Sant Seva ParishadSant Seva ParishadSSP · sant seva
← Verse view|📖 Taittiriya Upanishad · Ch 3
« Ch 2

Taittiriya Upanishad · अध्याय 3

Bhrigu Valli

भृगुवल्ली

Bhrigu, son of Varuna, ascends through the koshas to the Self.

  1. ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ तृतीया भृगुवल्ली ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तंहोवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

    oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || tṛtīyā bhṛguvallī oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti | taṃhovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tadbrahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1||

  2. ॥ पञ्चकोशान्तःस्थितब्रह्मनिरूपणम् अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भुतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तंहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

    || pañcakośāntaḥsthitabrahmanirūpaṇam annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhutāni jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃhovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1||

  3. ॥ प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तंहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

    || prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃhovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1||

  4. ॥ मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तंहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

    || mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃhovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1||

  5. ॥ विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तंहोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १॥

    || vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃhovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1||

  6. ॥ आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान् कीर्त्या ॥ १॥

    || ānando brahmeti vyajānāt | ānandādhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti | ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā | parame vyomanpratiṣṭhitā | sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā || 1||

  7. ॥ अन्नब्रह्मोपासनम् अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान् कीर्त्या ॥ १॥

    || annabrahmopāsanam annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā || 1||

  8. ॥ अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान् कीर्त्या ॥ १॥

    || annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam | jyotirannādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā || 1||

  9. ॥ अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान् कीर्त्या ॥ १॥

    || annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam | ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahān kīrtyā || 1||

  10. ॥ सदाचारप्रदर्शनम् । ब्रह्मानन्दानुभवः न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोऽन्नंराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नंराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नंराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नंराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नंराद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ॥ १॥ य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति ॥ २॥ यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति ॥ ३॥ तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः ॥ ४॥ स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥ ५॥ अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽ३अहमन्नादः । अहंश्लोककृदहंश्लोककृदहंश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भाइ । यो मा ददाति स इदेव मा३अऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६॥

    || sadācārapradarśanam | brahmānandānubhavaḥ na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate | etadvai mukhato'nnaṃrāddham | mukhato'smā annaṃrādhyate | etadvai madhyato'nnaṃrāddham | madhyato'smā annaṃrādhyate | edadvā antato'nnaṃrāddham | antato'smā anna rādhyate || 1|| ya evaṃ veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛṣṭau | balamiti vidyuti || 2|| yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati | tanmaha ityupāsīta | mahānbhavati | tanmana ityupāsīta | mānavānbhavati || 3|| tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavānbhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ || 4|| sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ manomayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkramya | etamānandamayamātmānamupasaṅkramya | imā~llokankāmānnī kāmarūpyanusañcaran | etat sāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu || 5|| ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo'3hamannādo'3ahamannādaḥ | ahaṃślokakṛdahaṃślokakṛdahaṃślokakṛt | ahamasmi prathamajā ṛtā3sya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā3bhāi | yo mā dadāti sa ideva mā3a'vāḥ | ahamannamannamadantamā3dmi | ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā3m | suvarna jyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat || 6||

  11. ठस्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यात्तेषु वर्तेरन् सप्त च॑ठ॥ इति शीक्षाध्याये एकादशोऽनुवाकः ॥11॥

  12. शं नः शीक्षाँ सह नौ यश्छन्दसां भूः स यः पृथिव्योमित्यृतं चाहं वेदमनूच्य शं नो द्वादस ॥12॥

  13. शं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि त्रयोविँशतिः ॥23॥