Vairāgya (Dispassion)

यो ऽवभात्य् अवभासात्मा तस्मै विश्वात्मने नमः

yo 'vabhāty avabhāsātmā tasmai viśvātmane namaḥ

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

aham baddho vimuktas syām iti yasyāsti niścayaḥ / nātyantatajjño nātajjñas so 'smiñ śāstre 'dhikāravān

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

kathopāyān vicāryādau mokṣopāyān imān atha / yo vicārayati prājño na sa bhūyo 'bhijāyate

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

asmin rāmāyaṇe nāma kathopāyān mahāphalān / etāṃs tu prathamaṃ kṛtvā purāham arimardana

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

śiṣyāyāsmai vinītāya bharadvājāya dhīmate / ekāgro dattavān ramyān maṇīn abdhir ivārthine

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

tata ete kathopāyā bharadvājena dhīmatā / kasmiṃścin merugahane brahmaṇo 'gra udāhṛtāḥ

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

athāsya tuṣṭo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ / varaṃ putra gṛhāṇeti samuvāca mahāśayaḥ

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

bhagavan bhūtabhavyeśa varo 'yaṃ me 'dya rocate / yeneyaṃ janatā duḥkhān mucyate tad udāhara

ब्रह्मा: गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

brahmā: guruṃ vālmīkim atrāśu prārthayasva prayatnataḥ / tenedaṃ yat samārabdhaṃ rāmāyaṇam aninditam

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

tasmiñ jñāte naro mohāt samagrāt santariṣyati / setunevāmbudheḥ pāram apāraguṇaśālinā

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

ity uktvā sa bharadvājaṃ parameṣṭhī mamāśramam / abhyāgamat samaṃ tena bharadvājena bhūtakṛt

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

tūrṇaṃ sampūjito devas so 'rghyapādyādinā mayā / avocan māṃ mahāsattvas sarvabhūtahite rataḥ

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

rāmasvabhāvakathanād asmād varamune tvayā / nodyogas samparityājya ā samāpter aninditāt

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

jñātenānena loko 'yam asmāt saṃsārasaṅkaṭāt / samuttariṣyati kṣipraṃ potenevāśu sāgarāt

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

vaktuṃ tavaitam evārtham aham āgatavān ayam / kuru lokahitārthaṃ tvaṃ śāstram ity uktavān ajaḥ

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

mama puṇyāśramāt tasmāt kṣaṇād antardhim āgataḥ / muhūrtād udyataḥ proccais taraṅga iva vāriṇaḥ

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

tasmin prayāte bhagavaty ahaṃ vismayam āgataḥ / punas tatra bharadvājam apṛcchaṃ svacchayā dhiyā

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

kim etad brahmaṇā proktam bharadvāja vadāśu me / ity uktena punaḥ proktam bharadvājena me 'nagha

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

etad uktam bhagavatā yathā rāmāyaṇaṃ kuru / sarvalokahitāyāśu saṃsārārṇavapotakam

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

mahyaṃ ca bhagavan brūhi kathaṃ saṃsārasaṅkaṭe / rāmo vyavahṛto 'py asmin bharataś ca mahāmanāḥ

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

śatrughno lakṣmaṇaś cāpi sītā cāpi yaśasvinī / rāmānuyāyinas te vā mantriputrā mahādhiyaḥ

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

nirduḥkhatāṃ kathaṃ te tu prāptās tad brūhi me sphuṭam / tathaivāhaṃ tariṣyāmi tato janatayā saha

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

bharadvājena rājendra yadety ukto 'smi sādaram / tadā kartuṃ vibhor ājñām ahaṃ vaktuṃ pravṛttavān

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

śṛṇu vatsa bharadvāja yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te / śrutena yena sammoham alaṃ dūrīkariṣyasi

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

tathā vyavahara prājña yathā vyavahṛtas sukhī / sarvāsaṃsaktayā buddhyā rāmo rājīvalocanaḥ

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

lakṣmaṇo bharataś caiva śatrughnaś ca mahāmanāḥ / kausalyā ca sumitrā ca sītā daśarathas tathā

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

kṛtāsthaś cāvirodhaś ca bodhapāram upāgataḥ / vasiṣṭho vāmadevaś ca mantriṇo 'ṣṭau tathetare

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

ghṛṣṭir vikunto bhāmaś ca satyavardhana eva ca / vibhīṣaṇas suṣeṇaś ca hanumān indrajit tathā

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

ete 'ṣṭāviṃśatiḥ proktās samanīrāgacetasaḥ / jīvanmuktā mahātmāno yathāprāptānuvartinaḥ

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

ebhir yathā hṛtaṃ dattaṃ gṛhītam uṣitaṃ smṛtam / tathā ced vartase putra mukta evāsi saṅkaṭāt

अपारसंसारसमुद्रपाती लब्ध्वा परां युक्तिम् उदारसत्त्वः । न शोकम् आयाति न दैन्यम् एति गतज्वरस् तिष्ठति नित्यतृप्तः

apārasaṃsārasamudrapātī labdhvā parāṃ yuktim udārasattvaḥ / na śokam āyāti na dainyam eti gatajvaras tiṣṭhati nityatṛptaḥ

सूत्रमात्रं नाम सर्गः द्वितीयस् सर्गः जीवन्मुक्तस्थितिं ब्रह्मन् कृत्वा राघवम् आदितः । क्रमात् कथय मे नित्यं भविष्यामि सुखी यथा

sūtramātraṃ nāma sargaḥ dvitīyas sargaḥ jīvanmuktasthitiṃ brahman kṛtvā rāghavam āditaḥ / kramāt kathaya me nityaṃ bhaviṣyāmi sukhī yathā

भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनस्स्मरणं मन्ये साधो विस्मरणं वरम्

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat / apunassmaraṇaṃ manye sādho vismaraṇaṃ varam

दृश्यात्यन्ताभावबोधं विना तन् नानुभूयते । कदाचित् केनचिन् नाम स बोधो ऽन्विष्यताम् अतः

dṛśyātyantābhāvabodhaṃ vinā tan nānubhūyate / kadācit kenacin nāma sa bodho 'nviṣyatām ataḥ

स चेह सम्भवत्य् एव तदर्थम् इदम् आततम् । शास्त्रम् आकर्णयसि चेत् तत्त्वं प्राप्नोषि नान्यथा

sa ceha sambhavaty eva tadartham idam ātatam / śāstram ākarṇayasi cet tattvaṃ prāpnoṣi nānyathā

जगद्भ्रमो ऽयं दृश्यो ऽपि नास्त्य् एवेत्य् अनुभूयते । वर्णो व्योम्न इवाखेदाद् विचारेणामुनानघ

jagadbhramo 'yaṃ dṛśyo 'pi nāsty evety anubhūyate / varṇo vyomna ivākhedād vicāreṇāmunānagha

दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । सम्पन्नं चेत् तद् उत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः

dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam / sampannaṃ cet tad utpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ

अन्यथा शास्त्रगर्तेषु लुठतां भवताम् इह । भवत्य् अकृत्रिमज्ञाना कल्पैर् अपि न निर्वृतिः

anyathā śāstragarteṣu luṭhatāṃ bhavatām iha / bhavaty akṛtrimajñānā kalpair api na nirvṛtiḥ

परित्यागो वासनाया उत्तमो मोक्ष उच्यते । ब्रह्मन् स एष विमलक्रमो ज्ञानप्रकाशकः

parityāgo vāsanāyā uttamo mokṣa ucyate / brahman sa eṣa vimalakramo jñānaprakāśakaḥ

क्षीणायां वासनायां तु मनो गलति सत्वरम् । क्षीणायां शीतसन्तत्यां ब्रह्मन् हिमकणो यथा

kṣīṇāyāṃ vāsanāyāṃ tu mano galati satvaram / kṣīṇāyāṃ śītasantatyāṃ brahman himakaṇo yathā

अयं वासनया देहो ध्रियते भूतपञ्जरः । तनुनान्तर्निविष्टेन मुक्तौघस् तन्तुना यथा

ayaṃ vāsanayā deho dhriyate bhūtapañjaraḥ / tanunāntarniviṣṭena muktaughas tantunā yathā

वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुश् शुद्धा जन्मविनाशिनी

vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā / malinā janmano hetuś śuddhā janmavināśinī

अज्ञानसुघनाकारा घनाहङ्कारशालिनी । पुनर्जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः

ajñānasughanākārā ghanāhaṅkāraśālinī / punarjanmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ

पुनर्जन्माङ्कुरत्यक्ता स्थिता सम्भृष्टबीजवत् । देहान्तं ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति सोच्यते

punarjanmāṅkuratyaktā sthitā sambhṛṣṭabījavat / dehāntaṃ dhriyate jñātajñeyā śuddheti socyate

अपुनर्जन्मकरणी जीवन्मुक्तेषु देहिषु । वासना विद्यते शुद्धा देहे चक्र इव भ्रमः

apunarjanmakaraṇī jīvanmukteṣu dehiṣu / vāsanā vidyate śuddhā dehe cakra iva bhramaḥ

ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास् त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः

ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhājanam / jñātajñeyās ta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ

जीवन्मुक्तपदं प्राप्तो यथा रामो महामतिः । तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि जरामरणशान्तये

jīvanmuktapadaṃ prāpto yathā rāmo mahāmatiḥ / tat te 'haṃ sampravakṣyāmi jarāmaraṇaśāntaye

भरद्वाज महाबुद्धे रामक्रमम् इमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि तेनैव सर्वं ज्ञास्यसि सर्वथा

bharadvāja mahābuddhe rāmakramam imaṃ śubham / śṛṇu vakṣyāmi tenaiva sarvaṃ jñāsyasi sarvathā

विद्यागृहाद् विनिष्क्रम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसान्य् अनयद् गेहे लीलाभिर् अकुतोभयः

vidyāgṛhād viniṣkramya rāmo rājīvalocanaḥ / divasāny anayad gehe līlābhir akutobhayaḥ

अथ गच्छति काले ऽत्र पालयत्य् अवनिं नृपे । प्रजासु वीतशोकासु स्थितासु विगतज्वरम्

atha gacchati kāle 'tra pālayaty avaniṃ nṛpe / prajāsu vītaśokāsu sthitāsu vigatajvaram

तीर्थमुन्याश्रमश्रेणीं द्रष्टुम् उत्कण्ठितं मनः । रामस्याभूद् भृशं तत्र कदाचिद् गुणशालिनः

tīrthamunyāśramaśreṇīṃ draṣṭum utkaṇṭhitaṃ manaḥ / rāmasyābhūd bhṛśaṃ tatra kadācid guṇaśālinaḥ

राघवश् चिन्तयित्वैवम् उपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माव् इव नवौ जग्राह नखकेसरौ

rāghavaś cintayitvaivam upetya caraṇau pituḥ / haṃsaḥ padmāv iva navau jagrāha nakhakesarau

तीर्थानि देवसद्मानि वनान्य् आयतनानि च । द्रष्टुम् उत्कण्ठितं तात ममेदं हि भृशं मनः

tīrthāni devasadmāni vanāny āyatanāni ca / draṣṭum utkaṇṭhitaṃ tāta mamedaṃ hi bhṛśaṃ manaḥ

तद् एताम् अर्थनां पूर्वां सफलीकर्तुम् अर्हसि । न सो ऽस्ति भुवने तात त्वया यो ऽर्थी विमानितः

tad etām arthanāṃ pūrvāṃ saphalīkartum arhasi / na so 'sti bhuvane tāta tvayā yo 'rthī vimānitaḥ

इति सम्प्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा । विचार्यामुञ्चद् एवैनं रामं प्रथमम् अर्थिनम्

iti samprārthito rājā vasiṣṭhena samaṃ tadā / vicāryāmuñcad evainaṃ rāmaṃ prathamam arthinam

शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । मङ्गलालङ्कृतवपुः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः

śubhe nakṣatradivase bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ / maṅgalālaṅkṛtavapuḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ

वसिष्ठप्रहितैर् विप्रैश् शास्त्रतज्ज्ञैस् समन्वितः । स्निग्धैः कतिपयैर् एव राजपुत्रवरैस् सह

vasiṣṭhaprahitair vipraiś śāstratajjñais samanvitaḥ / snigdhaiḥ katipayair eva rājaputravarais saha

अम्बाभिर् विहिताशीर्भिर् आलिङ्ग्यालिङ्ग्य भूषितः । निरगात् स गृहात् तस्मात् तीर्थयात्रार्थम् उद्यतः

ambābhir vihitāśīrbhir āliṅgyāliṅgya bhūṣitaḥ / niragāt sa gṛhāt tasmāt tīrthayātrārtham udyataḥ

निर्गतस् स्वपुरात् पौरैस् तूर्यघोषेण वर्धितः । पीयमानः पुरन्ध्रीणां नेत्रैर् भृङ्गौघभङ्गुरैः

nirgatas svapurāt paurais tūryaghoṣeṇa vardhitaḥ / pīyamānaḥ purandhrīṇāṃ netrair bhṛṅgaughabhaṅguraiḥ

ग्रामीणललनालोकहस्तपद्मापवर्जितैः । लाजवर्षैर् विकीर्णात्मा हिमैर् इव हिमाचलः

grāmīṇalalanālokahastapadmāpavarjitaiḥ / lājavarṣair vikīrṇātmā himair iva himācalaḥ

आवर्जयन् विप्रगणान् परिशृण्वन् प्रजाशिषः । आलोकयन् दिगन्तांश् च परिचक्राम जङ्गले

āvarjayan vipragaṇān pariśṛṇvan prajāśiṣaḥ / ālokayan digantāṃś ca paricakrāma jaṅgale

अथारभ्य स्वकात् तस्मात् क्रमात् कोसलमण्डलात् । स्नानदानतपोध्यानपूर्वकं स ददर्श ह

athārabhya svakāt tasmāt kramāt kosalamaṇḍalāt / snānadānatapodhyānapūrvakaṃ sa dadarśa ha

नदीस् तीर्थानि पुण्यानि वनान्य् आयतनानि च । जङ्गलानि वनान्तेषु तटान्य् अब्धिमहीभृताम्

nadīs tīrthāni puṇyāni vanāny āyatanāni ca / jaṅgalāni vanānteṣu taṭāny abdhimahībhṛtām

मन्दाकिनीम् इन्दुनिभां कालिन्दीं चोत्पलामलाम् । सरस्वतीं शतद्रुं च चन्द्रभागाम् इरावतीम्

mandākinīm indunibhāṃ kālindīṃ cotpalāmalām / sarasvatīṃ śatadruṃ ca candrabhāgām irāvatīm

वेणां च कृष्णवेणां च निर्विन्ध्यां सरयूं तथा । चर्मण्वतीं वितस्तां च विपाशां बाहुदाम् अपि

veṇāṃ ca kṛṣṇaveṇāṃ ca nirvindhyāṃ sarayūṃ tathā / carmaṇvatīṃ vitastāṃ ca vipāśāṃ bāhudām api

प्रयागं नैमिषं चैव धर्मारण्यं गयां तथा । वाराणसीं श्रीगिरिं च केदारं पुष्करं तथा

prayāgaṃ naimiṣaṃ caiva dharmāraṇyaṃ gayāṃ tathā / vārāṇasīṃ śrīgiriṃ ca kedāraṃ puṣkaraṃ tathā

मानसं च क्रमसरस् तथैवोत्तरमानसम् । वडवां मडवां चैव तीर्थवृन्दं ससोदरम्

mānasaṃ ca kramasaras tathaivottaramānasam / vaḍavāṃ maḍavāṃ caiva tīrthavṛndaṃ sasodaram

अग्नितीर्थं महातीर्थम् इन्द्रद्युम्नसरस् तथा । सरांसि सरसीश् चैव तथा वापीह्रदावलीम्

agnitīrthaṃ mahātīrtham indradyumnasaras tathā / sarāṃsi sarasīś caiva tathā vāpīhradāvalīm

स्वामिनं कार्त्तिकेयं च सालिग्रामहरिं तथा । स्थानानि च चतुष्षष्टिं हरस्य गिरिजापतेः

svāminaṃ kārttikeyaṃ ca sāligrāmahariṃ tathā / sthānāni ca catuṣṣaṣṭiṃ harasya girijāpateḥ

नानाश्चर्यविचित्राणि चतुरब्धितटानि च । विन्ध्यकन्दरकुञ्जांश् च कुलशैलस्थलानि च

nānāścaryavicitrāṇi caturabdhitaṭāni ca / vindhyakandarakuñjāṃś ca kulaśailasthalāni ca

राजर्षीणां च महतां ब्रह्मर्षीणां तथैव च । देवानां ब्राह्मणानां च पावनान् आश्रमाञ् शुभान्

rājarṣīṇāṃ ca mahatāṃ brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca / devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pāvanān āśramāñ śubhān

भूयो भूयस् स बभ्राम भ्रातृभ्यां सह मानदः । चतुर्ष्व् अपि दिगन्तेषु सर्वान् एव महीतटान्

bhūyo bhūyas sa babhrāma bhrātṛbhyāṃ saha mānadaḥ / caturṣv api diganteṣu sarvān eva mahītaṭān

अमरकिन्नरमानवमानितस् समवलोक्य महीम् अखिलाम् इमाम् । उपययौ स्वगृहं रघुनन्दनो विहृतदिक् शिवलोकम् इवेश्वरः

amarakinnaramānavamānitas samavalokya mahīm akhilām imām / upayayau svagṛhaṃ raghunandano vihṛtadik śivalokam iveśvaraḥ

तीर्थयात्राकरणं नाम सर्गः तृतीयस् सर्गः लाजपुष्पाञ्जलिव्रातैर् विकीर्णः पौरवासिभिः । स विवेश गृहं श्रीमाञ् जयन्तो विष्टपं यथा

tīrthayātrākaraṇaṃ nāma sargaḥ tṛtīyas sargaḥ lājapuṣpāñjalivrātair vikīrṇaḥ pauravāsibhiḥ / sa viveśa gṛhaṃ śrīmāñ jayanto viṣṭapaṃ yathā

प्रणनामाथ पितरं वसिष्ठं मातृबान्धवान् । ब्राह्मणान् गुरुवृद्धांश् च राघवः प्रथमागतः

praṇanāmātha pitaraṃ vasiṣṭhaṃ mātṛbāndhavān / brāhmaṇān guruvṛddhāṃś ca rāghavaḥ prathamāgataḥ

सुहृद्भिर् मातृभिश् चैव पित्रा द्विजगणेन च । मुहुरालिङ्गनाचारै राघवो न ममौ तदा

suhṛdbhir mātṛbhiś caiva pitrā dvijagaṇena ca / muhurāliṅganācārai rāghavo na mamau tadā

तस्मिन् दृढैर् दाशरथौ प्रियप्रकथनैर् मिथः । जुघूर्णुर् मधुरैर् आशा मृदुवंशस्वनैर् इव

tasmin dṛḍhair dāśarathau priyaprakathanair mithaḥ / jughūrṇur madhurair āśā mṛduvaṃśasvanair iva

बहून्य् आस दिनान्य् अत्र रामागमनम् उत्सवः । महानन्दे जनान् मुञ्चन् केलिकोलाहलाकुलः

bahūny āsa dināny atra rāmāgamanam utsavaḥ / mahānande janān muñcan kelikolāhalākulaḥ

उवास स सुखं गेहे ततः प्रभृति राघवः । वर्णयन् विविधाचारान् देशाचारान् इतस् ततः

uvāsa sa sukhaṃ gehe tataḥ prabhṛti rāghavaḥ / varṇayan vividhācārān deśācārān itas tataḥ

प्रातर् उत्थाय रामो ऽसौ कृत्वा सन्ध्यां यथाविधि । सभासंस्थं ददर्शेन्द्रसमं स्वपितरं तदा

prātar utthāya rāmo 'sau kṛtvā sandhyāṃ yathāvidhi / sabhāsaṃsthaṃ dadarśendrasamaṃ svapitaraṃ tadā

कथाभिस् सुविचित्राभिस् स वसिष्ठादिभिस् सह । स्थित्वा दिनचतुर्भागं ज्ञानगर्भाभिर् आदृतः

kathābhis suvicitrābhis sa vasiṣṭhādibhis saha / sthitvā dinacaturbhāgaṃ jñānagarbhābhir ādṛtaḥ

जगाम पित्रनुज्ञातो महत्या सेनयावृतः । वराहमहिषाकीर्णं वनम् आखेटकेच्छया

jagāma pitranujñāto mahatyā senayāvṛtaḥ / varāhamahiṣākīrṇaṃ vanam ākheṭakecchayā

तत आगत्य सदने कृत्वा स्नानादिकं क्रमात् । समित्रबान्धवो भुक्त्वा निनाय ससुहृन् निशाम्

tata āgatya sadane kṛtvā snānādikaṃ kramāt / samitrabāndhavo bhuktvā nināya sasuhṛn niśām

एवम्प्रायदिनाचारो भ्रातृभ्यां सह राघवः । आगत्य तीर्थयात्रायास् समुवास पितुर् गृहे

evamprāyadinācāro bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ / āgatya tīrthayātrāyās samuvāsa pitur gṛhe

नृपतिसंव्यवहारमनोज्ञया सुजनचेतसि चन्द्रिकया तथा । परिनिनाय दिनानि स चेष्टया श्रुतसुधारसपेशलयानघः

nṛpatisaṃvyavahāramanojñayā sujanacetasi candrikayā tathā / parinināya dināni sa ceṣṭayā śrutasudhārasapeśalayānaghaḥ

दिवसव्यवहारनिरूपणं नाम सर्गः चतुर्थस् सर्गः अथोनषोडशे वर्षे वर्तमाने रघूद्वहे । रामानुयायिनि तथा शत्रुघ्ने लक्ष्मणे ऽपि च

divasavyavahāranirūpaṇaṃ nāma sargaḥ caturthas sargaḥ athonaṣoḍaśe varṣe vartamāne raghūdvahe / rāmānuyāyini tathā śatrughne lakṣmaṇe 'pi ca

भरते संस्थिते नित्यं मातामहगृहे सुखम् । पालयत्य् अवनिं राज्ञि यथावद् अखिलाम् इमाम्

bharate saṃsthite nityaṃ mātāmahagṛhe sukham / pālayaty avaniṃ rājñi yathāvad akhilām imām

जन्यत्रार्थं च पुत्राणां प्रत्यहं सह मन्त्रिभिः । कृतमन्त्रे महाप्रज्ञे तज्ज्ञे दशरथे नृपे

janyatrārthaṃ ca putrāṇāṃ pratyahaṃ saha mantribhiḥ / kṛtamantre mahāprajñe tajjñe daśarathe nṛpe

कृतायां तीर्थयात्रायां रामो निजगृहस्थितः । जगामानुदिनं कार्श्यं शरदीवामलं सरः

kṛtāyāṃ tīrthayātrāyāṃ rāmo nijagṛhasthitaḥ / jagāmānudinaṃ kārśyaṃ śaradīvāmalaṃ saraḥ

