujām / daṇḍyatāṃ samprayātāni bhūtāni bhuvi bhūriśaḥ

ततो युद्धं विना भूपा महीं पालयितुं क्रमात् । असमर्थास् तद् आयाताः प्रजाभिस् सह दीनताम्

tato yuddhaṃ vinā bhūpā mahīṃ pālayituṃ kramāt / asamarthās tad āyātāḥ prajābhis saha dīnatām

तेषां दैन्यापनोदार्थं सम्यक्सृष्टिक्रमाय च । ततो ऽस्मदादिभिः प्रोक्ता महत्यो ज्ञानदृष्टयः

teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyaksṛṣṭikramāya ca / tato 'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ

अध्यात्मविद्या तेनेयं पूर्वं राजसु वर्णिता । तदनु प्रसृता लोके राजविद्येत्य् उदाहृता

adhyātmavidyā teneyaṃ pūrvaṃ rājasu varṇitā / tadanu prasṛtā loke rājavidyety udāhṛtā

राजविद्या राजगुह्यम् अध्यात्मग्रन्थम् उत्तमम् । ज्ञात्वा राघव राजानः परां निर्दुःखतां गताः

rājavidyā rājaguhyam adhyātmagrantham uttamam / jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ

अथ राजस्व् अतीतेषु बहुष्व् अमलकीर्तिषु । अस्माद् दशरथाद् राम जातो ऽद्य त्वम् इहावनौ

atha rājasv atīteṣu bahuṣv amalakīrtiṣu / asmād daśarathād rāma jāto 'dya tvam ihāvanau

तव चातिप्रसन्ने ऽस्मिञ् जातं मनसि पावनम् । निर्निमित्तम् इदं चारु वैराग्यम् अरिमर्दन

tava cātiprasanne 'smiñ jātaṃ manasi pāvanam / nirnimittam idaṃ cāru vairāgyam arimardana

सर्वस्यैव हि भव्यस्य साधोर् अपि विवेकिनः । निमित्तपूर्वं वैराग्यं जायते राम राजसम्

sarvasyaiva hi bhavyasya sādhor api vivekinaḥ / nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam

इदं त्व् अपूर्वम् उत्पन्नं चमत्कारकरं सताम् । तवानिमित्तं वैराग्यं सात्त्विकं स्वविवेकजम्

idaṃ tv apūrvam utpannaṃ camatkārakaraṃ satām / tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam

बीभत्सं विषमं दृष्ट्वा को नाम न विरज्यते । सतां तूत्तमवैराग्यं विवेकाद् एव जायते

bībhatsaṃ viṣamaṃ dṛṣṭvā ko nāma na virajyate / satāṃ tūttamavairāgyaṃ vivekād eva jāyate

ते महान्तो महाप्रज्ञा निमित्तेन विनैव हि । वैराग्यं जायते येषां त एवामलमानसाः

te mahānto mahāprajñā nimittena vinaiva hi / vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ ta evāmalamānasāḥ

स्वविवेकचमत्कारपरामर्शविरक्तया । राजते हि धिया जन्तुर् युवेव वनमालया

svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā / rājate hi dhiyā jantur yuveva vanamālayā

परामृश्य विवेकेन संसाररचनाम् इमाम् । विरागं ये ऽधिगच्छन्ति त एव पुरुषोत्तमाः

parāmṛśya vivekena saṃsāraracanām imām / virāgaṃ ye 'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ

स्वविवेकवशाद् एव विचार्येदं पुनः पुनः । इन्द्रजालं परित्याज्यं सबाह्याभ्यन्तरं बलात्

svavivekavaśād eva vicāryedaṃ punaḥ punaḥ / indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt

श्मशानम् आपदं दैन्यं दृष्ट्वा को न विरज्यते । तद् वैराग्यं परं श्रेयस् स्वतो यद् अभिजायते

śmaśānam āpadaṃ dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate / tad vairāgyaṃ paraṃ śreyas svato yad abhijāyate

अकृत्रिमविरागस् त्वं महत्ताम् अलम् आगतः । योग्यो ऽसि ज्ञानसारस्य बीजस्येव मृदुस्थलम्

akṛtrimavirāgas tvaṃ mahattām alam āgataḥ / yogyo 'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam

प्रसादात् परमेशस्य नाथस्य परमात्मनः । त्वादृशस्य शुभा बुद्धिर् विवेकम् अनुधावति

prasādāt parameśasya nāthasya paramātmanaḥ / tvādṛśasya śubhā buddhir vivekam anudhāvati

क्रियाक्रमेण महता तपसा नियमेन च । दानेन तीर्थयात्राभिश् चिरकालविवेकतः

kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca / dānena tīrthayātrābhiś cirakālavivekataḥ

दुष्कृते क्षयम् आपन्ने परमार्थविचारणे । काकतालीययोगेन बुद्धिर् जन्तोः प्रवर्तते

duṣkṛte kṣayam āpanne paramārthavicāraṇe / kākatālīyayogena buddhir jantoḥ pravartate

क्रियापरास् तावद् अलं चक्रावृत्तिभिर् आदृताः । भ्रमन्तीह जना यावन् न पश्यन्ति परं पदम्

kriyāparās tāvad alaṃ cakrāvṛttibhir ādṛtāḥ / bhramantīha janā yāvan na paśyanti paraṃ padam

यथाभूतम् इमं दृष्ट्वा संसारं तन्मयीं धियम् । परित्यज्य परं यान्ति निरालाना गजा इव

yathābhūtam imaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam / parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva

विषमेयम् अनन्तेहा राम संसारसंसृतिः । देहमुक्ता महातन्तुर् विना ज्ञानं न नश्यति

viṣameyam anantehā rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ / dehamuktā mahātantur vinā jñānaṃ na naśyati

ज्ञानयुक्तिप्लवेनैव संसाराब्धिं सुदुस्तरम् । महाधियस् समुत्तीर्णा नेतरेण रघूद्वह

jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram / mahādhiyas samuttīrṇā netareṇa raghūdvaha

ताम् इमां ज्ञानयुक्तिं त्वं संसाराम्भोधितारिणीम् । शृणुष्वावहितो बुद्ध्या नित्यावहितयानया

tām imāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāmbhodhitāriṇīm / śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayānayā

यस्माद् अनन्तसंरम्भा जगतो दुःखरीतयः । चिरायान्तर् दहन्त्य् एता विना युक्तिम् अनिन्दित

yasmād anantasaṃrambhā jagato duḥkharītayaḥ / cirāyāntar dahanty etā vinā yuktim anindita

शीतवातातपादीनि द्वन्द्वदुःखानि राघव । ज्ञानयुक्तिं विना केन सह्यतां यान्ति साधुषु

śītavātātapādīni dvandvaduḥkhāni rāghava / jñānayuktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu

आपतन्ति प्रतिपदं यथाकालं दहन्ति च । दुःखचिन्ता नरं मूढं तृणम् अग्निशिखा इव

āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca / duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇam agniśikhā iva

प्राज्ञं विज्ञातविज्ञानं सम्यग्दर्शिनम् आधयः । न दहन्ति वनं वर्षदब्दम् अग्निशिखा इव

prājñaṃ vijñātavijñānaṃ samyagdarśinam ādhayaḥ / na dahanti vanaṃ varṣadabdam agniśikhā iva

आधिव्याधिपरावर्ते संसारमरुमारुते । क्षुभिते ऽपि न तत्त्वज्ञो भज्यते कल्पवृक्षवत्

ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute / kṣubhite 'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat

तत्त्वं ज्ञातुम् अतो यत्नाद् धीमान् एव हि धीमता । प्रामाणिकः प्रबुद्धात्मा प्रष्टव्यः प्रणयान्वितं

tattvaṃ jñātum ato yatnād dhīmān eva hi dhīmatā / prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitaṃ

प्रामाणिकस्य पृष्टस्य वक्तुर् उत्तमचेतसा । यत्नेन वचनं ग्राह्यम् अंशुकेनेव कुङ्कुमम्

prāmāṇikasya pṛṣṭasya vaktur uttamacetasā / yatnena vacanaṃ grāhyam aṃśukeneva kuṅkumam

अतत्त्वज्ञम् अनादेयवचनं वाग्विदां वर । यः पृच्छति नरं तस्मान् नास्ति मूढतरो ऽपरः

atattvajñam anādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara / yaḥ pṛcchati naraṃ tasmān nāsti mūḍhataro 'paraḥ

प्रामाणिकस्य तज्ज्ञस्य वक्तुः पृष्टस्य यत्नतः । नानुतिष्ठति यो वाक्यं नान्यस् तस्मान् नराधमः

prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ / nānutiṣṭhati yo vākyaṃ nānyas tasmān narādhamaḥ

तज्ज्ञतातज्ज्ञते पूर्वं वक्तुर् निर्णीय कार्यतः । यः करोति नरः प्रश्नं पृच्छकस् स महामतिः

tajjñatātajjñate pūrvaṃ vaktur nirṇīya kāryataḥ / yaḥ karoti naraḥ praśnaṃ pṛcchakas sa mahāmatiḥ

अनिर्णीय प्रवक्तारं बालः प्रश्नं करोति यः । अधमः पृच्छकस् स स्यान् न महार्थस्य भाजनम्

anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ / adhamaḥ pṛcchakas sa syān na mahārthasya bhājanam

पूर्वापरसमाधानक्षमबुद्धाव् अनिन्दिते । पृष्टं प्राज्ञेन वक्तव्यं नाधमे पशुधर्मिणि

pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāv anindite / pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi

प्रामाणिकार्थयोग्यत्वं पृच्छकस्याविचार्य वा । यो वक्ति तम् इह प्राज्ञाः प्राहुर् मूढतमं नरम्

prāmāṇikārthayogyatvaṃ pṛcchakasyāvicārya vā / yo vakti tam iha prājñāḥ prāhur mūḍhatamaṃ naram

त्वम् अतीव गुणाधारः पृच्छको रघुनन्दन । अहं च वक्तुं जानामि स च योगो ऽयम् आवयोः

tvam atīva guṇādhāraḥ pṛcchako raghunandana / ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi sa ca yogo 'yam āvayoḥ

यद् अहं वच्मि तद् यत्नात् त्वया शब्दार्थकोविद । एतद् वस्त्व् इति निर्णीय हृदि कार्यम् अखण्डितं

yad ahaṃ vacmi tad yatnāt tvayā śabdārthakovida / etad vastv iti nirṇīya hṛdi kāryam akhaṇḍitaṃ

महान् असि विरक्तो ऽसि तज्ज्ञो ऽसि जनतास्थितौ । त्वयि वस्तु लगत्य् अन्तः कुङ्कुमाम्बु यथांशुके

mahān asi virakto 'si tajjño 'si janatāsthitau / tvayi vastu lagaty antaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke

उक्तावधानपरमा परमार्थविवेचनी । विशत्य् अर्थं तव प्रज्ञा जलमध्यम् इवार्कभा

uktāvadhānaparamā paramārthavivecanī / viśaty arthaṃ tava prajñā jalamadhyam ivārkabhā

यद् यद् वच्मि तवादेयं हृदि कार्यं प्रयत्नतः । न चेत् प्रष्टव्य एवाहं न त्वयेह निरर्थकम्

yad yad vacmi tavādeyaṃ hṛdi kāryaṃ prayatnataḥ / na cet praṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam

मनो हि चपलं राम संसारवनमर्कटम् । संरोध्य हृदि यत्नेन श्रोतव्या परमार्थधीः

mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam / saṃrodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthadhīḥ

अविवेकिनम् अज्ञानम् असज्जनरतिं जनम् । चिरं दूरतरं कृत्वा पूजनीया हि साधवः

avivekinam ajñānam asajjanaratiṃ janam / ciraṃ dūrataraṃ kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ

नित्यं सज्जनसम्पर्काद् विवेक उपजायते । विवेकपादपस्यैते भोगमोक्षौ फले स्मृते

nityaṃ sajjanasamparkād viveka upajāyate / vivekapādapasyaite bhogamokṣau phale smṛte

मोक्षद्वारे द्वारपालाश् चत्वारः परिकीर्तिताः । शमो विचारस् सन्तोषश् चतुर्थस् साधुसङ्गमः

mokṣadvāre dvārapālāś catvāraḥ parikīrtitāḥ / śamo vicāras santoṣaś caturthas sādhusaṅgamaḥ

एते सेव्याः प्रयत्नेन चत्वारो द्वौ त्रयो ऽथ वा । द्वारम् उद्घाटयन्त्य् एते मोक्षराजगृहे बलात्

ete sevyāḥ prayatnena catvāro dvau trayo 'tha vā / dvāram udghāṭayanty ete mokṣarājagṛhe balāt

एकं वा सर्वयत्नेन प्राणांस् त्यक्त्वा समाश्रयेत् । एतस्मिन् वशगे यान्ति चत्वारो ऽपि वशं यतः

ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃs tyaktvā samāśrayet / etasmin vaśage yānti catvāro 'pi vaśaṃ yataḥ

सविवेको हि शास्त्रस्य ज्ञानस्य तपसो द्युतेः । भाजनं भूषणाकारो भास्करस् तेजसाम् इव

saviveko hi śāstrasya jñānasya tapaso dyuteḥ / bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskaras tejasām iva

घनताम् उपयातं हि प्रज्ञामान्द्यम् अचेतसाम् । याति स्थावरताम् अम्बु जाड्यात् पाषाणताम् इव

ghanatām upayātaṃ hi prajñāmāndyam acetasām / yāti sthāvaratām ambu jāḍyāt pāṣāṇatām iva

त्वं तु राघव सौजन्यगुणशास्त्रार्थदृष्टिभिः । विकासितान्तःकरणस् स्थितः पद्म इवोदये

tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ / vikāsitāntaḥkaraṇas sthitaḥ padma ivodaye

इमां ज्ञानदृशं श्रोतुम् अवबोद्धुं च सन्मते । अर्हस्य् उद्धृतकर्णस् तु जन्तुर् वीणाध्वनिं यथा

imāṃ jñānadṛśaṃ śrotum avaboddhuṃ ca sanmate / arhasy uddhṛtakarṇas tu jantur vīṇādhvaniṃ yathā

वैराग्याभ्यासयोगेन समसौजन्यसम्पदा । तत् पदं प्राप्यते राम यत्र नाशो न विद्यते

vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasampadā / tat padaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate

शास्त्रैस् सुजनसम्पर्कपूर्वकैस् सुतपोदमैः । आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञाम् एवाभिवर्धयेत्

śāstrais sujanasamparkapūrvakais sutapodamaiḥ / ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñām evābhivardhayet

संसारविषवृक्षोग्रसेकम् आस्पदम् आपदाम् । अञ्जनं मोहयामिन्या मौर्ख्यं यत्नेन नाशयेत्

saṃsāraviṣavṛkṣograsekam āspadam āpadām / añjanaṃ mohayāminyā maurkhyaṃ yatnena nāśayet

एतद् एव च मौर्ख्यस्य परमं विद्धि नाशनम् । यद् इदं प्रेक्ष्यते शास्त्रं किञ्चित्संस्कृतया धिया

etad eva ca maurkhyasya paramaṃ viddhi nāśanam / yad idaṃ prekṣyate śāstraṃ kiñcitsaṃskṛtayā dhiyā

दुराशासर्पगर्तेन मौर्ख्येण हृदि वल्गता । चेतस् सञ्कोचम् आयाति चर्माग्नाव् इव योजितम्

durāśāsarpagartena maurkhyeṇa hṛdi valgatā / cetas sañkocam āyāti carmāgnāv iva yojitam

प्राज्ञे यथार्थभूतेयं वस्तुदृष्टिः प्रसीदति । दृग् इवेन्दौ निरम्भोदसकलामलमण्डले

prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati / dṛg ivendau nirambhodasakalāmalamaṇḍale

पूर्वापरविचारार्थचारुचातुर्यशालिनी । सविकासा मतिर् यस्य स पुमान् इति कथ्यते

pūrvāparavicārārthacārucāturyaśālinī / savikāsā matir yasya sa pumān iti kathyate

विकसितेन सितेन मनोमुषा वरविचारणशीतलरोचिषा । गुणवता हृदयेन विराजसे त्वम् अमलेन नभश् शशिना यथा

vikasitena sitena manomuṣā varavicāraṇaśītalarociṣā / guṇavatā hṛdayena virājase tvam amalena nabhaś śaśinā yathā

वक्तृपृच्छकलक्षणं नाम सर्गः द्वादशस् सर्गः परिपूर्णमना मान्यः प्रष्टुं जानासि राघव । वेत्सि चोक्तं च तेनाहं प्रवृत्तो वक्तुम् आदरात्

vaktṛpṛcchakalakṣaṇaṃ nāma sargaḥ dvādaśas sargaḥ paripūrṇamanā mānyaḥ praṣṭuṃ jānāsi rāghava / vetsi coktaṃ ca tenāhaṃ pravṛtto vaktum ādarāt

रजस्तमोभ्यां रहितां शुद्धसत्त्वानुपातिनीम् । मतिम् आत्मनि संस्थाप्य ज्ञानं श्रोतुं स्थिरो भव

rajastamobhyāṃ rahitāṃ śuddhasattvānupātinīm / matim ātmani saṃsthāpya jñānaṃ śrotuṃ sthiro bhava

विद्यते त्वयि सर्वैव पृच्छकस्य गुणावली । वक्तुर् गुणाली च मयि रत्नश्रीर् जलधौ यथा

vidyate tvayi sarvaiva pṛcchakasya guṇāvalī / vaktur guṇālī ca mayi ratnaśrīr jaladhau yathā

आत्तवान् असि वैराग्यं विवेकासङ्गजं मुने । चन्द्रकान्त इवार्द्रत्वं लग्नचन्द्रकरोत्करः

āttavān asi vairāgyaṃ vivekāsaṅgajaṃ mune / candrakānta ivārdratvaṃ lagnacandrakarotkaraḥ

चिरम् आ शैशवाद् एव तवाभ्यासो ऽस्ति सद्गुणैः । शुद्धैश् शुद्धस्य दीर्घैश् च पद्मस्येवातिसन्ततैः

ciram ā śaiśavād eva tavābhyāso 'sti sadguṇaiḥ / śuddhaiś śuddhasya dīrghaiś ca padmasyevātisantataiḥ

अतश् शृणु कथां वक्ष्ये त्वम् एवास्या हि भाजनम् । न हि चन्द्रं विना शुद्धा सविकासा कुमुद्वती

ataś śṛṇu kathāṃ vakṣye tvam evāsyā hi bhājanam / na hi candraṃ vinā śuddhā savikāsā kumudvatī

ये केचन समारम्भा याश् च काश्चन दृष्टयः । ते च ताश् च पदे दृष्टे निश्शेषं यान्ति वै शमम्

ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ / te ca tāś ca pade dṛṣṭe niśśeṣaṃ yānti vai śamam

यदि विज्ञानविश्रान्तिर् न भवेद् भव्यचेतसः । तद् अस्यां संसृतौ साधुश् चिन्तां सोढुं सहेत कः

yadi vijñānaviśrāntir na bhaved bhavyacetasaḥ / tad asyāṃ saṃsṛtau sādhuś cintāṃ soḍhuṃ saheta kaḥ

परप्राप्त्या विलीयन्ते सर्वा मननवृत्तयः । कल्पान्तार्कगणासङ्गात् कुलशैलशिला इव

paraprāptyā vilīyante sarvā mananavṛttayaḥ / kalpāntārkagaṇāsaṅgāt kulaśailaśilā iva

