Prashna 2

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति

iti praśnopaniṣadi prathamaḥ praśnaḥ || atha hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha | bhagavan katyeva devāḥ prajāṃ vidhārayante katara etat prakāśayante kaḥ punareṣāṃ variṣṭha iti

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ pṛthivī vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca | te prakāśyābhivadanti vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca | mā mohamāpadyatha ahamevaitat pañcadhā''tmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmīti te'śraddadhānā babhūvuḥ

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिंष्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्टन्त एवं वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

so'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva evotkrāmante tasmiṃśca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante | tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkramante tasmiṃṣca pratiṣṭhamāne sarva eva prātiṣṭanta evaṃ vāṅmanaṣcakṣuḥ śrotraṃ ca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत्

eṣo'gnistapatyeṣa sūrya eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ eṣa pṛthivī rayirdevaḥ sadasaccāmṛtaṃ ca yat

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च

arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam | ṛco yajūṃṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि

prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase | tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti yaḥ prāṇaiḥ pratitiṣṭhasi

देवानामसि वह्नितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि

devānāmasi vahnitamaḥ pitṝṇāṃ prathamā svadhā | ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः

indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si parirakṣitā | tvamantarikṣe carasi sūryastvaṃ jyotiṣāṃ patiḥ

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति

yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ | ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः

vrātyastvaṃ prāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ | vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः

yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi | yā ca manasi santatā śivāṃ tāṃ kuru motkramīḥ

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति

prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yat pratiṣṭhitam | māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti