Bhagavad Gita

5.13 Mentally renouncing all actions and self-controlled, the embodied one rests happily in the nine-gated city, neither acting nor causing others (body and senses) to act.

।।5.13।। सब कर्मों का मन से संन्यास करके संयमी पुरुष नवद्वार वाली शरीर रूप नगरी में सुख से रहता हुआ न कर्म करता है और न करवाता है।।

यस् तु परमार्थ-दर्शी सः - सर्वाणि कर्माणि सर्व-कर्माणि संन्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च । तानि सर्वाणि कर्माणि मनसा विवेक-बुद्ध्या, कर्मादाव् अकर्म-सन्दर्शनेन संत्यज्येत्य् अर्थः । आस्ते तिष्ठति सुखम् । त्यक्त-वाङ्-मनः-काय-चेष्टो निरायासः प्रसन्न-चित्त आत्मनो ऽन्यत्र निवृत्त-सर्व-बाह्य-प्रयोजन इति सुखम् आस्ते इत्य् उच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्य् अर्थः । क्व कथम् आस्ते ? इत्य् आह - नव-द्वारे पुरे । सप्त शीर्षाण्यान्य् आत्मन उपलब्धि-द्वाराणि, अर्वाक् द्वे मूत्र-पुरीष-विसर्गार्थे, तैर् द्वारैर् नव-द्वारं पुरम् उच्यते शरीरम् पुरम् इव पुरम् । आत्मैक-स्वामिकम्, तद्-अर्थ-प्रयोजनैश् च इन्द्रिय-मनो-बुद्धि-विषयैर् अनेक-फल-विज्ञानस्योत्पादकैः पौरैर् इवाधिष्ठितम् । तस्मिन् नव-द्वारे पुरे देही सर्वं कर्म संन्यस्यास्ते । किं विशेषणेन ? सर्वो हि देही संन्यास्य् असंन्यासी वा देहे एवास्ते । तत्रानर्थकं विशेषणम् इति । उच्यते - यस् त्व् अज्ञो देही देहेन्द्रिय-संघात-मात्रात्म-दर्शी स सर्वो ऽपि गेहे भूमाव् आसने वा ऽ ऽस इति मन्यते । न हि देह-मात्रात्म-दर्शिनो गेह इव देहे आस इति प्रत्ययः संभवति । देहादि-संघात-व्यतिरिक्तात्म-दर्शिनस् तु देहे आसे इति प्रत्यय उपपद्यते । पर-कर्मणां च परस्मिन्न् आत्मन्य् अविद्यययाध्यारोपितानां विद्यया विवेक-ज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पन्न-विवेक-ज्ञानस्य सर्व-कर्म-संन्यासिनो ऽपि गेह इव देह एव नव-द्वारे पुर आसनम् । प्रारब्ध-फल-कर्म-संस्कार-शेषानुवृत्त्या देह एव विशेष-विज्ञानोत्पत्तेः । देहे एवास्त इत्य् अस्त्य् एव विशेषण-फलम् विद्वद्-अविद्वत्-प्रत्यय-भेदापेक्षत्वात् । यद्यपि कार्य-करण-कर्माण्य् अविद्ययात्मन्य् अध्यारोपितानि संन्यस्यास्ते इत्य् उक्तम्, तथापि आत्मसमवायि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इत्य् आशङ्क्याह - नैव कुर्वन् स्वयम् न कार्य-करणानि कारयन् क्रियासु प्रवर्तयन् । किं ? यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्म-समवायि सत् संन्यासान् न संभवति ? यथा गच्छतो गतिर् गमन-व्यापार-परित्यागे न स्यात् तद्वत् ? किं वा स्वत एव आत्मनो नास्ति इति ? अत्रोच्यते - नास्त्य् आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च । उक्तं हि -- अविकार्यो ऽयम् उच्यते [गीता २।५५], शरीर-स्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते [गीता ३।२६] इति । ध्यायतीव लेलायतीव [बौ ४।३।७] इति च श्रुतेः

yas tu paramārtha-darśī saḥ - sarvāṇi karmāṇi sarva-karmāṇi saṃnyasya parityajya nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratiṣiddhaṃ ca | tāni sarvāṇi karmāṇi manasā viveka-buddhyā, karmādāv akarma-sandarśanena saṃtyajyety arthaḥ | āste tiṣṭhati sukham | tyakta-vāṅ-manaḥ-kāya-ceṣṭo nirāyāsaḥ prasanna-citta ātmano 'nyatra nivṛtta-sarva-bāhya-prayojana iti sukham āste ity ucyate | vaśī jitendriya ity arthaḥ | kva katham āste ? ity āha - nava-dvāre pure | sapta śīrṣāṇyāny ātmana upalabdhi-dvārāṇi, arvāk dve mūtra-purīṣa-visargārthe, tair dvārair nava-dvāraṃ puram ucyate śarīram puram iva puram | ātmaika-svāmikam, tad-artha-prayojanaiś ca indriya-mano-buddhi-viṣayair aneka-phala-vijñānasyotpādakaiḥ paurair ivādhiṣṭhitam | tasmin nava-dvāre pure dehī sarvaṃ karma saṃnyasyāste | kiṃ viśeṣaṇena ? sarvo hi dehī saṃnyāsy asaṃnyāsī vā dehe evāste | tatrānarthakaṃ viśeṣaṇam iti | ucyate - yas tv ajño dehī dehendriya-saṃghāta-mātrātma-darśī sa sarvo 'pi gehe bhūmāv āsane vā ' 'sa iti manyate | na hi deha-mātrātma-darśino geha iva dehe āsa iti pratyayaḥ saṃbhavati | dehādi-saṃghāta-vyatiriktātma-darśinas tu dehe āse iti pratyaya upapadyate | para-karmaṇāṃ ca parasminn ātmany avidyayayādhyāropitānāṃ vidyayā viveka-jñānena manasā saṃnyāsa upapadyate | utpanna-viveka-jñānasya sarva-karma-saṃnyāsino 'pi geha iva deha eva nava-dvāre pura āsanam | prārabdha-phala-karma-saṃskāra-śeṣānuvṛttyā deha eva viśeṣa-vijñānotpatteḥ | dehe evāsta ity asty eva viśeṣaṇa-phalam vidvad-avidvat-pratyaya-bhedāpekṣatvāt | yadyapi kārya-karaṇa-karmāṇy avidyayātmany adhyāropitāni saṃnyasyāste ity uktam, tathāpi ātmasamavāyi tu kartṛtvaṃ kārayitṛtvaṃ ca syāt ity āśaṅkyāha - naiva kurvan svayam na kārya-karaṇāni kārayan kriyāsu pravartayan | kiṃ ? yat tat kartṛtvaṃ kārayitṛtvaṃ ca dehinaḥ svātma-samavāyi sat saṃnyāsān na saṃbhavati ? yathā gacchato gatir gamana-vyāpāra-parityāge na syāt tadvat ? kiṃ vā svata eva ātmano nāsti iti ? atrocyate - nāsty ātmanaḥ svataḥ kartṛtvaṃ kārayitṛtvaṃ ca | uktaṃ hi -- avikāryo 'yam ucyate [gītā 2.55], śarīra-stho 'pi kaunteya na karoti na lipyate [gītā 3.26] iti | dhyāyatīva lelāyatīva [bau 4.3.7] iti ca śruteḥ