दुस्सहा राम संसारविषावेशविषूचिका । योगगारुडमन्त्रेण पावनेन प्रशाम्यति

dussahā rāma saṃsāraviṣāveśaviṣūcikā / yogagāruḍamantreṇa pāvanena praśāmyati

स च योगस् सुजनेन सह शास्त्रार्थविचारात् । परमार्थज्ञानमयो लभ्यते एव ।(मु_२,१२।११) अवश्यम् इह हि विचारे कृते सकलदुःखपरिक्षयो भवतीति मन्तव्यम् ।(मु_२,१२।१२) नातो विचारदृष्टयो ऽवहेलया द्रष्टव्याः । विचारवशतः पुरुषेण सकलम् इदम् आधिपञ्जरं सर्पेण त्वचम् इव परिपक्वां परित्यज्य विगतज्वरेण शीतलान्तःकरणेन विनोद इव जगद् अखिलम् आलोक्यते सम्यग्दर्शनवता ।(मु_२,१२।१३) असम्यग्दर्शनवतो हि परं दुःखम् इदम् । विषमो ह्य् अयम् अतितरां संसाररोगो भोगीव दशति । असिर् इव च्छिनत्ति । शर इव वेधयति । रज्जुर् इव वेष्टयति । पावक इव दहति । रात्रिर् इवान्धयति । अशङ्कितपरिपातितपरुषपाषाण इव विवशीकरोति । हरति प्रज्ञाम् । नाशयति स्थितिम् । पातयति मोहान्धकूपे । तृष्णया जर्जरीकरोति । न तद् अस्ति किञ्चिद् दुःखं संसारी यन् नाप्नोति ।(मु_२,१२।१४) दुरन्तेयं किल विषयविषमविषविषूचिका । यदि न चिकित्स्यते तद् अतितरां नरकनगरनिकरफलानुबन्धिनी तत् तत् करोति । यत्र शितासिशतपात उत्पलताडनम् । अग्निदाहो हिमावसेको । ऽङ्गविकर्तनं चन्दनचक्रकरचना । घूर्णद्वातान्तः परिपेषो ऽङ्गपरिमालनम् । अनवरतानलज्वालाविचलितचामरनाराचनिकरनिपातो निदाघविनोदनधारागृहशीकरवर्षणम् । शिरश्छेदस् सुखनिद्रा । मूकीकरणं पाटवमुद्रा महान् उपचयः ।(मु_२,१२।१५) तद् एवंविधे कष्टचेष्टासहस्रदारुणे संसारचपलयन्त्रे ऽस्मिन् राघव नावहेला कर्तव्या । अवश्यम् इदं हि विचारणीयम् ।(मु_२,१२।१६) एवं चावबोद्धव्यम् यथा किलास्ति विचाराच् छ्रेयोऽवाप्तिर् इति ।(मु_२,१२।१७) अन्यच् च रघुकुलेन्दो । यदि नैते महान्तो मुनयो महर्षयश् च विप्राश् च राजानश् च ज्ञानकवचेनावगुण्ठितशरीरास् तत् कथम् अदुःखक्षमा अपि दुःखमयीं तमोवृत्तिपूर्वकं संसारकदर्थनाम् अनुभवन्तस् सततम् एव मुदितमनसस् तिष्ठन्ति ।(मु_२,१२।१८) इह हि । विकौतुका विगतविकल्पविप्लवा यथा स्थिता हरिहरपद्मजादयः । नरोत्तमास् समधिगतात्मदीपकास् तथा स्थिता जगति विबुद्धबुद्धयः

sa ca yogas sujanena saha śāstrārthavicārāt | paramārthajñānamayo labhyate eva |(MU_2,12.11) avaśyam iha hi vicāre kṛte sakaladuḥkhaparikṣayo bhavatīti mantavyam |(MU_2,12.12) nāto vicāradṛṣṭayo 'vahelayā draṣṭavyāḥ | vicāravaśataḥ puruṣeṇa sakalam idam ādhipañjaraṃ sarpeṇa tvacam iva paripakvāṃ parityajya vigatajvareṇa śītalāntaḥkaraṇena vinoda iva jagad akhilam ālokyate samyagdarśanavatā |(MU_2,12.13) asamyagdarśanavato hi paraṃ duḥkham idam | viṣamo hy ayam atitarāṃ saṃsārarogo bhogīva daśati | asir iva cchinatti | śara iva vedhayati | rajjur iva veṣṭayati | pāvaka iva dahati | rātrir ivāndhayati | aśaṅkitaparipātitaparuṣapāṣāṇa iva vivaśīkaroti | harati prajñām | nāśayati sthitim | pātayati mohāndhakūpe | tṛṣṇayā jarjarīkaroti | na tad asti kiñcid duḥkhaṃ saṃsārī yan nāpnoti |(MU_2,12.14) duranteyaṃ kila viṣayaviṣamaviṣaviṣūcikā | yadi na cikitsyate tad atitarāṃ narakanagaranikaraphalānubandhinī tat tat karoti | yatra śitāsiśatapāta utpalatāḍanam | agnidāho himāvaseko | 'ṅgavikartanaṃ candanacakrakaracanā | ghūrṇadvātāntaḥ paripeṣo 'ṅgaparimālanam | anavaratānalajvālāvicalitacāmaranārācanikaranipāto nidāghavinodanadhārāgṛhaśīkaravarṣaṇam | śiraśchedas sukhanidrā | mūkīkaraṇaṃ pāṭavamudrā mahān upacayaḥ |(MU_2,12.15) tad evaṃvidhe kaṣṭaceṣṭāsahasradāruṇe saṃsāracapalayantre 'smin rāghava nāvahelā kartavyā | avaśyam idaṃ hi vicāraṇīyam |(MU_2,12.16) evaṃ cāvaboddhavyam yathā kilāsti vicārāc chreyo'vāptir iti |(MU_2,12.17) anyac ca raghukulendo | yadi naite mahānto munayo maharṣayaś ca viprāś ca rājānaś ca jñānakavacenāvaguṇṭhitaśarīrās tat katham aduḥkhakṣamā api duḥkhamayīṃ tamovṛttipūrvakaṃ saṃsārakadarthanām anubhavantas satatam eva muditamanasas tiṣṭhanti |(MU_2,12.18) iha hi | vikautukā vigatavikalpaviplavā yathā sthitā hariharapadmajādayaḥ / narottamās samadhigatātmadīpakās tathā sthitā jagati vibuddhabuddhayaḥ

तथा च । परिक्षीणे मोहे गलति च घने ऽज्ञानजलदे परिज्ञाते तत्त्वे समधिगत आत्मन्य् अभिमते । विचार्यार्यैस् सार्धं गलितवपुषोर् वा सदसतोर् धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्

tathā ca | parikṣīṇe mohe galati ca ghane 'jñānajalade parijñāte tattve samadhigata ātmany abhimate / vicāryāryais sārdhaṃ galitavapuṣor vā sadasator dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam

अन्यच् च राघव । प्रसन्ने चित्तत्त्वे हृदि सविभवे वल्गति परे समाभोगीभूतास्व् अखिलकलनादृष्टिषु पुरः । शमं यान्तीष्व् अन्तःकरणघटनास्व् आहितरसं धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्

anyac ca rāghava | prasanne cittattve hṛdi savibhave valgati pare samābhogībhūtāsv akhilakalanādṛṣṭiṣu puraḥ / śamaṃ yāntīṣv antaḥkaraṇaghaṭanāsv āhitarasaṃ dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam

अन्यच् च । रथस् स्फारो देहस् तुरगरचना चेन्द्रियगतिः परिस्पन्दो वाताद् अहम् अकलितानन्तविषमः । परो वार्वाग् देही जगति विहरामीत्य् अनघया धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्

anyac ca | rathas sphāro dehas turagaracanā cendriyagatiḥ parispando vātād aham akalitānantaviṣamaḥ / paro vārvāg dehī jagati viharāmīty anaghayā dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam

तत्त्वमाहात्म्यप्रतिपादनं नाम सर्गः त्रयोदशस् सर्गः एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य पुष्टात्मानस् सुबुद्धयः । विचरन्त्य् असमुन्नद्धा महान्तो ऽभ्युदिता इव

tattvamāhātmyapratipādanaṃ nāma sargaḥ trayodaśas sargaḥ etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya puṣṭātmānas subuddhayaḥ / vicaranty asamunnaddhā mahānto 'bhyuditā iva

न शोचन्ति न याचन्ते न वाञ्छन्ति शुभाशुभम् । सर्वम् एव च कुर्वन्ति कुर्वन्ति न च किञ्चन

na śocanti na yācante na vāñchanti śubhāśubham / sarvam eva ca kurvanti kurvanti na ca kiñcana

स्वस्थम् एवावतिष्ठन्ति स्वस्थं कुर्वन्ति यान्ति च । हेयोपादेयतापक्षरहितास् स्वात्मनि स्थिताः

svastham evāvatiṣṭhanti svasthaṃ kurvanti yānti ca / heyopādeyatāpakṣarahitās svātmani sthitāḥ

आयान्ति च न चायान्ति वनं यान्ति न यान्ति च । न कुर्वन्त्य् अपि कुर्वन्ति न वदन्ति वदन्ति च

āyānti ca na cāyānti vanaṃ yānti na yānti ca / na kurvanty api kurvanti na vadanti vadanti ca

ये केचन समारम्भा याश् च काश्चन दृष्टयः । हेयादेयदृशो यास् ताः क्षीयन्ते ऽधिगते पदे

ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ / heyādeyadṛśo yās tāḥ kṣīyante 'dhigate pade

परित्यक्तसमस्तेहं मनो मधुरवृत्तिमत् । सर्वतस् सुखम् अभ्येति चन्द्रबिम्ब इव स्थितम्

parityaktasamastehaṃ mano madhuravṛttimat / sarvatas sukham abhyeti candrabimba iva sthitam

अपि निर्मननारम्भम् अप्य् अस्ताखिलकौतुकम् । आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तर् इन्दाव् इव रसायनम्

api nirmananārambham apy astākhilakautukam / ātmany eva na māty antar indāv iva rasāyanam

न करोतीन्द्रजालानि नानुधावति वासनाम् । बालचापलम् उत्सृज्य पूर्णम् एव विराजते

na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām / bālacāpalam utsṛjya pūrṇam eva virājate

एवंविधा हि वृत्तय आत्मतत्त्वावलोकनाल् लभ्यन्ते । नान्यतः । तस्माद् विचारेणात्मान्वेष्टव्यः उपासनीयो ज्ञातव्यो यावज्जीवं पुरुषेण नेतरद् इति ।(मु_२,१३।९) स्वानुभूतेस् सुशास्त्रस्य गुरोश् चैवैकवाक्यता । यत्राभ्यासेन तेनात्मा सन्ततेनावलोक्यते

evaṃvidhā hi vṛttaya ātmatattvāvalokanāl labhyante | nānyataḥ | tasmād vicāreṇātmānveṣṭavyaḥ upāsanīyo jñātavyo yāvajjīvaṃ puruṣeṇa netarad iti |(MU_2,13.9) svānubhūtes suśāstrasya guroś caivaikavākyatā / yatrābhyāsena tenātmā santatenāvalokyate

अवहेलितशास्त्रार्थैर् अवज्ञातमहाजनैः । कष्टाम् अप्य् आपदं प्राप्तो न मूढैस् समताम् इयात्

avahelitaśāstrārthair avajñātamahājanaiḥ / kaṣṭām apy āpadaṃ prāpto na mūḍhais samatām iyāt

न व्याधिर् न विषं नापत् तथा नामास्ति भूतले । खेदाय स्वशरीरस्थं मौर्ख्यम् एव यथा नृणाम्

na vyādhir na viṣaṃ nāpat tathā nāmāsti bhūtale / khedāya svaśarīrasthaṃ maurkhyam eva yathā nṛṇām

किञ्चित्संस्कृतबुद्धीनां श्रव्यं शास्त्रम् इदं यथा । मौर्ख्यापहं तथा शास्त्रम् अन्यद् अस्ति न किञ्चन

kiñcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śravyaṃ śāstram idaṃ yathā / maurkhyāpahaṃ tathā śāstram anyad asti na kiñcana

इदं श्रव्यं सुखकरं कथादृष्टान्तसुन्दरम् । अविरुद्धम् अशेषेण शास्त्रवाक्यार्थबन्धुना

idaṃ śravyaṃ sukhakaraṃ kathādṛṣṭāntasundaram / aviruddham aśeṣeṇa śāstravākyārthabandhunā

आपदो या दुरुत्तारा याश् च तुच्छाः कुयोनयः । तास् ता मौर्ख्यात् प्रसूयन्ते खदिरात् कण्टका इव

āpado yā duruttārā yāś ca tucchāḥ kuyonayaḥ / tās tā maurkhyāt prasūyante khadirāt kaṇṭakā iva

वरं शरावहस्तस्य चण्डालागारवीथिषु । भिक्षार्थम् अटनं राम न मौर्ख्यहतजीवितम्

varaṃ śarāvahastasya caṇḍālāgāravīthiṣu / bhikṣārtham aṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam

इमम् आलोकम् आसाद्य मोक्षोपायमयं जनः । अन्धताम् एति न पुनः कश्चिन् मोहतमस्य् अपि

imam ālokam āsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ / andhatām eti na punaḥ kaścin mohatamasy api

तावन् नयति सङ्कोचं तृष्णाश्यामा नराम्बुजम् । यावद् विवेकसूर्यस्य नोदिता विमला प्रभा

tāvan nayati saṅkocaṃ tṛṣṇāśyāmā narāmbujam / yāvad vivekasūryasya noditā vimalā prabhā

संसारदुःखमोक्षार्थं मादृशैस् सह बन्धुभिः । स्वरूपम् आत्मनो ज्ञात्वा गुरुशास्त्रप्रमाणतः

saṃsāraduḥkhamokṣārthaṃ mādṛśais saha bandhubhiḥ / svarūpam ātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ

जीवन्मुक्ताश् चरन्तीह यथा हरिहरादयः । यथा ब्रह्मर्षयश् चान्ये तथा विहर राघव

jīvanmuktāś carantīha yathā hariharādayaḥ / yathā brahmarṣayaś cānye tathā vihara rāghava

अनन्तानीह दुःखानि सुखं क्षणलवोपमम् । नातस् सुखेषु बध्नीयाद् दृष्टिं दुःखानुबन्धिषु

anantānīha duḥkhāni sukhaṃ kṣaṇalavopamam / nātas sukheṣu badhnīyād dṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu

यद् अनन्तम् अनायासं तत् पदं सारसिद्धये । साधनीयं प्रयत्नेन पुरुषेण विजानता

yad anantam anāyāsaṃ tat padaṃ sārasiddhaye / sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā

त एव पुरुषार्थस्य भाजनं पुरुषोत्तमाः । अनुत्तमपदालम्बि मनो येषां गतज्वरम्

ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ / anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram

सम्भोगाशनमात्रेषु राज्यादिषु सुखेषु ये । सन्तुष्टा दुष्टमनसो विद्धि तान् अन्धडुण्डुभान्

sambhogāśanamātreṣu rājyādiṣu sukheṣu ye / santuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tān andhaḍuṇḍubhān

ये शठेषु दुरन्तेषु दुष्कृतारम्भशालिषु । द्विषत्सु मित्ररूपेषु भक्ता वै भोगभोगिषु

ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu / dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu

ते यान्ति दुर्गमाद् दुर्गं दुःखाद् दुःखं भयाद् भयम् । नरकान् नरकं मूढा मोहमन्थरबुद्धयः

te yānti durgamād durgaṃ duḥkhād duḥkhaṃ bhayād bhayam / narakān narakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ

परस्परविनाशोत्के श्रेयस्यौ न कदाचन । सुखदुःखदशे राम तडित्प्रसरभङ्गुरे

parasparavināśotke śreyasyau na kadācana / sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure

ये विरक्ता महात्मानस् सुविविक्ता भवादृशः । पुरुषान् विद्धि तान् वन्द्यान् भोगमोक्षैकभागिनः

ye viraktā mahātmānas suviviktā bhavādṛśaḥ / puruṣān viddhi tān vandyān bhogamokṣaikabhāginaḥ

विवेकं परम् आश्रित्य वैराग्याभ्यासयोगतः । संसारसरितं घोराम् इमाम् आपदम् उत्तरेत्

vivekaṃ param āśritya vairāgyābhyāsayogataḥ / saṃsārasaritaṃ ghorām imām āpadam uttaret

न स्वप्तव्यं तु संसारमायास्व् इह विजानता । विषमूर्छनसम्मोहदायिनीषु विवेकिना

na svaptavyaṃ tu saṃsāramāyāsv iha vijānatā / viṣamūrchanasammohadāyinīṣu vivekinā

संसारम् इमम् आसाद्य यस् तिष्ठत्य् अवहेलया । ज्वलितस्य गृहस्योच्चैश् शेते तार्णस्य सो ऽन्तरे

saṃsāram imam āsādya yas tiṣṭhaty avahelayā / jvalitasya gṛhasyoccaiś śete tārṇasya so 'ntare

यत् प्राप्य न निवर्तन्ते यद् आसाद्य न शोच्यते । तत् पदं शेमुषीलभ्यम् अस्त्य् एवात्र न संशयः

yat prāpya na nivartante yad āsādya na śocyate / tat padaṃ śemuṣīlabhyam asty evātra na saṃśayaḥ

नास्ति चेत् तद् विचारेण दोषः को भवतां भवेत् । अस्ति चेत् तत् समुत्तीर्णा भविष्यथ भवार्णवात्

nāsti cet tad vicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet / asti cet tat samuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt

प्रवृत्तिः पुरुषस्येह मोक्षोपायविचारणे । यदा भवत्य् आशु तदा मोक्षभागी स उच्यते

pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇe / yadā bhavaty āśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate

अनपायि निराशङ्कं स्वास्थ्यं विगतविभ्रमम् । न विना केवलीभावं विद्यते भुवनत्रये

anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramam / na vinā kevalībhāvaṃ vidyate bhuvanatraye

तत्प्राप्ताव् उत्तमप्राप्तौ न क्लेश उपयुज्यते । न मित्राण्य् उपकुर्वन्ति न धनानि न बन्धवः

tatprāptāv uttamaprāptau na kleśa upayujyate / na mitrāṇy upakurvanti na dhanāni na bandhavaḥ

न हस्तपादचलनं न देशान्तरसङ्गमः । क्लेशातिशयसाध्यो वा न तीर्थायतनाश्रयः

na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṅgamaḥ / kleśātiśayasādhyo vā na tīrthāyatanāśrayaḥ

पुरुषार्थैकसाध्येन वासनैकार्थकर्मणा । केवलं तन् मनोमात्रजयेनासाद्यते पदम्

puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇā / kevalaṃ tan manomātrajayenāsādyate padam

विवेकमात्रसाध्यं तद्विचारैकान्तनिश्चयम् । त्यजता दुःखजालानि नरेण तद् अवाप्यते

vivekamātrasādhyaṃ tadvicāraikāntaniścayam / tyajatā duḥkhajālāni nareṇa tad avāpyate

सुखसेव्यासनस्थेन तद् विचारयता स्वयम् । न शोच्यते पदं प्राप्य न च भूयो ऽभिजायते

sukhasevyāsanasthena tad vicārayatā svayam / na śocyate padaṃ prāpya na ca bhūyo 'bhijāyate

तत् समस्तसुखासारसीमान्तं साधवो विदुः । तद् अनुत्तमनिष्ष्यन्दं परम् आहू रसायनम्

tat samastasukhāsārasīmāntaṃ sādhavo viduḥ / tad anuttamaniṣṣyandaṃ param āhū rasāyanam

क्षयित्वात् सर्वभावानां स्वर्गमानुष्ययोर् द्वयोः । सुखं नास्त्य् एव सलिलं मृगतृष्णास्व् इवैतयोः

kṣayitvāt sarvabhāvānāṃ svargamānuṣyayor dvayoḥ / sukhaṃ nāsty eva salilaṃ mṛgatṛṣṇāsv ivaitayoḥ

अतो मनोजयश् चिन्त्यश् शमस् सन्तोषसाधनः । अनन्तशमसम्भोगस् तस्माद् आनन्द आप्यते

ato manojayaś cintyaś śamas santoṣasādhanaḥ / anantaśamasambhogas tasmād ānanda āpyate

जीवता गच्छता चैव भ्रमता पतता तथा । रक्षसा दानवेनापि देवेन पुरुषेण वा

jīvatā gacchatā caiva bhramatā patatā tathā / rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā

मनःप्रशमनोद्भूतं तत् प्राप्य परमं सुखम् । विकासिशमपुष्पस्य विवेकोच्चतरोः फलम्

manaḥpraśamanodbhūtaṃ tat prāpya paramaṃ sukham / vikāsiśamapuṣpasya vivekoccataroḥ phalam

व्यवहारपरेणापि कार्यवृन्दम् अचिन्वता । भानुनेवाम्बरस्थेन नोज्झ्यते न च वाञ्छ्यते

vyavahārapareṇāpi kāryavṛndam acinvatā / bhānunevāmbarasthena nojjhyate na ca vāñchyate

मनः प्रशान्तम् अत्यच्छं विश्रान्तं गतविभ्रमम् । अनीहं विगताभीष्टं नाभिवाञ्छति नोज्झति

manaḥ praśāntam atyacchaṃ viśrāntaṃ gatavibhramam / anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhati

मोक्षद्वारे द्वारपालान् इमाञ् शृणु यथाक्रमम् । येषाम् एकतमासक्त्या मोक्षद्वारे प्रविश्यते

mokṣadvāre dvārapālān imāñ śṛṇu yathākramam / yeṣām ekatamāsaktyā mokṣadvāre praviśyate

दुःखदोषदशा दीर्घा संसारमरुमण्डली । जन्तोश् शीतलताम् एति शीतलेन शमाम्बुना

duḥkhadoṣadaśā dīrghā saṃsāramarumaṇḍalī / jantoś śītalatām eti śītalena śamāmbunā

शमेनासाद्यते श्रेयश् शमो हि परमं पदम् । शमश् शिवं शमश् शान्तिश् शमो भ्रान्तिनिवारणम्

śamenāsādyate śreyaś śamo hi paramaṃ padam / śamaś śivaṃ śamaś śāntiś śamo bhrāntinivāraṇam

पुंसः प्रशमतृप्तस्य शीतलाच्छतरात्मनः । शमतोषितचित्तस्य शत्रुर् अप्य् एति मित्रताम्

puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ / śamatoṣitacittasya śatrur apy eti mitratām

शमचन्द्रमसा येषाम् आशयस् समलङ्कृतः । क्षीराब्धीनाम् इवोदेति तेषां परमशुद्धता

śamacandramasā yeṣām āśayas samalaṅkṛtaḥ / kṣīrābdhīnām ivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā

हृत्कुशेशयकोशेषु येषां शमकुशेशयम् । सतां विकसितं ते हि द्विहृत्पद्मास् समा हरेः

hṛtkuśeśayakośeṣu yeṣāṃ śamakuśeśayam / satāṃ vikasitaṃ te hi dvihṛtpadmās samā hareḥ

शमश्रीश् शोभते येषां मुखेन्दाव् अकलङ्किते । ते ऽमी कुलेन्दवो वन्द्यास् सौन्दर्यविजितेन्दवः

śamaśrīś śobhate yeṣāṃ mukhendāv akalaṅkite / te 'mī kulendavo vandyās saundaryavijitendavaḥ

त्रैलोक्योदरवर्तिन्यो नानन्दाय तथा श्रियः । साम्राज्यसम्पत्प्रतिमा यथा शमविभूतयः

trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ / sāmrājyasampatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ

यानि दुःखानि यास् तृष्णा दुस्सहा ये दुराधयः । तत् सर्वं शान्तचेतस्सु तमो ऽर्केष्व् इव नश्यति

yāni duḥkhāni yās tṛṣṇā dussahā ye durādhayaḥ / tat sarvaṃ śāntacetassu tamo 'rkeṣv iva naśyati

मनो हि सर्वभूतानां प्रसादम् अनुगच्छति । न तथेन्दौ यथा शान्ते जने जनितकौतुकम्

mano hi sarvabhūtānāṃ prasādam anugacchati / na tathendau yathā śānte jane janitakautukam

शमशालिनि सौहार्दवति सर्वेषु जन्तुषु । सुजने परमं तत्त्वं स्वयम् एव प्रसीदति

śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu / sujane paramaṃ tattvaṃ svayam eva prasīdati

मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च । विश्वासम् इह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca / viśvāsam iha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini

न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गनेन च । तथा सुखम् अवाप्नोति शमेनान्तर् यथा जनः

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca / tathā sukham avāpnoti śamenāntar yathā janaḥ

सर्वाधिव्याधिवलितं क्रान्तं तृष्णावरत्रया । मनश् शमामृतासेकैस् समाश्वासय राघव

sarvādhivyādhivalitaṃ krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā / manaś śamāmṛtāsekais samāśvāsaya rāghava

यत् करोषि यद् अश्नासि शमशीतलया धिया । तत् ते ऽतिस्वदते स्वादु नेतरत् तात मानसे

yat karoṣi yad aśnāsi śamaśītalayā dhiyā / tat te 'tisvadate svādu netarat tāta mānase

शमामृतरसस्नातं मनो याम् एति निर्वृतिम् । छिन्नान्य् अपि तयाङ्गानि मन्ये रोहन्ति राघव

śamāmṛtarasasnātaṃ mano yām eti nirvṛtim / chinnāny api tayāṅgāni manye rohanti rāghava

न पिशाचा न रक्षांसि न दैत्या न च शत्रवः । न च व्याघ्रभुजङ्गाद्या द्विषन्ति शमशालिनम्

na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ / na ca vyāghrabhujaṅgādyā dviṣanti śamaśālinam

सुसन्नद्धसमस्ताङ्गं प्रशमामृतवर्मणा । वेधयन्ति न दुःखानि शरा वज्रशिलाम् इव

susannaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā / vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilām iva

न तथा राजते राजामात्यान्तःपुरसंस्थितः । समया स्वस्थया वृत्त्या यथोपशमशोभितः

na tathā rājate rājāmātyāntaḥpurasaṃsthitaḥ / samayā svasthayā vṛttyā yathopaśamaśobhitaḥ

प्राणात् प्रियतरं दृष्ट्वा तुष्टिम् एति न तां जनः । याम् आयाति जनं शान्तम् अवलोक्य समाशयम्

prāṇāt priyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭim eti na tāṃ janaḥ / yām āyāti janaṃ śāntam avalokya samāśayam

समया शमशालिन्या वृत्त्या यस् साधु वर्तते । अभिनन्दितया लोके जीवतीह स नेतरः

samayā śamaśālinyā vṛttyā yas sādhu vartate / abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ

अनुद्धतमनाश् शान्तस् साधु कर्म करोति यत् । तत् सर्वम् अभिनन्दन्ति तस्येमा भूतजातयः

anuddhatamanāś śāntas sādhu karma karoti yat / tat sarvam abhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा शुभाशुभम् । न हृष्यति ग्लायति यस् स शान्त इति कथ्यते

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham / na hṛṣyati glāyati yas sa śānta iti kathyate

यस् समस् सर्वभावेषु नाभिवाञ्छति नोज्झति । जित्वेन्द्रियाणि यत्नेन स शान्त इति कथ्यते

yas samas sarvabhāveṣu nābhivāñchati nojjhati / jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate

तुषारकरबिम्बाच्छं मनो यस्य निराकुलम् । मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते

tuṣārakarabimbācchaṃ mano yasya nirākulam / maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate

स्थितो ऽपि न स्थित इव न हृष्यति न कुप्यति । यस् सुषुप्तमनास् स्वस्थस् स शान्त इति कथ्यते

sthito 'pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati / yas suṣuptamanās svasthas sa śānta iti kathyate

अमृतस्यन्दसुभगा यस्य सर्वजनं प्रति । दृष्टिः प्रसरति प्रीता स शान्त इति कथ्यते

amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati / dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate

स्पष्टावदातया बुद्ध्या यथैवान्तस् तथा बहिः । दृश्यन्ते यस्य कार्याणि स शान्त इति कथ्यते

spaṣṭāvadātayā buddhyā yathaivāntas tathā bahiḥ / dṛśyante yasya kāryāṇi sa śānta iti kathyate

अप्य् आपत्सु दुरन्तासु कल्पान्तेषु दहत्स्व् अपि । तुच्छेहं न मनो यस्य स शान्त इति कथ्यते

apy āpatsu durantāsu kalpānteṣu dahatsv api / tucchehaṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate

अन्तश्शीतलतां यातो यो भावेषु न मज्जति । व्यवहारी न सम्मूढस् स शान्त इति कथ्यते

antaśśītalatāṃ yāto yo bhāveṣu na majjati / vyavahārī na sammūḍhas sa śānta iti kathyate

आकाशसदृशी यस्य नित्यं स्वव्यवहारिणः । कलङ्कम् एति न मतिस् स शान्त इति कथ्यते

ākāśasadṛśī yasya nityaṃ svavyavahāriṇaḥ / kalaṅkam eti na matis sa śānta iti kathyate

तपस्विषु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च । बलवत्सु गुणाढ्येषु शमवान् एव राजते

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca / balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavān eva rājate

शमसंसक्तमनसां महतां गुणशालिनाम् । उदेति निर्वृतिश् चित्ताज् ज्योत्स्नेव हिमरोचिषः

śamasaṃsaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām / udeti nirvṛtiś cittāj jyotsneva himarociṣaḥ

सीमान्तो गुणपूगानां पौरुषैकान्तभूषणम् । सङ्कटेष्व् अभयस्थानं शमश् श्रीमान् विराजते

sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam / saṅkaṭeṣv abhayasthānaṃ śamaś śrīmān virājate

शमम् अमृतम् अहार्यम् आर्यजुष्टं परम् अवलम्ब्य पदं परं प्रयाताः । रघुतनय यथा महानुभावाः क्रमम् अनुपालय सिद्धये तम् एव

śamam amṛtam ahāryam āryajuṣṭaṃ param avalambya padaṃ paraṃ prayātāḥ / raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ kramam anupālaya siddhaye tam eva

शमनिरूपणं नाम सर्गः चतुर्दशस् सर्गः शास्त्रावबोधामलया धिया परमपूतया । कर्तव्यः कारणज्ञेन विचारो नियतात्मना