क्रमाद् अस्य विशालाक्षं पाण्डुतां मुखम् आदधे । पाकफुल्लदलं शुक्लं सालिमालम् इवाम्बुजम्

kramād asya viśālākṣaṃ pāṇḍutāṃ mukham ādadhe / pākaphulladalaṃ śuklaṃ sālimālam ivāmbujam

कपोलतलसंलीनपाणिः पद्मासनस्थितः । चिन्तापरवशस् तूष्णीम् अव्यापारो बभूव सः

kapolatalasaṃlīnapāṇiḥ padmāsanasthitaḥ / cintāparavaśas tūṣṇīm avyāpāro babhūva saḥ

कृशाङ्गश् चिन्तया युक्तः खेदी परमदुर्मनाः । नोवाच कस्यचित् किञ्चिल् लिपिकर्मार्पितोपमः

kṛśāṅgaś cintayā yuktaḥ khedī paramadurmanāḥ / novāca kasyacit kiñcil lipikarmārpitopamaḥ

खेदात् परिजनेनासौ प्रार्थ्यमानः पुनः पुनः । चकाराह्निकम् आचारं परिम्लानमुखाम्बुजः

khedāt parijanenāsau prārthyamānaḥ punaḥ punaḥ / cakārāhnikam ācāraṃ parimlānamukhāmbujaḥ

एवं मुनिविशिष्टं तं रामं गुणगणाकरम् । आलोक्य भ्रातराव् अस्य ताम् एवाययतुर् दशाम्

evaṃ muniviśiṣṭaṃ taṃ rāmaṃ guṇagaṇākaram / ālokya bhrātarāv asya tām evāyayatur daśām

तथा तेषु तनूजेषु खेदवत्सु कृशेषु च । सपत्नीको महीपालश् चिन्ताविवशतां ययौ

tathā teṣu tanūjeṣu khedavatsu kṛśeṣu ca / sapatnīko mahīpālaś cintāvivaśatāṃ yayau

का ते पुत्र घना चिन्तेत्य् एवं रामं पुनः पुनः । अपृच्छत् स्निग्धया वाचा न चाकथयद् अस्य सः

kā te putra ghanā cintety evaṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ / apṛcchat snigdhayā vācā na cākathayad asya saḥ

न किञ्चित् तात मे दुःखम् इत्य् उक्त्वा पितुर् अङ्कगः । रामो राजीवपत्राक्षस् तूष्णीम् एव स्म तिष्ठति

na kiñcit tāta me duḥkham ity uktvā pitur aṅkagaḥ / rāmo rājīvapatrākṣas tūṣṇīm eva sma tiṣṭhati

ततो दशरथो राजा रामः किं खेदवान् इति । अपृच्छत् सर्वकार्यज्ञं वसिष्ठं वदतां वरम्

tato daśaratho rājā rāmaḥ kiṃ khedavān iti / apṛcchat sarvakāryajñaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam

अस्त्य् अत्र कारणं श्रीमन् मा राजन् दुःखम् अस्तु ते । इत्य् उक्तश् चिन्तया युक्तो वसिष्ठमुनिना नृपः

asty atra kāraṇaṃ śrīman mā rājan duḥkham astu te / ity uktaś cintayā yukto vasiṣṭhamuninā nṛpaḥ

कोपं विषादकलनां विततं च हर्षं नाल्पेन कारणवशेन वहन्ति सन्तः । सर्गेण संहतिजवेन विना जगत्यां भूतानि भूप न महान्ति विकारयन्ति

kopaṃ viṣādakalanāṃ vitataṃ ca harṣaṃ nālpena kāraṇavaśena vahanti santaḥ / sargeṇa saṃhatijavena vinā jagatyāṃ bhūtāni bhūpa na mahānti vikārayanti

कार्श्यपरिदेवनं नाम सर्गः पञ्चमस् सर्गः इत्य् उक्ते मुनिनाथेन सन्देहवति पार्थिवे । खेदवत्य् आस्थिते मौनं कञ्चित् कालं प्रतीक्षिणि

kārśyaparidevanaṃ nāma sargaḥ pañcamas sargaḥ ity ukte munināthena sandehavati pārthive / khedavaty āsthite maunaṃ kañcit kālaṃ pratīkṣiṇi

परिखिन्नासु सर्वासु राज्ञीषु नृपसद्मसु । स्थितासु सावधानासु रामचेष्टासु सर्वतः

parikhinnāsu sarvāsu rājñīṣu nṛpasadmasu / sthitāsu sāvadhānāsu rāmaceṣṭāsu sarvataḥ

एतस्मिन्न् एव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महर्षिर् आगमद् द्रष्टुं तम् अयोध्यां नराधिपम्

etasminn eva kāle tu viśvāmitra iti śrutaḥ / maharṣir āgamad draṣṭuṃ tam ayodhyāṃ narādhipam

तस्य यज्ञो ऽथ रक्षोभिस् तदा विलुलुपे किल । मायावीर्यबलोन्मत्तैर् धर्मकामस्य धीमतः

tasya yajño 'tha rakṣobhis tadā vilulupe kila / māyāvīryabalonmattair dharmakāmasya dhīmataḥ

रक्षार्थं तस्य यज्ञस्य द्रष्टुम् ऐच्छत् स पार्थिवम् । न हि शक्तो ह्य् अविघ्नेन तम् आप्तुं स मुनिः क्रतुम्

rakṣārthaṃ tasya yajñasya draṣṭum aicchat sa pārthivam / na hi śakto hy avighnena tam āptuṃ sa muniḥ kratum

ततस् तेषां विनाशार्थम् उद्यतस् तपसां निधिः । विश्वामित्रो महातेजा अयोध्याम् अभ्ययात् पुरीम्

tatas teṣāṃ vināśārtham udyatas tapasāṃ nidhiḥ / viśvāmitro mahātejā ayodhyām abhyayāt purīm

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी ह । शीघ्रम् आख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस् सुतम्

sa rājño darśanākāṅkṣī ha / śīghram ākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinas sutam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्वास्स्था राजगृहं ययुः । सम्भ्रान्तमनसस् सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः

tasya tad vacanaṃ śrutvā dvāssthā rājagṛhaṃ yayuḥ / sambhrāntamanasas sarve tena vākyena coditāḥ

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रम् ऋषिं ततः । प्राप्तम् आवेदयाम् आसुः प्रतीहारपतिं तदा

te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitram ṛṣiṃ tataḥ / prāptam āvedayām āsuḥ pratīhārapatiṃ tadā

अथास्थानगतं भूपं राजमण्डलमालितम् । समुपेत्य त्वरायुक्तो याष्टीको ऽसौ व्यजिज्ञपत्

athāsthānagataṃ bhūpaṃ rājamaṇḍalamālitam / samupetya tvarāyukto yāṣṭīko 'sau vyajijñapat

देव द्वारि महातेजा बालभास्करभास्वरः । ज्वालारुणजटाजूटः पुमाञ् श्रीमान् अवस्थितः

deva dvāri mahātejā bālabhāskarabhāsvaraḥ / jvālāruṇajaṭājūṭaḥ pumāñ śrīmān avasthitaḥ

सचामरपताकाढ्यं साश्वेभपुरुषायुधम् । कृतवांस् तं प्रदेशं यस् तेजोभिः कीर्णकाञ्चनम्

sacāmarapatākāḍhyaṃ sāśvebhapuruṣāyudham / kṛtavāṃs taṃ pradeśaṃ yas tejobhiḥ kīrṇakāñcanam

वक्त्य् अस्मान् आशु याष्टीका निवेदयत राजनि । विश्वामित्रो मुनिः प्राप्त इत्य् अनुद्धतया गिरा

vakty asmān āśu yāṣṭīkā nivedayata rājani / viśvāmitro muniḥ prāpta ity anuddhatayā girā

इति याष्टीकवचनम् आकर्ण्य नृपसत्तमः । स समन्त्री ससामन्तः प्रोत्तस्थे हेमविष्टरात्

iti yāṣṭīkavacanam ākarṇya nṛpasattamaḥ / sa samantrī sasāmantaḥ prottasthe hemaviṣṭarāt

पदातिर् एव महतां राज्ञां वृन्देन पालितः । वसिष्ठवामदेवाभ्यां सह सामन्तसंस्तुतः

padātir eva mahatāṃ rājñāṃ vṛndena pālitaḥ / vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ saha sāmantasaṃstutaḥ

जगाम तत्र यत्रासौ विश्वामित्रो महामुनिः । ददर्श मुनिशार्दूलं द्वारभूमाव् अधिष्ठितम्

jagāma tatra yatrāsau viśvāmitro mahāmuniḥ / dadarśa muniśārdūlaṃ dvārabhūmāv adhiṣṭhitam

केनापि कारणेनोर्वीतलम् अर्कम् इवागतम् । ब्राह्मेण तेजसाक्रान्तं क्षात्रेण च महौजसा

kenāpi kāraṇenorvītalam arkam ivāgatam / brāhmeṇa tejasākrāntaṃ kṣātreṇa ca mahaujasā

जराजरढया नित्यं तपःप्रसररूक्षया । जटावल्ल्या वृतस्कन्धं ससन्ध्याभ्रम् इवाचलम्

jarājaraḍhayā nityaṃ tapaḥprasararūkṣayā / jaṭāvallyā vṛtaskandhaṃ sasandhyābhram ivācalam

उपशान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघं तथा । निभृतं चोर्जिताकारं दधानं भास्वरं वपुः

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dīptam apratighaṃ tathā / nibhṛtaṃ corjitākāraṃ dadhānaṃ bhāsvaraṃ vapuḥ

पेशलेनातिभीमेन प्रसन्नेनाकुलेन च । गम्भीरेणातिपूर्णेन तेजसा रञ्जितप्रजम्

peśalenātibhīmena prasannenākulena ca / gambhīreṇātipūrṇena tejasā rañjitaprajam

अनन्तजीवितदशासखीम् एकाम् अनिन्दिताम् । धारयन्तं करे श्लक्ष्णां वीणाम् अम्लानमानसम्

anantajīvitadaśāsakhīm ekām aninditām / dhārayantaṃ kare ślakṣṇāṃ vīṇām amlānamānasam

करुणाक्रान्तचेतस्त्वात् प्रसन्नमधुरेक्षितैः । ईक्षणैर् अमृतेनेव संसिञ्चन्तम् इमाः प्रजाः

karuṇākrāntacetastvāt prasannamadhurekṣitaiḥ / īkṣaṇair amṛteneva saṃsiñcantam imāḥ prajāḥ

सितासितततापाङ्गं धवलप्रोन्नतभ्रुवम् । आनन्दं च भयं चान्तः प्रयच्छन्तम् अवेक्षितुः

sitāsitatatāpāṅgaṃ dhavalapronnatabhruvam / ānandaṃ ca bhayaṃ cāntaḥ prayacchantam avekṣituḥ

मुनिम् आलोक्य भूपालो दूराद् एवानताकृतिः । प्रणनाम गलन्मौलिमणिमालितभूतलम्

munim ālokya bhūpālo dūrād evānatākṛtiḥ / praṇanāma galanmaulimaṇimālitabhūtalam

मुनिर् अप्य् अवनेर् ईशं भास्वान् इव शतक्रतुम् । तत्राभिवादयां चक्रे मधुरोदारया गिरा

munir apy avaner īśaṃ bhāsvān iva śatakratum / tatrābhivādayāṃ cakre madhurodārayā girā

ततो वसिष्ठप्रमुखास् सर्व एव द्विजातयः । स्वागतादिक्रमेणैनं पूजयाम् आसुर् आदृताः

tato vasiṣṭhapramukhās sarva eva dvijātayaḥ / svāgatādikrameṇainaṃ pūjayām āsur ādṛtāḥ

अशङ्कितोपनीतेन भास्वता दर्शनेन ते । साधो स्वनुगृहीतास् स्मो रविणेवाम्बुजाकराः

aśaṅkitopanītena bhāsvatā darśanena te / sādho svanugṛhītās smo raviṇevāmbujākarāḥ

यद् अनादि यद् अक्षुब्धं यद् अपायविवर्जितम् । तद् आनन्दसुखं प्राप्ता अद्य त्वद्दर्शनान् मुने

yad anādi yad akṣubdhaṃ yad apāyavivarjitam / tad ānandasukhaṃ prāptā adya tvaddarśanān mune

अद्य वर्तामहे नूनं धर्म्याणां धुरि धर्मतः । भवदागमनस्येमे यद् वयं लक्ष्यतां गताः

adya vartāmahe nūnaṃ dharmyāṇāṃ dhuri dharmataḥ / bhavadāgamanasyeme yad vayaṃ lakṣyatāṃ gatāḥ

एवं प्रकथयन्तो ऽत्र राजानो ऽथ महर्षयः । आसनेषु सभास्थानम् आस्थाय समुपाविशन्

evaṃ prakathayanto 'tra rājāno 'tha maharṣayaḥ / āsaneṣu sabhāsthānam āsthāya samupāviśan

स दृष्ट्वा ज्वलितं लक्ष्म्या भीतस् तम् ऋषिम् आगतम् । प्रहृष्टवदनो राजा स्वयम् अर्घ्यं न्यवेदयत्

sa dṛṣṭvā jvalitaṃ lakṣmyā bhītas tam ṛṣim āgatam / prahṛṣṭavadano rājā svayam arghyaṃ nyavedayat

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्तं राजानं पर्यपूजयत्

sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā / pradakṣiṇaṃ prakurvantaṃ rājānaṃ paryapūjayat

स राज्ञा पूजितस् तेन प्रहृष्टवदनस् तदा । कुशलं चाप्ययं चैव पर्यपृच्छन् नराधिपम्

sa rājñā pūjitas tena prahṛṣṭavadanas tadā / kuśalaṃ cāpyayaṃ caiva paryapṛcchan narādhipam

वसिष्ठेन समागम्य प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । यथार्हं चार्चयित्वैनं पप्रच्छानामयं ततः

vasiṣṭhena samāgamya prahasya munipuṅgavaḥ / yathārhaṃ cārcayitvainaṃ papracchānāmayaṃ tataḥ

क्षणं यथार्हम् अन्योऽन्यं पूजयित्वा समेत्य च । ते सर्वे हृष्टमनसो महाराजनिवेशने

kṣaṇaṃ yathārham anyo'nyaṃ pūjayitvā sametya ca / te sarve hṛṣṭamanaso mahārājaniveśane

यथोचितासनगता मिथस् संवृद्धतेजसः । परस्परेण पप्रच्छुस् सर्वे ऽनामयम् आदरात्

yathocitāsanagatā mithas saṃvṛddhatejasaḥ / paraspareṇa papracchus sarve 'nāmayam ādarāt

उपविष्टाय तस्मै स विश्वामित्राय धीमते । पाद्यम् अर्घ्यं च गाश् चैव भूयो भूयो न्यवेदयत्

upaviṣṭāya tasmai sa viśvāmitrāya dhīmate / pādyam arghyaṃ ca gāś caiva bhūyo bhūyo nyavedayat

अर्चयित्वा च विधिवद् विश्वामित्रम् अभाषत । प्राञ्जलिः प्रयतो वाक्यम् इदं प्रीतमना नृपः

arcayitvā ca vidhivad viśvāmitram abhāṣata / prāñjaliḥ prayato vākyam idaṃ prītamanā nṛpaḥ

यथामृतस्य सम्प्राप्तिर् यथा वर्षम् अवर्षके । यथान्धस्येक्षणप्राप्तिर् भवदागमनं तथा

yathāmṛtasya samprāptir yathā varṣam avarṣake / yathāndhasyekṣaṇaprāptir bhavadāgamanaṃ tathā

यथेष्टधनसम्पर्कः पुत्रजन्माप्रजावतः । स्वप्नदृष्टार्थलाभश् च भवदागमनं तथा

yatheṣṭadhanasamparkaḥ putrajanmāprajāvataḥ / svapnadṛṣṭārthalābhaś ca bhavadāgamanaṃ tathā

यथेप्सितेन संयोग इष्टस्यागमनं यथा । प्रणष्टस्य यथा लाभो भवदागमनं तथा

yathepsitena saṃyoga iṣṭasyāgamanaṃ yathā / praṇaṣṭasya yathā lābho bhavadāgamanaṃ tathā

यथा हर्षो नभोगत्या मृतस्य पुनर् आगमात् । तथा त्वदागमाद् ब्रह्मन् स्वागतं ते महामुने

yathā harṣo nabhogatyā mṛtasya punar āgamāt / tathā tvadāgamād brahman svāgataṃ te mahāmune

ब्रह्मलोकनिवासो हि कस्य न प्रीतिम् आवहेत् । मुने तवागमस् तद्वत् सत्यम् एव ब्रवीमि ते

brahmalokanivāso hi kasya na prītim āvahet / mune tavāgamas tadvat satyam eva bravīmi te

कश् च ते परमः कामः किं च ते करवाण्य् अहम् । पात्रभूतो ऽसि मे विप्र प्राप्तः परमधार्मिकः

kaś ca te paramaḥ kāmaḥ kiṃ ca te karavāṇy aham / pātrabhūto 'si me vipra prāptaḥ paramadhārmikaḥ

पूज्यो राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रजः । ब्रह्मर्षित्वम् अनु प्राप्तः पूज्यो ऽसि भगवन् मम

pūjyo rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprajaḥ / brahmarṣitvam anu prāptaḥ pūjyo 'si bhagavan mama

गङ्गाजलाभिषेकेण यथा प्रीतिर् भवेन् मम । तथा त्वद्दर्शनात् प्रीतिर् अन्तश् शीतयतीव माम्

gaṅgājalābhiṣekeṇa yathā prītir bhaven mama / tathā tvaddarśanāt prītir antaś śītayatīva mām

विगतेच्छाभयक्रोधो वीतरागो निरामयः । इदम् अत्यद्भुतं ब्रह्मन् यद् भवान् माम् उपागतः

vigatecchābhayakrodho vītarāgo nirāmayaḥ / idam atyadbhutaṃ brahman yad bhavān mām upāgataḥ

शुभक्षेत्रगतं चाहम् आत्मानम् अपकल्मषम् । चन्द्रबिम्ब इवोन्मग्नं वेद्मि वेद्यविदां वर

śubhakṣetragataṃ cāham ātmānam apakalmaṣam / candrabimba ivonmagnaṃ vedmi vedyavidāṃ vara

साक्षाद् इव ब्रह्मणो मे तवाभ्यागमनं मतम् । पूतो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि तवाभ्यागमनान् मुने

sākṣād iva brahmaṇo me tavābhyāgamanaṃ matam / pūto 'smy anugṛhīto 'smi tavābhyāgamanān mune

त्वदागमनपुण्येन साधो यद् अनुरञ्जितम् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं तत् सुजीवितम्

tvadāgamanapuṇyena sādho yad anurañjitam / adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ tat sujīvitam

त्वाम् इहाभ्यागतं दृष्ट्वा प्रतिपूज्य प्रणम्य च । आत्मन्य् एव नमाम्य् अन्तर् दृष्टेन्दुर् जलधिर् यथा

tvām ihābhyāgataṃ dṛṣṭvā pratipūjya praṇamya ca / ātmany eva namāmy antar dṛṣṭendur jaladhir yathā

यत् कार्यं येन चार्थेन प्राप्तो ऽसि मुनिपुङ्गव । कृतम् इत्य् एव तद् विद्धि मान्यो ऽसि हि भृशं मम

yat kāryaṃ yena cārthena prāpto 'si munipuṅgava / kṛtam ity eva tad viddhi mānyo 'si hi bhṛśaṃ mama

स्वकार्येण विमर्शं त्वं कर्तुम् अर्हसि कौशिक । भगवन् नास्त्य् अदेयं हि त्वयि यत् प्रतिपद्यते

svakāryeṇa vimarśaṃ tvaṃ kartum arhasi kauśika / bhagavan nāsty adeyaṃ hi tvayi yat pratipadyate

कार्यस्य च विचारं त्वं कर्तुम् अर्हसि धर्मतः । कर्ता चाहम् अशेषं ते दैवतं परमं भवान्

kāryasya ca vicāraṃ tvaṃ kartum arhasi dharmataḥ / kartā cāham aśeṣaṃ te daivataṃ paramaṃ bhavān

इदम् अतिमधुरं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखम् अर्थविदा विनीतम् उक्तम् । प्रथितगुणवशाद् गुणैर् विशिष्टं मुनिवृषभः परमं जगाम हर्षम्

idam atimadhuraṃ niśamya vākyaṃ śrutisukham arthavidā vinītam uktam / prathitaguṇavaśād guṇair viśiṣṭaṃ munivṛṣabhaḥ paramaṃ jagāma harṣam

विश्वामित्राभ्यागमनं नाम सर्गः षष्ठस् सर्गः तच् छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यम् अद्भुतविस्तरम् । हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत

viśvāmitrābhyāgamanaṃ nāma sargaḥ ṣaṣṭhas sargaḥ tac chrutvā rājasiṃhasya vākyam adbhutavistaram / hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro 'bhyabhāṣata

सदृशं राजशार्दूल तवैवैतन् महीतले । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठवशवर्तिनः

sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaivaitan mahītale / mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavaśavartinaḥ

यत् तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यविनिर्णयम् । कुरु त्वं राजशार्दूल धर्मं समनुपालय

yat tu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryavinirṇayam / kuru tvaṃ rājaśārdūla dharmaṃ samanupālaya

अहं नियमम् आतिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरा घोरा राक्षसा मम संस्थिताः

ahaṃ niyamam ātiṣṭhe siddhyarthaṃ puruṣarṣabha / tasya vighnakarā ghorā rākṣasā mama saṃsthitāḥ

यदा यदा तु यज्ञेन यजे ऽहं विबुधव्रजम् । तदा तदा मे यज्ञं तं विनिघ्नन्ति निशाचराः

yadā yadā tu yajñena yaje 'haṃ vibudhavrajam / tadā tadā me yajñaṃ taṃ vinighnanti niśācarāḥ

बहुशो विहिते तस्मिन् मम राक्षसनायकाः । अकिरंस् ते महीं यागे मांसेन रुधिरेण च

bahuśo vihite tasmin mama rākṣasanāyakāḥ / akiraṃs te mahīṃ yāge māṃsena rudhireṇa ca

अवधूते तथाभूते तस्मिन् यागकदम्बके । कृतश्रमो निरुत्साहस् तस्माद् देशाद् अपागमम्

avadhūte tathābhūte tasmin yāgakadambake / kṛtaśramo nirutsāhas tasmād deśād apāgamam

