Bhagavad Gita

They speak of the imperishable Ashvattha tree — its roots above, its branches below; its leaves are the Vedic hymns. He who knows it is the knower of the Vedas.

(श्रीमच्-छंकर-भगवत्-पाद-विरचितम् श्रीमद्-भगवद्-गीता-भाष्यम्) यस्मान् मद्-अधीनं कर्मिणां कर्म-फलं ज्ञानिनां च ज्ञान-फलम्, अतो भक्ति-योगेन मां ये सेवन्ते ते मम प्रसादाज् ज्ञान-प्राप्ति-क्रमेण गुणातीता मोक्षं गच्छन्ति । किम् उ वक्तव्यम् आत्मनस् तत्त्वम् एव सम्यक् विजानन्त इत्य् अतो भगवान् अर्जुनेनापृष्टो ऽप्य् आत्मनस् तत्त्वं विवक्षुर् उवाच ऊर्ध्व-मूलम् इत्य् आदिना । तत्र तावद् वृक्ष-रूपक-कल्पनया वैराग्य-हेतोः संसार-स्वरूपं वर्णयति - विरक्तस्य हि संसारात् भगवत्-तत्त्व-ज्ञाने ऽधिकारः, नान्यस्येति । श्री-भगवान् उवाच - ऊर्ध्व-मूलं कालतः सूक्ष्मत्वात् कारणत्वान् नित्यत्वात् महत्त्वाच् चोर्ध्वम् । उच्यते ब्रह्माव्यक्तं माया शक्तिमत्, तन् मूलम् अस्येति सो ऽयं संसार-वृक्षः ऊर्ध्व-मूलः । श्रुतेश् च - ऊर्ध्व-मूलो ऽवाक्-शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः [कठु २।३।१] इति । पुराणे च - अव्यक्त-मूल-प्रभवस् तस्यैवानुग्रहोत्थितः । बुद्धि-स्कन्ध-मयश् चैव इन्द्रियान्तर-कोटरः ॥ महा-भूत-विशाखश् च विषयैः पत्रवांस् तथा । धर्माधर्म-सुपुष्पश् च सुख-दुःख-फलोदयः ॥ आजीव्यः सर्व-भूतानां ब्रह्म-वृक्षः सनातनः । एतद् ब्रह्म-वनं चास्य ब्रह्माचरति साक्षिवत् ॥ एतच् छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना । ततश् चात्म-गतिं प्राप्य तस्मान् नावर्तते पुनः ॥ [म्भ् १४।३५।२०-२२] इत्य् आदि । तम् ऊर्ध्व-मूलं संसारं माया-मयं वृक्षम् आहुः । अधः-शाखं महद्-अहंकार-तन्मात्रादयः शाखा इवास्याधो भवन्तीति सो ऽयम् अधः-शाखः, तम् अधः-शाखम् । न श्वो ऽपि स्थातेत्य् अश्वत्थस् तं क्षण-प्रध्वंसिनम् अश्वत्थं प्राहुः कथयन्त्य् अव्ययं संसार-मायाया अनादि-काल-प्रवृत्तत्वात् सो ऽयं संसार-वृक्षो ऽव्ययः, अनाद्य्-अन्त-देहादि-संतानाश्रयो हि सुप्रसिद्धः, तम् अव्ययम् । तस्यैव संसार-वृक्षस्य इदम् अन्यत् विशेषणम् - छन्दांसि यस्य पर्णानि, छन्दांसि च्छादनाद् ऋग्-यजुः-साम-लक्षणानि यस्य संसार-वृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि । यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि, तथा वेदाः संसार-वृक्ष-परिरक्षणार्था धर्माधर्म-तद्-धेतु-फल-प्रकाशनार्थत्वात् । यथा-व्याख्यातं संसार-वृक्षं स-मूलं यस् तं वेद स वेद-वित्, वेदार्थ-विद् इत्य् अर्थः । न हि स-मूलात् संसार-वृक्षाद् अस्माज् ज्ञेयो ऽन्यो ऽणु-मात्रो ऽप्य् अवशिष्टो ऽस्तीत्य् अतः सर्वज्ञः सर्व-वेदार्थ-विद् इति स-मूल-संसार-वृक्ष-ज्ञानं स्तौति