śamanirūpaṇaṃ nāma sargaḥ caturdaśas sargaḥ śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā / kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro niyatātmanā

विचारात् तीक्ष्णताम् एत्य धीः पश्यति परं पदम् । दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम्

vicārāt tīkṣṇatām etya dhīḥ paśyati paraṃ padam / dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham

आपद्वनम् अनन्तेहापरिपल्लविताकृति । विचारक्रकचच्छिन्नं नैव भूयः प्ररोहति

āpadvanam anantehāparipallavitākṛti / vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati

मोहेषु बन्धुनाशेषु सङ्कटेषु भ्रमेषु च । सर्वेष्व् एव महाप्राज्ञ विचारो हि सतां गतिः

moheṣu bandhunāśeṣu saṅkaṭeṣu bhrameṣu ca / sarveṣv eva mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ

न विचारं विना कश्चिद् उपायो ऽस्ति विपच्छमे । विचाराद् अशुभं त्यक्त्वा शुभम् आयाति धीस् सताम्

na vicāraṃ vinā kaścid upāyo 'sti vipacchame / vicārād aśubhaṃ tyaktvā śubham āyāti dhīs satām

बलं बुद्धिश् च तेजश् च प्रतिपत्तिः क्रियाफलम् । फलन्त्य् एतानि सर्वाणि विचारेणैव धीमतः

balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiḥ kriyāphalam / phalanty etāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmataḥ

युक्तायुक्तमहादीपम् अभिवाञ्छितसाधकम् । स्फारं विचारम् आश्रित्य संसारजलधिं तरेत्

yuktāyuktamahādīpam abhivāñchitasādhakam / sphāraṃ vicāram āśritya saṃsārajaladhiṃ taret

आलूनहृदयाम्भोजं महामोहमतङ्गजम् । विदारयति शुद्धात्मा विचारोदारकेसरी

ālūnahṛdayāmbhojaṃ mahāmohamataṅgajam / vidārayati śuddhātmā vicārodārakesarī

मूढाः कालवशेनेह यद् गताः परमं पदम् । तद् विचारप्रदीपस्य विजृम्भितम् अनुत्तमम्

mūḍhāḥ kālavaśeneha yad gatāḥ paramaṃ padam / tad vicārapradīpasya vijṛmbhitam anuttamam

राज्यानि सम्पदस् स्फारो भोगो मोक्षश् च शाश्वतः । विचारकल्पवृक्षस्य फलान्य् एतानि राघव

rājyāni sampadas sphāro bhogo mokṣaś ca śāśvataḥ / vicārakalpavṛkṣasya phalāny etāni rāghava

या विवेकविलासिन्यो मतयो महताम् इह । न ता विपदि मज्जन्ति तुम्बकानीव वारिणि

yā vivekavilāsinyo matayo mahatām iha / na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi

विचारोदयहारिण्या धिया व्यवहरन्ति ये । फलानाम् अत्युदाराणां भाजनं हि भवन्ति ते

vicārodayahāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye / phalānām atyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te

मूर्खहृत्काननस्थानाम् आशाप्रसररोधिनाम् । अविचारकरञ्जानां मञ्जर्यो दुःखरीतयः

mūrkhahṛtkānanasthānām āśāprasararodhinām / avicārakarañjānāṃ mañjaryo duḥkharītayaḥ

कज्जलक्षोदमलिना मदिरामोदधर्मिणी । अविचारमयी निद्रा यातु ते राघव क्षयम्

kajjalakṣodamalinā madirāmodadharmiṇī / avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam

महापद्य् अपि दीर्घेषु सद्विचारपरो नरः । न निमज्जति मोहेषु तेजोराशिस् तमस्स्व् इव

mahāpady api dīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ / na nimajjati moheṣu tejorāśis tamassv iva

मानसे सरसि स्वच्छे विचारकमलोत्करः । नूनं विकसितो यस्य हिमवान् इव भाति सः

mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ / nūnaṃ vikasito yasya himavān iva bhāti saḥ

विचारविकला यस्य मतिर् मान्द्यम् उपेयुषः । तस्योदेत्य् अशनिश् चन्द्रान् मुधा यक्षश् शिशोर् इव

vicāravikalā yasya matir māndyam upeyuṣaḥ / tasyodety aśaniś candrān mudhā yakṣaś śiśor iva

दुःखषण्डकवल्मीकं विपन्नवलतामधुः । राम दूरे परित्याज्यो निर्विवेको नराधमः

duḥkhaṣaṇḍakavalmīkaṃ vipannavalatāmadhuḥ / rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ

ये केचन दुरारम्भा दुराचारा दुराधयः । अविचारेण ते भान्ति वेतालास् तमसा यथा

ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ / avicāreṇa te bhānti vetālās tamasā yathā

अविचारिणम् एकान्तजरद्द्रुमसधर्मिणम् । अक्षमं साधुकार्येषु दूरे कुरु रघूद्वह

avicāriṇam ekāntajaraddrumasadharmiṇam / akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha

विविक्तं हि मनो जन्तोर् आशावैवश्यवर्जितम् । परां निर्वृतिम् अभ्येति पूर्णश् चन्द्र इवात्मनि

viviktaṃ hi mano jantor āśāvaivaśyavarjitam / parāṃ nirvṛtim abhyeti pūrṇaś candra ivātmani

विवेकितोदिता देहं सर्वं शीतलयत्य् अलम् । अलङ्करोति चात्यन्तं ज्योत्स्नेव भुवनम् नवा

vivekitoditā dehaṃ sarvaṃ śītalayaty alam / alaṅkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanam navā

परमार्थपताकाया धियो धवलचामरम् । विचारो राजते जन्तो रजन्याम् इव चन्द्रमाः

paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram / vicāro rājate janto rajanyām iva candramāḥ

विचारचारवो भावा भासयन्तो दिशो दश । भान्ति भास्करवद् भग्नभूयोभवभयामयाः

vicāracāravo bhāvā bhāsayanto diśo daśa / bhānti bhāskaravad bhagnabhūyobhavabhayāmayāḥ

बालस्य स्वमनोमोहकल्पितः प्राणहारकः । रात्रौ तमसि वेतालो विचारेण विलीयते

bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ / rātrau tamasi vetālo vicāreṇa vilīyate

सर्व एव जगद्भावा अविचारणचारवः । अविद्यमानसद्भावा विचारविशरारवः

sarva eva jagadbhāvā avicāraṇacāravaḥ / avidyamānasadbhāvā vicāraviśarāravaḥ

पुंसो निजमनोमोहकल्पितो ऽनल्पदुःखदः । संसारचिरवेतालो विचारेण विलीयते

puṃso nijamanomohakalpito 'nalpaduḥkhadaḥ / saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate

समस्वच्छं निराबाधम् अनन्तम् अनपाश्रयम् । विद्धीमं केवलीभावं विचारोग्रतरोः फलम्

samasvacchaṃ nirābādham anantam anapāśrayam / viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicārogrataroḥ phalam

अचलस्थितिनोदारप्रकटाभोगतेजसा । तेन निष्कामतोदेति शीततेवोदितेन्दुना

acalasthitinodāraprakaṭābhogatejasā / tena niṣkāmatodeti śītatevoditendunā

चिन्ताज्वरमहौषध्या साधुचित्तनिषण्णया । तयोत्तमत्वप्रदया नाभिवाञ्छति नोज्झति

cintājvaramahauṣadhyā sādhucittaniṣaṇṇayā / tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati

तत् सदालम्बनं चेतस् स्फारम् आभासम् आगतम् । नास्तम् एति न चोदेति खम् इवातिततान्तरम्

tat sadālambanaṃ cetas sphāram ābhāsam āgatam / nāstam eti na codeti kham ivātitatāntaram

न जहाति न चादत्ते न ताम्यति न शाम्यति । केवलं साक्षिवत् पश्यञ् जगद् आत्मनि तिष्ठति

na jahāti na cādatte na tāmyati na śāmyati / kevalaṃ sākṣivat paśyañ jagad ātmani tiṣṭhati

न च शाम्यति नाप्य् अन्तर् नापि बाह्ये ऽवतिष्ठति । न च नैष्कर्म्यम् आदत्ते न च कर्मणि मज्जति

na ca śāmyati nāpy antar nāpi bāhye 'vatiṣṭhati / na ca naiṣkarmyam ādatte na ca karmaṇi majjati

उपेक्षते गतं वस्तु सम्प्राप्तम् अनुवर्तते । न क्षुब्धो नाति चाक्षुब्धो भाति पूर्ण इवार्णवः

upekṣate gataṃ vastu samprāptam anuvartate / na kṣubdho nāti cākṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ

एवंरूपेण मनसा महात्मानो महाशयाः । जीवन्मुक्ता जगत्य् अस्मिन् विहरन्ति हि योगिनः

evaṃrūpeṇa manasā mahātmāno mahāśayāḥ / jīvanmuktā jagaty asmin viharanti hi yoginaḥ

उषित्वा सुचिरं कालं धीरास् ते यावदीप्सितम् । तनुम् अन्ते परित्यज्य यान्ति केवलतां तताम्

uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrās te yāvadīpsitam / tanum ante parityajya yānti kevalatāṃ tatām

को ऽहं कस्य च संसार इत्य् आपद्य् अपि धीमता । चिन्तनीयं प्रयत्नेन सप्रतीकारम् आत्मना

ko 'haṃ kasya ca saṃsāra ity āpady api dhīmatā / cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāram ātmanā

कार्यसङ्कटसन्देहं राजा जानाति राघव । निष्फलं सफलं वापि विचारेणैव नान्यथा

kāryasaṅkaṭasandehaṃ rājā jānāti rāghava / niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā

वेदवेदान्तसिद्धान्तस्थितयस् स्थितिकारणम् । निर्णीयन्ते विचारेण दीपेनेव भुवो निशि

vedavedāntasiddhāntasthitayas sthitikāraṇam / nirṇīyante vicāreṇa dīpeneva bhuvo niśi

