Bhagavad Gita

2.3 Yield not to impotence, O Arjuna, son of Pritha. It does not befit thee. Cast off this mean weakness of the heart! Stand up, O scorcher of the foes!

।।2.3।। हे पार्थ क्लीव (कायर) मत बनो। यह तुम्हारे लिये अशोभनीय है, हे ! परंतप हृदय की क्षुद्र दुर्बलता को त्यागकर खड़े हो जाओ।।

[अयम् अध्यायप्रारम्भभाष्यः — श्रीशङ्कराचार्यः उत्तरश्लोकेषु (२.११+) विशेषभाष्यम् आरभते; श्लोकानां २.१–२.१० कृते सामान्यः प्रास्ताविकः भाष्यः] अत्र च दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम् इत्य् आरभ्य यावत् न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह इत्य् एतद्-अन्तः प्राणिनां शोक-मोहादि-संसार-बीज-भूत-दोषोद्भव-कारण-प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयो ग्रन्थः । तथा हि -- अर्जुनेन राज्य-गुरु-पुत्र-मित्र-सुहृत्-स्वजन-संबन्धि-बान्धवेषु अहम् एतेषाम् ममैते इत्य् एवं भ्रान्ति-प्रत्यय-निमित्त-स्नेह-विच्छेदादि-निमित्तौ आत्मनः शोक-मोहौ प्रदर्शितौ । कथं भीष्मम् अहं संख्ये इत्य् आदिना । शोक-मोहाभ्यां ह्य् अभिभूत-विवेक-विज्ञानः स्वत एव क्षत्र-धर्मे युद्धे प्रवृत्तो ऽपि तस्माद् युद्धाद् उपरराम । पर-धर्मं च भिक्षा-जीवनादिकं कर्तुं प्रववृते । तथा च सर्व-प्राणिनां शोक-मोहादि-दोषाविष्ट-चेतसां स्वभावत एव स्वधर्म-परित्यागः प्रतिषिद्ध-सेवा च स्यात् । स्व-धर्मे प्रवृत्तानाम् अपि तेषां वाङ्-मनः-कायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसंधि-पूर्विकैव साहंकारा च भवति । तत्रैवं सति धर्माधर्मोपचयाद् इष्टानिष्ट-जन्म-सुख-दुःखादि-प्राप्ति-लक्षणः संसारो ऽनुपरतो भवति । इत्य् अतः संसार-बीज-भूतौ शोक-मोहौ । तयोश् च सर्व-कर्म-संन्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञानात् नान्यतो निवृत्तिर् इति तद्-उपदिदिक्षुः सर्व-लोकानुग्रहार्थम् अर्जुनं निमित्तीकृत्य आह भगवान् वासुदेवः--- अशोच्यान् इत्यादि । अत्र केचिद् आहुः-सर्व-कर्म-संन्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-मात्राद् एव केवलात् कैवल्यं न प्राप्यत एव । किं तर्हि ? अग्निहोत्रादि-श्रौत-स्मार्त-कर्म-सहितात् ज्ञानात् कैवल्य-प्राप्तिर् इति सर्वासु गीतासु निश्चितो ऽर्थ इति । ज्ञापकं चाहुर् अस्यार्थस्य -- अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि [गीता २।३३] कर्मण्य् एवाधिकारस् ते [गीता २।४७], कुरु कर्मैव तस्मात् त्वम् [गीता ४।१५] इत्य् आदि । हिंसादि-युक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय इतीयम् अप्य् आशङ्का न कार्या । कथम् ? क्षात्रं कर्म युद्ध-लक्षणं गुरु-भ्रातृ-पुत्रादि-हिंसा-लक्षणम् अत्यन्तं क्रूरम् अपि स्व-धर्म इति कृत्वा नाधर्माय । तद्-अकरणे च ततः स्व-धर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि [गीता २।३३] इति ब्रुवता यावज् जीवादि-श्रुति-चोदितानां पश्व्-आदि-हिंसा-लक्षणानां च कर्मणां प्राग् एव नाधर्मत्वम् इति सुनिश्चितम् उक्तं भवति -- इति । तद् असत् । ज्ञान-कर्म-निष्ठयोर् विभाग-वचनाद् बुद्धि-द्वयाश्रययोः । अशोच्यान् इत्य् आदिना भगवता यावत् स्वधर्मम् अपि चावेक्ष्य इत्य् एतद्-अन्तेन ग्रन्थेन यत्-परमार्थात्म-तत्त्व-निरूपणं कृतम्, तत् सांख्यम् । तद्-विषया बुद्धिर् आत्मनो जन्मादि-षड्-विक्रियाभावाद् अकर्ता आत्मेति प्रकरणार्थ-निरूपणाद् या जायते, सा सांख्य-बुद्धिः । सा येषां ज्ञानिनाम् उचिता भवति, ते सांख्याः । एतस्या बुद्धेर् जन्मनः प्राक् आत्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षो धर्माधर्म-विवेक-पूर्वको मोक्ष-साधनानुष्ठान-लक्षणो योगः । तद्-विषया बुद्धिः योग-बुद्धिः । सा येषां कर्मिणाम् उचिता भवति ते योगिनः । तथा च भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे एषा ते ऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर् योगे त्व् इमां शृणु इति । तयोश् च सांख्य-बुद्ध्य्-आश्रयां ज्ञान-योगेन निष्ठां सांख्यानां विभक्तां वक्ष्यति पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता इति । तथा च योग-बुद्ध्य्-आश्रयां कर्म-योगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति - कर्म-योगेन योगिनाम् इति । एवं सांख्य-बुद्धिं योग-बुद्धिं च आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते भगवतैव उक्ते ज्ञान-कर्मणोः कर्तृत्वाकर्तृत्वैकत्वानेकत्व-बुद्ध्य्-आश्रययोः युगपद्-एक-पुरुषाश्रयत्वासंभवं पश्यता । यथा एतद्-विभाग-वचनम् तथैव दर्शितं शातपथीये ब्राह्मणे - एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति [बौ ४।४।२२] इति सर्व-कर्म-संन्यासं विधाय तच्-छेषेण किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयम् आत्मायं लोकः [बौ ४।४।२२] इति । तत्रैव च प्राग् दार-परिग्रहात् पुरुष आत्मो प्राकृतो धर्म-जिज्ञासोत्तर-कालं लोक-त्रय-साधनम् । पुत्रं, द्वि-प्रकारं च वित्तं मानुषं द्वि-प्रकारं च । तत्र मानुषं कर्म-रूपं पितृ-लोक-प्राप्ति-साधनं विद्यां च दैवं वित्तं देव-लोक-प्राप्ति-साधनम् । सो ऽकामयत [बौ १।४।१७] इति अविद्या-कामवत एव सर्वाणि कर्माणि श्रौतादीनि दर्शितानि । तेभ्यो व्युत्थाय, प्रव्रजन्ति [बौ ४।४।२२] इति व्युत्थानम् आत्मानम् एव लोकम् इच्छतो ऽकामस्य विहितम् । तद् एतद् विभाग-वचनम् अनुपपन्नं स्याद् यदि श्रौत-कर्म-ज्ञानयोः समुच्चयो ऽभिप्रेतः स्याद् भगवतः । न चार्जुनस्य प्रश्न उपपन्नो भवति ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते [गीता ३।१] इत्य् आदिः । एक-पुरुषानुष्ठेयत्वासंभवं बुद्धि-कर्मणोः भगवता पूर्वम् अनुक्तं कथम् अर्जुनो ऽश्रुतं बुद्धा च कर्मणो ज्यायस्त्वं भगवत्य् अध्यारोपयेन् मृषैव ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिः इति । किं च -- यदि बुद्धि-कर्मणोः सर्वेषां समुच्चय उक्तः स्यात् अर्जुनस्यापि स उक्त एवेति, यच् छ्राय एतयोर् एकं तन् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् इति कथम् उभयोर् उपदेशे सति अन्यतर-विषय एव प्रश्नः स्यात् ? न हि पित्त-प्रशमनार्थिनः वैद्येन मधुरं शीतलं च भोक्तव्यम् इत्य् उपदिष्टे तयोर् अन्यतरत्-पित्त-प्रशमन-कारणं ब्रूहि इति प्रश्नः संभवति । अथार्जुनस्य भगवद्-उक्त-वचनार्थ-विवेकानवधारण-निमित्तः प्रश्नः कल्प्येत, तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं देयम् -- मया बुद्धि-कर्मणोः समुच्चय उक्तः किम् अर्थम् इत्थं त्वं भ्रान्तो ऽसि -- इति । न तु पुनः प्रतिवचनम् अननुरूपं पृष्टाद् अन्यद् एव द्वे निष्ठा मया पुरा प्रोक्ता इति वक्तुं युक्तम् । नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते विभाग-वचनादि सर्वम् उपपननम् । किं च -- क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्व-धर्म इति जानतः तत् किं कर्मणि घोरो मां नियोजयसि इत्य् उपालम्भो ऽनुपपन्नः । तस्माद् गीता-शास्त्रे ईषन्-मात्रेणापि श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आत्म-ज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिद् दर्शयितुं शक्यः । यस्य त्व् अज्ञानात् रागादि-दोषतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्ध-सत्त्वस्य ज्ञानम् उत्पन्नं परमार्थ-तत्त्व-विषयम् एकम् एवेदं सर्वं ब्रह्म अकर्तृ च इति, तस्य कर्मणि कर्म-प्रयोजने च निवृत्ते ऽपि लोक-संग्रहार्थं यत्न-पूर्वं यथा प्रवृत्तिः, तथैव प्रवृत्तस्य यत् प्रवृत्ति-रूपं दृश्यते न तत् कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात् । यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षत्र-धर्म-चेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थ-सिद्धये, तद्वत् तत्-फलाभिसंध्य्-अहंकाराभावस्य तुल्यत्वाद् विदुषः । तत्त्वविन् नाहं करोमीति मन्यते, न च तत्-फलम् अभिसन्धत्ते । यथा च स्वर्गादि-कामार्थिनो ऽग्निहोत्रादि-कर्म-लक्षण-धर्मानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये एव अग्निहोत्रादौ प्रवृत्तस्य सामि कृते विनष्टा ऽपि कामे तद् एव अग्निहोत्राद्य्-अनुतिष्ठतो ऽपि न तत्-काम्यम् अग्निहोत्रादि भवति । तथा च दर्शयति भगवान् - कुर्वन्न् अपि न लिप्यते न करोति न लिप्यते इति तत्र तत्र ॥ यच् च पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् कर्मणैव हि संसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः इति, तत् तु प्रविभज्य विज्ञेयम् । तत् कथम् ? यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्त्व-विदो ऽपि प्रवृत्त-कर्माणः स्युः, ते लोक-संग्रहार्थम् गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति ज्ञानेनैव संसिद्धिम् आस्थिताः, कर्म-संन्यासे प्राप्ते ऽपि कर्मणा सहैव संसिद्धिम् आस्थिताः, न कर्म-संन्यासं कृतवन्त इत्य् अर्थः । अथ न ते तत्त्व-विदः । ईश्वर-समर्पितेन कर्मणा साधन-भूतेन संसिद्धिं सत्त्व-शुद्धिम्, ज्ञानोत्पत्ति-लक्षणां वा संसिद्धिम्, आस्थिता जनकादय इति व्याख्येयम् । एतम् एवार्थं वक्ष्यति भगवान् सत्त्व-शुद्धये कर्म कुर्वन्ति इति । स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः इत्य् उक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य पुनर्-ज्ञान-निष्ठां वक्ष्यति -- सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म इत्य् आदिना ॥ तस्माद् गीता-शास्त्रे केवलाद् एव तत्त्व-ज्ञानान् मोक्ष-प्राप्तिः न कर्म-समुच्चितात् इति निश्चितो ऽर्थः । यथा चायम् अर्थः, तथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः ॥ तत्रैव धर्म-संमूढ-चेतसो मिथ्या-ज्ञानवतो महति शोक-सागरे निमग्नस्य अर्जुनस्य अन्यत्रात्म-ज्ञानाद् उद्धरणम् अपश्यन् भगवान् वासुदेवः ततः कृपया अर्जुनम् उद्दिधारयिषुः आत्म-ज्ञानायावतारयन्न् आह - श्री-भगवान् उवाच अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वं प्रज्ञा-वादांश् च भाषसे । गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः

[ayam adhyāya-prārambha-bhāṣyaḥ — Śaṅkarācāryaḥ uttara-ślokeṣu (2.11+) viśeṣa-bhāṣyaṃ ārabhate; ślokānāṃ 2.1-2.10 kṛte sāmānyaḥ prāstāvika-bhāṣyaḥ] atra ca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkam ity ārabhya yāvat na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ity etad-antaḥ prāṇināṃ śoka-mohādi-saṃsāra-bīja-bhūta-doṣodbhava-kāraṇa-pradarśanārthatvena vyākhyeyo granthaḥ | tathā hi -- arjunena rājya-guru-putra-mitra-suhṛt-svajana-saṃbandhi-bāndhaveṣu aham eteṣām mamaite ity evaṃ bhrānti-pratyaya-nimitta-sneha-vicchedādi-nimittau ātmanaḥ śoka-mohau pradarśitau | kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye ity ādinā | śoka-mohābhyāṃ hy abhibhūta-viveka-vijñānaḥ svata eva kṣatra-dharme yuddhe pravṛtto 'pi tasmād yuddhād upararāma | para-dharmaṃ ca bhikṣā-jīvanādikaṃ kartuṃ pravavṛte | tathā ca sarva-prāṇināṃ śoka-mohādi-doṣāviṣṭa-cetasāṃ svabhāvata eva svadharma-parityāgaḥ pratiṣiddha-sevā ca syāt | sva-dharme pravṛttānām api teṣāṃ vāṅ-manaḥ-kāyādīnāṃ pravṛttiḥ phalābhisaṃdhi-pūrvikaiva sāhaṃkārā ca bhavati | tatraivaṃ sati dharmādharmopacayād iṣṭāniṣṭa-janma-sukha-duḥkhādi-prāpti-lakṣaṇaḥ saṃsāro 'nuparato bhavati | ity ataḥ saṃsāra-bīja-bhūtau śoka-mohau | tayoś ca sarva-karma-saṃnyāsa-pūrvakād ātma-jñānāt nānyato nivṛttir iti tad-upadidikṣuḥ sarva-lokānugrahārtham arjunaṃ nimittīkṛtya āha bhagavān vāsudevaḥ--- aśocyān ityādi | atra kecid āhuḥ-sarva-karma-saṃnyāsa-pūrvakād ātma-jñāna-niṣṭhā-mātrād eva kevalāt kaivalyaṃ na prāpyata eva | kiṃ tarhi ? agnihotrādi-śrauta-smārta-karma-sahitāt jñānāt kaivalya-prāptir iti sarvāsu gītāsu niścito 'rtha iti | jñāpakaṃ cāhur asyārthasya -- atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi [gītā 2.33] karmaṇy evādhikāras te [gītā 2.47], kuru karmaiva tasmāt tvam [gītā 4.15] ity ādi | hiṃsādi-yuktatvāt vaidikaṃ karma adharmāya itīyam apy āśaṅkā na kāryā | katham ? kṣātraṃ karma yuddha-lakṣaṇaṃ guru-bhrātṛ-putrādi-hiṃsā-lakṣaṇam atyantaṃ krūram api sva-dharma iti kṛtvā nādharmāya | tad-akaraṇe ca tataḥ sva-dharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi [gītā 2.33] iti bruvatā yāvaj jīvādi-śruti-coditānāṃ paśv-ādi-hiṃsā-lakṣaṇānāṃ ca karmaṇāṃ prāg eva nādharmatvam iti suniścitam uktaṃ bhavati -- iti | tad asat | jñāna-karma-niṣṭhayor vibhāga-vacanād buddhi-dvayāśrayayoḥ | aśocyān ity ādinā bhagavatā yāvat svadharmam api cāvekṣya ity etad-antena granthena yat-paramārthātma-tattva-nirūpaṇaṃ kṛtam, tat sāṃkhyam | tad-viṣayā buddhir ātmano janmādi-ṣaḍ-vikriyābhāvād akartā ātmeti prakaraṇārtha-nirūpaṇād yā jāyate, sā sāṃkhya-buddhiḥ | sā yeṣāṃ jñāninām ucitā bhavati, te sāṃkhyāḥ | etasyā buddher janmanaḥ prāk ātmano dehādivyatiriktatvakartṛtvabhoktṛtvabhoktṛtvādyapekṣo dharmādharma-viveka-pūrvako mokṣa-sādhanānuṣṭhāna-lakṣaṇo yogaḥ | tad-viṣayā buddhiḥ yoga-buddhiḥ | sā yeṣāṃ karmiṇām ucitā bhavati te yoginaḥ | tathā ca bhagavatā vibhakte dve buddhī nirdiṣṭe eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu iti | tayoś ca sāṃkhya-buddhy-āśrayāṃ jñāna-yogena niṣṭhāṃ sāṃkhyānāṃ vibhaktāṃ vakṣyati purā vedātmanā mayā proktā iti | tathā ca yoga-buddhy-āśrayāṃ karma-yogena niṣṭhāṃ vibhaktāṃ vakṣyati - karma-yogena yoginām iti | evaṃ sāṃkhya-buddhiṃ yoga-buddhiṃ ca āśritya dve niṣṭhe vibhakte bhagavataiva ukte jñāna-karmaṇoḥ kartṛtvākartṛtvaikatvānekatva-buddhy-āśrayayoḥ yugapad-eka-puruṣāśrayatvāsaṃbhavaṃ paśyatā | yathā etad-vibhāga-vacanam tathaiva darśitaṃ śātapathīye brāhmaṇe - etam eva pravrājino lokam icchanto brāhmaṇāḥ pravrajanti [bau 4.4.22] iti sarva-karma-saṃnyāsaṃ vidhāya tac-cheṣeṇa kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yam ātmāyaṃ lokaḥ [bau 4.4.22] iti | tatraiva ca prāg dāra-parigrahāt puruṣa ātmo prākṛto dharma-jijñāsottara-kālaṃ loka-traya-sādhanam | putraṃ, dvi-prakāraṃ ca vittaṃ mānuṣaṃ dvi-prakāraṃ ca | tatra mānuṣaṃ karma-rūpaṃ pitṛ-loka-prāpti-sādhanaṃ vidyāṃ ca daivaṃ vittaṃ deva-loka-prāpti-sādhanam | so 'kāmayata [bau 1.4.17] iti avidyā-kāmavata eva sarvāṇi karmāṇi śrautādīni darśitāni | tebhyo vyutthāya, pravrajanti [bau 4.4.22] iti vyutthānam ātmānam eva lokam icchato 'kāmasya vihitam | tad etad vibhāga-vacanam anupapannaṃ syād yadi śrauta-karma-jñānayoḥ samuccayo 'bhipretaḥ syād bhagavataḥ | na cārjunasya praśna upapanno bhavati jyāyasī cet karmaṇas te [gītā 3.1] ity ādiḥ | eka-puruṣānuṣṭheyatvāsaṃbhavaṃ buddhi-karmaṇoḥ bhagavatā pūrvam anuktaṃ katham arjuno 'śrutaṃ buddhā ca karmaṇo jyāyastvaṃ bhagavaty adhyāropayen mṛṣaiva jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhiḥ iti | kiṃ ca -- yadi buddhi-karmaṇoḥ sarveṣāṃ samuccaya uktaḥ syāt arjunasyāpi sa ukta eveti, yac chrāya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam iti katham ubhayor upadeśe sati anyatara-viṣaya eva praśnaḥ syāt ? na hi pitta-praśamanārthinaḥ vaidyena madhuraṃ śītalaṃ ca bhoktavyam ity upadiṣṭe tayor anyatarat-pitta-praśamana-kāraṇaṃ brūhi iti praśnaḥ saṃbhavati | athārjunasya bhagavad-ukta-vacanārtha-vivekānavadhāraṇa-nimittaḥ praśnaḥ kalpyeta, tathāpi bhagavatā praśnānurūpaṃ prativacanaṃ deyam -- mayā buddhi-karmaṇoḥ samuccaya uktaḥ kim artham itthaṃ tvaṃ bhrānto 'si -- iti | na tu punaḥ prativacanam ananurūpaṃ pṛṣṭād anyad eva dve niṣṭhā mayā purā proktā iti vaktuṃ yuktam | nāpi smārtenaiva karmaṇā buddheḥ samuccaye abhiprete vibhāga-vacanādi sarvam upapananam | kiṃ ca -- kṣatriyasya yuddhaṃ smārtaṃ karma sva-dharma iti jānataḥ tat kiṃ karmaṇi ghoro māṃ niyojayasi ity upālambho 'nupapannaḥ | tasmād gītā-śāstre īṣan-mātreṇāpi śrautena smārtena vā karmaṇā ātma-jñānasya samuccayo na kenacid darśayituṃ śakyaḥ | yasya tv ajñānāt rāgādi-doṣato vā karmaṇi pravṛttasya yajñena dānena tapasā vā viśuddha-sattvasya jñānam utpannaṃ paramārtha-tattva-viṣayam ekam evedaṃ sarvaṃ brahma akartṛ ca iti, tasya karmaṇi karma-prayojane ca nivṛtte 'pi loka-saṃgrahārthaṃ yatna-pūrvaṃ yathā pravṛttiḥ, tathaiva pravṛttasya yat pravṛtti-rūpaṃ dṛśyate na tat karma yena buddheḥ samuccayaḥ syāt | yathā bhagavato vāsudevasya kṣatra-dharma-ceṣṭitaṃ na jñānena samuccīyate puruṣārtha-siddhaye, tadvat tat-phalābhisaṃdhy-ahaṃkārābhāvasya tulyatvād viduṣaḥ | tattvavin nāhaṃ karomīti manyate, na ca tat-phalam abhisandhatte | yathā ca svargādi-kāmārthino 'gnihotrādi-karma-lakṣaṇa-dharmānuṣṭhānāya āhitāgneḥ kāmye eva agnihotrādau pravṛttasya sāmi kṛte vinaṣṭā 'pi kāme tad eva agnihotrādy-anutiṣṭhato 'pi na tat-kāmyam agnihotrādi bhavati | tathā ca darśayati bhagavān - kurvann api na lipyate na karoti na lipyate iti tatra tatra || yac ca pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ iti, tat tu pravibhajya vijñeyam | tat katham ? yadi tāvat pūrve janakādayaḥ tattva-vido 'pi pravṛtta-karmāṇaḥ syuḥ, te loka-saṃgrahārtham guṇā guṇeṣu vartante iti jñānenaiva saṃsiddhim āsthitāḥ, karma-saṃnyāse prāpte 'pi karmaṇā sahaiva saṃsiddhim āsthitāḥ, na karma-saṃnyāsaṃ kṛtavanta ity arthaḥ | atha na te tattva-vidaḥ | īśvara-samarpitena karmaṇā sādhana-bhūtena saṃsiddhiṃ sattva-śuddhim, jñānotpatti-lakṣaṇāṃ vā saṃsiddhim, āsthitā janakādaya iti vyākhyeyam | etam evārthaṃ vakṣyati bhagavān sattva-śuddhaye karma kurvanti iti | sva-karmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ity uktvā siddhiṃ prāptasya punar-jñāna-niṣṭhāṃ vakṣyati -- siddhiṃ prāpto yathā brahma ity ādinā || tasmād gītā-śāstre kevalād eva tattva-jñānān mokṣa-prāptiḥ na karma-samuccitāt iti niścito 'rthaḥ | yathā cāyam arthaḥ, tathā prakaraṇaśo vibhajya tatra tatra darśayiṣyāmaḥ || tatraiva dharma-saṃmūḍha-cetaso mithyā-jñānavato mahati śoka-sāgare nimagnasya arjunasya anyatrātma-jñānād uddharaṇam apaśyan bhagavān vāsudevaḥ tataḥ kṛpayā arjunam uddidhārayiṣuḥ ātma-jñānāyāvatārayann āha - śrī-bhagavān uvāca aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñā-vādāṃś ca bhāṣase | gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