न च मे क्रोधम् उत्स्रष्टुं बुद्धिर् भवति पार्थिव । तथाभूतं हि तत् कर्म न शापस् तस्य विद्यते

na ca me krodham utsraṣṭuṃ buddhir bhavati pārthiva / tathābhūtaṃ hi tat karma na śāpas tasya vidyate

ईदृशी च क्षमा राजन् मम तस्मिन् महाक्रतौ । त्वत्प्रसादाद् अविघ्नेन प्रापयेयं महाफलम्

īdṛśī ca kṣamā rājan mama tasmin mahākratau / tvatprasādād avighnena prāpayeyaṃ mahāphalam

त्रातुम् अर्हसि माम् आर्तं शरणार्थिनम् आगतम् । अर्थिनां यन् निराशत्वं सताम् अभिभवो हि सः

trātum arhasi mām ārtaṃ śaraṇārthinam āgatam / arthināṃ yan nirāśatvaṃ satām abhibhavo hi saḥ

तवास्ति तनयश् श्रीमान् दृप्तशार्दूलविक्रमः । महेन्द्रसदृशो वीरो रामो रक्षोविदारणः

tavāsti tanayaś śrīmān dṛptaśārdūlavikramaḥ / mahendrasadṛśo vīro rāmo rakṣovidāraṇaḥ

तं पुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् । काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुम् अर्हसि

taṃ putraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam / kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātum arhasi

शक्तो ह्य् एष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा ये ऽपकर्तारस् तेषां मूर्धविनिग्रहे

śakto hy eṣa mayā gupto divyena svena tejasā / rākṣasā ye 'pakartāras teṣāṃ mūrdhavinigrahe

श्रेयश् चास्मै करिष्यामि बहुरूपम् अनन्तकम् । त्रयाणाम् अपि लोकानां येन पूज्यो भविष्यति

śreyaś cāsmai kariṣyāmi bahurūpam anantakam / trayāṇām api lokānāṃ yena pūjyo bhaviṣyati

न च तेन समासाद्य स्थातुं शक्ता निशाचराः । क्रुद्धं केसरिणं दृष्ट्वा रणे वन इवैणकाः

na ca tena samāsādya sthātuṃ śaktā niśācarāḥ / kruddhaṃ kesariṇaṃ dṛṣṭvā raṇe vana ivaiṇakāḥ

तेषां नान्यश् च काकुत्स्थाद् योद्धुम् उत्सहते पुमान् । ऋते केसरिणः क्रुद्धान् मत्तानां करिणाम् इव

teṣāṃ nānyaś ca kākutsthād yoddhum utsahate pumān / ṛte kesariṇaḥ kruddhān mattānāṃ kariṇām iva

वीर्योत्सिक्ता हि ते पापाः कालकूटोपमा रणे । खरदूषणयोर् भृत्याः कृतान्ताः कुपिता इव

vīryotsiktā hi te pāpāḥ kālakūṭopamā raṇe / kharadūṣaṇayor bhṛtyāḥ kṛtāntāḥ kupitā iva

रामस्य राजशार्दूल सहिष्यन्ते न सायकान् । अनारतागता धारा जलदस्येव पांसवः

rāmasya rājaśārdūla sahiṣyante na sāyakān / anāratāgatā dhārā jaladasyeva pāṃsavaḥ

न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुम् अर्हसि पार्थिव । न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् यन् न देयं महात्मनः

na ca putragataṃ snehaṃ kartum arhasi pārthiva / na tad asti jagaty asmin yan na deyaṃ mahātmanaḥ

हन्त नूनं विजानामि हतांस् तान् विद्धि राक्षसान् । न ह्य् अस्मदादयः प्राज्ञास् सन्दिग्धे सम्प्रवृत्तयः

hanta nūnaṃ vijānāmi hatāṃs tān viddhi rākṣasān / na hy asmadādayaḥ prājñās sandigdhe sampravṛttayaḥ

अहं वेद्मि महात्मानं रामं राजीवलोचनम् । वसिष्ठश् च महातेजा ये चान्ये दीर्घदर्शिनः

ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam / vasiṣṭhaś ca mahātejā ye cānye dīrghadarśinaḥ

यदि धर्मो महत्त्वं च यशस् ते मनसि स्थितम् । तन् मह्यं स्वम् अभिप्रेतम् आत्मजं दातुम् अर्हसि

yadi dharmo mahattvaṃ ca yaśas te manasi sthitam / tan mahyaṃ svam abhipretam ātmajaṃ dātum arhasi

दशरात्रश् च मे यज्ञो यस्मिन् रामेण राक्षसाः । हन्तव्या विघ्नकर्तारो मम यज्ञस्य वैरिणः

daśarātraś ca me yajño yasmin rāmeṇa rākṣasāḥ / hantavyā vighnakartāro mama yajñasya vairiṇaḥ

अत्राभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददतां तव मन्त्रिणः । वसिष्ठप्रमुखास् सर्वे तेन रामं विसर्जय

atrābhyanujñāṃ kākutstha dadatāṃ tava mantriṇaḥ / vasiṣṭhapramukhās sarve tena rāmaṃ visarjaya

नात्येति कालः कालज्ञ यथायं मम राघव । तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः

nātyeti kālaḥ kālajña yathāyaṃ mama rāghava / tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

कार्यम् अण्व् अपि काले तु कृतम् एत्य् उपकारताम् । महद् अप्य् उपकारेण रिक्तताम् एत्य् अकालतः

kāryam aṇv api kāle tu kṛtam ety upakāratām / mahad apy upakāreṇa riktatām ety akālataḥ

इत्य् एवम् उक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः

ity evam uktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ / virarāma mahātejā viśvāmitro munīśvaraḥ

श्रुत्वा वचो मुनिवरस्य महाप्रभावस् तूष्णीम् अतिष्ठद् उपपन्नम् इदं स वक्तुम् । नो युक्तियुक्तकथनेन विनैति तोषं धीमान् अपूरितमनोऽभिमतश् च लोकः

śrutvā vaco munivarasya mahāprabhāvas tūṣṇīm atiṣṭhad upapannam idaṃ sa vaktum / no yuktiyuktakathanena vinaiti toṣaṃ dhīmān apūritamano'bhimataś ca lokaḥ

विश्वामित्रवाक्यं नाम सर्गः सप्तमस् सर्गः तच् छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तम् आसीन् निश्चेष्टस् सदैन्यं चेदम् अब्रवीत्

viśvāmitravākyaṃ nāma sargaḥ saptamas sargaḥ tac chrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam / muhūrtam āsīn niśceṣṭas sadainyaṃ cedam abravīt

ऊनषोडशवर्षो ऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यताम् अस्य पश्यामि सह राक्षसैः

ūnaṣoḍaśavarṣo 'yaṃ rāmo rājīvalocanaḥ / na yuddhayogyatām asya paśyāmi saha rākṣasaiḥ

इयम् अक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिर् अहं प्रभो । तया परिवृतो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम्

iyam akṣauhiṇī pūrṇā yasyāḥ patir ahaṃ prabho / tayā parivṛto yuddhaṃ dāsyāmi piśitāśinām

इमे हि शूरा विक्रान्ता भृत्या अस्त्रविशारदाः । अहं चैषां धनुष्पाणिर् गोप्ता समरमूर्धनि

ime hi śūrā vikrāntā bhṛtyā astraviśāradāḥ / ahaṃ caiṣāṃ dhanuṣpāṇir goptā samaramūrdhani

एभिस् सह तवारीणां महेन्द्रमहताम् अपि । ददामि युद्धं मत्तानां करिणाम् इव केसरी

ebhis saha tavārīṇāṃ mahendramahatām api / dadāmi yuddhaṃ mattānāṃ kariṇām iva kesarī

बालो रामस् त्व् अनीकेषु न जानाति बलाबलम् । अन्तःपुराद् ऋते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः

bālo rāmas tv anīkeṣu na jānāti balābalam / antaḥpurād ṛte dṛṣṭā nānenānyā raṇāvaniḥ

न चास्त्रैः परमैर् युक्तो न च युद्धविशारदः । न भटभ्रूकुटीनां च तज्ज्ञस् समरमूर्धसु

na cāstraiḥ paramair yukto na ca yuddhaviśāradaḥ / na bhaṭabhrūkuṭīnāṃ ca tajjñas samaramūrdhasu

केवलं पुष्पषण्डेषु नगरोपवनेषु च । उद्यानवनकुञ्जेषु सदैव परिशीलितः

kevalaṃ puṣpaṣaṇḍeṣu nagaropavaneṣu ca / udyānavanakuñjeṣu sadaiva pariśīlitaḥ

विहर्तुम् एष जानाति सह राजकुमारकैः । कीर्णपुष्पोपकारासु स्वकास्व् अजिरभूमिषु

vihartum eṣa jānāti saha rājakumārakaiḥ / kīrṇapuṣpopakārāsu svakāsv ajirabhūmiṣu

अद्य त्व् अतितरां ब्रह्मन् मम भाग्यविपर्ययात् । हिमेनेवाहतः पद्मस् सम्पन्नो हरितः कृशः

adya tv atitarāṃ brahman mama bhāgyaviparyayāt / himenevāhataḥ padmas sampanno haritaḥ kṛśaḥ

नात्तुम् अन्नानि शक्नोति न विहर्तुं गृहावनौ । अन्तःखेदपरीतात्मा तूष्णीं तिष्ठति केवलम्

nāttum annāni śaknoti na vihartuṃ gṛhāvanau / antaḥkhedaparītātmā tūṣṇīṃ tiṣṭhati kevalam

सदारस् सहभृत्यो ऽहं तत्कृते मुनिनायक । शरदीव पयोवाहो नूनं निस्सहतां गतः

sadāras sahabhṛtyo 'haṃ tatkṛte munināyaka / śaradīva payovāho nūnaṃ nissahatāṃ gataḥ

ईदृशो ऽसौ सुतो बाल आधिना विवशीकृतः । कथं ददामि तं तुभ्यं योद्धुं सह निशाचरैः

īdṛśo 'sau suto bāla ādhinā vivaśīkṛtaḥ / kathaṃ dadāmi taṃ tubhyaṃ yoddhuṃ saha niśācaraiḥ

अपि बालाङ्गनासङ्गाद् अपि साधो सुधारसात् । राज्याद् अपि सुखायैष पुत्रस्नेहो महामते

api bālāṅganāsaṅgād api sādho sudhārasāt / rājyād api sukhāyaiṣa putrasneho mahāmate

ये दुरन्ता महारम्भास् त्रिषु लोकेषु खेददाः । पुत्रस्नेहेन सन्तो ऽपि कुर्वते ते न संश्रयम्

ye durantā mahārambhās triṣu lokeṣu khedadāḥ / putrasnehena santo 'pi kurvate te na saṃśrayam

असवो ऽथ धनं दारास् त्यज्यन्ते मानवैस् सुखम् । न पुत्रा मुनिशार्दूल स्वभावो ह्य् एष जन्तुषु

asavo 'tha dhanaṃ dārās tyajyante mānavais sukham / na putrā muniśārdūla svabhāvo hy eṣa jantuṣu

राक्षसाः क्रूरकर्माणः कूटयुद्धविशारदाः । रामस् तान् योधयत्व् इत्थम् उक्तिर् एवातिदुस्सहा

rākṣasāḥ krūrakarmāṇaḥ kūṭayuddhaviśāradāḥ / rāmas tān yodhayatv ittham uktir evātidussahā

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । जीवितुं जीविताकाङ्क्षी न रामं नेतुम् अर्हसि

viprayukto hi rāmeṇa muhūrtam api notsahe / jīvituṃ jīvitākāṅkṣī na rāmaṃ netum arhasi

नववर्षसहस्राणि मम यातानि कौशिक । दुःखेनोत्पादितास् त्व् एते चत्वारः पुत्रका मया

navavarṣasahasrāṇi mama yātāni kauśika / duḥkhenotpāditās tv ete catvāraḥ putrakā mayā

प्रधानभूतस् तेष्व् एषु रामः कमललोचनः । तं विना ते त्रयो ऽप्य् अन्ये धारयन्ति न जीवितम्

pradhānabhūtas teṣv eṣu rāmaḥ kamalalocanaḥ / taṃ vinā te trayo 'py anye dhārayanti na jīvitam

स एव रामो भवता नीयते राक्षसान् प्रति । यदि तत् पुत्रहीनं त्वं मृतम् एवाशु विद्धि माम्

sa eva rāmo bhavatā nīyate rākṣasān prati / yadi tat putrahīnaṃ tvaṃ mṛtam evāśu viddhi mām

चतुर्णाम् आत्मजानां हि प्रीतिर् अत्र हि मे परा । ज्येष्ठं धर्ममयं तस्मान् न रामं नेतुम् अर्हसि

caturṇām ātmajānāṃ hi prītir atra hi me parā / jyeṣṭhaṃ dharmamayaṃ tasmān na rāmaṃ netum arhasi

निशाचरबलं हन्तुं मुने यदि तवेप्सितम् । चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह बलं नय

niśācarabalaṃ hantuṃ mune yadi tavepsitam / caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha balaṃ naya

किंवीर्या राक्षसास् ते तु कस्य पुत्राः कथं च ते । कियत्प्रमाणाः के चैते इति वर्णय मे स्फुटम्

kiṃvīryā rākṣasās te tu kasya putrāḥ kathaṃ ca te / kiyatpramāṇāḥ ke caite iti varṇaya me sphuṭam

कथं तेन प्रहर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । मामकैर् वा बलैर् ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम्

kathaṃ tena prahartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām / māmakair vā balair brahman mayā vā kūṭayodhinām

सर्वं मे शंस भगवन् यथा तेषां मया रणे । स्थातव्यं दुष्टसत्त्वानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः

sarvaṃ me śaṃsa bhagavan yathā teṣāṃ mayā raṇe / sthātavyaṃ duṣṭasattvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ

श्रूयते हि महावीरो रावणो नाम राक्षसः । साक्षाद् वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः

śrūyate hi mahāvīro rāvaṇo nāma rākṣasaḥ / sākṣād vaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ

स चेत् तव मखे विघ्नं करोति किल दुर्मतिः । तत् सङ्ग्रामे न शक्तास् स्मो वयं तस्य दुरात्मनः

sa cet tava makhe vighnaṃ karoti kila durmatiḥ / tat saṅgrāme na śaktās smo vayaṃ tasya durātmanaḥ

काले काले पृथग् ब्रह्मन् भूरिवीर्यविभूतयः । भूतेष्व् अभ्युदयं यान्ति प्रलीयन्ते च कालतः

kāle kāle pṛthag brahman bhūrivīryavibhūtayaḥ / bhūteṣv abhyudayaṃ yānti pralīyante ca kālataḥ

अद्यास्मिंस् ते वयं काले रावणादिषु शत्रुषु । न समर्थाः पुरस् स्थातुं नियतेर् एष निश्चयः

adyāsmiṃs te vayaṃ kāle rāvaṇādiṣu śatruṣu / na samarthāḥ puras sthātuṃ niyater eṣa niścayaḥ

तस्मात् प्रसादं धर्मज्ञ कुरु त्वं मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य भवान् ह्य् असमदैवतम्

tasmāt prasādaṃ dharmajña kuru tvaṃ mama putrake / mama caivālpabhāgyasya bhavān hy asamadaivatam

देवदानवगन्धर्वा यक्षप्लवगपन्नगाः । न शक्ता रावणं योद्धुं किं पुनः पुरुषा युधि

devadānavagandharvā yakṣaplavagapannagāḥ / na śaktā rāvaṇaṃ yoddhuṃ kiṃ punaḥ puruṣā yudhi

महावीर्यवतां वीर्यम् आदत्ते स सुधाभुजाम् । तेन सार्धं न शक्तास् स्मस् संयुगे तस्य वा वरैः

mahāvīryavatāṃ vīryam ādatte sa sudhābhujām / tena sārdhaṃ na śaktās smas saṃyuge tasya vā varaiḥ

अयम् अन्यतमः कालः पेलवीकृतसज्जनः । राघवो ऽपि गतो दैन्यं यत्र वार्द्धकजर्जरः

ayam anyatamaḥ kālaḥ pelavīkṛtasajjanaḥ / rāghavo 'pi gato dainyaṃ yatra vārddhakajarjaraḥ

अथ वा लवणं ब्रह्मन् यज्ञघ्नं तं मधोस् सुतम् । कथय त्वं सुरप्रख्य क्वेव मोक्ष्यामि पुत्रकम्

atha vā lavaṇaṃ brahman yajñaghnaṃ taṃ madhos sutam / kathaya tvaṃ suraprakhya kveva mokṣyāmi putrakam

अथ नेच्छसि चेद् ब्रह्मंस् तद् विधेयो ऽहम् एव ते । अन्यथा तु न पश्यामि शाश्वतं जयम् आत्मनः

atha necchasi ced brahmaṃs tad vidheyo 'ham eva te / anyathā tu na paśyāmi śāśvataṃ jayam ātmanaḥ

इत्य् उक्त्वा मृदुवचनं भयाकुलो ऽसाव् आलोले मुनिमतसंशये निमग्नः । नाज्ञासीत् कणम् अपि निश्चयं महात्मा प्रोद्वीचाव् इव जलधौ समुह्यमानः

ity uktvā mṛduvacanaṃ bhayākulo 'sāv ālole munimatasaṃśaye nimagnaḥ / nājñāsīt kaṇam api niścayaṃ mahātmā prodvīcāv iva jaladhau samuhyamānaḥ

दशरथवाक्यं नाम सर्गः अष्टमस् सर्गः तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्

daśarathavākyaṃ nāma sargaḥ aṣṭamas sargaḥ tac chrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram / samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvāca mahīpatim

करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि । सत्त्ववान् केसरी भूत्वा मृगताम् अभिवाञ्छसि

kariṣyāmīti saṃśrutya pratijñāṃ hātum icchasi / sattvavān kesarī bhūtvā mṛgatām abhivāñchasi

राघवानाम् अयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः । न कदाचन जायन्ते शीतांशौ कृष्णरश्मयः

rāghavānām ayukto 'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ / na kadācana jāyante śītāṃśau kṛṣṇaraśmayaḥ

यदि त्वं न क्षमो राजन् गमिष्यामि यथागतः । हीनप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः

yadi tvaṃ na kṣamo rājan gamiṣyāmi yathāgataḥ / hīnapratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ

तस्मिन् कोपपरीते ऽथ विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्स्ना सुराश् च भयम् आविशन्

tasmin kopaparīte 'tha viśvāmitre mahātmani / cacāla vasudhā kṛtsnā surāś ca bhayam āviśan

क्रोधाभिभूतं विज्ञाय जगन्मित्रं महामुनिम् । धृतिमान् सुव्रतो धीमान् वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत्

krodhābhibhūtaṃ vijñāya jaganmitraṃ mahāmunim / dhṛtimān suvrato dhīmān vasiṣṭho vākyam abravīt

इक्ष्वाकूणां कुले जातस् साक्षाद् धर्म इवापरः । भवान् दशरथश् श्रीमांस् त्रैलोक्ये गुणभूषितः

ikṣvākūṇāṃ kule jātas sākṣād dharma ivāparaḥ / bhavān daśarathaś śrīmāṃs trailokye guṇabhūṣitaḥ

नीतिमान् सुव्रतो भूत्वा न धर्मं हातुम् अर्हसि । मुनेस् त्रिभुवनेशस्य वचनं कर्तुम् अर्हसि

nītimān suvrato bhūtvā na dharmaṃ hātum arhasi / munes tribhuvaneśasya vacanaṃ kartum arhasi

त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मेण यशसा युतः । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व न धर्मं हातुम् अर्हसि

triṣu lokeṣu vikhyāto dharmeṇa yaśasā yutaḥ / svadharmaṃ pratipadyasva na dharmaṃ hātum arhasi

करिष्यामीति संश्रुत्य तत् ते राजन्न् अकुर्वतः । इष्टापूर्तः पतेद् धर्मस् तस्माद् रामं विसर्जय

kariṣyāmīti saṃśrutya tat te rājann akurvataḥ / iṣṭāpūrtaḥ pated dharmas tasmād rāmaṃ visarjaya

गुप्तं पुरुषसिंहेन ज्वलनेनामृतं यथा । कृतास्त्रम् अकृतास्त्रं वा नैनं द्रक्ष्यन्ति राक्षसाः

guptaṃ puruṣasiṃhena jvalanenāmṛtaṃ yathā / kṛtāstram akṛtāstraṃ vā nainaṃ drakṣyanti rākṣasāḥ

इक्ष्वाकुवंशजातो ऽपि स्वयं दशरथो ऽपि सन् । न पालयसि चेद् वाक्यं को ऽपरः पालयिष्यति

ikṣvākuvaṃśajāto 'pi svayaṃ daśaratho 'pi san / na pālayasi ced vākyaṃ ko 'paraḥ pālayiṣyati

युष्मदादिप्रणीतेन व्यवहारेण जन्तवः । मर्यादां न विमुञ्चन्ति तां न हातुम् इहार्हसि

yuṣmadādipraṇītena vyavahāreṇa jantavaḥ / maryādāṃ na vimuñcanti tāṃ na hātum ihārhasi

एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वरः । एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणः

eṣa vigrahavān dharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ / eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇaḥ

एषो ऽस्त्रं विविधं वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैतद् अन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यति कश्चन

eṣo 'straṃ vividhaṃ vetti trailokye sacarācare / naitad anyaḥ pumān vetti na ca vetsyati kaścana

न च देवर्षयः केचिन् नामरा न च राक्षसाः । न नागयक्षगन्धर्वा अनेन सदृशा नृप

na ca devarṣayaḥ kecin nāmarā na ca rākṣasāḥ / na nāgayakṣagandharvā anena sadṛśā nṛpa

अस्त्रम् अस्मै भृशाश्वेन परैः परमदुर्जयम् । कौशिकाय पुरा दत्तं यदा राज्यं समन्वशात्

astram asmai bhṛśāśvena paraiḥ paramadurjayam / kauśikāya purā dattaṃ yadā rājyaṃ samanvaśāt

ते हि पुत्राः भृशाश्वस्य प्रजापतिसुतोपमाः । एनम् अन्वचरन् वीरा दीप्तिमन्तो महौजसः

te hi putrāḥ bhṛśāśvasya prajāpatisutopamāḥ / enam anvacaran vīrā dīptimanto mahaujasaḥ

जया च सुप्रभा चैव दाक्षायण्यौ सुमध्यमे । तयोस् तु यान्य् अपत्यानि शतं परमदुर्जयम्

jayā ca suprabhā caiva dākṣāyaṇyau sumadhyame / tayos tu yāny apatyāni śataṃ paramadurjayam

पञ्चाशतस् सुताञ् जज्ञे जया लब्धवरा पुरा । वधायासुरसैन्यानां ते ऽक्षयाः कामरूपिणः

pañcāśatas sutāñ jajñe jayā labdhavarā purā / vadhāyāsurasainyānāṃ te 'kṣayāḥ kāmarūpiṇaḥ

सुप्रभा जनयाम् आस पुत्रान् पञ्चाशतः परान् । सङ्घर्षान् नाम दुर्धर्षान् दुराक्रोशान् बलीयसः

suprabhā janayām āsa putrān pañcāśataḥ parān / saṅgharṣān nāma durdharṣān durākrośān balīyasaḥ

एवंवीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । न रामगमने बुद्धिं विक्लवां कर्तुम् अर्हसि

evaṃvīryo mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ / na rāmagamane buddhiṃ viklavāṃ kartum arhasi

अस्मिन् महासत्त्वमये मुनीन्द्रे स्थिते समीपे पुरुषस् तु साधुः । प्राप्ते ऽपि मृत्याव् अमरत्वम् एति मा दीनतां गच्छ यथा विमूढः

asmin mahāsattvamaye munīndre sthite samīpe puruṣas tu sādhuḥ / prāpte 'pi mṛtyāv amaratvam eti mā dīnatāṃ gaccha yathā vimūḍhaḥ

वसिष्ठवाक्यं नाम सर्गः नवमस् सर्गः तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस् सुतम् । समुत्स्रष्टुमना रामम् आजुहाव सलक्ष्मणम्

vasiṣṭhavākyaṃ nāma sargaḥ navamas sargaḥ tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathas sutam / samutsraṣṭumanā rāmam ājuhāva salakṣmaṇam

प्रतीहार महाबाहुं रामं सत्यपराक्रमम् । सलक्ष्मणम् अविघ्नेन मुन्यर्थं शीघ्रम् आनय

pratīhāra mahābāhuṃ rāmaṃ satyaparākramam / salakṣmaṇam avighnena munyarthaṃ śīghram ānaya

इति राज्ञा विसृष्टो ऽसौ गत्वान्तःपुरमन्दिरम् । मुहूर्तमात्रेणागत्य समुवाच महीपतिम्

iti rājñā visṛṣṭo 'sau gatvāntaḥpuramandiram / muhūrtamātreṇāgatya samuvāca mahīpatim

देव दोर्दलिताशेषरिपो रामस् स्वमन्दिरे । विमनास् संस्थितो रात्रौ षट्पदः कमले यथा

deva dordalitāśeṣaripo rāmas svamandire / vimanās saṃsthito rātrau ṣaṭpadaḥ kamale yathā

आगच्छामि क्षणेनेति वक्ति ध्यायति चैककः । न कस्यचित् स निकटे स्थातुम् इच्छति खिन्नधीः

āgacchāmi kṣaṇeneti vakti dhyāyati caikakaḥ / na kasyacit sa nikaṭe sthātum icchati khinnadhīḥ

इत्य् उक्ते तेन भूपालस् तं रामानुचरं जनम् । सर्वम् आश्वासयाम् आस पप्रच्छ च यथाक्रमम्

ity ukte tena bhūpālas taṃ rāmānucaraṃ janam / sarvam āśvāsayām āsa papraccha ca yathākramam

कथं कीदृक् स्थितो राम इति पृष्टो महीभृता । रामभृत्यजनः खिन्नो वाक्यम् आह महीपतिम्

kathaṃ kīdṛk sthito rāma iti pṛṣṭo mahībhṛtā / rāmabhṛtyajanaḥ khinno vākyam āha mahīpatim

देहयष्टिम् इमां देव धारयन्त इमे वयम् । खिन्नाः खेदपरिम्लाने विभो रामे सुते तव

dehayaṣṭim imāṃ deva dhārayanta ime vayam / khinnāḥ khedaparimlāne vibho rāme sute tava

रामो राजीवपत्त्राक्षो यतः प्रभृति चागतः । सविप्रस् तीर्थयात्रायास् ततः प्रभृति दुर्मनाः

rāmo rājīvapattrākṣo yataḥ prabhṛti cāgataḥ / savipras tīrthayātrāyās tataḥ prabhṛti durmanāḥ

यत्नप्रार्थनयास्माकं निजव्यापारम् आह्निकम् । सायम् अम्लानवदनः करोति न करोति वा

yatnaprārthanayāsmākaṃ nijavyāpāram āhnikam / sāyam amlānavadanaḥ karoti na karoti vā

स्नानदेवार्चनाचारपर्यन्ते परिखेदवान् । प्रार्थितो ऽपि हि ना तृप्तेर् अश्नात्य् अशनम् ईश्वरः

snānadevārcanācāraparyante parikhedavān / prārthito 'pi hi nā tṛpter aśnāty aśanam īśvaraḥ

लोलान्तःपुरनारीभिः कृतदोलाभिर् अङ्गने । न च क्रीडति लीलाभिर् धराद्भिर् इव चातकः

lolāntaḥpuranārībhiḥ kṛtadolābhir aṅgane / na ca krīḍati līlābhir dharādbhir iva cātakaḥ

माणिक्यमुक्तासम्प्रोता केयूरकटकावली । नानन्दयति तं राजन् द्यौः पातविवशं यथा

māṇikyamuktāsamprotā keyūrakaṭakāvalī / nānandayati taṃ rājan dyauḥ pātavivaśaṃ yathā

क्रीडद्वधूविलोलेषु वहत्कुसुमवायुषु । लतावलयगेहेषु भवत्य् अतिविषादवान्

krīḍadvadhūviloleṣu vahatkusumavāyuṣu / latāvalayageheṣu bhavaty ativiṣādavān

यद् रम्यम् उचितं स्वादु पेशलं चित्तहारि वा । बाष्पपूरेक्षण इव तेनैव परिखिद्यते

yad ramyam ucitaṃ svādu peśalaṃ cittahāri vā / bāṣpapūrekṣaṇa iva tenaiva parikhidyate

किम् इमा दुःखदायिन्यः प्रस्फुरन्ति पुरोगताः । इति नृत्तविलासेषु कामिनीः परिनिन्दति

kim imā duḥkhadāyinyaḥ prasphuranti purogatāḥ / iti nṛttavilāseṣu kāminīḥ parinindati

भोजनं शयनं स्नानं विलासं पानम् आसनम् । उन्मत्तचेष्टितम् इव नाभिनन्दति निन्दितम्

bhojanaṃ śayanaṃ snānaṃ vilāsaṃ pānam āsanam / unmattaceṣṭitam iva nābhinandati ninditam

किं सम्पदा किं विपदा किं गेहेन किम् ईहितैः । सर्वम् एवासद् इत्य् उक्त्वा तूष्णीम् एको ऽवतिष्ठते

kiṃ sampadā kiṃ vipadā kiṃ gehena kim īhitaiḥ / sarvam evāsad ity uktvā tūṣṇīm eko 'vatiṣṭhate

नोदेति परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति । न च तिष्ठति कार्येषु मौनम् एवावलम्बते

nodeti parihāseṣu na bhogeṣu nimajjati / na ca tiṣṭhati kāryeṣu maunam evāvalambate

विलोलालकवल्लर्यो हेलावलितलोचनाः । नानन्दयन्ति तं नार्यो मृग्यो वनतरुं यथा

vilolālakavallaryo helāvalitalocanāḥ / nānandayanti taṃ nāryo mṛgyo vanataruṃ yathā

एकान्तेषु दिगन्तेषु तीरेषु विपिनेषु च । रतिम् आयात्य् अरण्येषु विक्रीतवद् अजन्तुषु

ekānteṣu diganteṣu tīreṣu vipineṣu ca / ratim āyāty araṇyeṣu vikrītavad ajantuṣu

वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तया । परिव्राड्धर्मिणां राजन् सो ऽनुयाति तपस्विनाम्

vastrapānāśanādānaparāṅmukhatayā tayā / parivrāḍdharmiṇāṃ rājan so 'nuyāti tapasvinām

एक एव वसन् देशे जनशून्ये जनेश्वर । न हसत्य् एकया बुद्ध्या न गायति न रोदिति

eka eva vasan deśe janaśūnye janeśvara / na hasaty ekayā buddhyā na gāyati na roditi

बद्धपद्मासनश् शून्यमना वामकरस्थले । कपोलतलम् आदाय केवलं परितिष्ठति

baddhapadmāsanaś śūnyamanā vāmakarasthale / kapolatalam ādāya kevalaṃ paritiṣṭhati

नाभिमानम् उपादत्ते नाभिवाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तम् आयाति सुखदुःखानुवृत्तिषु

nābhimānam upādatte nābhivāñchati rājatām / nodeti nāstam āyāti sukhaduḥkhānuvṛttiṣu

न विद्मः किम् असौ जातः किं करोति किम् ईहते । किं ध्यायति किम् आयाति कथं किम् अनुधावति

na vidmaḥ kim asau jātaḥ kiṃ karoti kim īhate / kiṃ dhyāyati kim āyāti kathaṃ kim anudhāvati

प्रत्यहं कृशतां याति प्रत्यहं याति पाण्डुताम् । विरागं प्रत्यहं याति शरदन्त इव द्रुमः

pratyahaṃ kṛśatāṃ yāti pratyahaṃ yāti pāṇḍutām / virāgaṃ pratyahaṃ yāti śaradanta iva drumaḥ

अनुयातौ तम् एवैतौ राजञ् शत्रुघ्नलक्ष्मणौ । तादृशाव् एव तस्यैव प्रतिबिम्बाव् इवोत्थितौ

anuyātau tam evaitau rājañ śatrughnalakṣmaṇau / tādṛśāv eva tasyaiva pratibimbāv ivotthitau

भृत्यै राजभिर् अम्बाभिस् स पृष्टो ऽपि पुनः पुनः । उक्त्वा न किञ्चिद् एवेति तूष्णीम् आस्ते निरीहितः

bhṛtyai rājabhir ambābhis sa pṛṣṭo 'pi punaḥ punaḥ / uktvā na kiñcid eveti tūṣṇīm āste nirīhitaḥ

आपातमात्रहृद्येषु मा भोगेषु मनः कृथाः । इति पार्श्वगतं भव्यम् अनुशास्ति सुहृज्जनम्

āpātamātrahṛdyeṣu mā bhogeṣu manaḥ kṛthāḥ / iti pārśvagataṃ bhavyam anuśāsti suhṛjjanam

नानाविभवरम्यासु स्त्रीषु गोष्ठीकथासु च । पुरस्स्थितम् इवास्नेहो नाशम् एवानुपश्यति

nānāvibhavaramyāsu strīṣu goṣṭhīkathāsu ca / purassthitam ivāsneho nāśam evānupaśyati

रीतिमाधुर्यसायासपदसंस्थितिवर्जितैः । चेष्टितैर् एव काकल्या भूयो भूयः प्रगायति

rītimādhuryasāyāsapadasaṃsthitivarjitaiḥ / ceṣṭitair eva kākalyā bhūyo bhūyaḥ pragāyati

सम्राड् भवेति पार्श्वस्थं वदन्तम् अनुजीविनम् । प्रलपन्तम् इवोन्मत्तं हसत्य् अन्यमना मुनिः

samrāḍ bhaveti pārśvasthaṃ vadantam anujīvinam / pralapantam ivonmattaṃ hasaty anyamanā muniḥ

न प्रोक्तम् आकर्णयति प्रेक्षते न पुरोगतम् । करोत्य् अवज्ञां सर्वत्र सुमहत्य् अपि वस्तुनि

na proktam ākarṇayati prekṣate na purogatam / karoty avajñāṃ sarvatra sumahaty api vastuni

अप्य् आकाशसरोजिन्याम् अप्य् आकाशमहावने । इत्थम् एतत् कथम् इति विस्मयो ऽस्य न जायते

apy ākāśasarojinyām apy ākāśamahāvane / ittham etat katham iti vismayo 'sya na jāyate

कान्तामध्यगतस्यापि मनो ऽस्य मदनेषवः । न भेदयन्ति दुर्भेदं धारा इव महोपलम्

kāntāmadhyagatasyāpi mano 'sya madaneṣavaḥ / na bhedayanti durbhedaṃ dhārā iva mahopalam

आपदाम् एकम् आवासम् अभिवाञ्छसि किं धनम् । अनुशास्येति सर्वस्वम् अर्थिने स प्रयच्छति

āpadām ekam āvāsam abhivāñchasi kiṃ dhanam / anuśāsyeti sarvasvam arthine sa prayacchati

इयम् आपद् इयं सम्पद् इत्य् अयं कल्पनामयः । मनस्य् अभ्युदितो मोह इति शोकात् प्रगायति

iyam āpad iyaṃ sampad ity ayaṃ kalpanāmayaḥ / manasy abhyudito moha iti śokāt pragāyati

हा हतो ऽहम् अनाथो ऽहम् इत्य् आक्रन्दपरो ऽपि सन् । न जनो याति वैराग्यं चित्रम् इत्य् एव वक्त्य् असौ

hā hato 'ham anātho 'ham ity ākrandaparo 'pi san / na jano yāti vairāgyaṃ citram ity eva vakty asau

रघुकाननसालेन रामेण रिपुघातिना । भृशम् इत्थं स्थितेनैव वयं खेदम् उपागताः

raghukānanasālena rāmeṇa ripughātinā / bhṛśam itthaṃ sthitenaiva vayaṃ khedam upāgatāḥ

न विद्मः किं महाबाहो तस्य तादृशचेतसः । कुर्मः कमलपत्त्राक्ष गतिर् अत्र हि नो भवान्

na vidmaḥ kiṃ mahābāho tasya tādṛśacetasaḥ / kurmaḥ kamalapattrākṣa gatir atra hi no bhavān

राजानम् अथ वा विप्रम् उपदेष्टारम् अग्रगम् । हसन् पशुम् इवाव्यग्रस् सो ऽवधीरयति प्रभो

rājānam atha vā vipram upadeṣṭāram agragam / hasan paśum ivāvyagras so 'vadhīrayati prabho

प्रपञ्चो ऽयम् इह स्फारं जगन्नाम यद् उत्थितम् । नैतद् वस्तु न चैवाहम् इति निर्णीय संस्थितः

prapañco 'yam iha sphāraṃ jagannāma yad utthitam / naitad vastu na caivāham iti nirṇīya saṃsthitaḥ

नारौ नात्मनि नो मित्रे न राज्ये न च मातरि । न सम्पदापदोर् नान्तस् तस्यास्था न विभोर् बहिः

nārau nātmani no mitre na rājye na ca mātari / na sampadāpador nāntas tasyāsthā na vibhor bahiḥ

निरस्तास्थो निराशो ऽसौ निरीहो ऽसौ निरास्पदः । मोहेन च विमुक्तो ऽसौ तेन तप्यामहे वयम्

nirastāstho nirāśo 'sau nirīho 'sau nirāspadaḥ / mohena ca vimukto 'sau tena tapyāmahe vayam

किं धनेन किम् अम्बाभिः किं राज्येन किम् ईहया । इति निश्चयवान् अन्तः प्राणत्यागमनास् स्थितः

kiṃ dhanena kim ambābhiḥ kiṃ rājyena kim īhayā / iti niścayavān antaḥ prāṇatyāgamanās sthitaḥ

भोगेष्व् आयुषि राज्ये च मित्रे पितरि मातरि । परम् उद्वेगम् आयातश् चातको ऽवग्रहे यथा

bhogeṣv āyuṣi rājye ca mitre pitari mātari / param udvegam āyātaś cātako 'vagrahe yathā

तस्य तादृक्स्वभावस्य समग्रविभवान्वितम् । संसारजालम् आभोगि प्रभो प्रतिविषायते

tasya tādṛksvabhāvasya samagravibhavānvitam / saṃsārajālam ābhogi prabho prativiṣāyate

तादृशस् स्यान् महासत्त्वः क इवास्मिन् महीतले । प्रकृते व्यवहारे तं यो निवेशयितुं क्षमः

tādṛśas syān mahāsattvaḥ ka ivāsmin mahītale / prakṛte vyavahāre taṃ yo niveśayituṃ kṣamaḥ

इति नो येयम् आयाता शाखाप्रसरशालिनी । आपत् ताम् अलम् उद्धर्तुं समुदेतु दयापरः

iti no yeyam āyātā śākhāprasaraśālinī / āpat tām alam uddhartuṃ samudetu dayāparaḥ

मनसि मोहम् अपास्य महामनास् सकलम् आर्तिमतः किल साधुताम् । सफलतां नयतीह तमोहरन् दिनकरो भुवि भास्करताम् इव

manasi moham apāsya mahāmanās sakalam ārtimataḥ kila sādhutām / saphalatāṃ nayatīha tamoharan dinakaro bhuvi bhāskaratām iva

राघवविषादो नाम सर्गः दशमस् सर्गः एवं चेत् तन् महाप्राज्ञं भवन्तो रघुनन्दनम् । इहानयन्तु त्वरितं हरिणं हरिणा इव

rāghavaviṣādo nāma sargaḥ daśamas sargaḥ evaṃ cet tan mahāprājñaṃ bhavanto raghunandanam / ihānayantu tvaritaṃ hariṇaṃ hariṇā iva

एष मोहो रघुपतेर् नापद्भ्यो न च रागतः । विवेकवैराग्यकृतो बोध एष महोदयः

eṣa moho raghupater nāpadbhyo na ca rāgataḥ / vivekavairāgyakṛto bodha eṣa mahodayaḥ

इहायातु क्षणाद् रामस् तद् इहैव वयं क्षणात् । मोहं तस्यापनेष्यामो मरुतो ऽद्रेर् घनं यथा

ihāyātu kṣaṇād rāmas tad ihaiva vayaṃ kṣaṇāt / mohaṃ tasyāpaneṣyāmo maruto 'drer ghanaṃ yathā

एतस्मिन् मार्जिते युक्त्या मोहे च रघुनन्दनः । विश्रान्तिम् एष्यति पदे तस्मिन् वयम् इवोत्तमे

etasmin mārjite yuktyā mohe ca raghunandanaḥ / viśrāntim eṣyati pade tasmin vayam ivottame

सत्यतां मुदितां प्रज्ञां विश्रान्तिं च समेत्य सः । पीनतां वरवर्णत्वं पीतामृत इवैष्यति

satyatāṃ muditāṃ prajñāṃ viśrāntiṃ ca sametya saḥ / pīnatāṃ varavarṇatvaṃ pītāmṛta ivaiṣyati

निजां च प्रकृताम् एव व्यवहारपरम्पराम् । परिपूर्णमना मान्य आचरिष्यत्य् अखण्डिताम्

nijāṃ ca prakṛtām eva vyavahāraparamparām / paripūrṇamanā mānya ācariṣyaty akhaṇḍitām

भविष्यति महासत्त्वो ज्ञातलोकपरावरः । सुखदुःखदशाहीनस् समलोष्टाश्मकाञ्चनः

bhaviṣyati mahāsattvo jñātalokaparāvaraḥ / sukhaduḥkhadaśāhīnas samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

इत्य् उक्ते मुनिनाथेन राजा सम्पूर्णमानसः । प्राहिणोद् रामम् आनेतुं भूयो दूतपरम्पराम्

ity ukte munināthena rājā sampūrṇamānasaḥ / prāhiṇod rāmam ānetuṃ bhūyo dūtaparamparām

एतावता च कालेन रामो निजगृहासनात् । पितुस् सकाशम् आगन्तुम् उत्थितो ऽर्क इवाचलात्

etāvatā ca kālena rāmo nijagṛhāsanāt / pitus sakāśam āgantum utthito 'rka ivācalāt

वृतः कतिपयैर् भृत्यैर् भ्रातृभ्यां चाजगाम ह । तत् पुण्यं पितुर् आस्थानं स्वर्गं सुरपतेर् इव

vṛtaḥ katipayair bhṛtyair bhrātṛbhyāṃ cājagāma ha / tat puṇyaṃ pitur āsthānaṃ svargaṃ surapater iva

दूराद् एव ददर्शासौ रामो दशरथं तदा । वृतं राजसमूहेन देवौघेनेव वासवम्

dūrād eva dadarśāsau rāmo daśarathaṃ tadā / vṛtaṃ rājasamūhena devaugheneva vāsavam

वसिष्ठविश्वामित्राभ्यां सेवितं पार्श्वयोर् द्वयोः । सर्वशास्त्रार्थतज्ज्ञेन मन्त्रिवृन्देन पालितम्

vasiṣṭhaviśvāmitrābhyāṃ sevitaṃ pārśvayor dvayoḥ / sarvaśāstrārthatajjñena mantrivṛndena pālitam

चारुचामरहस्ताभिः कान्ताभिस् समुपासितम् । ककुब्भिर् इव मूर्ताभिस् संस्थिताभिर् यथोचितम्

cārucāmarahastābhiḥ kāntābhis samupāsitam / kakubbhir iva mūrtābhis saṃsthitābhir yathocitam

वसिष्ठविश्वामित्राद्यास् तथा दशरथादयः । ददृशू राघवं दूराद् उपायान्तं गुहोपमम्

vasiṣṭhaviśvāmitrādyās tathā daśarathādayaḥ / dadṛśū rāghavaṃ dūrād upāyāntaṃ guhopamam

सत्त्वावष्टम्भगर्वेण शैत्येनेव हिमालयम् । श्रितं सकलसेव्येन गम्भीरेण स्वरेण च

sattvāvaṣṭambhagarveṇa śaityeneva himālayam / śritaṃ sakalasevyena gambhīreṇa svareṇa ca

सौम्यं समशुभाकारं विनयोदारम् ऊर्जितम् । कान्तोपशान्तवपुषं परस्यार्थस्य भाजनम्

saumyaṃ samaśubhākāraṃ vinayodāram ūrjitam / kāntopaśāntavapuṣaṃ parasyārthasya bhājanam

समुद्यद्यौवनारम्भम् उद्योगशमशोभितम् । अनुद्विग्नम् अनायासं पूर्णप्रायमनोरथम्

samudyadyauvanārambham udyogaśamaśobhitam / anudvignam anāyāsaṃ pūrṇaprāyamanoratham

विचारितजगद्यात्रं पवित्रगुणगोचरम् । महासत्त्वैकलोभेन गुणैर् इव समाश्रितम्

vicāritajagadyātraṃ pavitraguṇagocaram / mahāsattvaikalobhena guṇair iva samāśritam

उदारसारम् आपूर्णम् अन्तःकरणकोटरम् । अविक्षुभितया वृत्त्या दर्शयन्तम् अनुत्तमम्

udārasāram āpūrṇam antaḥkaraṇakoṭaram / avikṣubhitayā vṛttyā darśayantam anuttamam

एवं गुणगणाकीर्णो दूराद् एव रघूद्वहः । परिमेयसिताच्छाच्छस्वहाराम्बरपल्लवः

evaṃ guṇagaṇākīrṇo dūrād eva raghūdvahaḥ / parimeyasitācchācchasvahārāmbarapallavaḥ

प्रणनाम चलच्चारुचूडामणिमरीचिना । शिरसा वसुधाकम्पलोलमानाचलश्रिया

praṇanāma calaccārucūḍāmaṇimarīcinā / śirasā vasudhākampalolamānācalaśriyā

प्रथमं पितरं पश्चान् मुनीन् मान्यैकम् आनतः । ततो विप्रांस् ततो बन्धूंस् ततो ऽधिकगुणान् गुरून्

prathamaṃ pitaraṃ paścān munīn mānyaikam ānataḥ / tato viprāṃs tato bandhūṃs tato 'dhikaguṇān gurūn

जग्राह चात्मना दृष्ट्वा मनाक् स्वादुगिरा तथा । राजलोकेन विहितां स प्रणामपरम्पराम्

jagrāha cātmanā dṛṣṭvā manāk svādugirā tathā / rājalokena vihitāṃ sa praṇāmaparamparām

विहिताशीर् मुनिभ्यां तु रामस् स शममानसः । आससाद पितुः पुण्यं समीपं सुरसुन्दरः

vihitāśīr munibhyāṃ tu rāmas sa śamamānasaḥ / āsasāda pituḥ puṇyaṃ samīpaṃ surasundaraḥ

पादाभिवन्दनरतं तम् अथासौ महीपतिः । शिरस्य् अभ्यालिलिङ्गाशु चुचुम्ब च पुनः पुनः

pādābhivandanarataṃ tam athāsau mahīpatiḥ / śirasy abhyāliliṅgāśu cucumba ca punaḥ punaḥ

शत्रुघ्नं लक्ष्मणं चैव तथैव परवीरहा । आलिलिङ्ग घनस्नेहं राजहंसो ऽम्बुजं यथा

śatrughnaṃ lakṣmaṇaṃ caiva tathaiva paravīrahā / āliliṅga ghanasnehaṃ rājahaṃso 'mbujaṃ yathā

उत्सङ्गे वत्स तिष्ठेति वदत्य् अथ महीपतौ । भूमौ परिजनास्तीर्णे सो ऽंशुके ऽथ न्यविक्षत

utsaṅge vatsa tiṣṭheti vadaty atha mahīpatau / bhūmau parijanāstīrṇe so 'ṃśuke 'tha nyavikṣata

पुत्र प्राप्तविवेकस् त्वं कल्याणानां च भाजनम् । जनवज् जीर्णया बुद्ध्या खेदायात्मा न दीयते

putra prāptavivekas tvaṃ kalyāṇānāṃ ca bhājanam / janavaj jīrṇayā buddhyā khedāyātmā na dīyate

वृद्धविप्रगुरुप्रोक्तं त्वादृशेनानुतिष्ठता । पदम् आसाद्यते पुण्यं न मोहम् अनुधावता

vṛddhavipraguruproktaṃ tvādṛśenānutiṣṭhatā / padam āsādyate puṇyaṃ na moham anudhāvatā

तावद् एवापदो दूरे तिष्ठन्ति परिपेलवाः । यावद् एव न मोहस्य प्रसरः पुत्र दीयते

tāvad evāpado dūre tiṣṭhanti paripelavāḥ / yāvad eva na mohasya prasaraḥ putra dīyate

राजपुत्र महाबाहो शूरस् त्वं विजितास् त्वया । दुरुच्छेदा दुरारम्भा अप्य् अमी विषयारयः

rājaputra mahābāho śūras tvaṃ vijitās tvayā / durucchedā durārambhā apy amī viṣayārayaḥ

किम् अतज्ज्ञ इवाज्ञानां योग्ये वा मोहसागरे । विनिमज्जसि कल्लोलगहने जाड्यशालिनि

kim atajjña ivājñānāṃ yogye vā mohasāgare / vinimajjasi kallolagahane jāḍyaśālini

चलन्नीलोत्पलव्यूहसमलोचन लोलताम् । ब्रूहि चेतःकृतां त्यक्त्वा हेतुना केन मुह्यसि

calannīlotpalavyūhasamalocana lolatām / brūhi cetaḥkṛtāṃ tyaktvā hetunā kena muhyasi

किंनिष्ठाः कियता केन कियन्तः कारणेन ते । आधयो नु विलुम्पन्ति मनो गेहम् इवाखवः

kiṃniṣṭhāḥ kiyatā kena kiyantaḥ kāraṇena te / ādhayo nu vilumpanti mano geham ivākhavaḥ

मन्ये नानुचितानां त्वम् आधीनां पदम् उत्तमः । आपत्सु चाप्तो यो धीरो निर्जितास् तेन चाधयः

manye nānucitānāṃ tvam ādhīnāṃ padam uttamaḥ / āpatsu cāpto yo dhīro nirjitās tena cādhayaḥ

यथाभिमतम् आशु त्वं ब्रूहि प्राप्स्यसि चानघम् । सर्वम् एव पुनर् येन तव भेत्स्यन्ति नाधयः

yathābhimatam āśu tvaṃ brūhi prāpsyasi cānagham / sarvam eva punar yena tava bhetsyanti nādhayaḥ

इत्य् उत्तमस्य स मुने रघुवंशकेतुर् आकर्ण्य वाक्यम् उचितार्थविलासगर्भम् । तत्याज खेदम् अभिगर्जति वारिवाहे बर्ही यथाभ्यनुमिताभिमतार्थसिद्धिः

ity uttamasya sa mune raghuvaṃśaketur ākarṇya vākyam ucitārthavilāsagarbham / tatyāja khedam abhigarjati vārivāhe barhī yathābhyanumitābhimatārthasiddhiḥ

राघवसमाश्वासनं नाम सर्गः एकादशस् सर्गः इति पृष्टो मुनीन्द्रेण समाश्वास्य च राघवः । उवाच वचनं चारु धीरपूर्णार्थमन्थरम्

rāghavasamāśvāsanaṃ nāma sargaḥ ekādaśas sargaḥ iti pṛṣṭo munīndreṇa samāśvāsya ca rāghavaḥ / uvāca vacanaṃ cāru dhīrapūrṇārthamantharam

भगवन् भवता पृष्टो यथावद् अधुना किल । कथयाम्य् अहम् अज्ञो ऽपि को लङ्घयति सद्वचः

bhagavan bhavatā pṛṣṭo yathāvad adhunā kila / kathayāmy aham ajño 'pi ko laṅghayati sadvacaḥ

अहं तावद् अयं जातो निजे ऽस्मिन् पितृसद्मनि । क्रमेण वृद्धिं सम्प्राप्तः प्राप्तविद्यश् च संस्थितः

ahaṃ tāvad ayaṃ jāto nije 'smin pitṛsadmani / krameṇa vṛddhiṃ samprāptaḥ prāptavidyaś ca saṃsthitaḥ

ततस् सदाचारपरो भूत्वाहं मुनिनायक । विहृतस् तीर्थयात्रार्थम् उर्वीम् अम्बुधिमेखलाम्

tatas sadācāraparo bhūtvāhaṃ munināyaka / vihṛtas tīrthayātrārtham urvīm ambudhimekhalām

एतावताथ कालेन संसारास्थाम् इमां मम । स्वविवेको जहारान्तर् ओघस् तटलताम् इव

etāvatātha kālena saṃsārāsthām imāṃ mama / svaviveko jahārāntar oghas taṭalatām iva

विवेकेन परीतात्मा तेनाहं तदनु स्वयम् । भोगनीरसया बुद्ध्या प्रविचारितवान् इदम्

vivekena parītātmā tenāhaṃ tadanu svayam / bhoganīrasayā buddhyā pravicāritavān idam

किं नामेदं वत सुखं यो ऽयं संसारसंसृतिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च

kiṃ nāmedaṃ vata sukhaṃ yo 'yaṃ saṃsārasaṃsṛtiḥ / jāyate mṛtaye loko mriyate jananāya ca

स्वस्थितास् सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः । आपदां पतयः पापा भावा विभवभूमयः

svasthitās sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ / āpadāṃ patayaḥ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ

अयश्शलाकासदृशाः परस्परम् असङ्गिनः । श्लिष्यन्ते केवलं भावा मनःकल्पनया स्वया

ayaśśalākāsadṛśāḥ parasparam asaṅginaḥ / śliṣyante kevalaṃ bhāvā manaḥkalpanayā svayā

मनस्समायत्तम् इदं जगद् आभोगि दृश्यते । मनश् चासद् इहाभाति केन स्मः परिमोहिताः

manassamāyattam idaṃ jagad ābhogi dṛśyate / manaś cāsad ihābhāti kena smaḥ parimohitāḥ

असतैव वयं कष्टं विक्रीता मूढबुद्धयः । मृगतृष्णाम्भसा दूरे वने मुग्धमृगा इव

asataiva vayaṃ kaṣṭaṃ vikrītā mūḍhabuddhayaḥ / mṛgatṛṣṇāmbhasā dūre vane mugdhamṛgā iva

न केनचिच् च विक्रीता विक्रीता इव संस्थिताः । वत मूढा वयं सर्वे जानाना अपि शम्बरम्

na kenacic ca vikrītā vikrītā iva saṃsthitāḥ / vata mūḍhā vayaṃ sarve jānānā api śambaram

किम् एतेषु प्रपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः । मुधैव हि वयं मोहात् संस्थिता बद्धभावनाः

kim eteṣu prapañceṣu bhogā nāma sudurbhagāḥ / mudhaiva hi vayaṃ mohāt saṃsthitā baddhabhāvanāḥ

अज्ञाते बहुकालेन व्यर्थ एव वयं घने । मोहे निपतिता मुग्धाश् श्वभ्रे मुग्धमृगा इव

ajñāte bahukālena vyartha eva vayaṃ ghane / mohe nipatitā mugdhāś śvabhre mugdhamṛgā iva

किं मे राज्येन किं भोगैः को ऽहं किम् इदम् आगतम् । यन् मिथ्यैवास्तु तन् मिथ्या कस्य नाम किम् आगतम्

kiṃ me rājyena kiṃ bhogaiḥ ko 'haṃ kim idam āgatam / yan mithyaivāstu tan mithyā kasya nāma kim āgatam

एवं विमृशतो ब्रह्मन् सर्वेष्व् एव ततो मम । भावेष्व् अरतिर् आयाता पथिकस्य मरुष्व् इव

evaṃ vimṛśato brahman sarveṣv eva tato mama / bhāveṣv aratir āyātā pathikasya maruṣv iva

तद् एतद् भगवन् ब्रूहि किम् इदं परिनश्यति । किम् इदं जायते भूयः किम् इदं परिवर्धते

tad etad bhagavan brūhi kim idaṃ parinaśyati / kim idaṃ jāyate bhūyaḥ kim idaṃ parivardhate

जरामरणम् आपच् च जननं सम्पदस् तथा । आविर्भावतिरोभावैर् विवर्तन्ते पुनः पुनः

jarāmaraṇam āpac ca jananaṃ sampadas tathā / āvirbhāvatirobhāvair vivartante punaḥ punaḥ

भावैस् तैर् एव तैर् एव तुच्छैर् वयम् इमे किल । पश्य जर्जरतां नीता वातैर् इव गिरिद्रुमाः

bhāvais tair eva tair eva tucchair vayam ime kila / paśya jarjaratāṃ nītā vātair iva giridrumāḥ

अचेतना इव जनाः पवनैः प्राणनामभिः । ध्वनन्तस् संस्थिता व्यर्थं यथा कीचकवेणवः

acetanā iva janāḥ pavanaiḥ prāṇanāmabhiḥ / dhvanantas saṃsthitā vyarthaṃ yathā kīcakaveṇavaḥ

शाम्यतीदं कथं दुःखम् इति तप्तो ऽस्मि चिन्तया । जरद्द्रुम इवोग्रेण कोटरस्थेन वह्निना

śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkham iti tapto 'smi cintayā / jaraddruma ivogreṇa koṭarasthena vahninā

संसारदुःखपाषाणनीरन्ध्रहृदयो ऽप्य् अहम् । निजलोकभयाद् एव गलद्बाष्पैर् न रोदिमि

saṃsāraduḥkhapāṣāṇanīrandhrahṛdayo 'py aham / nijalokabhayād eva galadbāṣpair na rodimi

शून्यमन्मुखवृत्तीस् तु शुष्करोदननीरसाः । विवेक एव हृत्संस्थो ममैकान्तेषु पश्यति

śūnyamanmukhavṛttīs tu śuṣkarodananīrasāḥ / viveka eva hṛtsaṃstho mamaikānteṣu paśyati

भृशं मुह्यामि संस्मृत्य भावाभावमयीं स्थितिम् । दारिद्र्येणेव सुभगो दूरे संसारचिन्तया

bhṛśaṃ muhyāmi saṃsmṛtya bhāvābhāvamayīṃ sthitim / dāridryeṇeva subhago dūre saṃsāracintayā

मोहयन्ति मनोवृत्तिं खण्डयन्ति गुणान् अलम् । दुःखजालं प्रयच्छन्ति विप्रलम्भपराश् श्रियः

mohayanti manovṛttiṃ khaṇḍayanti guṇān alam / duḥkhajālaṃ prayacchanti vipralambhaparāś śriyaḥ

चिन्तानिचयवक्राणि नानन्दाय धनानि मे । सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्य् उग्रापदां यथा

cintānicayavakrāṇi nānandāya dhanāni me / samprasūtakalatrāṇi gṛhāṇy ugrāpadāṃ yathā

विविधदोषदशापरिचिन्तनैस् सततभङ्गुरकारणकल्पितैः । मम न निर्वृतिम् एति मनो मुने निगडितस्य यथा वनहस्तिनः

vividhadoṣadaśāparicintanais satatabhaṅgurakāraṇakalpitaiḥ / mama na nirvṛtim eti mano mune nigaḍitasya yathā vanahastinaḥ

खलाः काले काले निशि निशितमोहैकमिहिकागतालोके लोके विषयहठचौरास् सुचतुराः । प्रवृत्ताः प्रोद्युक्ता दिशि दिशि विवेकैकहरणे रणे शक्तास् तेषां वदत विबुधाः के ऽद्य सुभटाः

khalāḥ kāle kāle niśi niśitamohaikamihikāgatāloke loke viṣayahaṭhacaurās sucaturāḥ / pravṛttāḥ prodyuktā diśi diśi vivekaikaharaṇe raṇe śaktās teṣāṃ vadata vibudhāḥ ke 'dya subhaṭāḥ

प्रथमपरिदेवितं नाम सर्गः द्वादशस् सर्गः इयम् अस्मिन् विनोदाय संसारे परिकल्पिता । श्रीर् मुने परिमोहाय सापि नूनम् अनर्थदा

prathamaparidevitaṃ nāma sargaḥ dvādaśas sargaḥ iyam asmin vinodāya saṃsāre parikalpitā / śrīr mune parimohāya sāpi nūnam anarthadā

उल्लासबहुलान् अन्तः कल्लोलान् अक्रमाकुलान् । जडान् प्रस्रवति स्फारान् प्रावृषीव तरङ्गिणी

ullāsabahulān antaḥ kallolān akramākulān / jaḍān prasravati sphārān prāvṛṣīva taraṅgiṇī

चिन्तादुहितरो बह्व्यो भूरिदुर्ललितेरिताः । चञ्चलाः प्रभवन्त्य् अस्यास् तरङ्गास् सरितो यथा

cintāduhitaro bahvyo bhūridurlaliteritāḥ / cañcalāḥ prabhavanty asyās taraṅgās sarito yathā

एषा हि पदम् एकत्र न निबध्नाति दुर्भगा । मुग्धेवानियताचारम् इतश् चेतश् च धावति

eṣā hi padam ekatra na nibadhnāti durbhagā / mugdhevāniyatācāram itaś cetaś ca dhāvati

जनयन्ती परं दाहं परामृष्टाङ्गिका सती । विनाशम् एव धत्ते ऽन्तर् दीपलेखेव कज्जलम्

janayantī paraṃ dāhaṃ parāmṛṣṭāṅgikā satī / vināśam eva dhatte 'ntar dīpalekheva kajjalam

गुणागुणविचारेण विनैव किल पार्श्वगम् । राजप्रकृतिवन् मूढा दुरारूढावलम्बते

guṇāguṇavicāreṇa vinaiva kila pārśvagam / rājaprakṛtivan mūḍhā durārūḍhāvalambate

कर्मणा तेन तेनैषा विस्तारम् उपगच्छति । दोषाशीविषवेगस्य यत् क्षीरविसरायते

karmaṇā tena tenaiṣā vistāram upagacchati / doṣāśīviṣavegasya yat kṣīravisarāyate

तावच् छीतमृदुस्पर्शः परे स्वे च जने जनः । वात्ययेव हिमं यावच् छ्रिया न परुषीकृतः

tāvac chītamṛdusparśaḥ pare sve ca jane janaḥ / vātyayeva himaṃ yāvac chriyā na paruṣīkṛtaḥ

प्राज्ञाश् शूराः कृतज्ञाश् च पेशला मृदवश् च ये । पांसुमुष्ट्येव मणयश् श्रिया ते मलिनीकृताः

prājñāś śūrāḥ kṛtajñāś ca peśalā mṛdavaś ca ye / pāṃsumuṣṭyeva maṇayaś śriyā te malinīkṛtāḥ

न श्रीस् सुखाय भगवन् दुःखायैव हि कल्पते । गुप्तं विनाशनं धत्ते मृतिं विषलता यथा

na śrīs sukhāya bhagavan duḥkhāyaiva hi kalpate / guptaṃ vināśanaṃ dhatte mṛtiṃ viṣalatā yathā

श्रीमान् अजननिन्द्यश् च शूरश् चाप्य् अविकत्थनः । समदृष्टिः प्रभुश् चैव दुर्लभाः पुरुषास् त्रयः

śrīmān ajananindyaś ca śūraś cāpy avikatthanaḥ / samadṛṣṭiḥ prabhuś caiva durlabhāḥ puruṣās trayaḥ

एषा हि विषमा दुःखभोगिनां गहना गुहा । घनमोहगजेन्द्राणां विन्ध्यशैलमहाटवी

eṣā hi viṣamā duḥkhabhogināṃ gahanā guhā / ghanamohagajendrāṇāṃ vindhyaśailamahāṭavī

सत्कार्यपद्मरजनी दुःखकैरवचन्द्रिका । सद्दृष्टिदीपिकावात्या कल्लोलौघतरङ्गिणी

satkāryapadmarajanī duḥkhakairavacandrikā / saddṛṣṭidīpikāvātyā kallolaughataraṅgiṇī

सम्भ्रमाभ्राद्रिपदवी विषादविषवर्धिनी । केदारिका विकल्पानां खदा कुभयभोगिनाम्

sambhramābhrādripadavī viṣādaviṣavardhinī / kedārikā vikalpānāṃ khadā kubhayabhoginām

हिमं वैराग्यवल्लीनां विकारोलूकयामिनी । राहुदंष्ट्रा विवेकेन्दोस् सौजन्याम्भोजचन्द्रिका

himaṃ vairāgyavallīnāṃ vikārolūkayāminī / rāhudaṃṣṭrā vivekendos saujanyāmbhojacandrikā

इन्द्रायुधवद् आलोलनानारागमनोहरा । लोला तडिद् इवोत्पन्नध्वंसिनी जडसंश्रया

indrāyudhavad ālolanānārāgamanoharā / lolā taḍid ivotpannadhvaṃsinī jaḍasaṃśrayā

चपला वर्जिता रत्या नकुली नकुलीनजा । विप्रलम्भनतात्पर्यहेतूग्रमृगतृष्णिका

capalā varjitā ratyā nakulī nakulīnajā / vipralambhanatātparyahetūgramṛgatṛṣṇikā

लहरीवैकरूपेण क्षणं पदम् अकुर्वती । चला दीपशिखेवातिदुर्ज्ञेयागतिगोचरा

laharīvaikarūpeṇa kṣaṇaṃ padam akurvatī / calā dīpaśikhevātidurjñeyāgatigocarā

सिंहीव विग्रहव्यग्रकरीन्द्रकुलपातिनी । खड्गधारेव शिशिरा तीक्ष्णा तीक्ष्णाशयाश्रया

siṃhīva vigrahavyagrakarīndrakulapātinī / khaḍgadhāreva śiśirā tīkṣṇā tīkṣṇāśayāśrayā

नानयोपहतार्थिन्या दुराधिपरिपीनया । पश्याम्य् अभव्यया लक्ष्म्या किञ्चिद् दुःखाद् ऋते सुखम्

nānayopahatārthinyā durādhiparipīnayā / paśyāmy abhavyayā lakṣmyā kiñcid duḥkhād ṛte sukham

द्वारेणोत्सारिता लक्ष्मीः पुनर् एति तमोऽरिणा । अहो वत हृतस्थाना निर्लज्जा दुर्जनास्पदा

dvāreṇotsāritā lakṣmīḥ punar eti tamo'riṇā / aho vata hṛtasthānā nirlajjā durjanāspadā

मनोरमा कर्षति चित्तवृत्तिं कदर्यसाध्या क्षणभङ्गुरा च । व्यालावलीगर्भनिवृत्तदेहा श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः

manoramā karṣati cittavṛttiṃ kadaryasādhyā kṣaṇabhaṅgurā ca / vyālāvalīgarbhanivṛttadehā śvabhrotthitā puṣpalateva lakṣmīḥ

लक्ष्मीनिराकरणं नाम सर्गः त्रयोदशस् सर्गः आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् । उन्मत्तम् इव सन्त्यज्य यात्य् अकाण्डे शरीरकम्

lakṣmīnirākaraṇaṃ nāma sargaḥ trayodaśas sargaḥ āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram / unmattam iva santyajya yāty akāṇḍe śarīrakam

विषयाशीर्विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् । अप्रौढात्मविवेकानाम् आयुर् आयासकारणम्

viṣayāśīrviṣāsaṅgaparijarjaracetasām / aprauḍhātmavivekānām āyur āyāsakāraṇam

ये तु विज्ञातविज्ञेया विश्रान्ता वितते पदे । भावाभावसमाश्वस्ता आयुस् तेषां सुखायते

ye tu vijñātavijñeyā viśrāntā vitate pade / bhāvābhāvasamāśvastā āyus teṣāṃ sukhāyate

वयं परिमिताकारपरिनिष्ठितनिश्चयाः । संसाराभ्रतडित्पुञ्जे मुने नायुषि निर्वृताः

vayaṃ parimitākārapariniṣṭhitaniścayāḥ / saṃsārābhrataḍitpuñje mune nāyuṣi nirvṛtāḥ

युज्यते वेष्टनं वायाव् आकाशस्यावखण्डनम् । ग्रथनं च तरङ्गाणाम् आस्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyāv ākāśasyāvakhaṇḍanam / grathanaṃ ca taraṅgāṇām āsthā nāyuṣi yujyate

पेलवं शरदीवाभ्रम् अस्नेहम् इव दीपकम् । तरङ्गकम् इवालोलं गतम् एवोपलक्ष्यते

pelavaṃ śaradīvābhram asneham iva dīpakam / taraṅgakam ivālolaṃ gatam evopalakṣyate

तरङ्गप्रतिबिम्बेन्दुं तडित्पुञ्जं नभोऽम्बुदे । ग्रहीतुम् आस्थां बध्नामि न त्व् आयुषि गतस्थितौ

taraṅgapratibimbenduṃ taḍitpuñjaṃ nabho'mbude / grahītum āsthāṃ badhnāmi na tv āyuṣi gatasthitau

अविश्रान्तमनाश् शून्यम् आयुर् आततम् ईहते । दुःखायैव विमूढो ऽन्तर् गर्भम् अश्वतरी यथा

aviśrāntamanāś śūnyam āyur ātatam īhate / duḥkhāyaiva vimūḍho 'ntar garbham aśvatarī yathā

संसारसंसृताव् अम्भः फेनो ऽस्मिन् सर्गसागरे । कायवल्ल्यां रसो राजञ् जीवितं मे न रोचते

saṃsārasaṃsṛtāv ambhaḥ pheno 'smin sargasāgare / kāyavallyāṃ raso rājañ jīvitaṃ me na rocate

प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते । पराया निर्वृतेस् स्थानं यत् तज् जीवितम् उच्यते

prāpyaṃ samprāpyate yena bhūyo yena na śocyate / parāyā nirvṛtes sthānaṃ yat taj jīvitam ucyate

तरवो ऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः । स जीवति मनो यस्य मननेन न जीवति

taravo 'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ / sa jīvati mano yasya mananena na jīvati

जातास् त एव जगति जन्तवस् साधुजीविताः । ये पुनर् नेह जायन्ते शेषा जानीत गर्दभाः

jātās ta eva jagati jantavas sādhujīvitāḥ / ye punar neha jāyante śeṣā jānīta gardabhāḥ

भारो ऽविवेकिनश् शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः । अशान्तं च मनो भारो भारो ऽनात्मविदो वपुः

bhāro 'vivekinaś śāstraṃ bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ / aśāntaṃ ca mano bhāro bhāro 'nātmavido vapuḥ

रूपम् आयुर् मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथेहितम् । भारो भारधरस्येव सर्वं दुःखाय दुर्धियः

rūpam āyur mano buddhir ahaṅkāras tathehitam / bhāro bhāradharasyeva sarvaṃ duḥkhāya durdhiyaḥ

अविश्रान्तमनःपूर्णम् आपदां परमास्पदम् । नीडो रोगविहङ्गानाम् आयुर् आयासनं दृढम्

aviśrāntamanaḥpūrṇam āpadāṃ paramāspadam / nīḍo rogavihaṅgānām āyur āyāsanaṃ dṛḍham

प्रत्यहं खेदम् उत्सृज्य शनैर् अलम् अनारतम् । आश्व् एव जन्मनश् श्वभ्रं कालेन विनिखन्यते

pratyahaṃ khedam utsṛjya śanair alam anāratam / āśv eva janmanaś śvabhraṃ kālena vinikhanyate

शरीरबिलविश्रान्तैर् विषदाहप्रदायिभिः । रोगैर् निपीयते रौद्रैर् व्यालैर् इव वनानिलः

śarīrabilaviśrāntair viṣadāhapradāyibhiḥ / rogair nipīyate raudrair vyālair iva vanānilaḥ

प्रसुवानैर् अवच्छेदं तुच्छैर् अन्तरवासिभिः । दुःखैर् आकृष्यते क्रूरैर् घुणैर् इव जरद्द्रुमः

prasuvānair avacchedaṃ tucchair antaravāsibhiḥ / duḥkhair ākṛṣyate krūrair ghuṇair iva jaraddrumaḥ

नूनं निगिरणायाशु घनगर्वम् अनारतम् । आखुर् मार्जारकेणेव मरणेनावलोक्यते

nūnaṃ nigiraṇāyāśu ghanagarvam anāratam / ākhur mārjārakeṇeva maraṇenāvalokyate

गर्वादिगुणगर्भिण्या शून्ययाशक्तिवश्यया । अन्नं महाशनेनेव जरसा परिजीर्यते

garvādiguṇagarbhiṇyā śūnyayāśaktivaśyayā / annaṃ mahāśaneneva jarasā parijīryate

दिनैः कतिपयैर् एव परिज्ञाय गतादरम् । दुर्जनस् सज्जनेनेव यौवनेनावमुच्यते

dinaiḥ katipayair eva parijñāya gatādaram / durjanas sajjaneneva yauvanenāvamucyate

विनाशसुहृदा नित्यं जरामरणबन्धुना । रूपं शिड्गवरेणेव कृतान्तेनाभिलष्यते

vināśasuhṛdā nityaṃ jarāmaraṇabandhunā / rūpaṃ śiḍgavareṇeva kṛtāntenābhilaṣyate

स्थिरतया सुखहारितया तया सततम् उज्झितम् उत्तम फल्गु च । जगति नास्ति तथा गुणवर्जितं मरणमार्जितम् आयुर् इदं यथा

sthiratayā sukhahāritayā tayā satatam ujjhitam uttama phalgu ca / jagati nāsti tathā guṇavarjitaṃ maraṇamārjitam āyur idaṃ yathā

जीवितगर्हा नाम सर्गः चतुर्दशस् सर्गः मुधैवाभ्युत्थितो मोहान् मुधैव परिवर्धते । मिथ्यामयेन भीतो ऽस्मि दुरहङ्कारशत्रुणा

jīvitagarhā nāma sargaḥ caturdaśas sargaḥ mudhaivābhyutthito mohān mudhaiva parivardhate / mithyāmayena bhīto 'smi durahaṅkāraśatruṇā

अहङ्कारवशाद् एव दोषकोशः कदर्थनाम् । ददाति दीनदीनानां संसारो विविधाकृतिः

ahaṅkāravaśād eva doṣakośaḥ kadarthanām / dadāti dīnadīnānāṃ saṃsāro vividhākṛtiḥ

अहङ्कारवशाद् आपद् अहङ्काराद् दुराधयः । अहङ्कारवशाद् ईहाप्य् अहङ्कारो महामयः

ahaṅkāravaśād āpad ahaṅkārād durādhayaḥ / ahaṅkāravaśād īhāpy ahaṅkāro mahāmayaḥ

तम् अहङ्कारम् आश्रित्य परमं चिरवैरिणम् । न भुञ्जे न पिबाम्य् अम्भः किम् उ भोगान् भजे मुने

tam ahaṅkāram āśritya paramaṃ ciravairiṇam / na bhuñje na pibāmy ambhaḥ kim u bhogān bhaje mune

संसाररज्जुर् आदीर्घा मम चेतसि मोहिनी । तताहङ्कारदोषेण किरातेनेव वागुरा

saṃsārarajjur ādīrghā mama cetasi mohinī / tatāhaṅkāradoṣeṇa kirāteneva vāgurā

यानि दुःखानि दीर्घाणि विषमाणि महान्ति च । अहङ्कारात् प्रसूतानि तान्य् अगात् खदिरा इव

yāni duḥkhāni dīrghāṇi viṣamāṇi mahānti ca / ahaṅkārāt prasūtāni tāny agāt khadirā iva

शमेन्दोस् सैंहिकेयास्यं गुणपद्ममहाशनिम् । ज्ञानमेघशरत्कालम् अहङ्कारं त्यजाम्य् अहम्

śamendos saiṃhikeyāsyaṃ guṇapadmamahāśanim / jñānameghaśaratkālam ahaṅkāraṃ tyajāmy aham

नाहं रामो न मे वाञ्छा भावेषु च न मे मनः । शान्त आसितुम् इच्छामि स्वात्मन्य् एव जिनो यथा

nāhaṃ rāmo na me vāñchā bhāveṣu ca na me manaḥ / śānta āsitum icchāmi svātmany eva jino yathā

अहङ्कारवशाद् यद् यन् मया भुक्तं कृतं हृतम् । सर्वं तु तद् अवस्त्व् एव वस्त्व् अहङ्काररिक्तता

ahaṅkāravaśād yad yan mayā bhuktaṃ kṛtaṃ hṛtam / sarvaṃ tu tad avastv eva vastv ahaṅkārariktatā

अहम् इत्य् अस्ति चेद् ब्रह्मन्न् अहम् आपदि दुःखितः । सम्पत्सु सुखितस् तस्माद् अनहङ्कारिताधनः

aham ity asti ced brahmann aham āpadi duḥkhitaḥ / sampatsu sukhitas tasmād anahaṅkāritādhanaḥ

अहङ्कारं परित्यज्य मुने शान्तमनास् तथा । अवतिष्ठे गतोद्वेगो भोगौघे ऽभङ्गुरास्पदम्

ahaṅkāraṃ parityajya mune śāntamanās tathā / avatiṣṭhe gatodvego bhogaughe 'bhaṅgurāspadam

ब्रह्मन् यावद् अहङ्कारवारिदः प्रविजृम्भते । तावद् विकासम् आयाति तृष्णाकुटजमञ्जरी

brahman yāvad ahaṅkāravāridaḥ pravijṛmbhate / tāvad vikāsam āyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī

अहङ्कारघने शान्ते तृष्णानवतडिल्लता । शान्तदीपशिखावृत्त्या क्वापि यास्यति सत्वरम्

ahaṅkāraghane śānte tṛṣṇānavataḍillatā / śāntadīpaśikhāvṛttyā kvāpi yāsyati satvaram

अहङ्कारमहाविन्ध्ये मनोमत्तमतङ्गजः । विस्फूर्जति घनास्फोटैस् स्तनितैर् इव वारिदः

ahaṅkāramahāvindhye manomattamataṅgajaḥ / visphūrjati ghanāsphoṭais stanitair iva vāridaḥ

इह देहमहादर्यां घनाहङ्कारकेसरी । यो ऽयम् उल्लसति स्फारं तेनेदं जगद् आततम्

iha dehamahādaryāṃ ghanāhaṅkārakesarī / yo 'yam ullasati sphāraṃ tenedaṃ jagad ātatam

तृष्णातन्तुलवप्रोता बहुजन्मपरम्परा । अहङ्कारोग्रशिड्गेन कण्ठे मुक्तावली कृता

tṛṣṇātantulavaprotā bahujanmaparamparā / ahaṅkārograśiḍgena kaṇṭhe muktāvalī kṛtā

पुत्रदारकलत्राणि तन्त्रं मन्त्रविवर्जितम् । प्रसारितम् अनेनेह दुरहङ्कारवैरिणा

putradārakalatrāṇi tantraṃ mantravivarjitam / prasāritam aneneha durahaṅkāravairiṇā

प्रमार्जिते ऽहम् इत्य् अस्मिन् पदे स्वयम् अखिद्यता । प्रमार्जिता भवन्त्य् एव सर्व एव दुराधयः

pramārjite 'ham ity asmin pade svayam akhidyatā / pramārjitā bhavanty eva sarva eva durādhayaḥ

अहम् इत्य् अम्बुदे शान्ते शनैस् सुशमशालिनि । मनोमननसम्मोहमिहिका क्वापि गच्छति

aham ity ambude śānte śanais suśamaśālini / manomananasammohamihikā kvāpi gacchati

निरहङ्कारवृत्तेर् मे मौर्ख्याच् छोकेन सीदतः । यत् किञ्चिद् उचितं ब्रह्मंस् तद् आख्यातुम् इहार्हसि

nirahaṅkāravṛtter me maurkhyāc chokena sīdataḥ / yat kiñcid ucitaṃ brahmaṃs tad ākhyātum ihārhasi

सर्वापदां निलयम् अध्रुवम् अन्तरस्थम् उन्मुक्तम् उत्तमगुणेन न संश्रयामि । यत्नाद् अहङ्कृतिपदं परितो ऽतिदुःखं शेषेण मां समनुशाधि महानुभाव

sarvāpadāṃ nilayam adhruvam antarastham unmuktam uttamaguṇena na saṃśrayāmi / yatnād ahaṅkṛtipadaṃ parito 'tiduḥkhaṃ śeṣeṇa māṃ samanuśādhi mahānubhāva

अहङ्कारजुगुप्सा नाम सर्गः पञ्चदशस् सर्गः दोषैर् जर्जरतां यातं सत्कार्याद् आर्यसेवितात् । वातात्तपिञ्छलववच् चेतश् चलति चञ्चलम्

ahaṅkārajugupsā nāma sargaḥ pañcadaśas sargaḥ doṣair jarjaratāṃ yātaṃ satkāryād āryasevitāt / vātāttapiñchalavavac cetaś calati cañcalam

इतश् चेतश् च सुव्यग्रं व्यर्थम् एवाभिधावति । दूराद् दूरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा

itaś cetaś ca suvyagraṃ vyartham evābhidhāvati / dūrād dūrataraṃ dīnaṃ grāme kauleyako yathā

न प्राप्नोति क्वचित् किञ्चित् प्राप्तैर् अपि महाधनैः । नान्तस् सम्पूर्णताम् एति करण्डक इवाम्बुभिः

na prāpnoti kvacit kiñcit prāptair api mahādhanaiḥ / nāntas sampūrṇatām eti karaṇḍaka ivāmbubhiḥ

नित्यम् एव मनश् शून्यं कदाशावागुरावृतम् । न मनाङ् निर्वृतिं याति मृगो यूथाद् इव च्युतः

nityam eva manaś śūnyaṃ kadāśāvāgurāvṛtam / na manāṅ nirvṛtiṃ yāti mṛgo yūthād iva cyutaḥ

तरङ्गतरलां वृत्तिं दधद् आलूनशीर्णताम् । परित्यज्य क्षणम् अपि न मनो याति निर्वृतिम्

taraṅgataralāṃ vṛttiṃ dadhad ālūnaśīrṇatām / parityajya kṣaṇam api na mano yāti nirvṛtim

मनो मननविक्षुब्धं दिशो दश विधावति । मन्दराहननोद्धूतं क्षीरार्णवपयो यथा

mano mananavikṣubdhaṃ diśo daśa vidhāvati / mandarāhananoddhūtaṃ kṣīrārṇavapayo yathā

कल्लोलकलनावर्तं मायामकरमालिनम् । न निरोद्धुं समर्थो ऽस्मि मनोमोहमहार्णवम्

kallolakalanāvartaṃ māyāmakaramālinam / na niroddhuṃ samartho 'smi manomohamahārṇavam

भोगदूर्वाङ्कुराकाङ्क्षी श्वभ्रपातम् अचिन्तयन् । मनोहरिणको ब्रह्मन् दूरं विपरिधावति

bhogadūrvāṅkurākāṅkṣī śvabhrapātam acintayan / manohariṇako brahman dūraṃ viparidhāvati

न कदाचन मे चेतस् ताम् आलूनविशीर्णताम् । त्यजत्य् आकुलया वृत्त्या चञ्चलत्वम् इवार्णवः

na kadācana me cetas tām ālūnaviśīrṇatām / tyajaty ākulayā vṛttyā cañcalatvam ivārṇavaḥ

चेतश् चञ्चलया वृत्त्या चिन्तानिचयचञ्चुरम् । धृतिं बध्नाति नैकत्र केसरी पञ्जरे यथा

cetaś cañcalayā vṛttyā cintānicayacañcuram / dhṛtiṃ badhnāti naikatra kesarī pañjare yathā

मनो मोहरथारूढं शरीराच् छमतासुखम् । हरत्य् उपगतोद्योगं हंसः क्षीरम् इवाम्भसः

mano moharathārūḍhaṃ śarīrāc chamatāsukham / haraty upagatodyogaṃ haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ

अनल्पकल्पनातल्पे निलीनाश् चित्तवृत्तयः । मुनीन्द्र न प्रबुध्यन्ते तेन तप्तो ऽहम् आकुलः

analpakalpanātalpe nilīnāś cittavṛttayaḥ / munīndra na prabudhyante tena tapto 'ham ākulaḥ

क्रोडीकृतदृढग्रन्थितृष्णासूत्रोम्भितात्मना । विहगो जालकेनेव ब्रह्मन् बद्धो ऽस्मि चेतसा

kroḍīkṛtadṛḍhagranthitṛṣṇāsūtrombhitātmanā / vihago jālakeneva brahman baddho 'smi cetasā

सततामर्षधूमेन चिन्ताज्वालाबिलेन च । वह्निनेव तृणं शुष्कं मुने दग्धो ऽस्मि चेतसा

satatāmarṣadhūmena cintājvālābilena ca / vahnineva tṛṇaṃ śuṣkaṃ mune dagdho 'smi cetasā

क्रूरेण जडतां यातस् तृष्णाभार्यानुगामिना । शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन् भुक्तो ऽस्मि चेतसा

krūreṇa jaḍatāṃ yātas tṛṣṇābhāryānugāminā / śavaḥ kauleyakeneva brahman bhukto 'smi cetasā

तरङ्गतरलास्फालवृत्तिना जडरूपिणा । तटवृक्ष इवौघेन ब्रह्मन् नीतो ऽस्मि चेतसा

taraṅgataralāsphālavṛttinā jaḍarūpiṇā / taṭavṛkṣa ivaughena brahman nīto 'smi cetasā

अवान्तरनिपाताय शून्येनाक्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूरे नुन्नो ऽस्मि चेतसा

avāntaranipātāya śūnyenākramaṇāya ca / tṛṇaṃ caṇḍānileneva dūre nunno 'smi cetasā

संसारजलधेर् अस्मान् नित्यम् उत्तरणोन्मुखः । सेतुनेव पयःपूरो रोधितो ऽस्मि कुचेतसा

saṃsārajaladher asmān nityam uttaraṇonmukhaḥ / setuneva payaḥpūro rodhito 'smi kucetasā

पातालाद् गच्छता पृष्ठं पृष्ठात् पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितो ह्य् अस्मि चेतसा

pātālād gacchatā pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhāt pātālagāminā / kūpakāṣṭhaṃ kudāmneva veṣṭito hy asmi cetasā

मिथ्यैव स्फाररूपेण विचारविशरारुणा । बालो वेतालकेनेव गृहीतो ऽस्मि स्वचेतसा

mithyaiva sphārarūpeṇa vicāraviśarāruṇā / bālo vetālakeneva gṛhīto 'smi svacetasā

वह्नेर् उष्णतरश् शैलाद् अपि कष्टतरक्रमः । वज्राद् अपि दृढो ब्रह्मन् दुर्निग्रहमनोग्रहः

vahner uṣṇataraś śailād api kaṣṭatarakramaḥ / vajrād api dṛḍho brahman durnigrahamanograhaḥ

चेतः पतति कार्येषु विहगश् चामिषेष्व् इव । क्षणेन विरतिं याति बालः क्रीडनकाद् इव

cetaḥ patati kāryeṣu vihagaś cāmiṣeṣv iva / kṣaṇena viratiṃ yāti bālaḥ krīḍanakād iva

जडप्रकृतिर् आलोलो विततावर्तवृत्तिमान् । मनोऽब्धिर् ईहितव्यालो दूरान् नयति तात माम्

jaḍaprakṛtir ālolo vitatāvartavṛttimān / mano'bdhir īhitavyālo dūrān nayati tāta mām

अप्य् अब्धिपानान् महतस् सुमेरूल्लङ्घनाद् अपि । अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश् चित्तनिग्रहः

apy abdhipānān mahatas sumerūllaṅghanād api / api vahnyaśanāt sādho viṣamaś cittanigrahaḥ

चित्तं कारणम् अर्थानां तस्मिन् सति जगत्त्रयम् । तस्मिन् क्षीणे जगत् क्षीणं तच् चिकित्स्यं प्रयत्नतः

cittaṃ kāraṇam arthānāṃ tasmin sati jagattrayam / tasmin kṣīṇe jagat kṣīṇaṃ tac cikitsyaṃ prayatnataḥ

चित्ताद् इमानि सुखदुःखशतानि नूनम् अभ्यागतान्य् अगवराद् इव काननानि । तस्मिन् विवेकवशतस् तनुतां प्रयाते मन्ये मुने निपुणम् एव गलन्ति तानि

cittād imāni sukhaduḥkhaśatāni nūnam abhyāgatāny agavarād iva kānanāni / tasmin vivekavaśatas tanutāṃ prayāte manye mune nipuṇam eva galanti tāni

सकलगुणजयाशा यत्र बद्धा महद्भिस् तम् अरिम् इह विजेतुं चित्तम् अभ्युत्थितो ऽहम् । विगतरतितयान्तर् नाभिनन्दामि लक्ष्मीं जडमलिनविशालां मेघमालाम् इवेन्दुः

sakalaguṇajayāśā yatra baddhā mahadbhis tam arim iha vijetuṃ cittam abhyutthito 'ham / vigataratitayāntar nābhinandāmi lakṣmīṃ jaḍamalinaviśālāṃ meghamālām ivenduḥ

चित्तदौरात्म्यवर्णनं नाम सर्गः षोडशस् सर्गः हार्दान्धकारशर्वर्या तृष्णयेह दुरन्तया । चरन्ति चेतनाकाशे दोषकौशिकपङ्क्तयः

cittadaurātmyavarṇanaṃ nāma sargaḥ ṣoḍaśas sargaḥ hārdāndhakāraśarvaryā tṛṣṇayeha durantayā / caranti cetanākāśe doṣakauśikapaṅktayaḥ

अन्तर्दाहप्रदायिन्या समूढरसमार्दवः । पङ्क आदित्यदीप्त्येव शोषं नीतो ऽस्मि चिन्तया

antardāhapradāyinyā samūḍharasamārdavaḥ / paṅka ādityadīptyeva śoṣaṃ nīto 'smi cintayā

मम चित्तमहारण्ये व्यामोहतिमिराकुले । शून्ये ताण्डविनी मत्ता भृशम् आशापिशाचिका

mama cittamahāraṇye vyāmohatimirākule / śūnye tāṇḍavinī mattā bhṛśam āśāpiśācikā

रजोरचितनीहारा काञ्चनावचयोज्ज्वला । नूनं विकासम् आयाति चिन्ता मे ऽशोकमञ्जरी

rajoracitanīhārā kāñcanāvacayojjvalā / nūnaṃ vikāsam āyāti cintā me 'śokamañjarī

अलम् अन्तर् भ्रमायैषा तृष्णा कवलिताशया । आयाता विषमोल्लासम् ऊर्मिर् अम्बुनिधाव् इव

alam antar bhramāyaiṣā tṛṣṇā kavalitāśayā / āyātā viṣamollāsam ūrmir ambunidhāv iva

उद्दामकल्लोलरवा देहाद्रौ वहतीव मे । तरङ्गिततराकारा तरत्तृष्णातरङ्गिणी

uddāmakallolaravā dehādrau vahatīva me / taraṅgitatarākārā tarattṛṣṇātaraṅgiṇī

वेगं संरोद्धुम् उदितो वात्ययेव जरत्तृणम् । नीतः कलुषया क्वापि धियायं चित्तचातकः

vegaṃ saṃroddhum udito vātyayeva jarattṛṇam / nītaḥ kaluṣayā kvāpi dhiyāyaṃ cittacātakaḥ

यां याम् अहम् अधीतास्थाम् आश्रयामि गुणश्रियम् । तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीम् इव कुमूषिका

yāṃ yām aham adhītāsthām āśrayāmi guṇaśriyam / tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīm iva kumūṣikā

पयसीव जरत्पर्णं वायाव् इव जरत्तृणम् । नभसीव शरन्मेघश् चिन्ताचक्रे भ्रमाम्य् अहम्

payasīva jaratparṇaṃ vāyāv iva jarattṛṇam / nabhasīva śaranmeghaś cintācakre bhramāmy aham

गन्तुम् आस्पदम् आत्मीयम् असमर्थधियो वयम् । चिन्ताजाले विमुह्यामो जाले शकुनयो यथा

gantum āspadam ātmīyam asamarthadhiyo vayam / cintājāle vimuhyāmo jāle śakunayo yathā

तृष्णाभिधानया तात दग्धो ऽस्मि ज्वालया तथा । यथा दाहोपशमनम् आशङ्के नामृतैर् अपि

tṛṣṇābhidhānayā tāta dagdho 'smi jvālayā tathā / yathā dāhopaśamanam āśaṅke nāmṛtair api

दूरं दूरम् इतो गत्वा समेत्य च पुनः पुनः । भ्रमत्य् आशु दिगन्तेषु तृष्णोन्मत्ततुरङ्गमी

dūraṃ dūram ito gatvā sametya ca punaḥ punaḥ / bhramaty āśu diganteṣu tṛṣṇonmattaturaṅgamī

जडसंसङ्गिनी तृष्णा कृतोर्ध्वाधोगमागमा । क्षुब्धा ग्रन्थिमती नित्यम् अरघट्टोग्ररज्जुवत्

jaḍasaṃsaṅginī tṛṣṇā kṛtordhvādhogamāgamā / kṣubdhā granthimatī nityam araghaṭṭograrajjuvat

अन्तर् ग्रथितया देहे सम्भ्रमोच्छिद्यमानया । रज्ज्वेवाशु बलीवर्दस् तृष्णया वाह्यते जनः

antar grathitayā dehe sambhramocchidyamānayā / rajjvevāśu balīvardas tṛṣṇayā vāhyate janaḥ

पुत्रदारकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्णया । खगेष्व् इव किरात्येह जालं लोकेषु रच्यते

putradārakalatrāditṛṣṇayā nityakṛṣṇayā / khageṣv iva kirātyeha jālaṃ lokeṣu racyate

भाययत्य् अपि धीरेहम् अन्धयत्य् अपि सेक्षणम् । खेदयत्य् अपि सानन्दं तृष्णा कृष्णेव शर्वरी

bhāyayaty api dhīreham andhayaty api sekṣaṇam / khedayaty api sānandaṃ tṛṣṇā kṛṣṇeva śarvarī

कुटिला कोमलस्पर्शा विषवैषम्यशंसिनी । दहत्य् अपि मनाक् स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी

kuṭilā komalasparśā viṣavaiṣamyaśaṃsinī / dahaty api manāk spṛṣṭā tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī

भिनत्ति हृदयं पुंसां मायामयविधायिनी । दौर्भाग्यदायिनी दीना तृष्णा कृष्णेव राक्षसी

bhinatti hṛdayaṃ puṃsāṃ māyāmayavidhāyinī / daurbhāgyadāyinī dīnā tṛṣṇā kṛṣṇeva rākṣasī

तन्द्रातन्त्रीगणं कोशे दधाना परिवेष्टितम् । नानन्दे राजते ब्रह्मंस् तृष्णाजर्जरवल्लकी

tandrātantrīgaṇaṃ kośe dadhānā pariveṣṭitam / nānande rājate brahmaṃs tṛṣṇājarjaravallakī

नित्यम् एवातिमलिना कटुकोन्मादशालिनी । दीर्घा तन्वी घनस्नेहा तृष्णागह्वरवल्लरी

nityam evātimalinā kaṭukonmādaśālinī / dīrghā tanvī ghanasnehā tṛṣṇāgahvaravallarī

अनानन्दकरी शून्या निष्फलात्यर्थम् उन्नता । अमङ्गलकरी क्रूरा तृष्णा क्षीणेव मञ्जरी

anānandakarī śūnyā niṣphalātyartham unnatā / amaṅgalakarī krūrā tṛṣṇā kṣīṇeva mañjarī

अनावर्जितचित्तापि सर्वम् एवानुधावति । न चाप्नोति फलं किञ्चित् तृष्णा जीर्णेव कामिनी

anāvarjitacittāpi sarvam evānudhāvati / na cāpnoti phalaṃ kiñcit tṛṣṇā jīrṇeva kāminī

संसारनृत्ते महति नानारससमाकुले । भुवनाभोगरङ्गेषु तृष्णा जरढनर्तकी

saṃsāranṛtte mahati nānārasasamākule / bhuvanābhogaraṅgeṣu tṛṣṇā jaraḍhanartakī

जराकुसुमितारूढा पातोत्पातफलावलिः । संसारजङ्गले दीर्घे तृष्णाविषलता तता

jarākusumitārūḍhā pātotpātaphalāvaliḥ / saṃsārajaṅgale dīrghe tṛṣṇāviṣalatā tatā

यन् न शक्नोति तत्रापि धत्ते ताण्डवितां गतिम् । नृत्यत्य् आनन्दरहितं तृष्णा जीर्णेव नर्तकी

yan na śaknoti tatrāpi dhatte tāṇḍavitāṃ gatim / nṛtyaty ānandarahitaṃ tṛṣṇā jīrṇeva nartakī

भृशं स्फुरति नीहारे शाम्यत्य् आलोक आगते । दुःखौघेषु पदं धत्ते तृष्णाचपलबर्हिणी

bhṛśaṃ sphurati nīhāre śāmyaty āloka āgate / duḥkhaugheṣu padaṃ dhatte tṛṣṇācapalabarhiṇī

जडकल्लोलबहला चिरं शून्यतरान्तरा । क्षणम् उल्लासम् आयाति तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी

jaḍakallolabahalā ciraṃ śūnyatarāntarā / kṣaṇam ullāsam āyāti tṛṣṇāprāvṛṭtaraṅgiṇī

नष्टम् उत्सृज्य तिष्ठन्तं वृक्षाद् वृक्षम् इवापरम् । पुरुषात् पुरुषं याति तृष्णा लोलेव पक्षिणी

naṣṭam utsṛjya tiṣṭhantaṃ vṛkṣād vṛkṣam ivāparam / puruṣāt puruṣaṃ yāti tṛṣṇā loleva pakṣiṇī

पदं करोत्य् अलङ्घ्ये ऽपि तृप्तापि फलम् ईहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचपलमर्कटी

padaṃ karoty alaṅghye 'pi tṛptāpi phalam īhate / ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇācapalamarkaṭī

इदं कृत्वेदम् आयाति सर्वम् एवासमञ्जसम् । अनारतं च यतते तृष्णा चेष्टेव दैविकी

idaṃ kṛtvedam āyāti sarvam evāsamañjasam / anārataṃ ca yatate tṛṣṇā ceṣṭeva daivikī

क्षणम् आयाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णाहृत्पद्मषट्पदी

kṣaṇam āyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhastalam / kṣaṇaṃ bhramati dikkuñje tṛṣṇāhṛtpadmaṣaṭpadī

सर्वसंसारदोषाणां तृष्णैका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थम् अपि या योजयत्य् अतिसङ्कटे

sarvasaṃsāradoṣāṇāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā / antaḥpurastham api yā yojayaty atisaṅkaṭe

प्रयच्छति परं जाड्यं परमालोकरोधिनी । मोहनीहारगहना तृष्णाजलदमालिका

prayacchati paraṃ jāḍyaṃ paramālokarodhinī / mohanīhāragahanā tṛṣṇājaladamālikā

सर्वेषां जन्तुजालानां संसारव्यवहारिणाम् । परिप्रोतमनोमालास् तृष्णा बन्धनरज्जवः

sarveṣāṃ jantujālānāṃ saṃsāravyavahāriṇām / pariprotamanomālās tṛṣṇā bandhanarajjavaḥ

विचित्रवर्णा विगुणा दीर्घा मलिनसंस्थितिः । शून्या शून्यास्पदा तृष्णा शक्रकार्मुकधर्मिणी

vicitravarṇā viguṇā dīrghā malinasaṃsthitiḥ / śūnyā śūnyāspadā tṛṣṇā śakrakārmukadharmiṇī

अशनिर् गुणसस्यानां फलिता शरद् आपदे । हिमं सम्पत्सरोजिन्यास् तमसां दीर्घयामिनी

aśanir guṇasasyānāṃ phalitā śarad āpade / himaṃ sampatsarojinyās tamasāṃ dīrghayāminī

संसारनाटकनटी कायालयविहङ्गमी । मानसारण्यहरिणी स्मरसङ्गीतवल्लकी

saṃsāranāṭakanaṭī kāyālayavihaṅgamī / mānasāraṇyahariṇī smarasaṅgītavallakī

व्यवहाराब्धिलहरी मोहमातङ्गशृङ्खला । मार्गन्यग्रोधसुभगा दुःखकैरवचन्द्रिका

vyavahārābdhilaharī mohamātaṅgaśṛṅkhalā / mārganyagrodhasubhagā duḥkhakairavacandrikā

जरामरणदुःखानाम् एका रत्नसमुद्गिका । आधिव्याधिविलासानां नित्यमत्ता विलासिनी

jarāmaraṇaduḥkhānām ekā ratnasamudgikā / ādhivyādhivilāsānāṃ nityamattā vilāsinī

क्षणम् आलोकविमला सान्धकारलवा क्षणम् । व्योमवीथीसमा तृष्णा नीहारगहना क्षणम्

kṣaṇam ālokavimalā sāndhakāralavā kṣaṇam / vyomavīthīsamā tṛṣṇā nīhāragahanā kṣaṇam

गच्छतूपशमं तृष्णा कार्यव्यायामशान्तये । तमी घनतमःकृष्णा यथा रक्षोनिवृत्तये

gacchatūpaśamaṃ tṛṣṇā kāryavyāyāmaśāntaye / tamī ghanatamaḥkṛṣṇā yathā rakṣonivṛttaye

तावन् मुह्यत्य् अयं लोको मूको विलुलिताशयः । यावद् एवानुसन्धत्ते तृष्णाविषविषूचिकाम्

tāvan muhyaty ayaṃ loko mūko vilulitāśayaḥ / yāvad evānusandhatte tṛṣṇāviṣaviṣūcikām

लोको ऽयम् अखिलं दुःखं चिन्तयोज्झित उज्झति । चिन्ताविषूचिकामन्त्रश् चिन्तात्यागो हि कथ्यते

loko 'yam akhilaṃ duḥkhaṃ cintayojjhita ujjhati / cintāviṣūcikāmantraś cintātyāgo hi kathyate

तृणपाषाणकाष्ठादि सर्वम् आमिषशङ्कया । आदधाना स्फुरत्य् अन्तस् तृष्णा मत्स्यी ह्रदे यथा

tṛṇapāṣāṇakāṣṭhādi sarvam āmiṣaśaṅkayā / ādadhānā sphuraty antas tṛṣṇā matsyī hrade yathā

रोगार्तिरङ्गगा तृष्णा गम्भीरम् अपि मानवम् । उत्तानतां नयत्य् आशु सूर्यांशव इवाम्बुजम्

rogārtiraṅgagā tṛṣṇā gambhīram api mānavam / uttānatāṃ nayaty āśu sūryāṃśava ivāmbujam

अन्तश्शून्या ग्रन्थिमत्यो दीर्घस्वाङ्कुरकण्टकाः । मुक्तामणिश्रियो नित्यं तृष्णा वेणुलता इव

antaśśūnyā granthimatyo dīrghasvāṅkurakaṇṭakāḥ / muktāmaṇiśriyo nityaṃ tṛṣṇā veṇulatā iva

अहो बत महच् चित्रं तृष्णाम् अपि महाधियः । दुश्छेद्याम् अपि कृन्तन्ति विवेकेनामलासिना

aho bata mahac citraṃ tṛṣṇām api mahādhiyaḥ / duśchedyām api kṛntanti vivekenāmalāsinā

नासिधारा न वज्राग्निर् न तप्तायःकणार्चिषः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मंस् तृष्णेयं हृदि संस्थिता

nāsidhārā na vajrāgnir na taptāyaḥkaṇārciṣaḥ / tathā tīkṣṇā yathā brahmaṃs tṛṣṇeyaṃ hṛdi saṃsthitā

कज्जलासिततीक्ष्णाग्रास् स्नेहदीर्घदशापराः । प्रकाशा दाहदस्पर्शास् तृष्णा दीपशिखा इव

kajjalāsitatīkṣṇāgrās snehadīrghadaśāparāḥ / prakāśā dāhadasparśās tṛṣṇā dīpaśikhā iva

अपि मेरूपमं प्राज्ञम् अपि शूरम् अपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम्

api merūpamaṃ prājñam api śūram api sthiram / tṛṇīkaroti tṛṣṇaikā nimeṣeṇa narottamam

विस्तीर्णगहना भीमा घनजालरजोमयी । सान्धकारोग्रनीहारा तृष्णा विन्ध्यमहाटवी

vistīrṇagahanā bhīmā ghanajālarajomayī / sāndhakārogranīhārā tṛṣṇā vindhyamahāṭavī

एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्षताम् उपगतेव पुरस्स्थितैव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरार्णवाम्बुपटले मधुरेव शक्तिः

ekaiva sarvabhuvanāntaralabdhalakṣyā durlakṣatām upagateva purassthitaiva / tṛṣṇā sthitā jagati cañcalavīcimāle kṣīrārṇavāmbupaṭale madhureva śaktiḥ

तृष्णागर्हा नाम सर्गः सप्तदशस् सर्गः आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परितापवान् । देहस् स्फुरति संसारे सो ऽपि दुःखाय केवलम्

tṛṣṇāgarhā nāma sargaḥ saptadaśas sargaḥ ārdrāntratantrīgahano vikārī paritāpavān / dehas sphurati saṃsāre so 'pi duḥkhāya kevalam

अज्ञो ऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः । युक्त्या भव्यो ऽप्य् अभव्यो मे न जडो नापि चेतनः

ajño 'pi tajjñasadṛśo valitātmacamatkṛtiḥ / yuktyā bhavyo 'py abhavyo me na jaḍo nāpi cetanaḥ

जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितदुराशयः । न विवेकी न मूढात्मा मोहम् एव प्रयच्छति

jaḍājaḍadṛśor madhye dolāyitadurāśayaḥ / na vivekī na mūḍhātmā moham eva prayacchati

स्तोकेनानन्दम् आयाति स्तोकेनायाति खेदिताम् । नास्ति देहसमश् शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः

stokenānandam āyāti stokenāyāti kheditām / nāsti dehasamaś śocyo nīco guṇabahiṣkṛtaḥ

आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना । विकासिस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणम् अलङ्कृतः

āgamāpāyinā nityaṃ dantakesaraśālinā / vikāsismitapuṣpeṇa pratikṣaṇam alaṅkṛtaḥ

भुजशाखौघनमितो द्विजानुस्तम्भसुस्थितः । लोचनालिवपाक्रान्तश् शिरःपीठबृहत्फलः

bhujaśākhaughanamito dvijānustambhasusthitaḥ / locanālivapākrāntaś śiraḥpīṭhabṛhatphalaḥ

स्रवदस्रुरसस्रोता हस्तपादसुपल्लवः । गुल्फवान् कार्यसङ्घातविहङ्गमततास्पदम्

sravadasrurasasrotā hastapādasupallavaḥ / gulphavān kāryasaṅghātavihaṅgamatatāspadam

सच्छायो देहवृक्षो ऽयं जीवपान्थगणास्पदम् । कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के

sacchāyo dehavṛkṣo 'yaṃ jīvapānthagaṇāspadam / kasyātmīyaḥ kasya para āsthānāsthe kilātra ke

भारसन्तारणार्थेन गृहीतायां पुनः पुनः । नावि देहलतायां च कस्य स्याद् आत्मभावना

bhārasantāraṇārthena gṛhītāyāṃ punaḥ punaḥ / nāvi dehalatāyāṃ ca kasya syād ātmabhāvanā

देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले । तनूरुहासङ्ख्यतरौ विश्वासं को ऽधिगच्छति

dehanāmni vane śūnye bahugartasamākule / tanūruhāsaṅkhyatarau viśvāsaṃ ko 'dhigacchati

चर्मस्नाय्वस्थिवलिते शरीरपटहे दृढे । मार्जारवद् अहं नान्तस् तिष्ठाम्य् अविरतध्वनौ

carmasnāyvasthivalite śarīrapaṭahe dṛḍhe / mārjāravad ahaṃ nāntas tiṣṭhāmy aviratadhvanau

संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः । चिन्तामञ्जरिकाकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः

saṃsārāraṇyasaṃrūḍho vilasaccittamarkaṭaḥ / cintāmañjarikākāro dīrghaduḥkhaghuṇakṣataḥ

तृष्णाभुजङ्गमीगेहः कोपकाककृतालयः । स्मितपुष्पो द्रुमश् श्रीमाञ् शुभाशुभमहाफलः

tṛṣṇābhujaṅgamīgehaḥ kopakākakṛtālayaḥ / smitapuṣpo drumaś śrīmāñ śubhāśubhamahāphalaḥ

सुस्कन्धो दोर्लताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः । पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः

suskandho dorlatājālo hastastabakasundaraḥ / pavanaspanditāśeṣasvāṅgāvayavapallavaḥ

सर्वेन्द्रियखगाधारस् सुजानुस् सुत्वग् उन्नतः । सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः

sarvendriyakhagādhāras sujānus sutvag unnataḥ / sarasacchāyayā yuktaḥ kāmapānthaniṣevitaḥ

मूर्ध्नि सञ्जनितादीर्घशिरोरुहतृणावलिः । अहङ्कारजरद्गृद्धकुलायसुषिरोदरः

mūrdhni sañjanitādīrghaśiroruhatṛṇāvaliḥ / ahaṅkārajaradgṛddhakulāyasuṣirodaraḥ

उद्भिन्नवासनाजालमूलत्वाद् दुर्बलाकृतिः । व्यायामविरमः कायवृक्षो ऽयं न सुखाय मे

udbhinnavāsanājālamūlatvād durbalākṛtiḥ / vyāyāmaviramaḥ kāyavṛkṣo 'yaṃ na sukhāya me

कलेवरम् अहङ्कारगृहस्थस्य महागृहम् । लुठत्व् अभ्येतु वा स्थैर्यं किम् अनेन मुने हि मे

kalevaram ahaṅkāragṛhasthasya mahāgṛham / luṭhatv abhyetu vā sthairyaṃ kim anena mune hi me

पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशु वल्गत्तृष्णागृहाङ्गनम् । रजोरञ्जितसर्वाङ्गं नेष्टं देहगृहं मम

paṅktibaddhendriyapaśu valgattṛṣṇāgṛhāṅganam / rajorañjitasarvāṅgaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

काष्ठास्थिकाष्ठसङ्घट्टपरिसङ्कटकोटरम् । अन्त्रदामभिर् आबद्धं नेष्टं देहगृहं मम

kāṣṭhāsthikāṣṭhasaṅghaṭṭaparisaṅkaṭakoṭaram / antradāmabhir ābaddhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

प्रसृतस्नायुतन्त्रीकं रक्ताम्बुकृतकर्दमम् । जरामक्कोलधवलं नेष्टं देहगृहं मम

prasṛtasnāyutantrīkaṃ raktāmbukṛtakardamam / jarāmakkoladhavalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

चित्रकृत्यभृतानन्तचेष्टावष्टब्धसंस्थिति । मिथ्यामोहमहास्थूणं नेष्टं देहगृहं मम

citrakṛtyabhṛtānantaceṣṭāvaṣṭabdhasaṃsthiti / mithyāmohamahāsthūṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

दुःखार्भककृताक्रन्दं सुखशय्यामनोहरम् । दुरीहादग्धदासीकं नेष्टं देहगृहं मम

duḥkhārbhakakṛtākrandaṃ sukhaśayyāmanoharam / durīhādagdhadāsīkaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

मलाढ्यविषयव्यूहभाण्डोपस्करसङ्कटम् । अज्ञानक्षारवलितं नेष्टं देहगृहं मम

malāḍhyaviṣayavyūhabhāṇḍopaskarasaṅkaṭam / ajñānakṣāravalitaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजानूच्चस्तम्भमस्तकम् । दीर्घदोर्दारुसुदृढं नेष्टं देहगृहं मम

gulphagulguluviśrāntajānūccastambhamastakam / dīrghadordārusudṛḍhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

प्रकटाक्षगवाक्षान्तःक्रीडत्प्रज्ञागृहाङ्गनम् । चिन्तादुहितृकं ब्रह्मन् नेष्टं देहगृहं मम

prakaṭākṣagavākṣāntaḥkrīḍatprajñāgṛhāṅganam / cintāduhitṛkaṃ brahman neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

मूर्धजच्छादनच्छन्नकर्णश्रीचन्द्रशालिकम् । आदीर्घाङ्गुलिनिर्यूहं नेष्टं देहगृहं मम

mūrdhajacchādanacchannakarṇaśrīcandraśālikam / ādīrghāṅguliniryūhaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

सर्वाङ्गकुड्यसञ्जातघनरोमयवाङ्कुरम् । संशून्यपीठपिठिरं नेष्टं देहगृहं मम

sarvāṅgakuḍyasañjātaghanaromayavāṅkuram / saṃśūnyapīṭhapiṭhiraṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

नखोर्णनाभनिलयैश् शारम् आरणितान्तरम् । भाङ्कारकारिपवनं नेष्टं देहगृहं मम

nakhorṇanābhanilayaiś śāram āraṇitāntaram / bhāṅkārakāripavanaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

प्रवेशनिर्गमव्यग्रवातवेगम् अनारतम् । वितताक्षगवाक्षं च नेष्टं देहगृहं मम

praveśanirgamavyagravātavegam anāratam / vitatākṣagavākṣaṃ ca neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् । दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहं मम

jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam / dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

त्वक्सुधालेपमसृणं यन्त्रसञ्चारचञ्चलम् । मनोऽमन्दाखुनोत्खातं नेष्टं देहगृहं मम

tvaksudhālepamasṛṇaṃ yantrasañcāracañcalam / mano'mandākhunotkhātaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