अनष्टम् अन्धकारेषु बहुतेजस्स्व् अजिह्मितम् । पश्यत्य् अपि व्यवहितं विचारच् चारुलोचनम्

anaṣṭam andhakāreṣu bahutejassv ajihmitam / paśyaty api vyavahitaṃ vicārac cārulocanam

विवेकान्धो हि जात्यन्धश् शोच्यश् सर्वस्य दुर्मतिः । दिव्यचक्षुर् विवेकात्मा जयत्य् अखिलवस्तुषु

vivekāndho hi jātyandhaś śocyaś sarvasya durmatiḥ / divyacakṣur vivekātmā jayaty akhilavastuṣu

परमात्ममयी पाल्या महानन्दैकसाधनी । क्षणम् एकं परित्याज्या न विचारचमत्कृतिः

paramātmamayī pālyā mahānandaikasādhanī / kṣaṇam ekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ

विचारचारुः पुरुषो महताम् अपि रोचते । परिपक्वं चमत्कारि सहकारफलं यथा

vicāracāruḥ puruṣo mahatām api rocate / paripakvaṃ camatkāri sahakāraphalaṃ yathā

विचारकान्तमतयो नानेकेषु पुनः पुनः । पतन्ति दुःखगर्तेषु ज्ञातोर्ध्वगतयो नराः

vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥ punaḥ / patanti duḥkhagarteṣu jñātordhvagatayo narāḥ

न विरौति तथा रोगी नानर्थशतजर्जरः । अविचारविनष्टात्मा यथाज्ञः परिरोदिति

na virauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ / avicāravinaṣṭātmā yathājñaḥ pariroditi

वरं कर्दमकीटत्वं श्वभ्रकण्टकता वरम् । वरम् अन्धगुहाहित्वं न नरस्याविचारिता

varaṃ kardamakīṭatvaṃ śvabhrakaṇṭakatā varam / varam andhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā

सर्वानर्थनिजावासं सर्वसाधुतिरस्कृतम् । सर्वदौस्स्थित्यसीमान्तम् अविचारं परित्यजेत्

sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam / sarvadaussthityasīmāntam avicāraṃ parityajet

नित्यं विचारयुक्तेन भवितव्यं महात्मना । भवान्धकूपे पततां विचारो ह्य् अवलम्बनम्

nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā / bhavāndhakūpe patatāṃ vicāro hy avalambanam

स्वयम् एवात्मनात्मानम् अवष्टभ्य विचारतः । संसारमोहजलधेस् तारयेत् स्वमनोमृगम्

svayam evātmanātmānam avaṣṭabhya vicārataḥ / saṃsāramohajaladhes tārayet svamanomṛgam

को ऽहं कथम् अयं दोषस् संसाराख्य उपागतः । न्यायेनेति परामर्शो विचार इति कथ्यते

ko 'haṃ katham ayaṃ doṣas saṃsārākhya upāgataḥ / nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate

अन्धान्धमोहमुखरं चिरं दुःखाय केवलम् । कृतं शिलाया हृदयं दुर्मतेश् चाविचारिणः

andhāndhamohamukharaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam / kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateś cāvicāriṇaḥ

भावाभावग्रहोत्सर्गदृशाम् इह हि राघव । न विचाराद् ऋते तत्त्वं ज्ञायते साधु किञ्चन

bhāvābhāvagrahotsargadṛśām iha hi rāghava / na vicārād ṛte tattvaṃ jñāyate sādhu kiñcana

विचाराज् ज्ञायते तत्त्वं तत्त्वाद् विश्रान्तिर् आत्मनि । ततो मनसि शान्ते तु सर्वदुःखपरिक्षयः

vicārāj jñāyate tattvaṃ tattvād viśrāntir ātmani / tato manasi śānte tu sarvaduḥkhaparikṣayaḥ

सफलता फलते भुवि कर्मणां प्रकटतां किल गच्छत उत्तमात् । स्फुटविचारदृशैव विचारिता शमवते भवते ऽपि विरोचताम्

saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ prakaṭatāṃ kila gacchata uttamāt / sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā śamavate bhavate 'pi virocatām

विचारनिरूपणं नाम सर्गः पञ्चदशस् सर्गः सन्तोषो हि परं श्रेयस् सन्तोषस् सुखम् उच्यते । सन्तुष्टः परम् अभ्येति विश्रामम् अरिसूदन

vicāranirūpaṇaṃ nāma sargaḥ pañcadaśas sargaḥ santoṣo hi paraṃ śreyas santoṣas sukham ucyate / santuṣṭaḥ param abhyeti viśrāmam arisūdana

सन्तोषैश्वर्यसुखिनां चिरविश्रान्तचेतसाम् । साम्राज्यम् अपि साधूनां जरत्तृणलवायते

santoṣaiśvaryasukhināṃ ciraviśrāntacetasām / sāmrājyam api sādhūnāṃ jarattṛṇalavāyate

सन्तोषशालिनी बुद्धी राम संसारवृत्तिषु । विषमास्व् अप्य् अनुद्विग्ना न कदाचन दूयते

santoṣaśālinī buddhī rāma saṃsāravṛttiṣu / viṣamāsv apy anudvignā na kadācana dūyate

सन्तोषामृतपानेन ये परां तृप्तिम् आगताः । भोगश्रीर् अतुला तेषाम् एषा प्रतिविषायते

santoṣāmṛtapānena ye parāṃ tṛptim āgatāḥ / bhogaśrīr atulā teṣām eṣā prativiṣāyate

न तथा तर्पयन्त्य् एताः पीयूषरसवीचयः । यथा हि मधुरास्वादस् सन्तोषो दोषनाशनः

na tathā tarpayanty etāḥ pīyūṣarasavīcayaḥ / yathā hi madhurāsvādas santoṣo doṣanāśanaḥ

अप्राप्तवाञ्छाम् उत्सृज्य सम्प्राप्ते समतां गतः । अदृष्टखेदाखेदो ऽन्तस् स सन्तुष्ट इहोच्यते

aprāptavāñchām utsṛjya samprāpte samatāṃ gataḥ / adṛṣṭakhedākhedo 'ntas sa santuṣṭa ihocyate

आत्मनात्मनि सन्तोषं यावद् याति न मानसम् । उद्भवन्त्य् आपदस् तावल् लता इव मनोवनात्

ātmanātmani santoṣaṃ yāvad yāti na mānasam / udbhavanty āpadas tāval latā iva manovanāt

सन्तोषशीतलं चेतश् शुद्धविज्ञानदृष्टिभिः । भृशं विकासम् आयाति सूर्यांशुभिर् इवाम्बुजम्

santoṣaśītalaṃ cetaś śuddhavijñānadṛṣṭibhiḥ / bhṛśaṃ vikāsam āyāti sūryāṃśubhir ivāmbujam

आशावैवश्यविवशे चित्ते सन्तोषवर्जिते । म्लाने वक्त्रम् इवादर्शे न ज्ञानं प्रतिबिम्बति

āśāvaivaśyavivaśe citte santoṣavarjite / mlāne vaktram ivādarśe na jñānaṃ pratibimbati

अज्ञानघनयामिन्या सङ्कोचं न नराम्बुजम् । यात्य् असाव् उदितो यस्य नित्यं सन्तोषभास्करः

ajñānaghanayāminyā saṅkocaṃ na narāmbujam / yāty asāv udito yasya nityaṃ santoṣabhāskaraḥ

अकिञ्चनो ऽप्य् असौ जन्तुस् साम्राज्यसुखम् अश्नुते । आधिव्याधिविनिर्मुक्तं सन्तुष्टं यस्य मानसम्

akiñcano 'py asau jantus sāmrājyasukham aśnute / ādhivyādhivinirmuktaṃ santuṣṭaṃ yasya mānasam

नाभिवाञ्छत्य् असम्प्राप्तं प्राप्तं भुङ्क्ते यथाक्रमम् । यस् स सोम्यस् सदाचारस् सन्तुष्ट इति कथ्यते

nābhivāñchaty asamprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathākramam / yas sa somyas sadācāras santuṣṭa iti kathyate

सन्तोषपरितृप्तस्य महतः पूर्णचेतसः । क्षीराब्धेर् इव शुद्धस्य मुखे लक्ष्मीर् विराजते

santoṣaparitṛptasya mahataḥ pūrṇacetasaḥ / kṣīrābdher iva śuddhasya mukhe lakṣmīr virājate

पूर्णताम् अलम् आश्रित्य स्वात्मन्य् एवात्मना स्वयम् । पौरुषेण प्रयत्नेन तृष्णां सर्वत्र वर्जयेत्

pūrṇatām alam āśritya svātmany evātmanā svayam / pauruṣeṇa prayatnena tṛṣṇāṃ sarvatra varjayet

सन्तोषामृतपूर्णस्य स्वान्तश् शीतलता स्वयम् । स्थैर्यम् आयात्य् अरिक्तस्य शीतांशोर् इव शाश्वतम्

santoṣāmṛtapūrṇasya svāntaś śītalatā svayam / sthairyam āyāty ariktasya śītāṃśor iva śāśvatam

सन्तोषपुष्टमनसं भृत्या इव महर्द्धयः । राजानम् उपतिष्ठन्ते किङ्करत्वम् उपागताः

santoṣapuṣṭamanasaṃ bhṛtyā iva maharddhayaḥ / rājānam upatiṣṭhante kiṅkaratvam upāgatāḥ

आत्मनैवात्मनि स्वच्छे सन्तुष्टे पुरुषे स्थिते । प्रशाम्यन्त्य् आधयस् सर्वे प्रावृषीवाशु पांसवः

ātmanaivātmani svacche santuṣṭe puruṣe sthite / praśāmyanty ādhayas sarve prāvṛṣīvāśu pāṃsavaḥ

नित्यं शीतलया नाम कलङ्कपरिहीनया । पुरुषश् शुद्धया वृत्त्या भाति पूर्णतयेन्दुवत्

nityaṃ śītalayā nāma kalaṅkaparihīnayā / puruṣaś śuddhayā vṛttyā bhāti pūrṇatayenduvat

समतासुन्दरं वक्त्रं पुरुषस्यावलोकयन् । तोषम् एति यथा लोको न तथा धनसङ्गमैः

samatāsundaraṃ vaktraṃ puruṣasyāvalokayan / toṣam eti yathā loko na tathā dhanasaṅgamaiḥ

समतया मतया गुणशालिनां पुरुषराड् इह यस् समलङ्कृतः । तम् अमलं प्रणमन्ति नभश्चरा अपि महामुनयो रघुनन्दन

samatayā matayā guṇaśālināṃ puruṣarāḍ iha yas samalaṅkṛtaḥ / tam amalaṃ praṇamanti nabhaścarā api mahāmunayo raghunandana

सन्तोषनिरूपणं नाम सर्गः षोडशस् सर्गः विशेषेण महाबुद्धे संसारोत्तरणे नृणाम् । सर्वत्रोपकरोतीह साधुस् साधुसमागमः

santoṣanirūpaṇaṃ nāma sargaḥ ṣoḍaśas sargaḥ viśeṣeṇa mahābuddhe saṃsārottaraṇe nṛṇām / sarvatropakarotīha sādhus sādhusamāgamaḥ

साधुसङ्गतरोर् जातं विवेककुसुमं शुभम् । रक्षन्ति ये महात्मानो भाजनं ते फलश्रियः

sādhusaṅgataror jātaṃ vivekakusumaṃ śubham / rakṣanti ye mahātmāno bhājanaṃ te phalaśriyaḥ

शून्यम् आकीर्णताम् एति मृतिर् अप्य् उत्सवायते । आपत् सम्पद् इवाभाति विद्वज्जनसमागमे

śūnyam ākīrṇatām eti mṛtir apy utsavāyate / āpat sampad ivābhāti vidvajjanasamāgame

हिमम् आपत्सरोजिन्या मोहनीहारमारुतः । जयत्य् एको जगत्य् अस्मिन् साधुस् साधुसमागमः

himam āpatsarojinyā mohanīhāramārutaḥ / jayaty eko jagaty asmin sādhus sādhusamāgamaḥ

परं विवर्धनं बुद्धेर् अज्ञानतरुशातनम् । समुत्सरणम् आधीनां विद्धि साधुसमागमम्

paraṃ vivardhanaṃ buddher ajñānataruśātanam / samutsaraṇam ādhīnāṃ viddhi sādhusamāgamam

विवेकः परमो दीपो जायते साधुसङ्गमात् । मनोहरोज्ज्वलो नूनम् अशोकाद् इव गुच्छकम्

vivekaḥ paramo dīpo jāyate sādhusaṅgamāt / manoharojjvalo nūnam aśokād iva gucchakam

निरपायां निराबाधां निर्वृतिं नित्यपीवरीम् । अनुत्तमां प्रयच्छन्ति साधुसङ्गविभूतयः

nirapāyāṃ nirābādhāṃ nirvṛtiṃ nityapīvarīm / anuttamāṃ prayacchanti sādhusaṅgavibhūtayaḥ

अपि कष्टतरां प्राप्तैर् दशां विवशतां गतैः । मनाग् अपि न सन्त्याज्या मानवैस् साधुसङ्गतिः

api kaṣṭatarāṃ prāptair daśāṃ vivaśatāṃ gataiḥ / manāg api na santyājyā mānavais sādhusaṅgatiḥ

साधुसङ्गतयो लोके सन्मार्गशुभदीपिकाः । हार्दान्धकारहारिण्यो भासो ज्ञानविवस्वतः

sādhusaṅgatayo loke sanmārgaśubhadīpikāḥ / hārdāndhakārahāriṇyo bhāso jñānavivasvataḥ

यस् स्नातश् शीतसितया साधुसङ्गतिगङ्गया । किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः

yas snātaś śītasitayā sādhusaṅgatigaṅgayā / kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ

नीरागाश् छिन्नसन्देहा गलितग्रन्थयो ऽनघ । साधवो यदि विद्यन्ते किं तपस्तीर्थसङ्ग्रहैः

nīrāgāś chinnasandehā galitagranthayo 'nagha / sādhavo yadi vidyante kiṃ tapastīrthasaṅgrahaiḥ

विश्रान्तमनसो वन्द्याः प्रयत्नेन परेण हि । दरिद्रेणेव मणयः प्रेक्षणीया हि साधवः

viśrāntamanaso vandyāḥ prayatnena pareṇa hi / daridreṇeva maṇayaḥ prekṣaṇīyā hi sādhavaḥ

सत्समागमसौन्दर्यशालिनी धीमतां मतिः । कमलेवाप्सरोवृन्दे सर्वदैव विराजते

satsamāgamasaundaryaśālinī dhīmatāṃ matiḥ / kamalevāpsarovṛnde sarvadaiva virājate

तेनामलविलासस्य पदस्याग्रावचूलता । प्रथिता येन भव्येन न त्यक्ता साधुसङ्गतिः

tenāmalavilāsasya padasyāgrāvacūlatā / prathitā yena bhavyena na tyaktā sādhusaṅgatiḥ

विच्छिन्नग्रन्थयस् तज्ज्ञास् साधवस् सर्वसम्मताः । सर्वोपायेन संसेव्यास् ते ह्य् उपाया भवाम्बुधौ

vicchinnagranthayas tajjñās sādhavas sarvasammatāḥ / sarvopāyena saṃsevyās te hy upāyā bhavāmbudhau

त एते नरकाग्नीनां संशुष्केन्धनतां गताः । यैर् दृष्टा हेलया सन्तो नरकानलवारिदाः

ta ete narakāgnīnāṃ saṃśuṣkendhanatāṃ gatāḥ / yair dṛṣṭā helayā santo narakānalavāridāḥ

दारिद्र्यं मरणं दुःखम् इत्यादिविषमो भ्रमः । सम्प्रशाम्यत्य् अशेषेण साधुसङ्गमभेषजैः

dāridryaṃ maraṇaṃ duḥkham ityādiviṣamo bhramaḥ / sampraśāmyaty aśeṣeṇa sādhusaṅgamabheṣajaiḥ

सन्तोषस् साधुसङ्गश् च विचारो ऽथ शमस् तथा । एत एव भवाम्भोधाव् उपायास् तरणे नृणाम्

santoṣas sādhusaṅgaś ca vicāro 'tha śamas tathā / eta eva bhavāmbhodhāv upāyās taraṇe nṛṇām

सन्तोषः परमो लाभस् सत्सङ्गः परमा गतिः । विचारः परमं ज्ञानं शमो हि परमं सुखं

santoṣaḥ paramo lābhas satsaṅgaḥ paramā gatiḥ / vicāraḥ paramaṃ jñānaṃ śamo hi paramaṃ sukhaṃ

चत्वार एते विमला उपाया भवभेदने । यैर् अभ्यस्तास् त उत्तीर्णा मोहवारेर् भवार्णवात्

catvāra ete vimalā upāyā bhavabhedane / yair abhyastās ta uttīrṇā mohavārer bhavārṇavāt

एकस्मिन्न् एव चैतेषाम् अभ्यस्ते विमलोदये । चत्वारो ऽपि किलाभ्यस्ता भवन्ति सुधियां वर

ekasminn eva caiteṣām abhyaste vimalodaye / catvāro 'pi kilābhyastā bhavanti sudhiyāṃ vara

एको ऽप्य् एको ऽपि सर्वेषां एषां प्रसवभूर् इव । सर्वसंसिद्धये तस्माद् यत्नेनैकं समाश्रयेत्

eko 'py eko 'pi sarveṣāṃ eṣāṃ prasavabhūr iva / sarvasaṃsiddhaye tasmād yatnenaikaṃ samāśrayet

सत्समागमसन्तोषविचारास् त्व् अविचारितम् । प्रवर्तन्ते शमे स्वच्छे वहनानीव सागरे

satsamāgamasantoṣavicārās tv avicāritam / pravartante śame svacche vahanānīva sāgare

विचारसन्तोषशमास् सत्समागमशालिनि । प्रवर्तन्ते श्रियो जन्तौ कल्पवृक्षाश्रिते यथा

vicārasantoṣaśamās satsamāgamaśālini / pravartante śriyo jantau kalpavṛkṣāśrite yathā

विचारशमसत्सङ्गास् सन्तोषवति मानवे । प्रवर्तन्ते प्रपूर्णेन्दौ सौन्दर्याद्या गुणा इव

vicāraśamasatsaṅgās santoṣavati mānave / pravartante prapūrṇendau saundaryādyā guṇā iva

सत्सङ्गसन्तोषशमा विचारवति सन्मतौ । प्रवर्तन्ते मन्त्रिवरे राजनीव जयश्रियः

satsaṅgasantoṣaśamā vicāravati sanmatau / pravartante mantrivare rājanīva jayaśriyaḥ

तस्माद् एकतमं नित्यम् एतेषां रघुनन्दन । पौरुषेण मनो जित्वा यत्नेनाभ्याहरेद् गुणम्

tasmād ekatamaṃ nityam eteṣāṃ raghunandana / pauruṣeṇa mano jitvā yatnenābhyāhared guṇam

परं पौरुषम् आश्रित्य जित्वा चित्तमतङ्गजम् । यावद् एको गुणो नाप्तस् तावन् नास्त्य् उत्तमा गतिः

paraṃ pauruṣam āśritya jitvā cittamataṅgajam / yāvad eko guṇo nāptas tāvan nāsty uttamā gatiḥ

पौरुषेण प्रयत्नेन दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयत् । यावन् नाभिनिविष्टं ते मनो राम गुणार्जने

pauruṣeṇa prayatnena dantair dantān vicūrṇayat / yāvan nābhiniviṣṭaṃ te mano rāma guṇārjane

देवो भवाथ यक्षो वा पुरुषः पादपो ऽथ वा । तावत् तव महाबाहो नोपायो ऽस्तीह कश्चन

devo bhavātha yakṣo vā puruṣaḥ pādapo 'tha vā / tāvat tava mahābāho nopāyo 'stīha kaścana

एकस्मिन्न् एव फलिते गुणे बलम् उपागते । क्षीयन्ते सर्व एवाशु दोषा विषदचेतसः

ekasminn eva phalite guṇe balam upāgate / kṣīyante sarva evāśu doṣā viṣadacetasaḥ