(śrīmac-chaṃkara-bhagavat-pāda-viracitam śrīmad-bhagavad-gītā-bhāṣyam) yasmān mad-adhīnaṃ karmiṇāṃ karma-phalaṃ jñānināṃ ca jñāna-phalam, ato bhakti-yogena māṃ ye sevante te mama prasādāj jñāna-prāpti-krameṇa guṇātītā mokṣaṃ gacchanti | kim u vaktavyam ātmanas tattvam eva samyak vijānanta ity ato bhagavān arjunenāpṛṣṭo 'py ātmanas tattvaṃ vivakṣur uvāca ūrdhva-mūlam ity ādinā | tatra tāvad vṛkṣa-rūpaka-kalpanayā vairāgya-hetoḥ saṃsāra-svarūpaṃ varṇayati - viraktasya hi saṃsārāt bhagavat-tattva-jñāne 'dhikāraḥ, nānyasyeti | śrī-bhagavān uvāca - ūrdhva-mūlaṃ kālataḥ sūkṣmatvāt kāraṇatvān nityatvāt mahattvāc cordhvam | ucyate brahmāvyaktaṃ māyā śaktimat, tan mūlam asyeti so 'yaṃ saṃsāra-vṛkṣaḥ ūrdhva-mūlaḥ | śruteś ca - ūrdhva-mūlo 'vāk-śākha eṣo 'śvatthaḥ sanātanaḥ [kaṭhu 2.3.1] iti | purāṇe ca - avyakta-mūla-prabhavas tasyaivānugrahotthitaḥ | buddhi-skandha-mayaś caiva indriyāntara-koṭaraḥ || mahā-bhūta-viśākhaś ca viṣayaiḥ patravāṃs tathā | dharmādharma-supuṣpaś ca sukha-duḥkha-phalodayaḥ || ājīvyaḥ sarva-bhūtānāṃ brahma-vṛkṣaḥ sanātanaḥ | etad brahma-vanaṃ cāsya brahmācarati sākṣivat || etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā | tataś cātma-gatiṃ prāpya tasmān nāvartate punaḥ || [mbh 14.35.20-22] ity ādi | tam ūrdhva-mūlaṃ saṃsāraṃ māyā-mayaṃ vṛkṣam āhuḥ | adhaḥ-śākhaṃ mahad-ahaṃkāra-tanmātrādayaḥ śākhā ivāsyādho bhavantīti so 'yam adhaḥ-śākhaḥ, tam adhaḥ-śākham | na śvo 'pi sthātety aśvatthas taṃ kṣaṇa-pradhvaṃsinam aśvatthaṃ prāhuḥ kathayanty avyayaṃ saṃsāra-māyāyā anādi-kāla-pravṛttatvāt so 'yaṃ saṃsāra-vṛkṣo 'vyayaḥ, anādy-anta-dehādi-saṃtānāśrayo hi suprasiddhaḥ, tam avyayam | tasyaiva saṃsāra-vṛkṣasya idam anyat viśeṣaṇam - chandāṃsi yasya parṇāni, chandāṃsi cchādanād ṛg-yajuḥ-sāma-lakṣaṇāni yasya saṃsāra-vṛkṣasya parṇānīva parṇāni | yathā vṛkṣasya parirakṣaṇārthāni parṇāni, tathā vedāḥ saṃsāra-vṛkṣa-parirakṣaṇārthā dharmādharma-tad-dhetu-phala-prakāśanārthatvāt | yathā-vyākhyātaṃ saṃsāra-vṛkṣaṃ sa-mūlaṃ yas taṃ veda sa veda-vit, vedārtha-vid ity arthaḥ | na hi sa-mūlāt saṃsāra-vṛkṣād asmāj jñeyo 'nyo 'ṇu-mātro 'py avaśiṣṭo 'stīty ataḥ sarvajñaḥ sarva-vedārtha-vid iti sa-mūla-saṃsāra-vṛkṣa-jñānaṃ stauti