Bhagavad Gita

9.10 Under Me as supervisor, Nature produces the moving and the unmoving; because of this, O Arjuna, the world revolves.

।।9.10।। हे कौन्तेय ! मुझ अध्यक्ष के कारण ( अर्थात् मेरी अध्यक्षता में) प्रकृति चराचर जगत् को उत्पन्न करती है; इस कारण यह जगत् घूमता रहता है।।

तत्र भूत-ग्रामम् इमं विसृजाम्य् उदासीनवद् आसीनम् इति च विरुद्धम् उच्यते, इति तत्-परिहारार्थम् आह - मयाध्यक्षेण सर्वतो दृशि-मात्र-स्वरुपेणाविक्रियात्मनाध्यक्षेण मया, मम माया त्रिगुणात्मिकाविद्या-लक्षणा प्रकृतिः सूयते उत्पादयति स-चराचरं जगत् । तथा च मन्त्र-वर्णः - एको देवः सर्व-भूतेषु गूढः सर्व-व्यापी सर्व-भूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्व-भूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश् च ॥ [श्वेतु ६।११] इति । हेतुना निमित्तेनानेनाध्यक्षत्वेन कौन्तेय जगत् स-चराचरं व्यक्ताव्यक्तात्मकं विपरिवर्तते सर्वावस्थासु । दृशि-कर्मत्वापत्ति-निमित्ता हि जगतः सर्वा प्रवृत्तिः - अहम् इदं भोक्ष्ये, पश्यामीदम्, शृणोमीदम्, सुखम् अनुभवामि, दुःखम् अनुभवामि, तद्-अर्थम् इदं करिष्ये, इदं ज्ञास्यामि, इत्य् आद्यावगति-निष्ठावगत्य्-अवसानैव । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् [ऋक् ८।७।१७।७, तैत्त्ब् २।८।९] इत्य् आदयश् च मन्त्रा एतम् अर्थं दर्शयन्ति । ततश् चैकस्य देवस्य सर्वाध्यक्ष-भूत-चैतन्य-मात्रस्य परमार्थतः सर्व-भोगानभिसंबन्धिनो ऽन्यस्य चेतनान्तरस्याभावे भोक्तुर् अन्यस्याभावात् । किं-निमित्तेयं सृष्टिर् इत्य् अत्र प्रश्न-प्रतिवचने ऽनुपपन्ने, को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् । कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः [ऋक् ८।७।१७।८] इत्य् आदि-मन्त्र-वर्णेभ्यः । दर्शितं च भगवता - अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः [गीता ५।१५] इति

tatra bhūta-grāmam imaṃ visṛjāmy udāsīnavad āsīnam iti ca viruddham ucyate, iti tat-parihārārtham āha - mayādhyakṣeṇa sarvato dṛśi-mātra-svarupeṇāvikriyātmanādhyakṣeṇa mayā, mama māyā triguṇātmikāvidyā-lakṣaṇā prakṛtiḥ sūyate utpādayati sa-carācaraṃ jagat | tathā ca mantra-varṇaḥ - eko devaḥ sarva-bhūteṣu gūḍhaḥ sarva-vyāpī sarva-bhūtāntarātmā | karmādhyakṣaḥ sarva-bhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaś ca || [śvetu 6.11] iti | hetunā nimittenānenādhyakṣatvena kaunteya jagat sa-carācaraṃ vyaktāvyaktātmakaṃ viparivartate sarvāvasthāsu | dṛśi-karmatvāpatti-nimittā hi jagataḥ sarvā pravṛttiḥ - aham idaṃ bhokṣye, paśyāmīdam, śṛṇomīdam, sukham anubhavāmi, duḥkham anubhavāmi, tad-artham idaṃ kariṣye, idaṃ jñāsyāmi, ity ādyāvagati-niṣṭhāvagaty-avasānaiva | yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman [ṛk 8.7.17.7, taittb 2.8.9] ity ādayaś ca mantrā etam arthaṃ darśayanti | tataś caikasya devasya sarvādhyakṣa-bhūta-caitanya-mātrasya paramārthataḥ sarva-bhogānabhisaṃbandhino 'nyasya cetanāntarasyābhāve bhoktur anyasyābhāvāt | kiṃ-nimitteyaṃ sṛṣṭir ity atra praśna-prativacane 'nupapanne, ko addhā veda ka iha pravocat | kuta ājātā kuta iyaṃ visṛṣṭiḥ [ṛk 8.7.17.8] ity ādi-mantra-varṇebhyaḥ | darśitaṃ ca bhagavatā - ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ [gītā 5.15] iti