स्मितदीपप्रभाभासि क्षणम् आनन्दसुन्दरम् । क्षणं व्याप्तं प्रभापूरैर् नेष्टं देहगृहं मम

smitadīpaprabhābhāsi kṣaṇam ānandasundaram / kṣaṇaṃ vyāptaṃ prabhāpūrair neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् । सर्वाधिसारङ्गवनं नेष्टं मम कलेवरम्

samastarogāyatanaṃ valīpalitapattanam / sarvādhisāraṅgavanaṃ neṣṭaṃ mama kalevaram

अक्षर्क्षक्षोभविषमा शून्या निस्सारकोटरा । तमोगहनहृत्कुञ्जा नेष्टा देहाटवी मम

akṣarkṣakṣobhaviṣamā śūnyā nissārakoṭarā / tamogahanahṛtkuñjā neṣṭā dehāṭavī mama

देहालयं धारयितुं न शक्तो ऽस्मि मुनीश्वराः । पङ्कमग्नं समुद्धर्तुं गजम् अल्पबलो यथा

dehālayaṃ dhārayituṃ na śakto 'smi munīśvarāḥ / paṅkamagnaṃ samuddhartuṃ gajam alpabalo yathā

किं श्रिया किं च कायेन किं कामेन किम् ईहया । दिनैः कतिपयैर् एव कालस् सर्वं निकृन्तति

kiṃ śriyā kiṃ ca kāyena kiṃ kāmena kim īhayā / dinaiḥ katipayair eva kālas sarvaṃ nikṛntati

रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरं मुने । नाशैकधर्मिणो ब्रूहि केव कायस्य रम्यता

raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantaraṃ mune / nāśaikadharmiṇo brūhi keva kāyasya ramyatā

मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु केवास्था वत धीमतः

maraṇāvasare kāyā jīvaṃ nānusaranti ye / teṣu tāta kṛtaghneṣu kevāsthā vata dhīmataḥ

मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः । न सन्त्यजति मां यावत् तावद् एनं त्यजाम्य् अहम्

mattebhakarṇāgracalaḥ kāyo lambāmbubhaṅguraḥ / na santyajati māṃ yāvat tāvad enaṃ tyajāmy aham

पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः । जर्जरस् तनुवृत्तश् च नेष्टो ऽयं कटुनीरसः

pavanaspandataralaḥ pelavaḥ kāyapallavaḥ / jarjaras tanuvṛttaś ca neṣṭo 'yaṃ kaṭunīrasaḥ

भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालं बालपल्लवपेलवम् । तनुताम् एत्य यत्नेन विनाशम् अनुधावति

bhuktvā pītvā ciraṃ kālaṃ bālapallavapelavam / tanutām etya yatnena vināśam anudhāvati

तान्य् एव सुखदुःखानि भावाभावमयान्य् असौ । भूयो ऽप्य् अनुभवन् कायः प्राकृतो हि न लज्जते

tāny eva sukhaduḥkhāni bhāvābhāvamayāny asau / bhūyo 'py anubhavan kāyaḥ prākṛto hi na lajjate

सुचिरं प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् । नोच्छ्रायम् एति न स्थैर्यं कायः किम् इति पाल्यते

suciraṃ prabhutāṃ kṛtvā saṃsevya vibhavaśriyam / nocchrāyam eti na sthairyaṃ kāyaḥ kim iti pālyate

जराकाले जराम् एति मृत्युकाले तथा मृतिम् । समम् एवाविशेषज्ञः कायो भोगिदरिद्रयोः

jarākāle jarām eti mṛtyukāle tathā mṛtim / samam evāviśeṣajñaḥ kāyo bhogidaridrayoḥ

संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे । सुप्तस् तिष्ठति मुक्तेहो मूको ऽयं कायकच्छपः

saṃsārāmbhodhijaṭhare tṛṣṇākuharakāntare / suptas tiṣṭhati mukteho mūko 'yaṃ kāyakacchapaḥ

दहनैकार्थयोग्यानि कायकाष्ठानि भूरिशः । संसाराब्धाव् इहोह्यन्ते कञ्चित् तेषु नरं विदुः

dahanaikārthayogyāni kāyakāṣṭhāni bhūriśaḥ / saṃsārābdhāv ihohyante kañcit teṣu naraṃ viduḥ

दीर्घदौरात्म्यचलया निपातफलयानया । न देहलतया कार्यं किञ्चिद् अस्ति विवेकिनः

dīrghadaurātmyacalayā nipātaphalayānayā / na dehalatayā kāryaṃ kiñcid asti vivekinaḥ

मज्जन् कर्दमकोशेषु झगित्य् एव जरां गतः । न ज्ञायते यात्य् अचिरात् क्व कथं देहदर्दुरः

majjan kardamakośeṣu jhagity eva jarāṃ gataḥ / na jñāyate yāty acirāt kva kathaṃ dehadarduraḥ

निस्सारसकलारम्भाः कायाश् चपलवायवः । रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित्

nissārasakalārambhāḥ kāyāś capalavāyavaḥ / rajomārgeṇa gacchanto dṛśyante neha kenacit

वायोर् दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः । आगच्छतश् च भगवन् न शरीरशरस्य नः

vāyor dīpasya manaso gacchato jñāyate gatiḥ / āgacchataś ca bhagavan na śarīraśarasya naḥ

बद्धाशा ये शरीरेषु बद्धाशा ये जगत्स्थितौ । तान् मोहमदिरोन्मत्तान् धिग् धिग् अस्तु पुनः पुनः

baddhāśā ye śarīreṣu baddhāśā ye jagatsthitau / tān mohamadironmattān dhig dhig astu punaḥ punaḥ

नाहं देहस्य नो देहो मम नायम् अहं तथा । इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः

nāhaṃ dehasya no deho mama nāyam ahaṃ tathā / iti viśrāntacittā ye te mune puruṣottamāḥ

मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः । शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम्

mānāvamānabahulā bahulābhamanoramāḥ / śarīramātrabaddhāsthaṃ ghnanti doṣadṛśo naram

शरीरसङ्गशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया । अहङ्कारचमत्कृत्या छलेन च्छलिता वयम्

śarīrasaṅgaśāyinyā piśācyā peśalāṅgayā / ahaṅkāracamatkṛtyā chalena cchalitā vayam

प्रज्ञा वराकी सर्वैव कायबद्धास्थयानया । मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टम् एकिका

prajñā varākī sarvaiva kāyabaddhāsthayānayā / mithyājñānakurākṣasyā chalitā kaṣṭam ekikā

न किञ्चिद् अपि यस्यास्ति सत्यं तेन हतात्मना । चित्रं दग्धशरीरेण जनता विप्रलभ्यते

na kiñcid api yasyāsti satyaṃ tena hatātmanā / citraṃ dagdhaśarīreṇa janatā vipralabhyate

दिनैः कतिपयैर् एव निर्झराम्बुकणो यथा । पतत्य् अयम् अयत्नेन जर्जरः कायपल्लवः

dinaiḥ katipayair eva nirjharāmbukaṇo yathā / pataty ayam ayatnena jarjaraḥ kāyapallavaḥ

कायो ऽयम् अचिरापायो बुद्बुदो ऽम्बुनिधाव् इव । व्यर्थं कार्यपरावर्ते परिस्फुरति निष्फलः

kāyo 'yam acirāpāyo budbudo 'mbunidhāv iva / vyarthaṃ kāryaparāvarte parisphurati niṣphalaḥ

मिथ्याज्ञानविकारे ऽस्मिन् स्वप्नसम्भ्रमपत्तने । काये स्फुटतरापाये क्षणम् आस्था न मे द्विज

mithyājñānavikāre 'smin svapnasambhramapattane / kāye sphuṭatarāpāye kṣaṇam āsthā na me dvija

तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च । स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसिति विग्रहे

taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca / sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasiti vigrahe

सततभङ्गुरकार्यपरम्पराविजयि जातजयं शठवृत्तिषु । सकलदोषम् इदं कुकलेवरं तृणम् इवाहम् उपोज्झ्य सुखं स्थितः

satatabhaṅgurakāryaparamparāvijayi jātajayaṃ śaṭhavṛttiṣu / sakaladoṣam idaṃ kukalevaraṃ tṛṇam ivāham upojjhya sukhaṃ sthitaḥ

शरीरजुगुप्सा नाम सर्गः अष्टादशस् सर्गः लब्ध्वापि तरलाकारे कार्यभारतरङ्गिणि । संसारसागरे जन्म बाल्यं दुःखाय केवलम्

śarīrajugupsā nāma sargaḥ aṣṭādaśas sargaḥ labdhvāpi taralākāre kāryabhārataraṅgiṇi / saṃsārasāgare janma bālyaṃ duḥkhāya kevalam

अशक्तिर् आपदस् तृष्णा मूकता मूढबुद्धिता । गृध्नुता लोलता दैन्यं सर्वं बाल्ये प्रवर्तते

aśaktir āpadas tṛṣṇā mūkatā mūḍhabuddhitā / gṛdhnutā lolatā dainyaṃ sarvaṃ bālye pravartate

रोषरोदनरौद्रीषु दैन्यजर्जरितासु च । दशासु बन्धनं बाल्यम् आलानं करिणीष्व् इव

roṣarodanaraudrīṣu dainyajarjaritāsu ca / daśāsu bandhanaṃ bālyam ālānaṃ kariṇīṣv iva

न मृतौ न जरारोगे न चापदि न यौवने । ताश् चिन्ता विनिकृन्तन्ति हृदयं शैशवेषु याः

na mṛtau na jarāroge na cāpadi na yauvane / tāś cintā vinikṛntanti hṛdayaṃ śaiśaveṣu yāḥ

तिर्यग्जातिसमारम्भस् सर्वैर् एवावधीरितः । लोलो बालजनाचारो मरणाद् अपि दुःखदः

tiryagjātisamārambhas sarvair evāvadhīritaḥ / lolo bālajanācāro maraṇād api duḥkhadaḥ

प्रतिबिम्बं घनाज्ञानां नानासङ्कल्पपेलवम् । बाल्यम् आलूनसंशीर्णमनः कस्य सुखावहम्

pratibimbaṃ ghanājñānāṃ nānāsaṅkalpapelavam / bālyam ālūnasaṃśīrṇamanaḥ kasya sukhāvaham

जडश्यामलयाजस्रं जातभीत्या पदे पदे । यद् भयं शैशवे बुद्ध्या कस्याम् आपदि तद् भवेत्

jaḍaśyāmalayājasraṃ jātabhītyā pade pade / yad bhayaṃ śaiśave buddhyā kasyām āpadi tad bhavet

लीलासु दुर्विलासेषु दुरीहासु दुराशये । परमं मोहम् आदत्ते बालो बलवदापदम्

līlāsu durvilāseṣu durīhāsu durāśaye / paramaṃ moham ādatte bālo balavadāpadam

विकल्पकलिलारम्भं दुर्विलासं दुरास्पदम् । शैशवं शासनायैव पुरुषस्य न शान्तये

vikalpakalilārambhaṃ durvilāsaṃ durāspadam / śaiśavaṃ śāsanāyaiva puruṣasya na śāntaye

ये दोषा ये दुराचारा दुष्क्रमा ये दुराधयः । ते सर्वे संस्थिता बाल्ये दुर्गर्त इव कौशिकाः

ye doṣā ye durācārā duṣkramā ye durādhayaḥ / te sarve saṃsthitā bālye durgarta iva kauśikāḥ

बाल्यं रम्यम् इति व्यर्थबुद्धयः कथयन्ति ये । तान् मूर्खपुरुषान् ब्रह्मन् धिग् अस्तु हतचेतसः

bālyaṃ ramyam iti vyarthabuddhayaḥ kathayanti ye / tān mūrkhapuruṣān brahman dhig astu hatacetasaḥ

यत्र लोलाकृति मनः परिस्फुरति वृत्तिषु । त्रैलोक्यराज्यम् अपि तत् कथं भवति तुष्टये

yatra lolākṛti manaḥ parisphurati vṛttiṣu / trailokyarājyam api tat kathaṃ bhavati tuṣṭaye

सर्वेषाम् एव सत्त्वानां सर्वावस्थासु चैव हि । मनश् चञ्चलताम् एति बाल्ये दशगुणं मुने

sarveṣām eva sattvānāṃ sarvāvasthāsu caiva hi / manaś cañcalatām eti bālye daśaguṇaṃ mune

मनः प्रकृत्यैव चलं बाल्यं च चलतावरम् । तयोस् संश्लिष्टयोस् तात केनैवान्तः कुचापले

manaḥ prakṛtyaiva calaṃ bālyaṃ ca calatāvaram / tayos saṃśliṣṭayos tāta kenaivāntaḥ kucāpale

स्त्रीलोचनैस् तडित्पुञ्जैर् ज्वालामालैस् तरङ्गकैः । चापलं शिक्षितं ब्रह्मञ् शैशवान् मनसो ऽथ वा

strīlocanais taḍitpuñjair jvālāmālais taraṅgakaiḥ / cāpalaṃ śikṣitaṃ brahmañ śaiśavān manaso 'tha vā

शैशवं च मनश् चैव सर्वास्व् एव हि वृत्तिषु । भ्रातराव् इव लक्ष्येते सततं भङ्गुरस्थिती

śaiśavaṃ ca manaś caiva sarvāsv eva hi vṛttiṣu / bhrātarāv iva lakṣyete satataṃ bhaṅgurasthitī

सर्वाणि दुष्टभूतानि सर्वे दोषा दुराशयाः । बाल्यम् एवोपजीवन्ति श्रीमन्तम् इव मानवाः

sarvāṇi duṣṭabhūtāni sarve doṣā durāśayāḥ / bālyam evopajīvanti śrīmantam iva mānavāḥ

नवं नवं प्रीतिकरं न शिशुः प्रत्यहं यदि । प्राप्नोति तद् असौ याति विषवेगस्य मूर्छनाम्

navaṃ navaṃ prītikaraṃ na śiśuḥ pratyahaṃ yadi / prāpnoti tad asau yāti viṣavegasya mūrchanām

स्तोकेन वशम् आयाति स्तोकेनैति विकारिताम् । अमेध्य एव रमते बालः कौलेयको यथा

stokena vaśam āyāti stokenaiti vikāritām / amedhya eva ramate bālaḥ kauleyako yathā

अजस्रं बाष्पवदनः कर्दमान्तर् जडाशयः । वर्षोक्षितस्य तप्तस्य स्थलस्य सदृशश् शिशुः

ajasraṃ bāṣpavadanaḥ kardamāntar jaḍāśayaḥ / varṣokṣitasya taptasya sthalasya sadṛśaś śiśuḥ

भयाहारपरं दीनं यथादृष्टाभिलाषि च । लोलबुद्धिर् वपुर् धत्ते बालो दुःखाय केवलम्

bhayāhāraparaṃ dīnaṃ yathādṛṣṭābhilāṣi ca / lolabuddhir vapur dhatte bālo duḥkhāya kevalam

स्वसङ्कल्पाभिलषितान् भावान् अप्राप्य तप्तधीः । दुःखम् एत्य् अबलो बालो विनिकृत्त इवाशये

svasaṅkalpābhilaṣitān bhāvān aprāpya taptadhīḥ / duḥkham ety abalo bālo vinikṛtta ivāśaye

दुरीहालब्धलक्ष्याणि बहुपक्षोल्वणानि च । बालस्य यानि दुःखानि मुने तानि न कस्यचित्

durīhālabdhalakṣyāṇi bahupakṣolvaṇāni ca / bālasya yāni duḥkhāni mune tāni na kasyacit

बालो बलवताश्व् एव मनोरथविलासिना । मनसा तप्यते नित्यं ग्रीष्मेणेव वनस्थलम्

bālo balavatāśv eva manorathavilāsinā / manasā tapyate nityaṃ grīṣmeṇeva vanasthalam

विद्यागृहगतो बालः पराम् एति कदर्थनाम् । आलान इव नागेन्द्रो विषवैषम्यभीषणाम्

vidyāgṛhagato bālaḥ parām eti kadarthanām / ālāna iva nāgendro viṣavaiṣamyabhīṣaṇām

नानामनोरथमयी मिथ्याकल्पितकल्पना । दुःखायात्यन्तदीर्घाय बालता पेलवाशया

nānāmanorathamayī mithyākalpitakalpanā / duḥkhāyātyantadīrghāya bālatā pelavāśayā

सम्भृष्टं तुहिनं भोक्तुम् इन्दुम् आदातुम् अम्बरात् । वाञ्छ्यते येन मौर्ख्येण तत् सुखाय कथं भवेत्

sambhṛṣṭaṃ tuhinaṃ bhoktum indum ādātum ambarāt / vāñchyate yena maurkhyeṇa tat sukhāya kathaṃ bhavet

अन्तश्चितेर् अशक्तस्य शीतातपनिवारणे । को विशेषो महाबुद्धे बालस्योर्वीरुहस्य च

antaściter aśaktasya śītātapanivāraṇe / ko viśeṣo mahābuddhe bālasyorvīruhasya ca

उड्डीनम् अभिवाञ्छन्ति पक्षाभ्यां क्षुत्परायणाः । भयाहारपरा नित्यं बाला विहगधर्मिणः

uḍḍīnam abhivāñchanti pakṣābhyāṃ kṣutparāyaṇāḥ / bhayāhāraparā nityaṃ bālā vihagadharmiṇaḥ

शैशवे गुरुतो भीतिर् मातृतः पितृतस् तथा । जनतो ज्येष्ठबालाच् च शैशवं भयमन्दिरम्

śaiśave guruto bhītir mātṛtaḥ pitṛtas tathā / janato jyeṣṭhabālāc ca śaiśavaṃ bhayamandiram

सकलदोषदशाविहताशयं शरणम् अप्य् अविवेकविलासिनः । इह न कस्यचिद् एव महामुने भवति बाल्यम् अलं परितुष्टिदम्

sakaladoṣadaśāvihatāśayaṃ śaraṇam apy avivekavilāsinaḥ / iha na kasyacid eva mahāmune bhavati bālyam alaṃ parituṣṭidam

बाल्यजुगुप्सा नाम सर्गः एकोनविंशस् सर्गः बाल्यानर्थम् अथ त्यक्त्वा पुमान् अभिहताशयः । आरोहति निपाताय यौवनश्वभ्रसम्भ्रमम्

bālyajugupsā nāma sargaḥ ekonaviṃśas sargaḥ bālyānartham atha tyaktvā pumān abhihatāśayaḥ / ārohati nipātāya yauvanaśvabhrasambhramam

तत्रानन्तविलासस्य लोलस्य स्वस्य चेतसः । वृत्तीर् अनुसरन् याति दुःखाद् दुःखतरं जडः

tatrānantavilāsasya lolasya svasya cetasaḥ / vṛttīr anusaran yāti duḥkhād duḥkhataraṃ jaḍaḥ

स्वचित्तबिलसंस्थेन नानासम्भ्रमकारिणा । बलात् कामपिशाचेन विवशः परिभूयते

svacittabilasaṃsthena nānāsambhramakāriṇā / balāt kāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate

चिन्तानां लोलवृत्तीनां ललनानाम् इवाभितः । अर्पयत्य् अवशश् चेतो ज्वालानाम् आत्मजं यथा

cintānāṃ lolavṛttīnāṃ lalanānām ivābhitaḥ / arpayaty avaśaś ceto jvālānām ātmajaṃ yathā

ते ते दोषा दुरारम्भास् तत्र तं तादृशाशयम् । तरुणं प्रविलुम्पन्ति दृश्यास् ते नैव ये मुने

te te doṣā durārambhās tatra taṃ tādṛśāśayam / taruṇaṃ pravilumpanti dṛśyās te naiva ye mune

महानरकबीजेन सन्ततभ्रमदायिना । यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नान्येन ते जनाः

mahānarakabījena santatabhramadāyinā / yauvanena na ye naṣṭā naṣṭā nānyena te janāḥ

नानारसमयी चित्रा वृत्तान्तनिचयोम्भिता । भीमा यौवनभूर् येन तीर्णा धीरस् स उच्यते

nānārasamayī citrā vṛttāntanicayombhitā / bhīmā yauvanabhūr yena tīrṇā dhīras sa ucyate

निमेषभासुराकारम् आलोलघनगर्जितम् । विद्युत्प्रकाशम् अनिशं यौवनं मे न रोचते

nimeṣabhāsurākāram ālolaghanagarjitam / vidyutprakāśam aniśaṃ yauvanaṃ me na rocate

विविधावर्तबहुलं पङ्कलग्नं जडाशयम् । तरङ्गभङ्गुरं भीमं यौवनं मे न रोचते

vividhāvartabahulaṃ paṅkalagnaṃ jaḍāśayam / taraṅgabhaṅguraṃ bhīmaṃ yauvanaṃ me na rocate

सर्वस्याग्रेसरं पुंसः क्षणमात्रमनोहरम् । गन्धर्वनगरप्रख्यं यौवनं मे न रोचते

sarvasyāgresaraṃ puṃsaḥ kṣaṇamātramanoharam / gandharvanagaraprakhyaṃ yauvanaṃ me na rocate

इषुप्रपातमात्रं हि सुखदं दुःखभासुरम् । दाहदोषप्रदं नित्यं यौवनं मे न रोचते

iṣuprapātamātraṃ hi sukhadaṃ duḥkhabhāsuram / dāhadoṣapradaṃ nityaṃ yauvanaṃ me na rocate

मधुरं स्वादु तिक्तं च दूषणं दोषभूषणम् । सुराकल्लोलसदृशं यौवनं मे न रोचते

madhuraṃ svādu tiktaṃ ca dūṣaṇaṃ doṣabhūṣaṇam / surākallolasadṛśaṃ yauvanaṃ me na rocate

असत्यं सत्यसङ्काशम् अचिराद् विप्रलम्भदम् । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमं यौवनं मे न रोचते

asatyaṃ satyasaṅkāśam acirād vipralambhadam / svapnāṅganāsaṅgasamaṃ yauvanaṃ me na rocate

क्षणप्रकाशतरलं मिथ्यारचितचक्रिकम् । अलातचक्रप्रतिमं यौवनं मे न रोचते

kṣaṇaprakāśataralaṃ mithyāracitacakrikam / alātacakrapratimaṃ yauvanaṃ me na rocate

मृदुस्फारतरोदारम् अन्तश्शून्यं क्षणक्षतम् । शरदम्बुदसङ्काशं यौवनं मे न रोचते

mṛdusphāratarodāram antaśśūnyaṃ kṣaṇakṣatam / śaradambudasaṅkāśaṃ yauvanaṃ me na rocate

आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीसङ्गमप्रख्यं यौवनं मे न रोचते

āpātamātraramaṇaṃ sadbhāvarahitāntaram / veśyāstrīsaṅgamaprakhyaṃ yauvanaṃ me na rocate