Bhagavad Gita

4.22 Content with what comes to him without effort, free from the pairs of opposites and envy, even-minded in success and failure, though acting, he is not bound.

।।4.22।। यदृच्छया (अपने आप) जो कुछ प्राप्त हो उसमें ही सन्तुष्ट रहने वाला,  द्वन्द्वों से अतीत तथा मत्सर से रहित,  सिद्धि व असिद्धि में समभाव वाला पुरुष कर्म करके भी नहीं बन्धता है।।

त्यक्त-सर्व-परिग्रहस्य यतेर् अन्नादेः शरीर-स्थिति-हेतोर्ः परिग्रहस्याभावाद् याचनादिना शरीर-स्थितौ कर्तव्यतायां प्राप्तायां अयाचितम् असंक् प्तम् उपपन्नं यदृच्छया [म्भ् १४।४६।१९; बौधयन-धर्म-सूत्र २१।८।१२] इत्य् आदिना वचनेनानुज्ञातं यतेः शरीर-स्थिति-हेतोर् अन्नादेः प्राप्ति-द्वारम् आविष्कुर्वन्न् आह - यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टः प्रार्थितोपनतो लाभो यदृच्छा-लाभः, तेन सन्तुष्टः संजातालं-प्रत्ययः । द्वन्द्वातीतो द्वन्द्वैः शीतोष्णादिभिर् हन्यमानो ऽप्य् अविषण्ण-चित्तो द्वन्द्वातीत उच्यते । विमत्सरो विगत-मत्सरो निर्वैर-बुद्धिः । समस् तुल्यो यदृच्छा-लाभस्य सिद्धाव् असिद्धौ च, य एवम्भूतो यतिर् अन्नादेः शरीर-स्थिति-हेतोर् लाभालाभयोः समो हर्ष-विषाद-वर्जितः, कर्मादाव् अकर्मादि-दर्शी, यथा-भूतात्म-दर्शन-निष्ठः सन् शरीर-स्थिति-मात्र-प्रयोजने भिक्षाटनादि-कर्मणि शरीरादि-निर्वर्त्ये नैव किंचित् करोमीति [गीता ५।८] गुणा गुणेषु वर्तन्त [गीता ३।२८] इत्य् एवं सदा सम्परिचक्षाण आत्मनः कर्तृत्वाभावं पश्यन्न् एव किंचिद् भिक्षाटनादिकं कर्म करोति । लोक-व्यवहार-सामान्य-दर्शनेन तु लौकिकैर् आरोपित-कर्तृत्वे भिक्षाटनादौ कर्मणि कर्ता भवति । स्वानुभवेन तु शास्त्र-प्रमाणादि-जनितेनाकर्त्रैव । स एवं पराध्यारोपित-कर्तृत्वं शरीर-स्थिति-मात्र-प्रयोजनं भिक्षाटनादिकं कर्म कृत्वापि न निबध्यते, बन्ध-हेतोः कर्मणः सहेतुकस्य ज्ञानाग्निना दग्धत्वाद् इत्य् उक्तानुवाद एवैषः

tyakta-sarva-parigrahasya yater annādeḥ śarīra-sthiti-hetorḥ parigrahasyābhāvād yācanādinā śarīra-sthitau kartavyatāyāṃ prāptāyāṃ ayācitam asaṃk ptam upapannaṃ yadṛcchayā [mbh 14.46.19; baudhayana-dharma-sūtra 21.8.12] ity ādinā vacanenānujñātaṃ yateḥ śarīra-sthiti-hetor annādeḥ prāpti-dvāram āviṣkurvann āha - yadṛcchā-lābha-santuṣṭaḥ prārthitopanato lābho yadṛcchā-lābhaḥ, tena santuṣṭaḥ saṃjātālaṃ-pratyayaḥ | dvandvātīto dvandvaiḥ śītoṣṇādibhir hanyamāno 'py aviṣaṇṇa-citto dvandvātīta ucyate | vimatsaro vigata-matsaro nirvaira-buddhiḥ | samas tulyo yadṛcchā-lābhasya siddhāv asiddhau ca, ya evambhūto yatir annādeḥ śarīra-sthiti-hetor lābhālābhayoḥ samo harṣa-viṣāda-varjitaḥ, karmādāv akarmādi-darśī, yathā-bhūtātma-darśana-niṣṭhaḥ san śarīra-sthiti-mātra-prayojane bhikṣāṭanādi-karmaṇi śarīrādi-nirvartye naiva kiṃcit karomīti [gītā 5.8] guṇā guṇeṣu vartanta [gītā 3.28] ity evaṃ sadā samparicakṣāṇa ātmanaḥ kartṛtvābhāvaṃ paśyann eva kiṃcid bhikṣāṭanādikaṃ karma karoti | loka-vyavahāra-sāmānya-darśanena tu laukikair āropita-kartṛtve bhikṣāṭanādau karmaṇi kartā bhavati | svānubhavena tu śāstra-pramāṇādi-janitenākartraiva | sa evaṃ parādhyāropita-kartṛtvaṃ śarīra-sthiti-mātra-prayojanaṃ bhikṣāṭanādikaṃ karma kṛtvāpi na nibadhyate, bandha-hetoḥ karmaṇaḥ sahetukasya jñānāgninā dagdhatvād ity uktānuvāda evaiṣaḥ