Bhagavad Gita

The soul is never born, nor does it ever die; nor having once existed does it cease to be. Unborn, eternal, ever-existing, ancient — it is not slain when the body is slain.

कथम् अविक्रिय आत्मेति द्वितीयो मन्त्रः -- न जायते नोत्पद्यते, जनि-लक्षणा वस्तु-विक्रिया न आत्मनो विद्यते इत्य् अर्थः । तथा न म्रियते वा । वा-शब्दः चार्थे । न म्रियते च इति अन्त्या विनाश-लक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते । कदाचिच् छब्दः सर्व-विक्रिया-प्रतिषेधैः संबध्यते -- न कदाचित् जायते, न कदाचित् म्रियते, इत्य् एवम् । यस्मात् अयम् आत्मा भूत्वा भवन-क्रियाम् अनुभूय पश्चात् अभविता अभावं गन्ता न भूयः पुनः, तस्मात् न म्रियते । यो हि भूत्वा न भविता स म्रियत इत्य् उच्यते लोका । वा-शब्दात् न-शब्दाच् च अयम् आत्मा अभूत्वा वा भविता देहवत् न भूयः । तस्मात् न जायते । यो हि अभूत्वा भविता स जायत इत्य् उच्यते । नैवम् आत्मा । अतो न जायते । यस्माद् एवं तस्मात् अजः, यस्मात् न म्रियते तस्मात् नित्यश् च । यद्यपि आद्य्-अन्तयोर् विक्रिययोः प्रतिषेधे सर्वा विक्रियाः प्रतिषिद्धा भवन्ति, तथापि मध्य-भाविनीनां विक्रियाणां स्व-शब्दैर् एव प्रतिषेधः कर्तव्यो ऽनुक्तानाम् अपि यौवनादि-समस्त-विक्रियाणां प्रतिषेधो यथा स्यात् इत्य् आह-- शाश्वत इत्य् आदिना । शाश्वत इति अपक्षय-लक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते । शश्वद्-भवः शाश्वतः । न अपक्षीयते स्वरूपेण, निरवयवत्वात् । नापि गुण-क्षयेण अपक्षयः, निर्गुणत्वात् । अपक्षय-विपरीतापि वृद्धि-लक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते --- पुराण इति । यो हि अवयवागमेन उपचीयते स वर्धते अभिनव इति च उच्यते । अयं तु आत्मा निरवयवत्वात् पुरापि नव एवेति पुराणः न वर्धते इत्य् अर्थः । तथा न हन्यते । हन्तिः अत्र विपरिणामार्थे द्रष्टव्यो ऽपुनरुक्ततायै । न विपरिणम्यते इत्य् अर्थः । हन्यमाने विपरिणम्यमाने ऽपि शरीराः । अस्मिन् मन्त्रे षड्-भाव-विकारा लौकिक-वस्तु-विक्रिया आत्मनि प्रतिषिध्यन्ते । सर्व-प्रकार-विक्रिया-रहित आत्मा इति वाक्यार्थः । यस्माद् एवं तस्मात् उभौ तौ न विजानीतः इति पूर्वेण मन्त्रेण अस्य संबन्धः

katham avikriya ātmeti dvitīyo mantraḥ -- na jāyate notpadyate, jani-lakṣaṇā vastu-vikriyā na ātmano vidyate ity arthaḥ | tathā na mriyate vā | vā-śabdaḥ cārthe | na mriyate ca iti antyā vināśa-lakṣaṇā vikriyā pratiṣidhyate | kadācic chabdaḥ sarva-vikriyā-pratiṣedhaiḥ saṃbadhyate -- na kadācit jāyate, na kadācit mriyate, ity evam | yasmāt ayam ātmā bhūtvā bhavana-kriyām anubhūya paścāt abhavitā abhāvaṃ gantā na bhūyaḥ punaḥ, tasmāt na mriyate | yo hi bhūtvā na bhavitā sa mriyata ity ucyate lokā | vā-śabdāt na-śabdāc ca ayam ātmā abhūtvā vā bhavitā dehavat na bhūyaḥ | tasmāt na jāyate | yo hi abhūtvā bhavitā sa jāyata ity ucyate | naivam ātmā | ato na jāyate | yasmād evaṃ tasmāt ajaḥ, yasmāt na mriyate tasmāt nityaś ca | yadyapi ādy-antayor vikriyayoḥ pratiṣedhe sarvā vikriyāḥ pratiṣiddhā bhavanti, tathāpi madhya-bhāvinīnāṃ vikriyāṇāṃ sva-śabdair eva pratiṣedhaḥ kartavyo 'nuktānām api yauvanādi-samasta-vikriyāṇāṃ pratiṣedho yathā syāt ity āha-- śāśvata ity ādinā | śāśvata iti apakṣaya-lakṣaṇā vikriyā pratiṣidhyate | śaśvad-bhavaḥ śāśvataḥ | na apakṣīyate svarūpeṇa, niravayavatvāt | nāpi guṇa-kṣayeṇa apakṣayaḥ, nirguṇatvāt | apakṣaya-viparītāpi vṛddhi-lakṣaṇā vikriyā pratiṣidhyate --- purāṇa iti | yo hi avayavāgamena upacīyate sa vardhate abhinava iti ca ucyate | ayaṃ tu ātmā niravayavatvāt purāpi nava eveti purāṇaḥ na vardhate ity arthaḥ | tathā na hanyate | hantiḥ atra vipariṇāmārthe draṣṭavyo 'punaruktatāyai | na vipariṇamyate ity arthaḥ | hanyamāne vipariṇamyamāne 'pi śarīrāḥ | asmin mantre ṣaḍ-bhāva-vikārā laukika-vastu-vikriyā ātmani pratiṣidhyante | sarva-prakāra-vikriyā-rahita ātmā iti vākyārthaḥ | yasmād evaṃ tasmāt ubhau tau na vijānītaḥ iti pūrveṇa mantreṇa asya saṃbandhaḥ