Bhagavad Gita

8.25 Attaining to the lunar light by smoke, night time, the dark fortnight also, the six months of the southern path of the sun (the southern solstice), the Yogi returns.

।।8.25।। धूम, रात्रि, कृष्णपक्ष और दक्षिणायन के छः मास वाले मार्ग से चन्द्रमा की ज्योति को प्राप्त कर, योगी (संसार को) लौटता है।।

प्रकृतानां योगिनां प्रणवावेशित-ब्रह्म-बुद्धीनां कालान्तर-मुक्ति-भाजां ब्रह्म-प्रतिपत्तय उत्तरो मार्गो वक्तव्य इति यत्र काले इत्य् आदि विवक्षितार्थ-समर्पणार्थम् उच्यते, आवृत्ति-मार्गोपन्यासः इतर-मार्ग-स्तुत्य्-अर्थम् उच्यते - यत्र काले प्रयाता इति व्यवहितेन संबन्धः । यत्र यस्मिन् काले त्व् अनावृत्तिम् अपुनर्-जन्म आवृत्तिं तद्-विपरीतां चैव । योगिन इति योगिनः कर्मिणश् चोच्यन्ते । कर्मिणस् तु गुणतः कर्म-योगेन योगिनाम् इति विशेषणाद् योगिनः । यत्र काले प्रयाता मृता योगिनो ऽनावृत्तिं यान्ति, यत्र काले च प्रयाताः आवृत्तिं यान्ति, तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ तं कालम् आह - अग्निः कालाभिमानिनी देवता । तथा ज्योतिर् अपि देवतैव कालाभिमानिनी । अथवा, अग्नि-ज्योतिषी यथा श्रुते एव देवते । भूयसा तु निर्देशो यत्र काले तं कालम् इति आम्र-वनवत् । तथाहर् देवताहर्-अभिमानिनी । शुक्लः शुक्ल-पक्ष-देवता । षण्-मासा उत्तरायणम्, तत्रापि देवतैव मार्ग-भूता [बौ ४।३।४] इति स्थितो ऽन्यत्रायं न्यायः । तत्र तस्मिन् मार्गे प्रयाता मृता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म-विदो ब्रह्मोपासका ब्रह्मोपासन-परा जनाः । क्रमेणेति वाक्य-शेषः । न हि सद्यो-मुक्ति-भाजां सम्यग् दर्शन-निष्ठानां गतिर् आगतिर् वा क्वचिद् अस्ति । न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति [बौ ४।४।६] इति श्रुतेः । ब्रह्मसंलीनप्राणैव ते ब्रह्ममया ब्रह्म-भूतैव ते । ============================== धूमो रात्रिर् धूमाभिमानिनी रात्र्य्-अभिमानिनी च देवता । तथा कृष्णः कृष्ण-पक्ष-देवता । षण्-मासा दक्षिणायनम् इति च पूर्ववत् देवतैव । तत्र चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं ज्योतिः फलम् इष्टादि-कारी योगी कर्मी प्राप्य भुक्त्वा तत्-क्षयाद् इह पुनर् निवर्तते

prakṛtānāṃ yogināṃ praṇavāveśita-brahma-buddhīnāṃ kālāntara-mukti-bhājāṃ brahma-pratipattaya uttaro mārgo vaktavya iti yatra kāle ity ādi vivakṣitārtha-samarpaṇārtham ucyate, āvṛtti-mārgopanyāsaḥ itara-mārga-stuty-artham ucyate - yatra kāle prayātā iti vyavahitena saṃbandhaḥ | yatra yasmin kāle tv anāvṛttim apunar-janma āvṛttiṃ tad-viparītāṃ caiva | yogina iti yoginaḥ karmiṇaś cocyante | karmiṇas tu guṇataḥ karma-yogena yoginām iti viśeṣaṇād yoginaḥ | yatra kāle prayātā mṛtā yogino 'nāvṛttiṃ yānti, yatra kāle ca prayātāḥ āvṛttiṃ yānti, taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha || taṃ kālam āha - agniḥ kālābhimāninī devatā | tathā jyotir api devataiva kālābhimāninī | athavā, agni-jyotiṣī yathā śrute eva devate | bhūyasā tu nirdeśo yatra kāle taṃ kālam iti āmra-vanavat | tathāhar devatāhar-abhimāninī | śuklaḥ śukla-pakṣa-devatā | ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam, tatrāpi devataiva mārga-bhūtā [bau 4.3.4] iti sthito 'nyatrāyaṃ nyāyaḥ | tatra tasmin mārge prayātā mṛtā gacchanti brahma brahma-vido brahmopāsakā brahmopāsana-parā janāḥ | krameṇeti vākya-śeṣaḥ | na hi sadyo-mukti-bhājāṃ samyag darśana-niṣṭhānāṃ gatir āgatir vā kvacid asti | na tasya prāṇā utkrāmanti [bau 4.4.6] iti śruteḥ | brahmasaṃlīnaprāṇaiva te brahmamayā brahma-bhūtaiva te | ============================== dhūmo rātrir dhūmābhimāninī rātry-abhimāninī ca devatā | tathā kṛṣṇaḥ kṛṣṇa-pakṣa-devatā | ṣaṇ-māsā dakṣiṇāyanam iti ca pūrvavat devataiva | tatra candramasi bhavaṃ cāndramasaṃ jyotiḥ phalam iṣṭādi-kārī yogī karmī prāpya bhuktvā tat-kṣayād iha punar nivartate