Udyoga 39 — Sanat-Sujata invoked

अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे; सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा | धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम्

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā | dhātrā tu diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmādvada tvaṃ śravaṇe dhṛto'ham

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् | लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan | labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः | मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ | mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ

द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः | प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ | priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata

न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् | क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet | kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet

समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे | धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत्

samṛddhā guṇataḥ kecidbhavanti dhanato'pare | dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet

सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् | न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः

sarvaṃ tvamāyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam | na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ

स्वभावगुणसम्पन्नो न जातु विनयान्वितः | सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते

svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ | susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate

परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च | परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः

parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca | parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ

सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् | अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम्

sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam | arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam

ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः | युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत्

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ | yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet

निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति | या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम्

nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati | yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham

यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये | अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye | alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati

तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः | निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत्

tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ | niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् | स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam | sa putrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute

ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् | कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham | kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara

श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम् | विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ

śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām | viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha

किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः | प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते

kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ | prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

दीयन्तां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर | एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यसि नराधिप

dīyantāṃ grāmakāḥ kecitteṣāṃ vṛttyarthamīśvara | evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyasi narādhipa

वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम् | मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम्

vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam | mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam

ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना | सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ

jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā | sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha

सम्भोजनं सङ्कथनं सम्प्रीतिश्च परस्परम् | ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथञ्चन

sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiśca parasparam | jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathañcana

ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च | सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca | suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca

सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद | अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada | adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi

श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति | दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati | digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati

पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति | तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati | tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya

येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा | आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā | ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati

न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् | शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt | śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati

दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् | त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam | tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara

तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः | भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम्

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ | bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām

सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः | अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ | adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः | हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम्

avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ | hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam

परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया | परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā | parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca

ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा | समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते

yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā | sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate

दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव | विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva | vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati

अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च | तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca | tathaivāpetadharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ

कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् | जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam | jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate

इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते | अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate | atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi

मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः | आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ | āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā

अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते | मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम्

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate | matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣavratam

आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः | अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ | atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते | तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate | tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret

मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् | भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम्

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam | bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam

अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च | महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca | mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute

नातः श्रीमत्तरं किञ्चिदन्यत्पथ्यतमं तथा | प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा

nātaḥ śrīmattaraṃ kiñcidanyatpathyatamaṃ tathā | prabhaviṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā

क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् | अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt | arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā

यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते | कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत्

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate | kāmaṃ tadupaseveta na mūḍhavratamācaret

दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च | न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca | na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ

आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् | अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः

ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam | aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ

अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् | प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति

atyāryamatidātāramatiśūramativratam | prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् | रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam | ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam

अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् | न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात्

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhvadehikam | na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt

कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे | उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम्

kāntāravanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame | udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः | समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत्

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ | samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat

तपो बलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् | हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम्

tapo balaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam | hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः | हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ | havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः | सङ्ग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते

na tatparasya saṃdadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ | saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् | जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम्

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet | jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam

स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि | चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके

strīdhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini | caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः | चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम्

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ | catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam

अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च | अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः

atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca | arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् | निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम्

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam | nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा | असम्भोगो जरा स्त्रीणां वाक्षल्यं मनसो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā | asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् | कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam | kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ

सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु | ज्ञेयं त्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम्

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu | jñeyaṃ trapumalaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् | नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet | nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet

यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः | अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम्

yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ | annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा | धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथञ्चिन्न जीव्यते

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā | dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathañcinna jīvyate

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः | नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ | nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर | समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara | samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca