Shiksha Valli

OM shrI gurubhyo namaH . hariH OM . prathamA shIkShAvallI OM shaM no mitraH shaM varuNaH . shaM no bhavatvaryamA . shaM na indro bR^ihaspatiH . shaM no viShNururukramaH . namo brahmaNe . namaste vAyo . tvameva pratyakShaM brahmAsi . tvAmeva pratyakShaM brahma vadiShyAmi . R^itaM vadiShyAmi . satyaM vadiShyAmi . tanmAmavatu . tadvaktAramavatu . avatu mAm . avatu vaktAram . OM shAntiH shAntiH shAntiH .. 1..

OM shrI gurubhyo namaH . hariH OM . prathamA shIkShAvallI OM shaM no mitraH shaM varuNaH . shaM no bhavatvaryamA . shaM na indro bR^ihaspatiH . shaM no viShNururukramaH . namo brahmaNe . namaste vAyo . tvameva pratyakShaM brahmAsi . tvAmeva pratyakShaM brahma vadiShyAmi . R^itaM vadiShyAmi . satyaM vadiShyAmi . tanmAmavatu . tadvaktAramavatu . avatu mAm . avatu vaktAram . OM shAntiH shAntiH shAntiH .. 1..

॥ शिक्षाशास्त्रार्थसङ्ग्रहः ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १॥

|| śikṣāśāstrārthasaṅgrahaḥ oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ | varṇaḥ svaraḥ | mātrā balam | sāma santānaḥ | ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ || 1||

॥ संहितोपासनम् सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासंहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः ॥ १॥ वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २॥ अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनंसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननंसन्धानम् । इत्यधिप्रजम् ॥ ३॥ अथाध्यात्मम् । अधराहनुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनूत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वासन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमामहासंहिताः । य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वे`द । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४॥

|| saṃhitopāsanam saha nau yaśaḥ | saha nau brahmavarcasam | athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadam vyākhyāsyāmaḥ | pañcasvadhikaraṇeṣu | adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam | tā mahāsaṃhitā ityācakṣate | athādhilokam | pṛthivī pūrvarūpam | dyauruttararūpam | ākāśaḥ sandhiḥ || 1|| vāyuḥ sandhānam | ityadhilokam | athādhijyautiṣam | agniḥ pūrvarūpam | āditya uttararūpam | āpaḥ sandhiḥ | vaidyutaḥ sandhānam | ityadhijyautiṣam | athādhividyam | ācāryaḥ pūrvarūpam || 2|| antevāsyuttararūpam | vidyā sandhiḥ | pravacanaṃsandhānam | ityadhividyam | athādhiprajam | mātā pūrvarūpam | pitottararūpam | prajā sandhiḥ | prajananaṃsandhānam | ityadhiprajam || 3|| athādhyātmam | adharāhanuḥ pūrvarūpam | uttarāhanūttararūpam | vāksandhiḥ | jihvāsandhānam | ityadhyātmam | itīmāmahāsaṃhitāḥ | ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā ve`da | sandhīyate prajayā paśubhiḥ | brahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 4||

॥ मेधादिसिद्ध्यर्था आवहन्तीहोममन्त्राः यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती वितन्वाना ॥ १॥ कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २॥ यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥ ३॥

|| medhādisiddhyarthā āvahantīhomamantrāḥ yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ | chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva | sa mendro medhayā spṛṇotu | amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ me vicarṣaṇam | jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūriviśruvam | brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ | śrutaṃ me gopāya | āvahantī vitanvānā || 1|| kurvāṇā'cīramātmanaḥ | vāsāṃsi mama gāvaśca | annapāne ca sarvadā | tato me śriyamāvaha | lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā | āmāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | vimā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | pramā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | damāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | śamāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā || 2|| yaśo jane'sāni svāhā | śreyān vasyaso'sāni svāhā | taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā | sa mā bhaga praviśa svāhā | tasmin sahasraśākhe | nibhagā'haṃ tvayi mṛje svāhā | yathā''paḥ pravatā''yanti | yathā māsā aharjaram | evaṃ māṃ brahmacāriṇaḥ | dhātarāyantu sarvataḥ svāhā | prativeśo'si pramābhāhi pramāpadyasva || 3||

॥ व्याहृत्युपासनम् भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुहस्मै तां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः ॥ १॥ मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वेलोक महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि ॥ २॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वेवेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राण महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मैदेवा बलिमावहन्ति ॥ ३॥

|| vyāhṛtyupāsanam bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmuhasmai tāṃ caturthīm | māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tadbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ | bhūriti vā ayaṃ lokaḥ | bhuva ityantarikṣam | suvarityasau lokaḥ || 1|| maha ityādityaḥ | ādityena vāva sarveloka mahīyante | bhūriti vā agniḥ | bhuva iti vāyuḥ | suvarityādityaḥ | maha iti candramāḥ | candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante | bhūriti vā ṛcaḥ | bhuva iti sāmāni | suvariti yajūṃṣi || 2|| maha iti brahma | brahmaṇā vāva sarvevedā mahīyante | bhūriti vai prāṇaḥ | bhuva ityapānaḥ | suvariti vyānaḥ | maha ityannam | annena vāva sarve prāṇa mahīyante | tā vā etāścatasraścaturdhā | catasraścatasro vyāhṛtayaḥ | tā yo veda | sa veda brahma | sarve'smaidevā balimāvahanti || 3||

॥ मनोमयत्वादिगुणकब्रह्मोपासनया स्वाराज्यसिद्धिः स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एषस्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ ॥ १॥ सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीन योग्योपास्व ॥ २॥

|| manomayatvādiguṇakabrahmopāsanayā svārājyasiddhiḥ sa ya eṣo'ntahṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ | antareṇa tāluke | ya eṣastana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrāsau keśānto vivartate | vyapohya śīrṣakapāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau || 1|| suvarityāditye | maha iti brahmaṇi | āpnoti svārājyam | āpnoti manasaspatim | vākpatiścakṣuṣpatiḥ | śrotrapatirvijñānapatiḥ | etattato bhavati | ākāśaśarīraṃ brahma | satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam | śāntisamṛddhamamṛtam | iti prācīna yogyopāsva || 2||

॥ पृथिव्याद्युपाधिकपञ्चब्रह्मोपासनम् पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्ममांस स्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदंसर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग् स्पृणोतीति ॥ १॥

|| pṛthivyādyupādhikapañcabrahmopāsanam pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ | agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi | āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā | ityadhibhūtam | athādhyātmam | prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak | carmamāṃsa snāvāsthi majjā | etadadhividhāya ṛṣiravocat | pāṅktaṃ vā idaṃsarvam | pāṅktenaiva pāṅktag spṛṇotīti || 1||

॥ प्रणवोपासनम् ओमिति ब्रह्म । ओमितीदंसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ॐंशोमिति शस्त्राणि शंसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १॥

|| praṇavopāsanam omiti brahma | omitīdaṃsarvam | omityetadanukṛtirhasma vā apyośrāvayetyāśrāvayanti | omiti sāmāni gāyanti | oṃṃśomiti śastrāṇi śaṃsanti | omityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti | omiti brahmā prasauti | omityagnihotramanujānāti | omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti | brahmaivopāpnoti || 1||

॥ स्वाध्यायप्रशंसा ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथी तरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १॥

|| svādhyāyapraśaṃsā ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca | satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca | tapaśca svādhyāyapravacane ca | damaśca svādhyāyapravacane ca | śamaśca svādhyāyapravacane ca | agnayaśca svādhyāyapravacane ca | agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca | atithayaśca svādhyāyapravacane ca | mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca | prajā ca svādhyāyapravacane ca | prajanaśca svādhyāyapravacane ca | prajātiśca svādhyāyapravacane ca | satyamiti satyavacā rāthī taraḥ | tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ | svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ | taddhi tapastaddhi tapaḥ || 1||

॥ ब्रह्मज्ञ्यानप्रकाशकमन्त्रः अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणंसवर्चसम् । सुमेध अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १॥

|| brahmajñyānaprakāśakamantraḥ ahaṃ vṛkṣasya rerivā | kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva | ūrdhvapavitro vājinīva svamṛtamasmi | draviṇaṃsavarcasam | sumedha amṛtokṣitaḥ | iti triśaṅkorvedānuvacanam || 1||

सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव॥

satyaṁ vada · dharmaṁ cara · svādhyāyān mā pramadaḥ mātṛ-devo bhava · pitṛ-devo bhava · ācārya-devo bhava · atithi-devo bhava

॥ उत्तरशान्तिपाठः शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १॥

|| uttaraśāntipāṭhaḥ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam | ṛtamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāramāvīt | āvīnmām | āvīdvaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1||