Udyoga 38 — Duties to brothers and kin

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति | प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati | pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ | सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं; ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau | sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthaṃ; tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च; नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे | लोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा; तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; namantravitpratigṛhṇāti gehe | lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ

चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी; स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च | सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च; भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः

cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca | senājīvī śrutivikrāyakaśca; bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ

अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं; दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च | तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ; dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca | tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaśca

अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः | निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये; चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasandhivigrahaḥ | nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye; carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यः | वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो; धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः

nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ | vane vasannatithiṣvapramatto; dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ

अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् | दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः

apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset | dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् | विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset | viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः | श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्

anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ | ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः | स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ | striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ

भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान्

bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् | तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam | teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः | क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते

nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ | kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये | स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca ye | sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत् | धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet | dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः | अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ | araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate

अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च

amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca

कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः | गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम्

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ | gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam

अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति | स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि

apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati | sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi

कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् | तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत्

karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham | teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat

स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः | अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप

sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥ | anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः | आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेयं वसुन्धरा

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ | ātmapratyayakośasya vasudheyaṃ vasundharā

नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः | भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत्

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ | bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet

ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा | अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च

brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā | amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca

न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः | अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव

na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ | ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva

दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च | नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च

daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca | niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् | कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitam | kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः | न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ | na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये | लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye | lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत | धनाभिजनवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते

vidyāśīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata | dhanābhijanavṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् | अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा

anāryavṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam | anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः | आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ | āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk

अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः | अपि सङ्क्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ | api saṅkṣīṇakośo'pi labhate parivāraṇam

धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा | मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā | mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः | तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ | tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa

न स रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि | यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्

na sa rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani | yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo'bhyantaraṃ janam

येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत | सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata | sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret

येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च | ये चानार्यसमासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः

ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca | ye cānāryasamāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ

यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च | मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव

yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca | majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत | तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata | tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः | यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ | yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ

हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः | आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ | āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव | ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva | aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva