Occupations in Times of Distress

अधीयीरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः । प्रब्रूयाद्ब्राह्मणस्त्वेषां नेतराविति निश्चयः

adhīyīraṃstrayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ | prabrūyādbrāhmaṇastveṣāṃ netarāviti niścayaḥ

सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद्वृत्त्युपायान् यथाविधि । प्रब्रूयादितरेभ्यश्च स्वयं चैव तथा भवेत्

sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyādvṛttyupāyān yathāvidhi | prabrūyāditarebhyaśca svayaṃ caiva tathā bhavet

वैशेष्यात्प्रकृतिश्रैष्ठ्यान्नियमस्य च धारणात् । संस्कारस्य विशेषाच्च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः

vaiśeṣyātprakṛtiśraiṣṭhyānniyamasya ca dhāraṇāt | saṃskārasya viśeṣācca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ | caturtha ekajātistu śūdro nāsti tu pañcamaḥ

सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु । आनुलोम्येन सम्भूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते

sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣvakṣatayoniṣu | ānulomyena sambhūtā jātyā jñeyāsta eva te

स्त्रीष्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितान् सुतान् । सदृशानेव तानाहुर्मातृदोषविगर्हितान्

strīṣvanantarajātāsu dvijairutpāditān sutān | sadṛśāneva tānāhurmātṛdoṣavigarhitān

अनन्तरासु जातानां विधिरेष सनातनः । द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्यादिमं विधिम्

anantarāsu jātānāṃ vidhireṣa sanātanaḥ | dvyekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyādimaṃ vidhim

ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नाम जायते । निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते

brāhmaṇādvaiśyakanyāyāmambaṣṭho nāma jāyate | niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate

क्षत्रियात्शूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रो नाम प्रजायते

kṣatriyātśūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān | kṣatraśūdravapurjanturugro nāma prajāyate

विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः । वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षडेतेऽपसदाः स्मृताः

viprasya triṣu varṇeṣu nṛpatervarṇayordvayoḥ | vaiśyasya varṇe caikasmin ṣaḍete'pasadāḥ smṛtāḥ

क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः । वैश्यान् मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ

kṣatriyādviprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ | vaiśyān māgadhavaidehau rājaviprāṅganāsutau

शूद्रादायोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम् । वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसङ्कराः

śūdrādāyogavaḥ kṣattā caṇḍālaścādhamo nṛṇām | vaiśyarājanyaviprāsu jāyante varṇasaṅkarāḥ

एकान्तरे त्वानुलोम्यादम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ । क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत्प्रातिलोम्येऽपि जन्मनि

ekāntare tvānulomyādambaṣṭhograu yathā smṛtau | kṣattṛvaidehakau tadvatprātilomye'pi janmani

पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोषात्प्रचक्षते

putrā ye'nantarastrījāḥ krameṇoktā dvijanmanām | tānanantaranāmnastu mātṛdoṣātpracakṣate

ब्राह्मणादुग्रकन्यायामावृतो नाम जायते । आभीरोऽम्बष्ठकन्यायामायोगव्यां तु धिग्वणः

brāhmaṇādugrakanyāyāmāvṛto nāma jāyate | ābhīro'mbaṣṭhakanyāyāmāyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ

आयोगवश्च क्षत्ता च चण्डालश्चाधमो नृणाम् । प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदास्त्रयः

āyogavaśca kṣattā ca caṇḍālaścādhamo nṛṇām | prātilomyena jāyante śūdrādapasadāstrayaḥ

वैश्यान् मागधवैदेहौ क्षत्रियात्सूत एव तु । प्रतीपमेते जायन्ते परेऽप्यपसदास्त्रयः

vaiśyān māgadhavaidehau kṣatriyātsūta eva tu | pratīpamete jāyante pare'pyapasadāstrayaḥ

जातो निषादात्शूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः । शूद्राज्जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः

jāto niṣādātśūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ | śūdrājjāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ

क्षत्तुर्जातस्तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते । वैदेहकेन त्वम्बष्ठ्यामुत्पन्नो वेण उच्यते

kṣatturjātastathogrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate | vaidehakena tvambaṣṭhyāmutpanno veṇa ucyate

द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्यव्रतांस्तु यान् । तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्यानिति विनिर्दिशेत्

dvijātayaḥ savarṇāsu janayantyavratāṃstu yān | tān sāvitrīparibhraṣṭān vrātyāniti vinirdiśet

व्रात्यात्तु जायते विप्रात्पापात्मा भूर्जकण्टकः । भृज्जकण्टकः आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च

vrātyāttu jāyate viprātpāpātmā bhūrjakaṇṭakaḥ | bhṛjjakaṇṭakaḥ āvantyavāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca

झल्लो मल्लश्च राजन्याद्व्रात्यात्निच्छिविरेव च । व्रात्यात्लिच्छविरेव च नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च

jhallo mallaśca rājanyādvrātyātnicchivireva ca | vrātyātlicchavireva ca naṭaśca karaṇaścaiva khaso draviḍa eva ca

वैश्यात्तु जायते व्रात्यात्सुधन्वाऽचार्य एव च । कारुषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च

vaiśyāttu jāyate vrātyātsudhanvā'cārya eva ca | kāruṣaśca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca

व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसङ्कराः

vyabhicāreṇa varṇānāmavedyāvedanena ca | svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṅkarāḥ

सङ्कीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः । अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः

saṅkīrṇayonayo ye tu pratilomānulomajāḥ | anyonyavyatiṣaktāśca tān pravakṣyāmyaśeṣataḥ

सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः । मागधः तथाऽयोगव एव च क्षत्रजातिश्च

sūto vaidehakaścaiva caṇḍālaśca narādhamaḥ | māgadhaḥ tathā'yogava eva ca kṣatrajātiśca

क्षत्तृजातिश्च एते षट् सदृशान् वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु । मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवारासु च योनिषु

kṣattṛjātiśca ete ṣaṭ sadṛśān varṇāñjanayanti svayoniṣu | mātṛjātyāṃ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu

मातृजात्याः यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोरात्माऽस्य जायते । आनन्तर्यात्स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्वपि क्रमात्

mātṛjātyāḥ yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayorātmā'sya jāyate | ānantaryātsvayonyāṃ tu tathā bāhyeṣvapi kramāt

क्रमः ते चापि बाह्यान् सुबहूंस्ततोऽप्यधिकदूषितान् । परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्

kramaḥ te cāpi bāhyān subahūṃstato'pyadhikadūṣitān | parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān

यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते । तथा बाह्यतरं बाह्यश्चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते

yathaiva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate | tathā bāhyataraṃ bāhyaścāturvarṇye prasūyate

प्रतिकूलं वर्तमाना बाह्या बाह्यतरान् पुनः । हीना हीनान् प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदशैव तु

pratikūlaṃ vartamānā bāhyā bāhyatarān punaḥ | hīnā hīnān prasūyante varṇān pañcadaśaiva tu

प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् । दास्यजीविनं सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगवे

prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam | dāsyajīvinaṃ sairindhraṃ vāgurāvṛttiṃ sūte dasyurayogave

सैरन्ध्रं मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं सम्प्रसूयते । नॄन् प्रशंसत्यजस्रं यो घण्टाताडोऽरुणोदये

sairandhraṃ maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ samprasūyate | nṝn praśaṃsatyajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo'ruṇodaye

निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् । कैवर्तमिति यं प्राहुरार्यावर्तनिवासिनः

niṣādo mārgavaṃ sūte dāsaṃ naukarmajīvinam | kaivartamiti yaṃ prāhurāryāvartanivāsinaḥ

मृतवस्त्रभृत्स्वनारीषु गर्हितान्नाशनासु च । अनार्याषु भवन्त्यायोगवीष्वेते जातिहीनाः पृथक्त्रयः

mṛtavastrabhṛtsvanārīṣu garhitānnāśanāsu ca | anāryāṣu bhavantyāyogavīṣvete jātihīnāḥ pṛthaktrayaḥ

कारावरो निषादात्तु चर्मकारः प्रसूयते । चर्मकारं वैदेहिकादन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ

kārāvaro niṣādāttu carmakāraḥ prasūyate | carmakāraṃ vaidehikādandhramedau bahirgrāmapratiśrayau

चण्डालात्पाण्डुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् । आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यामेव जायते

caṇḍālātpāṇḍusopākastvaksāravyavahāravān | āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāmeva jāyate

चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् । पुक्कस्यां जायते पापः सदा सज्जनगर्हितः

caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān | pukkasyāṃ jāyate pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ

पुल्कस्यां निषादस्त्री तु चण्डालात्पुत्रमन्त्यावसायिनम् । श्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितम्

pulkasyāṃ niṣādastrī tu caṇḍālātputramantyāvasāyinam | śmaśānagocaraṃ sūte bāhyānāmapi garhitam

सङ्करे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः । प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः

saṅkare jātayastvetāḥ pitṛmātṛpradarśitāḥ | pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ

स्वजातिजानन्तरजाः षट् सुता द्विजधर्मिणः । शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः

svajātijānantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ | śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇaḥ sarve'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ

तपोबीजप्रभावैस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे । उत्कर्षं चापकर्षं च मनुष्येष्विह जन्मतः

tapobījaprabhāvaistu te gacchanti yuge yuge | utkarṣaṃ cāpakarṣaṃ ca manuṣyeṣviha janmataḥ

शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च

śanakaistu kriyālopādimāḥ kṣatriyajātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena ca

ब्राह्मणातिक्रमेण च पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः । पुण्ड्रकाश्चोडद्रविडाः पारदापह्लवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः

brāhmaṇātikrameṇa ca pauṇḍrakāścauḍradraviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ | puṇḍrakāścoḍadraviḍāḥ pāradāpahlavāścīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ

मुखबाहूरुपद्जानां या लोके जातयो बहिः । म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः

mukhabāhūrupadjānāṃ yā loke jātayo bahiḥ | mlecchavācaścāryavācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ

ये द्विजानामपसदा ये चापध्वंसजाः स्मृताः । ते निन्दितैर्वर्तयेयुर्द्विजानामेव कर्मभिः

ye dvijānāmapasadā ye cāpadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ | te ninditairvartayeyurdvijānāmeva karmabhiḥ

सूतानामश्वसारथ्यमम्बष्ठानां चिकित्सनम् । वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः

sūtānāmaśvasārathyamambaṣṭhānāṃ cikitsanam | vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ

मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस्त्वायोगवस्य च । मेदान्ध्रचुञ्चुमद्गूनामारण्यपशुहिंसनम्

matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭistvāyogavasya ca | medāndhracuñcumadgūnāmāraṇyapaśuhiṃsanam

क्षत्त्र्युग्रपुक्कसानां तु बिलौकोवधबन्धनम् । धिग्वणानां चर्मकार्यं वेणानां भाण्डवादनम्

kṣattryugrapukkasānāṃ tu bilaukovadhabandhanam | dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam

चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषूपवनेषु च । वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः

caityadrumaśmaśāneṣu śaileṣūpavaneṣu ca | vaseyurete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ

चण्डालश्वपचानां तु बहिर्ग्रामात्प्रतिश्रयः । अपपात्राश्च कर्तव्या धनमेषां श्वगर्दभम्

caṇḍālaśvapacānāṃ tu bahirgrāmātpratiśrayaḥ | apapātrāśca kartavyā dhanameṣāṃ śvagardabham

वासांसि मृतचैलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् । कार्ष्णायसमलङ्कारः परिव्रज्या च नित्यशः

vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam | kārṣṇāyasamalaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ

न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुषो धर्ममाचरन् । व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह

na taiḥ samayamanvicchetpuruṣo dharmamācaran | vyavahāro mithasteṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha

अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने । रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च

annameṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syādbhinnabhājane | rātrau na vicareyuste grāmeṣu nagareṣu ca

दिवा चरेयुः कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः । अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः

divā careyuḥ kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ | abāndhavaṃ śavaṃ caiva nirhareyuriti sthitiḥ

वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्याश्चाभरणानि च

vadhyāṃśca hanyuḥ satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā | vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ śayyāścābharaṇāni ca

वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत्

varṇāpetamavijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam | āryarūpamivānāryaṃ karmabhiḥ svairvibhāvayet

अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता । पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्

anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā | puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam

पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा । न कथं चन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति

pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ māturvobhayameva vā | na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati

कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः । संश्रयत्येव तत्शीलं नरोऽल्पमपि वा बहु

kule mukhye'pi jātasya yasya syādyonisaṅkaraḥ | saṃśrayatyeva tatśīlaṃ naro'lpamapi vā bahu

यत्र त्वेते परिध्वंसाज्जायन्ते वर्णदूषकाः । राष्ट्रिकैः सह तद्राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति

yatra tvete paridhvaṃsājjāyante varṇadūṣakāḥ | rāṣṭrikaiḥ saha tadrāṣṭraṃ kṣiprameva vinaśyati

राष्ट्रियैः ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः । स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम्

rāṣṭriyaiḥ brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo'nupaskṛtaḥ | strībālābhyupapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam

स्त्रीबालाभ्यवपत्तौ च अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन् मनुः

strībālābhyavapattau ca ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye'bravīn manuḥ

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः श्रेयसा चेत्प्रजायते । अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्या सप्तमाद्युगात्

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjātaḥ śreyasā cetprajāyate | aśreyān śreyasīṃ jātiṃ gacchatyā saptamādyugāt

शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियाज्जातमेवं तु विद्याद्वैश्यात्तथैव च

śūdro brāhmaṇatāmeti brāhmaṇaścaiti śūdratām | kṣatriyājjātamevaṃ tu vidyādvaiśyāttathaiva ca

अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात्तु यदृच्छया । ब्राह्मण्यामप्यनार्यात्तु श्रेयस्त्वं क्वेति चेद्भवेत्

anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāttu yadṛcchayā | brāhmaṇyāmapyanāryāttu śreyastvaṃ kveti cedbhavet

कस्य चिद्भवेत् जातो नार्यामनार्यायामार्यादार्यो भवेद्गुणैः । जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्य इति निश्चयः

kasya cidbhavet jāto nāryāmanāryāyāmāryādāryo bhavedguṇaiḥ | jāto'pyanāryādāryāyāmanārya iti niścayaḥ

तावुभावप्यसंस्कार्याविति धर्मो व्यवस्थितः । वैगुण्याज्जन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः

tāvubhāvapyasaṃskāryāviti dharmo vyavasthitaḥ | vaiguṇyājjanmanaḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ

जन्मतः सुबीजं चैव सुक्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा । तथाऽर्याज्जात आर्यायां सर्वं संस्कारमर्हति

janmataḥ subījaṃ caiva sukṣetre jātaṃ sampadyate yathā | tathā'ryājjāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāramarhati

बीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः । बीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रैयं तु व्यवस्थितिः

bījameke praśaṃsanti kṣetramanye manīṣiṇaḥ | bījakṣetre tathaivānye tatraiyaṃ tu vyavasthitiḥ

अक्षेत्रे बीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति । अबीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत्

akṣetre bījamutsṛṣṭamantaraiva vinaśyati | abījakamapi kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet

यस्माद्बीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्बीजं प्रशस्यते

yasmādbījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo'bhavan | pūjitāśca praśastāśca tasmādbījaṃ praśasyate

विशिष्यते) अनार्यमार्यकर्माणमार्यं चानार्यकर्मिणम् । सम्प्रधार्याब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति

viśiṣyate) anāryamāryakarmāṇamāryaṃ cānāryakarmiṇam | sampradhāryābravīddhātā na samau nāsamāviti

ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः । ते सम्यगुपजीवेयुः षट् कर्माणि यथाक्रमम्

brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇyavasthitāḥ | te samyagupajīveyuḥ ṣaṭ karmāṇi yathākramam

अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षट् कर्माण्यग्रजन्मनः

adhyāpanamadhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā | dānaṃ pratigrahaścaiva ṣaṭ karmāṇyagrajanmanaḥ

षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः

ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā | yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ

त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात्क्षत्रियं प्रति । अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः

trayo dharmā nivartante brāhmaṇātkṣatriyaṃ prati | adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaśca pratigrahaḥ

वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तेरन्निति स्थितिः । न तौ प्रति हि तान् धर्मान् मनुराह प्रजापतिः

vaiśyaṃ prati tathaivaite nivarteranniti sthitiḥ | na tau prati hi tān dharmān manurāha prajāpatiḥ

प्रति हितान् धर्मान् शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर्विषः । आजीवनार्थं धर्मस्तु दानमध्ययनं यजिः

prati hitān dharmān śastrāstrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇikpaśukṛṣirviṣaḥ | ājīvanārthaṃ dharmastu dānamadhyayanaṃ yajiḥ

वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम् । वार्ताकर्मैव वैश्यस्य विशिष्टानि स्वकर्मसु

vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam | vārtākarmaiva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu

अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेत्क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः

ajīvaṃstu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā | jīvetkṣatriyadharmeṇa sa hyasya pratyanantaraḥ

उभाभ्यामप्यजीवंस्तु कथं स्यादिति चेद्भवेत् । कृषिगोरक्षमास्थाय जीवेद्वैश्यस्य जीविकाम्

ubhābhyāmapyajīvaṃstu kathaṃ syāditi cedbhavet | kṛṣigorakṣamāsthāya jīvedvaiśyasya jīvikām

वैश्यवृत्त्याऽपि जीवंस्तु ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत्

vaiśyavṛttyā'pi jīvaṃstu brāhmaṇaḥ kṣatriyo'pi vā | hiṃsāprāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet

कृषिं साधुइति मन्यन्ते सा वृत्तिः सद्विगर्हिताः । भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम्

kṛṣiṃ sādhuiti manyante sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ | bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukham

इदं तु वृत्तिवैकल्यात्त्यजतो धर्मनैपुणम् । विट्पण्यमुद्धृतोद्धारं विक्रेयं वित्तवर्धनम्

idaṃ tu vṛttivaikalyāttyajato dharmanaipuṇam | viṭpaṇyamuddhṛtoddhāraṃ vikreyaṃ vittavardhanam

सर्वान् रसानपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह । अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः

sarvān rasānapoheta kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha | aśmano lavaṇaṃ caiva paśavo ye ca mānuṣāḥ

सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च । अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः

sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇakṣaumāvikāni ca | api cetsyuraraktāni phalamūle tathauṣadhīḥ

अपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः । क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान्

apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃśca sarvaśaḥ | kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān

आरण्यांश्च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश्च वयांसि च । मद्यं नीलिं च लाक्षां च सर्वांश्चैकशफांस्तथा

āraṇyāṃśca paśūn sarvān daṃṣṭriṇaśca vayāṃsi ca | madyaṃ nīliṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃścaikaśaphāṃstathā

नीलीं काममुत्पाद्य कृष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः । विक्रीणीत तिलांशूद्रान् धर्मार्थमचिरस्थितान्

nīlīṃ kāmamutpādya kṛṣyāṃ tu svayameva kṛṣīvalaḥ | vikrīṇīta tilāṃśūdrān dharmārthamacirasthitān

तिलांशुद्धान् भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति

tilāṃśuddhān bhojanābhyañjanāddānādyadanyatkurute tilaiḥ | kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्

sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca | tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt

इतरेषां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः । ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति

itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayādiha kāmataḥ | brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati

रसा रसैर्निमातव्या न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः

rasā rasairnimātavyā na tveva lavaṇaṃ rasaiḥ | kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ

जीवेदेतेन राजन्यः सर्वेणाप्यनयं गतः । न त्वेव ज्यायंसीं वृत्तिमभिमन्येत कर्हि चित्

jīvedetena rājanyaḥ sarveṇāpyanayaṃ gataḥ | na tveva jyāyaṃsīṃ vṛttimabhimanyeta karhi cit

यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः । तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत्

yo lobhādadhamo jātyā jīvedutkṛṣṭakarmabhiḥ | taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣiprameva pravāsayet

वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः । विगुणः परधर्मात्स्वधिष्ठितात् परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः

varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ | viguṇaḥ paradharmātsvadhiṣṭhitāt paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ

वैश्योऽजीवन् स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्याऽपि वर्तयेत् । अनाचरन्नकार्याणि निवर्तेत च शक्तिमान्

vaiśyo'jīvan svadharmeṇa śūdravṛttyā'pi vartayet | anācarannakāryāṇi nivarteta ca śaktimān

अशक्नुवंस्तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत्कारुककर्मभिः

aśaknuvaṃstu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ dvijanmanām | putradārātyayaṃ prāpto jīvetkārukakarmabhiḥ

यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः । तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च

yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ | tāni kārukakarmāṇi śilpāni vividhāni ca

वैश्यवृत्तिमनातिष्ठन् ब्राह्मणः स्वे पथि स्थितः । अवृत्तिकर्षितः सीदन्निमं धर्मं समाचरेत्

vaiśyavṛttimanātiṣṭhan brāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ | avṛttikarṣitaḥ sīdannimaṃ dharmaṃ samācaret

सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्ब्राह्मणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यतीत्येतद्धर्मतो नोपपद्यते

sarvataḥ pratigṛhṇīyādbrāhmaṇastvanayaṃ gataḥ | pavitraṃ duṣyatītyetaddharmato nopapadyate

नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोषो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते

nādhyāpanādyājanādvā garhitādvā pratigrahāt | doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalanāmbusamā hi te

जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति ततस्ततः । आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते

jīvitātyayamāpanno yo'nnamatti tatastataḥ | ākāśamiva paṅkena na sa pāpena lipyate

अजीगर्तः सुतं हन्तुमुपासर्पद्बुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीकारमाचरन्

ajīgartaḥ sutaṃ hantumupāsarpadbubhukṣitaḥ | na cālipyata pāpena kṣutpratīkāramācaran

श्वमांसमिच्छनार्तोऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः । प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान्

śvamāṃsamicchanārto'ttuṃ dharmādharmavicakṣaṇaḥ | prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān

भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर्गाः प्रतिजग्राह वृधोस्तक्ष्णो महातपाः

bharadvājaḥ kṣudhārtastu saputro vijane vane | bahvīrgāḥ pratijagrāha vṛdhostakṣṇo mahātapāḥ

क्षुधार्तश्चात्तुमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः

kṣudhārtaścāttumabhyāgādviśvāmitraḥ śvajāghanīm | caṇḍālahastādādāya dharmādharmavicakṣaṇaḥ

प्रतिग्रहाद्याजनाद्वा तथैवाध्यापनादपि । प्रतिग्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः

pratigrahādyājanādvā tathaivādhyāpanādapi | pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ

याजनाध्यापने नित्यं क्रियेते संस्कृतात्मनाम् । प्रतिग्रहस्तु क्रियते शूद्रादप्यन्त्यजन्मनः

yājanādhyāpane nityaṃ kriyete saṃskṛtātmanām | pratigrahastu kriyate śūdrādapyantyajanmanaḥ

जपहोमैरपेत्येनो याजनाध्यापनैः कृतम् । प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च

japahomairapetyeno yājanādhyāpanaiḥ kṛtam | pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasaiva ca

शिलौञ्छमप्याददीत विप्रोऽजीवन् यतस्ततः । प्रतिग्रहात्शिलः श्रेयांस्ततोऽप्युञ्छः प्रशस्यते

śilauñchamapyādadīta vipro'jīvan yatastataḥ | pratigrahātśilaḥ śreyāṃstato'pyuñchaḥ praśasyate

सीदद्भिः कुप्यमिच्छद्भिर्धने वा पृथिवीपतिः । धनं वा याच्यः स्यात्स्नातकैर्विप्रैरदित्संस्त्यागमर्हति

sīdadbhiḥ kupyamicchadbhirdhane vā pṛthivīpatiḥ | dhanaṃ vā yācyaḥ syātsnātakairviprairaditsaṃstyāgamarhati

अकृतं च कृतात्क्षेत्राद्गौरजाविकमेव च । हिरण्यं धान्यमन्नं च पूर्वं पूर्वमदोषवत्

akṛtaṃ ca kṛtātkṣetrādgaurajāvikameva ca | hiraṇyaṃ dhānyamannaṃ ca pūrvaṃ pūrvamadoṣavat

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च

sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ | prayogaḥ karmayogaśca satpratigraha eva ca

विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः । धृतिर्भैक्षं कुसीदं च दश जीवनहेतवः

vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ | dhṛtirbhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वृद्धिं नैव प्रयोजयेत् । कामं तु खलु धर्मार्थं दद्यात्पापीयसेऽल्पिकाम्

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vṛddhiṃ naiva prayojayet | kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyātpāpīyase'lpikām

चतुर्थमाददानोऽपि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात्प्रतिमुच्यते

caturthamādadāno'pi kṣatriyo bhāgamāpadi | prajā rakṣan paraṃ śaktyā kilbiṣātpratimucyate

स्वधर्मो विजयस्तस्य नाहवे स्यात्पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्यमाहारयेद्बलिम्

svadharmo vijayastasya nāhave syātparāṅmukhaḥ | śastreṇa vaiśyān rakṣitvā dharmyamāhārayedbalim

वैश्याद्रक्षित्वा धान्येऽष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणावरम् । कर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा

vaiśyādrakṣitvā dhānye'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇāvaram | karmopakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinastathā

शूद्रस्तु वृत्तिमाकाङ्क्षन् क्षत्रमाराधयेद्यदि । आराधयेदिति धनिनं वाऽप्युपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविषेत्

śūdrastu vṛttimākāṅkṣan kṣatramārādhayedyadi | ārādhayediti dhaninaṃ vā'pyupārādhya vaiśyaṃ śūdro jijīviṣet

स्वर्गार्थमुभयार्थं वा विप्रानाराधयेत्तु सः । जातब्राह्मणशब्दस्य सा ह्यस्य कृतकृत्यता

svargārthamubhayārthaṃ vā viprānārādhayettu saḥ | jātabrāhmaṇaśabdasya sā hyasya kṛtakṛtyatā

विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते । यदतोऽन्यधि कुरुते तद्भवत्यस्य निष्फलम्

viprasevaiva śūdrasya viśiṣṭaṃ karma kīrtyate | yadato'nyadhi kurute tadbhavatyasya niṣphalam

प्रकल्प्या तस्य तैर्वृत्तिः स्वकुटुम्बाद्यथार्हतः । शक्तिं चावेक्ष्य दाक्ष्यं च भृत्यानां च परिग्रहम्

prakalpyā tasya tairvṛttiḥ svakuṭumbādyathārhataḥ | śaktiṃ cāvekṣya dākṣyaṃ ca bhṛtyānāṃ ca parigraham

उच्छिष्टमन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च । पुलाकाश्चैव धान्यानां जीर्णाश्चैव परिच्छदाः

ucchiṣṭamannaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca | pulākāścaiva dhānyānāṃ jīrṇāścaiva paricchadāḥ

न शूद्रे पातकं किं चिन्न च संस्कारमर्हति । नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम्

na śūdre pātakaṃ kiṃ cinna ca saṃskāramarhati | nāsyādhikāro dharme'sti na dharmātpratiṣedhanam

धर्मैप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तमनुष्ठिताः । सतां धर्मं मन्त्रवर्ज्यं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च

dharmaipsavastu dharmajñāḥ satāṃ vṛttamanuṣṭhitāḥ | satāṃ dharmaṃ mantravarjyaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca

मन्त्रवर्जं यथा यथा हि सद्वृत्तमातिष्ठत्यनसूयकः । तथा तथैमं चामुं च लोकं प्राप्नोत्यनिन्दितः

mantravarjaṃ yathā yathā hi sadvṛttamātiṣṭhatyanasūyakaḥ | tathā tathaimaṃ cāmuṃ ca lokaṃ prāpnotyaninditaḥ

शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसञ्चयः । शूद्रो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव बाधते

śaktenāpi hi śūdreṇa na kāryo dhanasañcayaḥ | śūdro hi dhanamāsādya brāhmaṇāneva bādhate

एते चतुर्णां वर्णानामापद्धर्माः प्रकीर्तिताः । यान् सम्यगनुतिष्ठन्तो व्रजन्ति परमं गतिम्

ete caturṇāṃ varṇānāmāpaddharmāḥ prakīrtitāḥ | yān samyaganutiṣṭhanto vrajanti paramaṃ gatim

एष धर्मविधिः कृत्स्नश्चातुर्वर्ण्यस्य कीर्तितः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम्

eṣa dharmavidhiḥ kṛtsnaścāturvarṇyasya kīrtitaḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham